Brahmanda Purana · Chapter 2.19
iti śrī brahāmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde
śrāddhakalpe nakṣatraśrāddhaṃ nāma aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ // 18//
śaṃyuruvāca
kiṃ sviddattaṃ pitṝṇāṃ tu tṛptidaṃ vadatāṃ vara /
kiṃsvitsyāccirarātrāya kiṃ vānantyāya kalpate
bṛhaspatiruvāca
havīṣi śrāddhakalpe tu yāni śrāddhavido viduḥ /
tāni me śṛṇu sarvāṇi phalaṃ caiṣāṃ yathātatham
tilairvrīhiyavaimāṣairadbhirmūlaphalaistathā /
dattena māsaṃ prīyante śrāddhena hi pitāmahāḥ
matsyaiḥ prīṇanti dvau māsau trīnmāsānhāriṇena tu /
śāśena caturo māsānpañca prīṇāti śākunaiḥ
vārāheṇa tu ṣaṇmāsāñchāgalaṃ saptamāsikam /
aṣṭamāsikamityuktaṃ yacca pārvatakaṃ bhavet
rauraveṇa tu prīyante nava māsānpitāmahāḥ /
gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ syāddaśamāsikī
aurabhreṇa ca māṃsena māsānekādaśaiva tu /
śrāddhe ca tṛptidaṃ gavyaṃ payaḥ saṃvatsaraṃ dvijāḥ
ānantyāya bhavettadvatkhaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye /
pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ chāyāyāṃ kuñjarasya ca
kṛṣṇacchāgasya māsena tṛptirbhavati śāśvatī /
atra gāthāḥ pitṛgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ
tāste 'haṃ kīrttayiṣyāmi yathāvatsannibodha me /
api naḥ sa kule yāyādyo no dadyāt trayodaśīm
ājena sarvalohena varṣāsu ca maghāsu ca /
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko 'pi gayāṃ vrajet /
gaurīṃ vāpyudvahedbhāryāṃ nālaṃ vā vṛṣamutsṛjet
śaṃyuruvāca
gayādīnāṃ phalaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ /
dātṝṇāṃ caiva yatpuṇyaṃ nikhilena pravīhi me
bṛhaspatiruvāca
gayāyāmakṣayaṃ śrāddhañjapahomatapāṃsi ca /
pitṛkṣaye hi tatputra tasmāttatrākṣayaṃ smṛtam
pūrṇāyāmekaviṃśaṃ tu gauryāmutpāditaḥ sutaḥ /
mahāmahāṃśca juhuyāditi tasya phalaṃ smṛtam /
phalaṃ vṛṣasya vakṣyāmi gadato me nibodhata
vṛṣotsraṣṭā punātyeva daśātītāndaśāvarān
yatkiñcitspṛśate toyamavatīrṇo nadījale /
vṛṣotsarggatpitṝṇāṃ tu hyakṣayaṃ samudāhṛtam
yenayena spṛśettoyaṃ lāṅgūlādibhiraṅgaśaḥ /
sarvaṃ tadakṣayaṃ tasya pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ
śṛṅgaiḥ khurairvā bhūmiṃ yāmullikhatyaniśaṃ vṛṣaḥ /
madhukulyāḥ pitṝṃstasya hyakṣayāśca bhavanti vai
sahasranalvamātreṇa taḍāgena yathāsrutiḥ /
tṛptistu yā pitṝṇāṃ vai sā vṛṣeṇeha kalpate
yo dadāti guḍonmiśratilāni śrāddhakarmaṇi /
madhu vāmadhumiśraṃ vā sarvamevākṣayaṃ bhavet
na brāhmaṇaṃ parikṣeta sadā deyaṃ hi mānavaiḥ /
daivekarmaṇi pitrye ca śrūyate vai parīkṣaṇam
sarvavedavratasnātāḥ paṅktīnāṃ pāvanā dvijāḥ /
ye ca bhāṣāvidaḥ kecidye ca vyākaraṇe ratāḥ
adhīyate purāṇaṃ vai dharmaśāstramathāpi ca /
triṇāciketaḥ pañcāgniḥ sa sauparṇaḥ ṣaḍaṅgavit
