બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.19

ઇતિ શ્રી બ્રહામાણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે
શ્રાદ્ધકલ્પે નક્ષત્રશ્રાદ્ધં નામ અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ ॥ 18॥
શંયુરુવાચ
કિં સ્વિદ્દત્તં પિતૄણાં તુ તૃપ્તિદં વદતાં વર ।
કિંસ્વિત્સ્યાચ્ચિરરાત્રાય કિં વાનન્ત્યાય કલ્પતે

બૃહસ્પતિરુવાચ
હવીષિ શ્રાદ્ધકલ્પે તુ યાનિ શ્રાદ્ધવિદો વિદુઃ ।
તાનિ મે શૃણુ સર્વાણિ ફલં ચૈષાં યથાતથમ્

તિલૈર્વ્રીહિયવૈમાષૈરદ્ભિર્મૂલફલૈસ્તથા ।
દત્તેન માસં પ્રીયન્તે શ્રાદ્ધેન હિ પિતામહાઃ

મત્સ્યૈઃ પ્રીણન્તિ દ્વૌ માસૌ ત્રીન્માસાન્હારિણેન તુ ।
શાશેન ચતુરો માસાન્પઞ્ચ પ્રીણાતિ શાકુનૈઃ

વારાહેણ તુ ષણ્માસાઞ્છાગલં સપ્તમાસિકમ્ ।
અષ્ટમાસિકમિત્યુક્તં યચ્ચ પાર્વતકં ભવેત્

રૌરવેણ તુ પ્રીયન્તે નવ માસાન્પિતામહાઃ ।
ગવયસ્ય તુ માંસેન તૃપ્તિઃ સ્યાદ્દશમાસિકી

ઔરભ્રેણ ચ માંસેન માસાનેકાદશૈવ તુ ।
શ્રાદ્ધે ચ તૃપ્તિદં ગવ્યં પયઃ સંવત્સરં દ્વિજાઃ

આનન્ત્યાય ભવેત્તદ્વત્ખડ્ગમાંસં પિતૃક્ષયે ।
પાયસં મધુસર્પિર્ભ્યાં છાયાયાં કુઞ્જરસ્ય ચ

કૃષ્ણચ્છાગસ્ય માસેન તૃપ્તિર્ભવતિ શાશ્વતી ।
અત્ર ગાથાઃ પિતૃગીતાઃ કીર્તયન્તિ પુરાવિદઃ

તાસ્તે ઽહં કીર્ત્તયિષ્યામિ યથાવત્સન્નિબોધ મે ।
અપિ નઃ સ કુલે યાયાદ્યો નો દદ્યાત્ ત્રયોદશીમ્

આજેન સર્વલોહેન વર્ષાસુ ચ મઘાસુ ચ ।
એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકો ઽપિ ગયાં વ્રજેત્ ।
ગૌરીં વાપ્યુદ્વહેદ્ભાર્યાં નાલં વા વૃષમુત્સૃજેત્

શંયુરુવાચ
ગયાદીનાં ફલં તાત બ્રૂહિ મે પરિપૃચ્છતઃ ।
દાતૄણાં ચૈવ યત્પુણ્યં નિખિલેન પ્રવીહિ મે

બૃહસ્પતિરુવાચ
ગયાયામક્ષયં શ્રાદ્ધઞ્જપહોમતપાંસિ ચ ।
પિતૃક્ષયે હિ તત્પુત્ર તસ્માત્તત્રાક્ષયં સ્મૃતમ્

પૂર્ણાયામેકવિંશં તુ ગૌર્યામુત્પાદિતઃ સુતઃ ।
મહામહાંશ્ચ જુહુયાદિતિ તસ્ય ફલં સ્મૃતમ્ ।
ફલં વૃષસ્ય વક્ષ્યામિ ગદતો મે નિબોધત

વૃષોત્સ્રષ્ટા પુનાત્યેવ દશાતીતાન્દશાવરાન્

યત્કિઞ્ચિત્સ્પૃશતે તોયમવતીર્ણો નદીજલે ।
વૃષોત્સર્ગ્ગત્પિતૄણાં તુ હ્યક્ષયં સમુદાહૃતમ્

યેનયેન સ્પૃશેત્તોયં લાઙ્ગૂલાદિભિરઙ્ગશઃ ।
સર્વં તદક્ષયં તસ્ય પિતૄણાં નાત્ર સંશયઃ

શૃઙ્ગૈઃ ખુરૈર્વા ભૂમિં યામુલ્લિખત્યનિશં વૃષઃ ।
મધુકુલ્યાઃ પિતૄંસ્તસ્ય હ્યક્ષયાશ્ચ ભવન્તિ વૈ

