બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.4

ઇતિ શ્રી બ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ઉત્તરભાગે ચતુર્થ ઉપસંહારપાદે પ્રતિસર્ગો નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
શ્રુતં સુમહદાખ્યાનં ભવતા પરિકીર્ત્તિતમ્ ।
પ્રજાનાં મનુભિઃ સાર્દ્ધં દેવાનામૃષિભિઃ સહ

પિતૃગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્ ।
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષાણામેવ પક્ષિણામ્

અત્યદ્ભુતાનિ કર્માણિ વિવિધા ધર્મનિશ્ચયાઃ ।
વિચિત્રાશ્ચ કથાયોગા જન્મ ચાગ્ર્યમનુત્તમમ્

તત્કથ્યમાનમસ્માકં ભવતા શ્લક્ષ્ણયા ગિરા ।
મનઃ કર્ણસુખં સૌતે પ્રીણાત્યમૃતસન્નિભમ્

એવમારાધ્ય તે સૂતં સત્કૃત્ય ચ મહર્ષયઃ ।
પપ્રચ્છુઃ સત્ત્રિણઃ સર્વે પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્

કથં સુત મહાપ્રાજ્ઞ પુનઃ સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે ।
બન્ધેષુ સંપ્રલીનેષુ ગુણસામ્યે તમોમયે

વિકારેષ્વવિસૃષ્ટેષુ હ્યવ્યક્તે ચાત્મનિ સ્થિતે ।
અપ્રવૃત્તે બ્રહ્મણા તુ સહસા યોજ્યગૈસ્તદા

કથં પ્રપત્સ્યતે સર્ગસ્તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।
એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તદાસૌ લોમહર્ષણઃ

વ્યાખ્યાતુમુપચક્રામ પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્ ।
અત્ર વો વર્ત્તયિષ્યામિ યથા સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે

પૂર્વવત્સ તુ વિજ્ઞેયઃ સમાસાત્તન્નિબોધત ।
દૃષ્ટેનૈવાનુમેયં ચ તર્કં વક્ષ્યામિ યુક્તિતઃ

યસ્માદ્વાચો નિવર્ત્તન્તે ત્વપ્રાપ્ય મનસા સહ ।
અવ્યક્ત વત્પરોક્ષત્વાદ્ગહનં તદ્દુરાસદમ્

વિકારૈઃ પ્રતિસંસૃષ્ટો ગુણઃ સામ્યેન વર્ત્તતે ।
પ્રધાનં પુરુષાણાં ચ સાધર્મ્યેણૈવ તિષ્ઠતિ

ધર્માધર્મૌં પ્રલીયેતે હ્યવ્યક્તે પ્રાણિનાં સદા ।
સત્ત્વમાત્રાત્મકો ધર્મો ગુણે સત્ત્વે પ્રતિષ્ઠિતઃ

તમોમાત્રાત્મકો ધર્મો ગુણે તમસિ તિષ્ઠતિ ।
અવિભાગેન તાવેતૌ ગુણસામ્યે સ્થિતાવુભૌ

સર્વં કાર્યં બુદ્ધિપૂર્વં પ્રધાનસ્ય પ્રપત્સ્યતે ।
બુદ્ધિપૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞ અધિષ્ઠાસ્યતિ તાન્ગુણાન્

એવં તાનભિમાનેન પ્રપત્સ્યતિ પુનસ્તદા ।
યદા પ્રવર્ત્તિતવ્યં તુ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્ દ્વયોઃ

ભોજ્યભોક્તૃત્વસંબન્ધાઃ પ્રપત્સ્યન્તે ચ તાવુભૌ ।
તસ્માદક્ષરમવ્યક્તં સામ્યે સ્થિત્વા ગુણાત્મકમ્

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં તત્ર વૈપમ્યં ભજતે તુ તત્ ।
તતઃ પ્રપત્સ્યતે વ્યક્તં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સત્ત્વં વિકારં જનયિષ્યતિ ।
મહદાદ્યં વિશેષાન્તં ચતુર્વિંશગુણાત્મકમ્

ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય પ્રવર્ત્સ્યતઃ ।
આદિદેવઃ પ્રધાનસ્યાનુગ્રહાય પ્રજક્ષતે

અનાદ્યૌ વરમુત્પાદૌ ઉભૌ સૂક્ષ્મૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ ।
અનાદિસંયોગયુતૌ સર્વં ક્ષેત્રજ્ઞમેવ ચ

અબુદ્ધિપૂર્વકં યુક્તમાશક્તૌ તુ વરૌ તદા ।
અપ્રત્યયમમોઘં ચ સ્થિતાવુદકમત્સ્યવત્

પ્રવૃત્તપૂર્વૌં તૌ પૂર્વં પુનઃ સર્વં પ્રપત્સ્યતે ।
અજ્ઞા ગુણૈઃ પ્રવર્ત્તન્તે રજઃસત્ત્વતમો ઽભિધૈઃ

પ્રવૃત્તિકાલે રજસાભિપન્નો મહત્ત્વભૂતાદિવિશેષતાં ચ ।
વિશેષતાં ચેન્દ્રિયતાં ચ યાતિ ગુણાવસાનૌષધિભિર્મનુષ્યઃ

સત્યાભિધ્યાયિનસ્તસ્ય ધ્યાયિનઃ સન્નિમિત્તકમ્ ।
રજઃ સત્ત્વતમોવ્યક્તા વિધર્માણઃ પરસ્પરમ્

આદ્યન્તં વૈ પ્રવત્સ્યન્તે ક્ષેત્રમજ્ઞામ્વુ સર્વશઃ ।
સંસિદ્ધકાર્યકરણા ઉત્પદ્યન્તે ઽભિમાનિનઃ

સર્વે સત્ત્વાઃ પ્રપદ્યન્તે હ્યવ્યક્તાત્પૂર્વમેવ ચ ।
પ્રાક્સૃતૌ યે ત્વસુવહાઃ સાધકાશ્ચાપ્યસાધકાઃ

અસંશાન્તાસ્તુ તે સર્વે સ્થાનપ્રકરણૈઃ સહ ।
કાર્યાણિ પ્રતિપત્સ્યન્તે ઉત્પત્સ્યન્તે પુનઃ પુનઃ

ગુણમાત્રાત્મકાવેવ ધર્માધર્મૌં પરસ્પરમ્ ।
આરપ્સંતે હિ ચાન્યોન્યં વરેણાનુગ્રહેણ વા

શર્વસ્તુલ્યપ્રસૃષ્ટ્યર્થ સર્ગાદૌ યાતિ વિક્રિયામ્ ।
ગુણાસ્તં પ્રતિધીયન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

ગુણાસ્તે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે ।
તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુકૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્ત્તિષુ ।
વિપ્રયોગશ્ચ ભૂતાનાં ગુણેભ્યઃ સંપ્રવર્ત્તતે

ઇત્યેષ વો મયા ખ્યાતઃ પુનઃ સર્ગઃ સમાસતઃ ।
સમાસાદેવ વક્ષ્યામિ બ્રહ્મણો ઽથ સમુદ્ભવમ્

અવ્યક્તાત્કારણાત્તસ્માન્નિત્યાત્સદસદાત્મકાત્ ।
પ્રધાનપુરુષાભ્યાં તુ જાયતે ચ મહેશ્વરઃ

સ પુનઃ સંભાવયિતા જાયતે બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ ।
સૃજતે સ પુનર્લોકાનભિમાન ગુણાત્મકાન્

અહઙ્કારસ્તુ મહતસ્તસ્માદ્ભૂતાનિ ચાત્મનઃ ।
યુગપત્સંપ્રવર્ત્તન્તે ભૂતાન્યેવેન્દ્રિયાણિ ચ

ભૂતભેદાશ્ચ ભૂતેભ્ય ઇતિ સર્ગઃ પ્રવર્ત્તતે ।
વિસ્તરાવયવસ્તેષાં યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્ ।
કીર્ત્ત્યતો વો યથાપૂર્વં તથૈવાપ્યુપધાર્યતામ્

