બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.53

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉવોદ્ધાતપાદે સગરવરિતે ઽશ્વમોચનં નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 52॥
જૈમિનિરુવાચ
તેષુ તત્ર નિવિષ્ટેષુ વાસવેન પ્રચોદિતઃ ।
જહારં તુરગં વાયુસ્તત્ક્ષણેન રસાતલમ્

અદૃષ્ટમશ્વં તૈઃ સર્વૈરપહૃત્ય સદાગતિઃ ।
અનયત્તત્પથા રાજન્કપિલસ્યાન્તિકં મુનેઃ

તતઃ સમાકુલાઃ સર્વે વિનષ્ટે ઽશ્વે નૃપાત્મજાઃ ।
પરીત્ય વસુધાં સર્વાં પ્રમાર્ગન્તસ્તુરગમમ્

વિચિત્ય પૃથિવીં તે તુ સ પુરાચલકાનનામ્ ।
અપશ્યન્તો યજ્ઞપશું દુઃખં મહદવાપ્નુવન્

તતો ઽયોધ્યાં સમાસાદ્ય ઋષિભિઃ પરિવારિતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય પિતરં તસ્મૈ સર્વં ન્યવેદયન્

પરીત્ય પૃથ્વીમસ્માભિર્નિવિષ્ટે વરુણાલયે ।
રક્ષ્યમાણો ઽપિ પશ્યદ્ભિઃ કેનાપિ તુરગો હૃતઃ

ઇત્યુક્તસ્તૈ રુષાવિષ્ટસ્તાનુવાચ નૃપોત્તમઃ ।
પ્રયાસ્યધ્વમધર્મિષ્ઠાઃ સર્વે ઽનાવૃત્તયે પુનઃ

કથં ભવદ્ભિર્જીવદ્ભિર્વિનષ્ટો વૈ દરાત્મભિઃ ।
તુરગેણ વિના સત્યં નેહાગ મનમસ્તિ વઃ

તતઃ સમેત્ય તસ્માત્તે સપ્રયાતાઃ પરસ્પરમ્ ।
ઊચુર્ન દૃશ્યતે ઽદ્યાપિ તુરગઃ કિં પ્રકુમહ

વસુધા વિચિતાસ્માભિઃ સશૈલવનકાનના ।
ન ચાપિ દૃશ્યતે વાજી તદ્વાર્ત્તાપિ ન કુત્રચિત્

તસ્માદબ્ધેઃ સમારભ્ય પાતાલાવધિ મેદિનીમ્ ।
વિભજ્ય રવાત્વા પાતાલં વિવિશામ તુરઙ્ગમમ્

ઇતિ કૃત્વા મતિં સર્વે સાગરાઃ ક્રૂરનિશ્ચયાઃ ।
નિચખ્નુર્ભૂમિમંબોધેસ્તટા દારભ્ય સર્વતઃ

તૈઃ ખન્યમાના વસુધા રરાસ ભૃશવિહ્વલા ।
ચુક્રુશુશ્ચાપિ ભૂતાનિ દૃષ્ટ્વા તેષાં વિચેષ્ટિતમ્

તતસ્તે ભારતં ખણ્ડં ખાત્વા સંક્ષિબ્ય ભૂતલે ।
ભૂમેર્યોજનસાહસ્રં યોજયામાસુરંબુધૌ

આપાતાલતલં તે તુ ખનન્તો મેદિનીતલમ્ ।
ચરન્તમશ્વં પાતાલે દદૃશુર્નૃપનન્દનાઃ

સંપ્રહૃષ્ટાસ્તતઃ સર્વે સમેત્ય ચ સમન્તતઃ ।
સંતોષાજ્જહસુઃ કેચિન્નનૃતુશ્ચ મુદાન્વિતાઃ