સહસ્રનલ્વમાત્રેણ તડાગેન યથાસ્રુતિઃ ।
તૃપ્તિસ્તુ યા પિતૄણાં વૈ સા વૃષેણેહ કલ્પતે

યો દદાતિ ગુડોન્મિશ્રતિલાનિ શ્રાદ્ધકર્મણિ ।
મધુ વામધુમિશ્રં વા સર્વમેવાક્ષયં ભવેત્

ન બ્રાહ્મણં પરિક્ષેત સદા દેયં હિ માનવૈઃ ।
દૈવેકર્મણિ પિત્ર્યે ચ શ્રૂયતે વૈ પરીક્ષણમ્

સર્વવેદવ્રતસ્નાતાઃ પઙ્ક્તીનાં પાવના દ્વિજાઃ ।
યે ચ ભાષાવિદઃ કેચિદ્યે ચ વ્યાકરણે રતાઃ

અધીયતે પુરાણં વૈ ધર્મશાસ્ત્રમથાપિ ચ ।
ત્રિણાચિકેતઃ પઞ્ચાગ્નિઃ સ સૌપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્

બ્રહ્મદેવસુતશ્ચૈવ ચ્છન્દોગો જ્યેષ્ઠસામગઃ ।
પુણ્યેષુ યશ્ચ તીર્થેષુ કૃતસ્નાનઃ કૃતવ્રતઃ

મખેષુ યે ચ સર્વેષુ ભવન્ત્યવભૃથાપ્લુતાઃ ।
યે ચ સત્યવ્રતા નિત્યં સ્વધર્મનિરતાશ્ચ યે

અક્રોધના લોભપરાસ્તાઞ્છ્રાદ્ધેષુ નિમન્ત્રયેત્ ।
એતેભ્યો દત્તમક્ષય્યમેતે વૈ પઙ્ક્તિપાવનાઃ

શ્રાદ્ધીયા બ્રહ્મણા યે તુ યોગવ્રતસુનિષ્ઠિતાઃ ।
ત્રયો ઽપિ પૂજિતાસ્તેન બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

પિતૃભિઃ સહ લોકાશ્ચ યો હ્યેતાન્પૂજયેન્નરઃ ।
પવિત્રાણાં પવિત્રં ચ મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્

પ્રથમઃ સર્વધર્માણાં યોગધર્મો નિગદ્યતે ।
અપાઙ્ક્તેયાન્પ્રવક્ષ્યમિ ગદતો મે નિબોધત

કિતવો મદ્યપો યશ્ચ પશુપાલો નિરાકૃતઃ ।
ગ્રામપ્રેષ્યો વાર્ધુષિકો હ્યાપણો વણિજસ્તથા

અગાર દાહી ગરદો વૃષલો ગ્રામયાજકઃ ।
કાણ્ડપૃષ્ઠો ઽથ કુણ્ડાશી મધુપઃ સોમવિક્રયી

સમુદ્રાન્તરિતો ભૃત્યઃ પિશુનઃ કૂટસાક્ષિકઃ ।
પિત્રા વિવદમાનશ્ચ યસ્ય ચોપપતિર્ગૃહે

અભિશસ્તસ્તથા સ્તેનઃ શિલ્પં યશ્ચોપજીવતિ ।
સ્તવકઃ સૂપકારશ્ચ યશ્ચ મિત્રાણિ નિન્દતિ

કાણશ્ચ ખઞ્જકશ્ચૈવ નાસ્તિકો વેદવર્જિતઃ ।
ઉન્મત્તો ઽપ્યથ ષણ્ઢશ્ચ ભ્રૂણહા ગુરુતલ્પગઃ

ભિષગ્જીવી પ્રાશનિકઃ પરસ્ત્રીં યશ્ચ સેવતે ।
વિક્રીણાતિ ચ યો બ્રહ્મવ્રતાનિ નિયમાંસ્તથા

નષ્ટં સ્યાન્નાસ્તિકે દત્તં વ્રતઘ્ને ચાપવર્જિતમ્ ।
યચ્ચવાણિજકે દત્તં નેહ નામુત્ર સંભવેત્

નિક્ષેપહારકે ચૈવ કૃતઘ્ને વિદવર્જિતે ।
તથા પાણવિકે વૈ ચ કારુકે ધર્મવર્જિતે

ક્રીણાતિ યો હ્યપણ્યાનિ વિક્રીણાતિ પ્રશંસતિ ।
અન્યત્રાસ્ય સમાધાનં ન વણિકૂછ્રાદ્ધમર્હતિ

