Brahmanda Purana · Chapter 2.53

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya uvoddhātapāde sagaravarite 'śvamocanaṃ nāma dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ // 52//
jaiminiruvāca
teṣu tatra niviṣṭeṣu vāsavena pracoditaḥ /
jahāraṃ turagaṃ vāyustatkṣaṇena rasātalam

adṛṣṭamaśvaṃ taiḥ sarvairapahṛtya sadāgatiḥ /
anayattatpathā rājankapilasyāntikaṃ muneḥ

tataḥ samākulāḥ sarve vinaṣṭe 'śve nṛpātmajāḥ /
parītya vasudhāṃ sarvāṃ pramārgantasturagamam

vicitya pṛthivīṃ te tu sa purācalakānanām /
apaśyanto yajñapaśuṃ duḥkhaṃ mahadavāpnuvan

tato 'yodhyāṃ samāsādya ṛṣibhiḥ parivāritām /
dṛṣṭvā praṇamya pitaraṃ tasmai sarvaṃ nyavedayan

parītya pṛthvīmasmābhirniviṣṭe varuṇālaye /
rakṣyamāṇo 'pi paśyadbhiḥ kenāpi turago hṛtaḥ

ityuktastai ruṣāviṣṭastānuvāca nṛpottamaḥ /
prayāsyadhvamadharmiṣṭhāḥ sarve 'nāvṛttaye punaḥ

kathaṃ bhavadbhirjīvadbhirvinaṣṭo vai darātmabhiḥ /
turageṇa vinā satyaṃ nehāga manamasti vaḥ

tataḥ sametya tasmātte saprayātāḥ parasparam /
ūcurna dṛśyate 'dyāpi turagaḥ kiṃ prakumaha

vasudhā vicitāsmābhiḥ saśailavanakānanā /
na cāpi dṛśyate vājī tadvārttāpi na kutracit

tasmādabdheḥ samārabhya pātālāvadhi medinīm /
vibhajya ravātvā pātālaṃ viviśāma turaṅgamam

iti kṛtvā matiṃ sarve sāgarāḥ krūraniścayāḥ /
nicakhnurbhūmimaṃbodhestaṭā dārabhya sarvataḥ

taiḥ khanyamānā vasudhā rarāsa bhṛśavihvalā /
cukruśuścāpi bhūtāni dṛṣṭvā teṣāṃ viceṣṭitam

tataste bhārataṃ khaṇḍaṃ khātvā saṃkṣibya bhūtale /
bhūmeryojanasāhasraṃ yojayāmāsuraṃbudhau

āpātālatalaṃ te tu khananto medinītalam /
carantamaśvaṃ pātāle dadṛśurnṛpanandanāḥ

saṃprahṛṣṭāstataḥ sarve sametya ca samantataḥ /
saṃtoṣājjahasuḥ kecinnanṛtuśca mudānvitāḥ

dadṛśuśca mahātmānaṃ kapilaṃ dīptatejasam /
vṛddhaṃ padmāsanāsīnaṃ nāsāgranyastalocanam

ṛjvāyataśirogrīvaṃ puroviṣṭabdhavakṣasam /
svatejasābhisaratā paribūrṇena sarvataḥ

prakāśyamānaṃ parito nivātasthapradīpavat /
svāntaprakāśitāśeṣavijñānamayavigraham

samādhigatacittantu nibhṛtāṃbhodhisannibham /
ārūḍhayogaṃ vidhivaddhyeyasaṃlīnamānasam

cdṛdadyatdadvaḍḍha dyadṛ ḍaddhaṭhṭhaṇthrṭhṭhadaḍḍaṭhṭha-thrṭhṭhaḍḍaṇnrṭhṭhaḍaṇṭhṭhagṭhṭha
yogīndrapravaraṃ śāntaṃ jvālāmāla mivānalam /
vilokya tatra tiṣṭhantaṃ vimṛśantaḥ parasparam

muhūrttamiva te rājansādhvasaṃ paramaṃ gatāḥ /
tato 'yamaśvahartteti sāgarā kālacoditāḥ

parivavrurdurātmānaḥ kapilaṃ munisattamam /
tatastaṃ parivāryocuśvoro 'yaṃ nātra saṃśayaḥ

aśvaharttā tato 'hyeṣa vadhyo 'smābhirdurāśayaḥ /
taṃ prākṛtavadāsīnaṃ te sarve hatavuddhayaḥ