એતચ્છ્રુત્વા નૈમિષેયા સ્તદાનીં લોકોત્પત્તિં સુસ્થિતિં ચાપ્યયં ચ ।
તસ્મિન્સત્રે ઽવભૃથં પ્રાપ્ય શુદ્ધાઃ પુણ્યં લોકમૃષયઃ પ્રાપ્નુવન્તિ

યથા યૂયં વિધિના દેવાતાદીનિષ્ટ્વા ચૈવાવભૃથં પ્રાપ્ય શુદ્ધાઃ ।
ત્યક્ત્વા દેહાનાયુષોંઽતે કૃતાર્થાઃ પુણ્યં લોકં પ્રાપ્ય મોદધ્વમેવમ્

એતે તે નૈમિષેયા વૈ દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ વૈ તદા ।
જગ્મુશ્ચાવભૃથસ્નાતાઃ સ્વર્ગં સર્વે તુ સત્રિણઃ

વિપ્રાસ્તથા યૂયમપિ ઇષ્ટા બહુવિધૈર્મખૈઃ ।
આયુષોંઽતે તતઃ સ્વર્ગં ગન્તારઃ સ્થ દ્વિજોત્તમાઃ

પ્રક્રિયા પ્રથમઃ પાદઃ કથાયાસ્તુ પરિગ્રહઃ ।
અનુષઙ્ગ ઉપોદ્ધાત ઉપસંહાર એવ ચ

એવમેવ ચતુઃપાદં પુરાણં લોકસમ્મતમ્ ।
ઉવાચ ભાગવાન્સક્ષાદ્વાયુલોકહિતે રતઃ

નૈમિષે સત્રમા સાદ્ય મુનિભ્યો મુનિસત્તમ ।
તત્પ્રસાદં ચ સંસિદ્ધં ભૂતોત્પત્તિલયાન્વિતમ્

પ્રાધાનિકીમિમાં સૃષ્ટિં તથૈવેશ્વરકારિતામ્ ।
સમ્યગ્વિદિત્વા મેધાવી ન મોહમધિગચ્છતિ

ઇદં યો બ્રાહ્મણો વિદ્વાનિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
શૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્વાપિ તથાધ્યાપયતે ઽપિ ચ

સ્થાનેષુ સ મહેન્દ્રસ્ય મોદતે શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
બ્રહ્મસાયુજ્યગો ભૂત્વા બ્રહ્મણા સહ મોદતે

તેષાં કીર્તિમતાં કીર્તિં પ્રજેશાનાં મહાત્મનામ્ ।
પ્રથયન્પૃથિવીશાનાં બ્રહ્મભૂયાય ગચ્છતિ

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સંમિતમ્ ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનેનોક્તં પુરાણ બ્રહ્મવાદિના

મન્વન્તરેશ્વરાણાં ચ યઃ કીર્તિં પ્રથયેદિમામ્ ।
દેવતાનામૃષીણાં ચ ભૂરિદ્રવિમતેજસામ્

સ સર્વૈર્મુચ્યતે પાપૈઃ પુણ્યં ચ મહદાપ્નુયાત્ ।
યશ્ચેદં શ્રાવયેદ્વિદ્વાન્સદા પર્વણિ પર્વણિ

ધૂતપાપ્મા જિતસ્વર્ગો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ।
યશ્ચેદં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણાન્ પાદમન્તતઃ

અક્ષેયં સર્વકામીયં પિતૄંસ્તચ્છોપતિષ્ઠતે ।
યસ્માત્પુરા હ્યણન્તીદં પુરાણં તેન ચોચ્યતે

નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
તથૈવ ત્રિષુ વર્ણેષુ યે મનુષ્યા અધીયતે

ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા ધર્માય વિદધે મતિમ્ ।
યાવન્ત્યસ્ય શરીરેષુ રોમકૂપાનિ સર્વશઃ