ભસ્મનીવ હુતં હવ્યં દત્તં પૌનર્ભવે દ્વિજઃ ।
ષષ્ટિં કાણઃ શતં ષણ્ઢઃ શ્વિત્રી પઞ્ચશતાન્યપિ

પાપરોગી સહસ્રં વૈ દાતુર્નાશયતે ફલમ્ ।
ભ્રશ્યેદ્ધિ સ ફલાત્તસ્માત્પ્રદાતા યસ્તુ બાલિશઃ

યદ્વિષ્ટિતશિરા ભુઙ્ક્તે યદ્ભુઙ્ક્તે દક્ષિણામુખઃ ।
સોપાનત્કશ્ચ યદ્ભુઙ્ક્તે યચ્ચ દત્તમસત્કૃતમ્

સર્વં તદસુરેદ્રાય બ્રહ્મા ભાગમકલ્પયત્ ।
શ્વા ચૈવ બ્રહ્મહા ચૈવ નાવેક્ષેત કથઞ્ચન

તસ્માત્પરિવૃતૈર્દદ્યાત્તિલૈશ્ચાન્નં વિકીર્ય ચ ।
રાક્ષસાનાં તિલાઃ પ્રોક્તાઃ શુનાં પરિવૃતાસ્તથા

દર્શનાત્સૂકરો હન્તિ પક્ષવાતેન કુક્કુટઃ ।
રજસ્વલાયાઃ સ્પર્શેન ક્રુદ્ધોયશ્ચ પ્રયચ્છતિ

નદીતીરેષુ રમ્યેષુ સરિત્સુ ચ સરસ્સુ ચ ।
વિવિક્તેષુ ચ પ્રીયન્તે દત્તેનેહ પિતામહાઃ

નાસવ્યંપાતયેજ્જાનુ ન યુક્તો વાચમીરયેત્ ।
તસ્માત્પરિવૃતેનેહ વિધિવદ્દર્ભપાણિના

પિત્રોરારાધનં કાર્યમેવં પ્રીણયતે પિતૄન્ ।
અનુમાન્ય દ્વિજાન્પૂર્વમર્ગૌં કુર્યાદ્યથાવિધિ

પિતૄણાં નિર્વપેદ્ભૂમૌ સૂર્યે વા દર્ભસંસ્તરે ।
શુક્લપક્ષે ચ પૂર્વાઙ્ણે શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્યથાવિધિ

કૃષ્ણપક્ષે ઽપરઙ્ણે તુ રૌહિણં વૈ ન લઙ્ઘયેત્ ।
એવમેતે મહાત્માનો મહાયોગા મહૌજસઃ

સદા વૈ પિતરઃ પૂજ્યાઃ સં પ્રાપ્તૌ દેશકાલયોઃ ।
પિતૃભક્ત્યૈવ તુ નરો યોગં પ્રાપ્નોતિ દુર્લ્લભમ્

ધ્યાનેન મોક્ષં ગચ્છેદ્ધિ હિત્વા કર્મ શુભાશુભમ્ ।
યજ્ઞહેતોસ્તદુદ્ધૃત્ય મોહયિત્વા જગત્તથા

ગુહાયાં નિહિતં બ્રહ્મ કશ્યપેન મહાત્મના ।
અમૃતં ગુહ્યમુદ્ધૃત્ય યોગે યોગવિદાં વરાઃ

પ્રોક્તઃ સનત્કુમારેણ મહાતો બ્રહ્મણઃ પદમ્ ।
દેવાનાં પરમં ગુહ્યમૃષીણાં ચ પરાયણમ્

પિતૃભક્ત્યા પ્રયત્નેન પ્રાપ્ય તે તન્મનીષિભિઃ ।
પિતૃભક્તઃ સમાસેન પિતૃપૂર્વપરશ્ચ યઃ

અયત્નાત્પ્રાપ્નુયાદેવ સર્વમેતન્ન સંશયઃ

બૃહસ્પતિરુવાચ
યસ્મૈશ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યચ્ચ દત્તં મહત્ફલમ્ ।
યેષુ ચાપ્યક્ષયં શ્રાદ્ધં તીર્થેષુ ચ ગુહાસુ ચ

યેષુ સ્વર્ગમવાપ્નોતિ તત્તે પ્રોક્તં સસંગ્રહમ્ ।
શ્રુત્વેમં શ્રાદ્ધકલ્પં ચ ન કુર્યાદ્યસ્તુ માનવઃ

