બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.8

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માંડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષંગપાદે લોકજ્ઞાન વર્ણનં નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
તતોભિધ્યાયતસ્તસ્ય માનસ્યો જજ્ઞિરે પ્રજાઃ ।
તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સહ

ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમવર્ત્તન્ત ક્ષેત્રસ્યૈતસ્ય ધીમતઃ ।
તતો દેવાસુરપિતૄન્મનુષ્યાંશ્ચ ચતુષૃયમ્

સિસૃક્ષુરયુતાતાનિ સ ચાત્માનમયૂયુજત્ ।
યુક્તાત્મનસ્તતસ્તસ્ય તમોમાત્રાસમુદ્ભવઃ

તદાભિધ્યાયતઃ સર્ગં પ્રયત્નો ઽભૂત્પ્રજાપતેઃ ।
તતો ઽસ્ય જઘ નાત્પૂર્વમસુરા જજ્ઞિર સુતાઃ

અસુઃ પ્રાણઃ સ્મૃતો વિજ્ઞૈસ્તજ્જન્માનસ્તતો ઽસુરાઃ ।
સૃષ્ટા યયા સુરાસ્તન્વા તાં તનું સ વ્યપોહત

સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યો રાત્રિરજાયત ।
સા તમોબહુલા યસ્માત્તતો રાત્રિસ્ત્રિયામિકા

આવૃતાસ્તમસા રાત્રૌ પ્રજા સ્તસ્માત્સ્વયં પુનઃ ।
સૃષ્ટ્વાસુરાંસ્તતઃ સો ઽથ તનુમન્યામપદ્યત

અવ્યક્તાં સત્ત્વબહુલાં તતસ્તાં સો ઽભ્યયુઞ્જત ।
તતસ્તાં યુઞ્જ માનસ્ય પ્રિયમાસીત્પ્રભોઃ કિલ

તતો મુખાત્સમુત્પન્ના દીવ્યતસ્તસ્ય દેવતાઃ ।
યતો ઽસ્ય દીવ્યતો જાતાસ્તેન દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ધાતુર્દિવ્યેતિ યઃ પ્રોક્તઃ ક્રીડાયાં સ વિભાવ્યતે ।
તસ્માત્તન્વાસ્તુ દિવ્યાયા જજ્ઞિરે તેન દેવતાઃ

દેવાન્ સૃષ્ટ્વા તતઃ સો ઽથ તનું દિવ્યામપોહત ।
ઉત્સૃષ્ટા સા તનુસ્તેન અહઃ સમભવત્તદા

તસ્માદહઃકર્મયુક્તા દેવતાઃ સમુપાસતે ।
દેવાન્સૃષ્ટ્વા તતઃ સો ઽથ તનુમન્યામપદ્યત

સત્ત્વમાત્રાત્મિકામેવ તતો ઽન્યામભ્યયુઙ્ક્ત વૈ ।
પિતેવ મન્યમાનસ્તાન્પુત્રાન્પ્રધ્યાય સ પ્રભુઃ

પિતરો હ્યભવંસ્તસ્યા સધ્યે રાત્ર્યહયોઃ પૃથક્ ।
તસ્માત્તે પિતરો દેવાઃ પિતૃત્વં તેષુ તત્સ્મૃતમ્

યયાસૃષ્ટાસ્તુ પિતરસ્તાં તનું સ વ્યપોહત ।
સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યઃ સંધ્યા વ્યજાયત

તસ્માદહર્દેવતાનાં રાત્રિર્યા સાઽસુરી સ્મૃતા ।
તયોર્મધ્યે તુ વૈ પૈત્રી યા તનુઃ સા ગરીયસી

તસ્માદ્દેવાસુરાશ્ચૈવ ઋષયો માનવાસ્તથા ।
યુક્તાસ્તનુમુપાસંતે ઉષાવ્યુષ્ટ્યોર્યદન્તરમ્

તસ્માદ્રાત્ર્યહયોઃ સંધિમુપાસંતે તથા દ્વિજાઃ ।
તતો ઽન્યસ્યાં પુનર્બ્રહ્મા સ્વતન્વામુપપદ્યત