તાવત્કોટિસહસ્રાણિ વર્ષાણિ દિવિ મોદતે ।
બ્રહ્મસાયુજ્યગો ભૂત્વા દૈવતૈઃ સહ મોદતે

સર્વપાપહરં પુણ્યં પવિત્રં ચ યશસ્વિ ચ ।
બ્રહ્મા દદૌ શાસ્ત્રમિદં પુરાણં માતરિશ્વને

તસ્માચ્ચોશનસા પ્રાપ્તં તસ્માચ્ચાપિ બૃહસ્પતિઃ ।
બૃહસ્પતિસ્તુ પ્રોવાચ સવિત્રે તદનન્તરમ્

સવિતા મૃત્યવે પ્રાહ મૃત્યુશ્ચેન્દ્રાય વૈ પુનઃ ।
ઇન્દ્રશ્ચાપિ વસિષ્ઠાય સો ઽપિ સારસ્વતાય ચ

સારસ્વતસ્ત્રિધામ્ને ઽથ ત્રિધામા ચ શરદ્વતે ।
શરદ્વાંસ્તુ ત્રિવિષ્ટાય સોંઽતરિક્ષાય દત્તવાન્

ચર્ષિણે ચાન્તરિક્ષો વૈ સો ઽપિ ત્રય્યારુણાય ચ ।
ત્રય્યારુણાદ્ધનઞ્જયઃ સ વૈ પ્રાદાત્કૃતઞ્જયે

કૃતઞ્જયાત્તૃણઞ્જયો ભરદ્વાજાય સો ઽપ્યથ ।
ગૌતમાય ભરદ્વાજઃ સો ઽપિ નિર્ય્યન્તરે પુનઃ

નિર્ય્યન્તરસ્તુ પ્રોવાચ તથા વાજશ્રવાય વૈ ।
સ દદૌ સોમશુષ્માય સ ચાદાત્તૃણબિન્દવે

તૃણબિન્દુસ્તુ દક્ષાય દક્ષઃ પ્રોવાચ શક્તયે ।
શક્તેઃ પરાશરશ્ચાપિ ગર્ભસ્થઃ શ્રુતવાનિદમ્

પરાશરાજ્જાતુકર્ણ્યસ્તસ્માદ્દ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ ।
દ્વૈપાયના ત્પુનશ્ચાપિ મયા પ્રાપ્તં દ્વિજોત્તમ

મયા ચૈતત્પુનઃ પ્રોક્તં પુત્રાયામિતબુદ્ધયે ।
ઇત્યેવ વાક્યં બ્રહ્માદિગુરુણાં સમુદાત્દૃતમ્

નમસ્કાર્યાશ્ચ ગુરવઃ પ્રયત્નેન મનીષિભિઃ ।
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં સર્વાર્થસાધકમ્

પાપઘ્નં નિયમેનેદં શ્રોતવ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સદા ।
નાશુચૌ નાપિ પાપાય નાપ્યસંવત્સરોષિતે

નાશ્રદ્દધાને ઽવિદુષે નાપુત્રાય કથઞ્ચન ।
નાહિતાય પ્રદાતવ્યં પવિત્રમિદમુત્તમમ્

અવ્યક્તં વૈ યસ્ય યોનિં વદન્તિ વ્યક્તં દેહં કાલમેતં ગતિં ચ ।
વહ્નિર્વક્ત્રં ચન્દ્રસૂર્યૌં ચ નેત્રેદિશઃ શ્રોત્રે ઘ્રાણમાહુશ્ચ વાયુમ્

વાચો વેદા અન્તરિક્ષં શરીરં ક્ષિતિઃ પાદાસ્તારકા રોમકૂપાઃ ।
સર્વાણિ દ્યૌર્મસ્તકાનિ ત્વથો વૈ વિદ્યાશ્ચૈવોપનિષદ્યસ્ય પુચ્છમ્

તં દેવદેવં જનનં જનાનાં યજ્ઞાત્મકં સત્યલોકપ્રતિષ્ઠમ્ ।
વરં વરાણાં વરદં મહેશ્વરં બ્રહ્માણમાદિં પ્રયતો નમસ્યે