સ મજ્જેન્નરકે ઘોરે નાસ્તિકસ્તમસાવૃતે ।
પરિવાદો ન કર્ત્તવ્યો યોગિનાં તુ વિશેષતઃ

પરિવાદાત્ક્રિમિર્ભૂત્વા તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે ।
યોગાન્પરિવદેદ્યસ્તુ ધ્યાનિનો મોક્ષકાઙ્ક્ષિણઃ

સ ગચ્છેન્નરકં ઘોરં શ્રોતાપ્યસ્ય ન સંશયઃ ।
આવૃતં તમસઃ સર્વં નરકં ઘોરદર્શનમ્ ।
યોગીશ્વરપરીવાદાન્ન સ્વર્ગં યાતિ માનવઃ

યોગેશ્વરાણામા ક્રોશં શૃણુયાદ્યો યતાત્મનામ્ ।
સહિ કાલં ચિરં મજ્જેન્નરકે નાત્ર સંશયઃ ।
કુંભીપાકેષુ પચ્યન્તે જિહ્વાચ્છેદે પુનઃ પુનઃ

સમુદ્રે ચ યથા લોષટસ્તદ્બત્સીદન્તિ તે નરાઃ ।
મનસા કર્મણા વાચા દ્વેષં યોગેષુ વર્જયેત્ ।
પ્રોત્યાનન્તં ફલં ભુઙ્ક્ત ઇહ વાપિ ન સંશયઃ

ન પારગો વિન્દતિ પરમાત્મનસ્ત્રિલોકમધ્યે ચરતિ સ્વકર્મમિઃ ।
ઋચો યજુઃ સામ તદઙ્ગપારગે ઽવિકારમેતં હ્યનવાપ્ય સીદતિ

વિકારપારં પ્રકૃતેશ્ચ પારગસ્ત્રયીગુણાના ત્રિગુણસ્ય પારગઃ ।
યઃ સ્યાચ્ચતુર્વિશતિતત્ત્વપારગઃ સ પારગો નાધ્યયનસ્ય પારગઃ

કૃત્સ્નં યથાવત્સમુપૈતિ તત્પરસ્તથૈવ ભૂયઃ પ્રલયત્વમાત્મનઃ ।
પ્રત્યાહરેદ્યોગપથં ન યો દ્વિજો ન સર્વપાર ક્રમપારગોચરઃ

વેદસ્ય વેદિતવ્યં ચ વેદ્યં વિન્દતિ યોગવિત્ ।
તં વૈ વેદવિદઃ પ્રાહુસ્તમાહુર્વેદપારગમ્

વેદં ચ વેદિતવ્યં ચ વિદિત્વા વૈ યથાસ્થિતઃ ।
એવં વેદવિદઃ પ્રાહુરન્યં વૈ વેદપારગમ્

યજ્ઞાન્વેદાંસ્તથા કામાંસ્તપાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
પ્રાપ્નોત્યાયુઃ પ્રજાશ્ચૈવ પિતૃભક્તો ન સશયઃ

શ્રદ્ધયા શ્રાદ્ધકલ્પં તુ યસ્ત્વિમં નિયતઃ પઠેત્ ।
સર્વાણ્યેતાનિ વાપ્નોતિ તીર્થદાનફલાનિ ચ

સ પઙ્ક્તિપાવનશ્ચૈવ દ્વિજાનામગ્રભુગ્ભવેત્ ।
આશ્રાવ્ય ચ દ્વિજાન્સો ઽથ સર્વકામાનવાપ્નુયાત્

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાન્નિત્યમ ન્યાંશ્ચ શ્રાવયેદ્દ્વિજઃ ।
અનસૂયુર્જિતક્રોધો લોભમોહવિવર્જિતઃ

તીર્થાદીનાં ફલં પ્રાપ્ય દાનાદીનાં ચ સર્વશઃ ।
મોક્ષોપાયં લભેચ્છ્રેષ્ઠં સ્વર્ગોપાયં ન સંશયઃ ।
ઇહ ચાપિ પરા પુષ્ઠિસ્તસ્માત્કુર્વીત નિત્યશઃ

ઇમં વિધિં યો હિ પઠેદતન્દ્રિતઃ સમાહિતઃ સંસદિ પર્વસંધિષુ ।
અપત્યભાગી ચ પરેણ તેજસા દિવૌકસાં સ વ્રજતે સલોકતામ્

યેન પ્રોક્તસ્ત્વયં કલ્પો નમસ્તસ્મૈ સ્વયંભુવે ।
મહાયોગેશ્વરેભ્યશ્ચ સદા ચ પ્રણતો ઽસ્મ્યહમ્