દદૃશુશ્ચ મહાત્માનં કપિલં દીપ્તતેજસમ્ ।
વૃદ્ધં પદ્માસનાસીનં નાસાગ્રન્યસ્તલોચનમ્

ઋજ્વાયતશિરોગ્રીવં પુરોવિષ્ટબ્ધવક્ષસમ્ ।
સ્વતેજસાભિસરતા પરિબૂર્ણેન સર્વતઃ

પ્રકાશ્યમાનં પરિતો નિવાતસ્થપ્રદીપવત્ ।
સ્વાન્તપ્રકાશિતાશેષવિજ્ઞાનમયવિગ્રહમ્

સમાધિગતચિત્તન્તુ નિભૃતાંભોધિસન્નિભમ્ ।
આરૂઢયોગં વિધિવદ્ધ્યેયસંલીનમાનસમ્

ચ્દૃદદ્યત્દદ્વડ્ઢ દ્યદૃ ડદ્ધઠ્ઠણ્થ્ર્ઠ્ઠદડ્ડઠ્ઠ-થ્ર્ઠ્ઠડ્ડણ્ન્ર્ઠ્ઠડણ્ઠ્ઠગ્ઠ્ઠ
યોગીન્દ્રપ્રવરં શાન્તં જ્વાલામાલ મિવાનલમ્ ।
વિલોક્ય તત્ર તિષ્ઠન્તં વિમૃશન્તઃ પરસ્પરમ્

મુહૂર્ત્તમિવ તે રાજન્સાધ્વસં પરમં ગતાઃ ।
તતો ઽયમશ્વહર્ત્તેતિ સાગરા કાલચોદિતાઃ

પરિવવ્રુર્દુરાત્માનઃ કપિલં મુનિસત્તમમ્ ।
તતસ્તં પરિવાર્યોચુશ્વોરો ઽયં નાત્ર સંશયઃ

અશ્વહર્ત્તા તતો ઽહ્યેષ વધ્યો ઽસ્માભિર્દુરાશયઃ ।
તં પ્રાકૃતવદાસીનં તે સર્વે હતવુદ્ધયઃ

આસન્નમરણાશ્ચક્રુર્ધર્ષિતં મુનિમઞ્જસા ।
જૈમિનિરુવાચ
તતો મુનિરદીનાત્મા ધ્યાનભઙ્ગપ્રધર્ષિતઃ

ક્રોધેન મહતાઽવિષ્ટશ્ચુક્ષુભે કપિલસ્તદા ।
પ્રચચાલ દુરાધર્ષો ધર્ષિતસ્તૈર્ દુરાત્મભિઃ

વ્યજૃંભત ચ કલ્પાન્તે મરુદ્ભિરિવ ચાનલઃ ।
તસ્ય ચાર્ણવગંભીરાદ્વપુષઃ કોપપાવકઃ

દિધક્ષુરિવ પાતાલાંલ્લોકાન્સાંકર્ષણો ઽનલઃ ।
શુશુભે ધર્ષણક્રોધપરામર્શવિદીપિતઃ

ઉન્મીલયત્તદા નેત્રે વહ્નિચક્રસમદ્યુતિઃ ।
તદાક્ષિણી ક્ષણં રાજન્રાજેતાં સુભૃશારુણે

પૂર્વસંવ્યાસમુદિતૌ પુષ્પવન્તાવિવાંબરે ।
તતો ઽપ્યુદ્વર્ત્તમાનાભ્યાં નેત્રાભ્યાં નૃપનન્દનાન્

અવૈક્ષત ચ ગંભીરઃ કૃતાન્તઃ કાલપર્યયે ।
ક્રુદ્ધસ્ય તસ્યનેત્રાભ્યાં સહસા પાવકાર્ચિષઃ

નિશ્ચેરુરભિલોદિક્ષુ કાલાગ્નેરિવ સંતતાઃ ।
સધૂમકવલોદગ્રાઃ સ્ફુલિઙ્ગૌઘમુચો મુહુઃ

મુનિક્રોધાનલજ્વાલાઃ સમન્તાવ્દ્યાનશુર્દિશઃ ।
વ્યાલોદરૌગ્રકુહરા જ્વાલા સ્તન્નેત્રનિર્ગતાઃ

વિરેજુર્નિભૃતાંભોધેર્વડવાગ્નેરિવાર્ચિષઃ ।
ક્રોધાગ્નિઃ સુમહારાજ જ્વાલાવવ્યાપ્તદિગન્તરઃ