brahmadevasutaścaiva cchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ /
puṇyeṣu yaśca tīrtheṣu kṛtasnānaḥ kṛtavrataḥ
makheṣu ye ca sarveṣu bhavantyavabhṛthāplutāḥ /
ye ca satyavratā nityaṃ svadharmaniratāśca ye
akrodhanā lobhaparāstāñchrāddheṣu nimantrayet /
etebhyo dattamakṣayyamete vai paṅktipāvanāḥ
śrāddhīyā brahmaṇā ye tu yogavratasuniṣṭhitāḥ /
trayo 'pi pūjitāstena brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
pitṛbhiḥ saha lokāśca yo hyetānpūjayennaraḥ /
pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam
prathamaḥ sarvadharmāṇāṃ yogadharmo nigadyate /
apāṅkteyānpravakṣyami gadato me nibodhata
kitavo madyapo yaśca paśupālo nirākṛtaḥ /
grāmapreṣyo vārdhuṣiko hyāpaṇo vaṇijastathā
agāra dāhī garado vṛṣalo grāmayājakaḥ /
kāṇḍapṛṣṭho 'tha kuṇḍāśī madhupaḥ somavikrayī
samudrāntarito bhṛtyaḥ piśunaḥ kūṭasākṣikaḥ /
pitrā vivadamānaśca yasya copapatirgṛhe
abhiśastastathā stenaḥ śilpaṃ yaścopajīvati /
stavakaḥ sūpakāraśca yaśca mitrāṇi nindati
kāṇaśca khañjakaścaiva nāstiko vedavarjitaḥ /
unmatto 'pyatha ṣaṇḍhaśca bhrūṇahā gurutalpagaḥ
bhiṣagjīvī prāśanikaḥ parastrīṃ yaśca sevate /
vikrīṇāti ca yo brahmavratāni niyamāṃstathā
naṣṭaṃ syānnāstike dattaṃ vrataghne cāpavarjitam /
yaccavāṇijake dattaṃ neha nāmutra saṃbhavet
nikṣepahārake caiva kṛtaghne vidavarjite /
tathā pāṇavike vai ca kāruke dharmavarjite
krīṇāti yo hyapaṇyāni vikrīṇāti praśaṃsati /
anyatrāsya samādhānaṃ na vaṇikūchrāddhamarhati
bhasmanīva hutaṃ havyaṃ dattaṃ paunarbhave dvijaḥ /
ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī pañcaśatānyapi
pāparogī sahasraṃ vai dāturnāśayate phalam /
bhraśyeddhi sa phalāttasmātpradātā yastu bāliśaḥ
yadviṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ /
sopānatkaśca yadbhuṅkte yacca dattamasatkṛtam
sarvaṃ tadasuredrāya brahmā bhāgamakalpayat /
śvā caiva brahmahā caiva nāvekṣeta kathañcana
tasmātparivṛtairdadyāttilaiścānnaṃ vikīrya ca /
rākṣasānāṃ tilāḥ proktāḥ śunāṃ parivṛtāstathā
darśanātsūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ /
rajasvalāyāḥ sparśena kruddhoyaśca prayacchati
nadītīreṣu ramyeṣu saritsu ca sarassu ca /
vivikteṣu ca prīyante datteneha pitāmahāḥ
nāsavyaṃpātayejjānu na yukto vācamīrayet /
tasmātparivṛteneha vidhivaddarbhapāṇinā
pitrorārādhanaṃ kāryamevaṃ prīṇayate pitṝn /
anumānya dvijānpūrvamargauṃ kuryādyathāvidhi
pitṝṇāṃ nirvapedbhūmau sūrye vā darbhasaṃstare /
śuklapakṣe ca pūrvāṅṇe śrāddhaṃ kuryādyathāvidhi
kṛṣṇapakṣe 'paraṅṇe tu rauhiṇaṃ vai na laṅghayet /
evamete mahātmāno mahāyogā mahaujasaḥ
sadā vai pitaraḥ pūjyāḥ saṃ prāptau deśakālayoḥ /
pitṛbhaktyaiva tu naro yogaṃ prāpnoti durllabham
