Brahmanda Purana · Chapter 3.4
iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde pratisargo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
śrutaṃ sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrttitam /
prajānāṃ manubhiḥ sārddhaṃ devānāmṛṣibhiḥ saha
pitṛgandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām /
daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāmeva pakṣiṇām
atyadbhutāni karmāṇi vividhā dharmaniścayāḥ /
vicitrāśca kathāyogā janma cāgryamanuttamam
tatkathyamānamasmākaṃ bhavatā ślakṣṇayā girā /
manaḥ karṇasukhaṃ saute prīṇātyamṛtasannibham
evamārādhya te sūtaṃ satkṛtya ca maharṣayaḥ /
papracchuḥ sattriṇaḥ sarve punaḥ sargapravarttanam
kathaṃ suta mahāprājña punaḥ sargaḥ prapatsyate /
bandheṣu saṃpralīneṣu guṇasāmye tamomaye
vikāreṣvavisṛṣṭeṣu hyavyakte cātmani sthite /
apravṛtte brahmaṇā tu sahasā yojyagaistadā
kathaṃ prapatsyate sargastannaḥ prabrūhi pṛcchatām /
evamuktastataḥ sūtastadāsau lomaharṣaṇaḥ
vyākhyātumupacakrāma punaḥ sargapravarttanam /
atra vo varttayiṣyāmi yathā sargaḥ prapatsyate
pūrvavatsa tu vijñeyaḥ samāsāttannibodhata /
dṛṣṭenaivānumeyaṃ ca tarkaṃ vakṣyāmi yuktitaḥ
yasmādvāco nivarttante tvaprāpya manasā saha /
avyakta vatparokṣatvādgahanaṃ taddurāsadam
vikāraiḥ pratisaṃsṛṣṭo guṇaḥ sāmyena varttate /
pradhānaṃ puruṣāṇāṃ ca sādharmyeṇaiva tiṣṭhati
dharmādharmauṃ pralīyete hyavyakte prāṇināṃ sadā /
sattvamātrātmako dharmo guṇe sattve pratiṣṭhitaḥ
tamomātrātmako dharmo guṇe tamasi tiṣṭhati /
avibhāgena tāvetau guṇasāmye sthitāvubhau
sarvaṃ kāryaṃ buddhipūrvaṃ pradhānasya prapatsyate /
buddhipūrvaṃ kṣetrajña adhiṣṭhāsyati tānguṇān
evaṃ tānabhimānena prapatsyati punastadā /
yadā pravarttitavyaṃ tu kṣetrakṣetrajñayor dvayoḥ
bhojyabhoktṛtvasaṃbandhāḥ prapatsyante ca tāvubhau /
tasmādakṣaramavyaktaṃ sāmye sthitvā guṇātmakam
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ tatra vaipamyaṃ bhajate tu tat /
tataḥ prapatsyate vyaktaṃ kṣetrakṣetrajñayordvayoḥ
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ vikāraṃ janayiṣyati /
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ caturviṃśaguṇātmakam
kṣetrajñasya pradhānasya puruṣasya pravartsyataḥ /
ādidevaḥ pradhānasyānugrahāya prajakṣate
anādyau varamutpādau ubhau sūkṣmau tu tau smṛtau /
anādisaṃyogayutau sarvaṃ kṣetrajñameva ca
abuddhipūrvakaṃ yuktamāśaktau tu varau tadā /
apratyayamamoghaṃ ca sthitāvudakamatsyavat
pravṛttapūrvauṃ tau pūrvaṃ punaḥ sarvaṃ prapatsyate /
ajñā guṇaiḥ pravarttante rajaḥsattvatamo 'bhidhaiḥ
pravṛttikāle rajasābhipanno mahattvabhūtādiviśeṣatāṃ ca /
viśeṣatāṃ cendriyatāṃ ca yāti guṇāvasānauṣadhibhirmanuṣyaḥ