દગ્ધાંશ્ચકાર તાન્સર્વાનાવૃણ્વાનો નભસ્તલમ્

સશબ્દમુદ્ભ્રાન્તમરુત્પ્રકોપવિવર્ત્તમાનાનલધૂમજાલૈઃ ।
મહીરજોભિશ્ચ નિતાન્તમુદ્ધતૈઃ સમાવૃતં લોક મભૂદ્ભૃશાતુરમ્

તતઃ સ વહ્નિર્વિલિખન્નિવાભિતઃ સમીરવેગાભિહતાભિરંબરમ્ ।
શિખાભિરુર્વીશસુતાનશેષતો દદાહ સદ્યઃ સુર વિદ્વિષસ્તાન્

મિષતઃ સર્વલોકસ્ય ક્તોધાગ્નિસ્તમૃતે હયમ્ ।
સાગરાંસ્તાનશેષેણ ભસ્મસાદકરોત્સ તાન્

એવં ક્રોધાગ્નિના તેન સાગરાઃ પાપચેતસઃ ।
જજ્વલુઃ સહસા દાવે તરવો નીરસા ઇવ

દૃષ્ટ્વા તેષાં તુ નિધનં સાગરાણાન્દુરાત્મનામ્ ।
અન્યોન્યમબુવન્દેવા વિસ્મિતા ઋષિભિઃ સહ

અહોદારુણપાપાનાં વિપાકો ન ચિરાયિતઃ ।
દુરન્તઃ ખલુ લોકે ઽસ્મિન્નરાણામસદાત્મનામ્

યદિ મે પર્વતાકારા નૃશંસાઃ ક્રૂરવુદ્ધયઃ ।
યુગપદ્વિલયં પ્રાપ્તાઃ સહસૈવ તૃણાગ્નિવત્

ઉદ્વેજનીયા ભૂતાનાં સદ્ભિરત્યન્તગર્હિતાઃ ।
આજીવાન્તમિમે હર્તુ દિષ્ટ્યા સંક્ષયમાગતાઃ

પરોપતાપિ નિતરાં સર્વલોકજુગુપ્સિતમ્ ।
ઇહ કૃત્વાશુભં કર્મ કઃપુમાન્વિન્દતે સુખમ્

વિક્રોશ્ય સર્વભૂતાનિ સંપ્રયાતાઃ સ્વકર્મભિઃ ।
બ્રહ્મદણ્ડહતાઃ પાપા નિરયં શાશ્વતીઃ સમાઃ

તસ્માત્સદૈવ કર્ત્તવ્યં કર્મ પુંસાં મનીપિણામ્ ।
દુરતશ્ચ પરિત્યાજ્યમિતરલ્લોકનિન્દિતમ્

કર્ત્તવ્યઃ શ્રેયસે યત્નો યાવજ્જીવં વિજાનતા ।
નાચરેત્કસ્યચિદ્દ્રોહમનિત્યં જીવનં યતઃ

અનિત્યો ઽયં સદા દેહઃસપદશ્ચાતિચઞ્ચલાઃ ।
સંસારશ્ચાતિનિસ્સારસ્તત્કથં વિશ્વસેદ્બુધઃ

એવં સુરમુનીન્દ્રેષુ કથયત્સુ પરસ્પરમ્ ।
મુનિક્રોધેન્ધનીભૂતા વિનેશુઃ સગરાત્મજાઃ

નિર્દગધદેહાઃ સહસા ભુવં વિષ્ટભ્ય ભસ્મના ।
અવાપુર્નિરયં સદ્યઃ સાગરાસ્તે સ્વકમભિઃ

સાગરાંસ્તાનશેષેણ દગ્ધવાતત્ક્રોધજો ઽનલઃ ।
ક્ષણેન લોકાનખિલાનુદ્યતો દગ્ધુમઞ્જસા

ભયભીતાસ્તતો દેવાઃ સમેત્ય દિવિ સંસ્થિતાઃ ।
તુષ્ટુવુસ્તે મહાત્માનં ક્રોધાગ્નિશમનાર્થિનઃ