dhyānena mokṣaṃ gaccheddhi hitvā karma śubhāśubham /
yajñahetostaduddhṛtya mohayitvā jagattathā
guhāyāṃ nihitaṃ brahma kaśyapena mahātmanā /
amṛtaṃ guhyamuddhṛtya yoge yogavidāṃ varāḥ
proktaḥ sanatkumāreṇa mahāto brahmaṇaḥ padam /
devānāṃ paramaṃ guhyamṛṣīṇāṃ ca parāyaṇam
pitṛbhaktyā prayatnena prāpya te tanmanīṣibhiḥ /
pitṛbhaktaḥ samāsena pitṛpūrvaparaśca yaḥ
ayatnātprāpnuyādeva sarvametanna saṃśayaḥ
bṛhaspatiruvāca
yasmaiśrāddhāni deyāni yacca dattaṃ mahatphalam /
yeṣu cāpyakṣayaṃ śrāddhaṃ tīrtheṣu ca guhāsu ca
yeṣu svargamavāpnoti tatte proktaṃ sasaṃgraham /
śrutvemaṃ śrāddhakalpaṃ ca na kuryādyastu mānavaḥ
sa majjennarake ghore nāstikastamasāvṛte /
parivādo na karttavyo yogināṃ tu viśeṣataḥ
parivādātkrimirbhūtvā tatraiva parivarttate /
yogānparivadedyastu dhyānino mokṣakāṅkṣiṇaḥ
sa gacchennarakaṃ ghoraṃ śrotāpyasya na saṃśayaḥ /
āvṛtaṃ tamasaḥ sarvaṃ narakaṃ ghoradarśanam /
yogīśvaraparīvādānna svargaṃ yāti mānavaḥ
yogeśvarāṇāmā krośaṃ śṛṇuyādyo yatātmanām /
sahi kālaṃ ciraṃ majjennarake nātra saṃśayaḥ /
kuṃbhīpākeṣu pacyante jihvācchede punaḥ punaḥ
samudre ca yathā loṣaṭastadbatsīdanti te narāḥ /
manasā karmaṇā vācā dveṣaṃ yogeṣu varjayet /
protyānantaṃ phalaṃ bhuṅkta iha vāpi na saṃśayaḥ
na pārago vindati paramātmanastrilokamadhye carati svakarmamiḥ /
ṛco yajuḥ sāma tadaṅgapārage 'vikārametaṃ hyanavāpya sīdati
vikārapāraṃ prakṛteśca pāragastrayīguṇānā triguṇasya pāragaḥ /
yaḥ syāccaturviśatitattvapāragaḥ sa pārago nādhyayanasya pāragaḥ
kṛtsnaṃ yathāvatsamupaiti tatparastathaiva bhūyaḥ pralayatvamātmanaḥ /
pratyāharedyogapathaṃ na yo dvijo na sarvapāra kramapāragocaraḥ
vedasya veditavyaṃ ca vedyaṃ vindati yogavit /
taṃ vai vedavidaḥ prāhustamāhurvedapāragam
vedaṃ ca veditavyaṃ ca viditvā vai yathāsthitaḥ /
evaṃ vedavidaḥ prāhuranyaṃ vai vedapāragam
yajñānvedāṃstathā kāmāṃstapāṃsi vividhāni ca /
prāpnotyāyuḥ prajāścaiva pitṛbhakto na saśayaḥ
śraddhayā śrāddhakalpaṃ tu yastvimaṃ niyataḥ paṭhet /
sarvāṇyetāni vāpnoti tīrthadānaphalāni ca
sa paṅktipāvanaścaiva dvijānāmagrabhugbhavet /
āśrāvya ca dvijānso 'tha sarvakāmānavāpnuyāt
yaścaitacchṛṇuyānnityama nyāṃśca śrāvayeddvijaḥ /
anasūyurjitakrodho lobhamohavivarjitaḥ
tīrthādīnāṃ phalaṃ prāpya dānādīnāṃ ca sarvaśaḥ /
mokṣopāyaṃ labhecchreṣṭhaṃ svargopāyaṃ na saṃśayaḥ /
iha cāpi parā puṣṭhistasmātkurvīta nityaśaḥ
imaṃ vidhiṃ yo hi paṭhedatandritaḥ samāhitaḥ saṃsadi parvasaṃdhiṣu /
apatyabhāgī ca pareṇa tejasā divaukasāṃ sa vrajate salokatām
yena proktastvayaṃ kalpo namastasmai svayaṃbhuve /
mahāyogeśvarebhyaśca sadā ca praṇato 'smyaham
Original text: Brahmāṇḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0