satyābhidhyāyinastasya dhyāyinaḥ sannimittakam /
rajaḥ sattvatamovyaktā vidharmāṇaḥ parasparam
ādyantaṃ vai pravatsyante kṣetramajñāmvu sarvaśaḥ /
saṃsiddhakāryakaraṇā utpadyante 'bhimāninaḥ
sarve sattvāḥ prapadyante hyavyaktātpūrvameva ca /
prāksṛtau ye tvasuvahāḥ sādhakāścāpyasādhakāḥ
asaṃśāntāstu te sarve sthānaprakaraṇaiḥ saha /
kāryāṇi pratipatsyante utpatsyante punaḥ punaḥ
guṇamātrātmakāveva dharmādharmauṃ parasparam /
ārapsaṃte hi cānyonyaṃ vareṇānugraheṇa vā
śarvastulyaprasṛṣṭyartha sargādau yāti vikriyām /
guṇāstaṃ pratidhīyante tasmāttattasya rocate
guṇāste yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire /
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ
hiṃsrāhiṃsre mṛdukūre dharmādharmāvṛtānṛte /
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate
mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu /
viprayogaśca bhūtānāṃ guṇebhyaḥ saṃpravarttate
ityeṣa vo mayā khyātaḥ punaḥ sargaḥ samāsataḥ /
samāsādeva vakṣyāmi brahmaṇo 'tha samudbhavam
avyaktātkāraṇāttasmānnityātsadasadātmakāt /
pradhānapuruṣābhyāṃ tu jāyate ca maheśvaraḥ
sa punaḥ saṃbhāvayitā jāyate brahmasaṃjñitaḥ /
sṛjate sa punarlokānabhimāna guṇātmakān
ahaṅkārastu mahatastasmādbhūtāni cātmanaḥ /
yugapatsaṃpravarttante bhūtānyevendriyāṇi ca
bhūtabhedāśca bhūtebhya iti sargaḥ pravarttate /
vistarāvayavasteṣāṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam /
kīrttyato vo yathāpūrvaṃ tathaivāpyupadhāryatām
etacchrutvā naimiṣeyā stadānīṃ lokotpattiṃ susthitiṃ cāpyayaṃ ca /
tasminsatre 'vabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ puṇyaṃ lokamṛṣayaḥ prāpnuvanti
yathā yūyaṃ vidhinā devātādīniṣṭvā caivāvabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ /
tyaktvā dehānāyuṣoṃ'te kṛtārthāḥ puṇyaṃ lokaṃ prāpya modadhvamevam
ete te naimiṣeyā vai dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca vai tadā /
jagmuścāvabhṛthasnātāḥ svargaṃ sarve tu satriṇaḥ
viprāstathā yūyamapi iṣṭā bahuvidhairmakhaiḥ /
āyuṣoṃ'te tataḥ svargaṃ gantāraḥ stha dvijottamāḥ
prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathāyāstu parigrahaḥ /
anuṣaṅga upoddhāta upasaṃhāra eva ca
evameva catuḥpādaṃ purāṇaṃ lokasammatam /
uvāca bhāgavānsakṣādvāyulokahite rataḥ
naimiṣe satramā sādya munibhyo munisattama /
tatprasādaṃ ca saṃsiddhaṃ bhūtotpattilayānvitam
prādhānikīmimāṃ sṛṣṭiṃ tathaiveśvarakāritām /
samyagviditvā medhāvī na mohamadhigacchati
idaṃ yo brāhmaṇo vidvānitihāsaṃ purātanam /
śṛṇuyācchrāvayedvāpi tathādhyāpayate 'pi ca
sthāneṣu sa mahendrasya modate śāśvatīḥ samāḥ /
brahmasāyujyago bhūtvā brahmaṇā saha modate