āsannamaraṇāścakrurdharṣitaṃ munimañjasā /
jaiminiruvāca
tato muniradīnātmā dhyānabhaṅgapradharṣitaḥ

krodhena mahatā'viṣṭaścukṣubhe kapilastadā /
pracacāla durādharṣo dharṣitastair durātmabhiḥ

vyajṛṃbhata ca kalpānte marudbhiriva cānalaḥ /
tasya cārṇavagaṃbhīrādvapuṣaḥ kopapāvakaḥ

didhakṣuriva pātālāṃllokānsāṃkarṣaṇo 'nalaḥ /
śuśubhe dharṣaṇakrodhaparāmarśavidīpitaḥ

unmīlayattadā netre vahnicakrasamadyutiḥ /
tadākṣiṇī kṣaṇaṃ rājanrājetāṃ subhṛśāruṇe

pūrvasaṃvyāsamuditau puṣpavantāvivāṃbare /
tato 'pyudvarttamānābhyāṃ netrābhyāṃ nṛpanandanān

avaikṣata ca gaṃbhīraḥ kṛtāntaḥ kālaparyaye /
kruddhasya tasyanetrābhyāṃ sahasā pāvakārciṣaḥ

niścerurabhilodikṣu kālāgneriva saṃtatāḥ /
sadhūmakavalodagrāḥ sphuliṅgaughamuco muhuḥ

munikrodhānalajvālāḥ samantāvdyānaśurdiśaḥ /
vyālodaraugrakuharā jvālā stannetranirgatāḥ

virejurnibhṛtāṃbhodhervaḍavāgnerivārciṣaḥ /
krodhāgniḥ sumahārāja jvālāvavyāptadigantaraḥ

dagdhāṃścakāra tānsarvānāvṛṇvāno nabhastalam

saśabdamudbhrāntamarutprakopavivarttamānānaladhūmajālaiḥ /
mahīrajobhiśca nitāntamuddhataiḥ samāvṛtaṃ loka mabhūdbhṛśāturam

tataḥ sa vahnirvilikhannivābhitaḥ samīravegābhihatābhiraṃbaram /
śikhābhirurvīśasutānaśeṣato dadāha sadyaḥ sura vidviṣastān

miṣataḥ sarvalokasya ktodhāgnistamṛte hayam /
sāgarāṃstānaśeṣeṇa bhasmasādakarotsa tān

evaṃ krodhāgninā tena sāgarāḥ pāpacetasaḥ /
jajvaluḥ sahasā dāve taravo nīrasā iva

dṛṣṭvā teṣāṃ tu nidhanaṃ sāgarāṇāndurātmanām /
anyonyamabuvandevā vismitā ṛṣibhiḥ saha

ahodāruṇapāpānāṃ vipāko na cirāyitaḥ /
durantaḥ khalu loke 'sminnarāṇāmasadātmanām

yadi me parvatākārā nṛśaṃsāḥ krūravuddhayaḥ /
yugapadvilayaṃ prāptāḥ sahasaiva tṛṇāgnivat

udvejanīyā bhūtānāṃ sadbhiratyantagarhitāḥ /
ājīvāntamime hartu diṣṭyā saṃkṣayamāgatāḥ

paropatāpi nitarāṃ sarvalokajugupsitam /
iha kṛtvāśubhaṃ karma kaḥpumānvindate sukham

vikrośya sarvabhūtāni saṃprayātāḥ svakarmabhiḥ /
brahmadaṇḍahatāḥ pāpā nirayaṃ śāśvatīḥ samāḥ

tasmātsadaiva karttavyaṃ karma puṃsāṃ manīpiṇām /
durataśca parityājyamitarallokaninditam

karttavyaḥ śreyase yatno yāvajjīvaṃ vijānatā /
nācaretkasyaciddrohamanityaṃ jīvanaṃ yataḥ

anityo 'yaṃ sadā dehaḥsapadaścāticañcalāḥ /
saṃsāraścātinissārastatkathaṃ viśvasedbudhaḥ

evaṃ suramunīndreṣu kathayatsu parasparam /
munikrodhendhanībhūtā vineśuḥ sagarātmajāḥ

nirdagadhadehāḥ sahasā bhuvaṃ viṣṭabhya bhasmanā /
avāpurnirayaṃ sadyaḥ sāgarāste svakamabhiḥ

sāgarāṃstānaśeṣeṇa dagdhavātatkrodhajo 'nalaḥ /
kṣaṇena lokānakhilānudyato dagdhumañjasā

bhayabhītāstato devāḥ sametya divi saṃsthitāḥ /
tuṣṭuvuste mahātmānaṃ krodhāgniśamanārthinaḥ