teṣāṃ kīrtimatāṃ kīrtiṃ prajeśānāṃ mahātmanām /
prathayanpṛthivīśānāṃ brahmabhūyāya gacchati
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam /
kṛṣṇadvaipāyanenoktaṃ purāṇa brahmavādinā
manvantareśvarāṇāṃ ca yaḥ kīrtiṃ prathayedimām /
devatānāmṛṣīṇāṃ ca bhūridravimatejasām
sa sarvairmucyate pāpaiḥ puṇyaṃ ca mahadāpnuyāt /
yaścedaṃ śrāvayedvidvānsadā parvaṇi parvaṇi
dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya kalpate /
yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇān pādamantataḥ
akṣeyaṃ sarvakāmīyaṃ pitṝṃstacchopatiṣṭhate /
yasmātpurā hyaṇantīdaṃ purāṇaṃ tena cocyate
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate /
tathaiva triṣu varṇeṣu ye manuṣyā adhīyate
itihāsamimaṃ śrutvā dharmāya vidadhe matim /
yāvantyasya śarīreṣu romakūpāni sarvaśaḥ
tāvatkoṭisahasrāṇi varṣāṇi divi modate /
brahmasāyujyago bhūtvā daivataiḥ saha modate
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca yaśasvi ca /
brahmā dadau śāstramidaṃ purāṇaṃ mātariśvane
tasmāccośanasā prāptaṃ tasmāccāpi bṛhaspatiḥ /
bṛhaspatistu provāca savitre tadanantaram
savitā mṛtyave prāha mṛtyuścendrāya vai punaḥ /
indraścāpi vasiṣṭhāya so 'pi sārasvatāya ca
sārasvatastridhāmne 'tha tridhāmā ca śaradvate /
śaradvāṃstu triviṣṭāya soṃ'tarikṣāya dattavān
carṣiṇe cāntarikṣo vai so 'pi trayyāruṇāya ca /
trayyāruṇāddhanañjayaḥ sa vai prādātkṛtañjaye
kṛtañjayāttṛṇañjayo bharadvājāya so 'pyatha /
gautamāya bharadvājaḥ so 'pi niryyantare punaḥ
niryyantarastu provāca tathā vājaśravāya vai /
sa dadau somaśuṣmāya sa cādāttṛṇabindave
tṛṇabindustu dakṣāya dakṣaḥ provāca śaktaye /
śakteḥ parāśaraścāpi garbhasthaḥ śrutavānidam
parāśarājjātukarṇyastasmāddvaipāyanaḥ prabhuḥ /
dvaipāyanā tpunaścāpi mayā prāptaṃ dvijottama
mayā caitatpunaḥ proktaṃ putrāyāmitabuddhaye /
ityeva vākyaṃ brahmādiguruṇāṃ samudātdṛtam
namaskāryāśca guravaḥ prayatnena manīṣibhiḥ /
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ sarvārthasādhakam
pāpaghnaṃ niyamenedaṃ śrotavyaṃ brāhmaṇaiḥ sadā /
nāśucau nāpi pāpāya nāpyasaṃvatsaroṣite
nāśraddadhāne 'viduṣe nāputrāya kathañcana /
nāhitāya pradātavyaṃ pavitramidamuttamam
avyaktaṃ vai yasya yoniṃ vadanti vyaktaṃ dehaṃ kālametaṃ gatiṃ ca /
vahnirvaktraṃ candrasūryauṃ ca netrediśaḥ śrotre ghrāṇamāhuśca vāyum
vāco vedā antarikṣaṃ śarīraṃ kṣitiḥ pādāstārakā romakūpāḥ /
sarvāṇi dyaurmastakāni tvatho vai vidyāścaivopaniṣadyasya puccham
taṃ devadevaṃ jananaṃ janānāṃ yajñātmakaṃ satyalokapratiṣṭham /
varaṃ varāṇāṃ varadaṃ maheśvaraṃ brahmāṇamādiṃ prayato namasye
Original text: Brahmāṇḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0