રજોમાત્રાત્મિકા યા તુ મનસા સો ઽસૃજત્પ્રભુઃ ।
મનસા તુ સુતાસ્તસ્ય પ્રજનાજ્જજ્ઞિરે પ્રજાઃ

મનનાચ્ચ મનુષયાસ્તે પ્રજનાત્પ્રથિતાઃ પ્રજાઃ ।
સૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રજાઃ સો ઽથ સ્વાં તનું સ વ્યપોહત

સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન જ્યોત્સ્ના સદ્યસ્ત્વજાયત ।
તસ્માદ્ભવન્તિ સંહૃષ્ટા જ્યોત્સ્નાયા ઉદ્ભવે પ્રજાઃ

ઇત્યેતાસ્તનવસ્તેન હ્યપવિદ્ધા મહાત્મના ।
સદ્યો રાત્ર્યહની ચૈવસંધ્યા જ્યોત્સ્ના ચ જજ્ઞિરે

જ્યોત્સ્ના સંધ્યાહની ચૈવ સત્ત્વમાત્રાત્મકં ત્રયમ્ ।
તમોમાત્રાત્મિકા રાત્રિઃ સા વૈ તસ્માન્નિયામિકા

તસ્માદ્દેવા દિવ્યતન્વા તુષ્ટ્યા સૃષ્ટા સુખાત્તુ વૈ ।
યસ્માત્તેષાં દિવા જન્મ બલિનસ્તેન તે દિવા

તન્વા યદસુરાન્રત્ર્યા જઘનાદસૃજત્પ્રભુઃ ।
પ્રાણેભ્યો રાત્રિજન્માનો હ્યજેયા નિશિ તેન તે

એતાન્યેવ ભવિષ્યાણાં દેવાનામસુરૈઃ સહ ।
પિતૄણાં માનુષાણાં ચ અતીતાના ગતેષુ વૈ

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નિમિત્તાનિ ભવન્તિ હિ ।
જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સંધ્યા ચત્વાર્યેતાનિ તાનિ વા

ભાન્તિ યસ્માત્તતો ભાતિ ભાશબ્દો વ્યાપ્તિદીપ્તિષુ ।
અંભાંસ્યેતાનિ સૃષ્ટ્વા તુ દેવદાનવમાનુષાન્

પિતૄંશ્ચૈવ તથા ચાન્યાન્વિવિધાન્વ્ય સૃજત્પ્રજાઃ ।
તામુત્સૃજ્ય તતો ચ્યોત્સ્નાં તતો ઽન્યાં પ્રાપ્ય સ પ્રભુઃ

મૂર્ત્તિં રજસ્તમોદ્રિક્તાં તતસ્તાં સો ઽભ્યયુઞ્જત ।
તતો ઽન્યાઃ સોંઽધકારે ચ ક્ષુધાવિષ્ટાઃ પ્રજાઃ સૃજન્

તાઃ સૃષ્ટાસ્તુ ક્ષુધાવિષ્ટા અમ્ભાંસ્યાદાતુમુદ્યતાઃ ।
અમ્ભાંસ્યેતાનિ રક્ષામ ઉક્તવન્તસ્તુ તેષુ યે

રાક્ષસાસ્તે સ્મૃતાસ્તસ્માત્ક્ષુધાત્માનો નિશાચરાઃ ।
યે ઽબ્રુવન્ ક્ષિણુમો ઽમ્ભાંસિ તેષાં ત્દૃષ્ટાઃ પરસ્પરમ્

તેન તે કર્મણા યક્ષા ગુહ્યકાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ ।
રક્ષેતિ પાલને ચાપિ ધાતુરેષ વિભાવ્યતે

ય એષ ક્ષીતિધાતુર્વૈ ક્ષપણે સ નિરુચ્યતે ।
રક્ષણાદ્રક્ષ ઇત્યુક્તં ક્ષપણાદ્યક્ષ ઉચ્યત

તાન્દૃષ્ટ્વા ત્વપ્રિયેણાસ્ય કેશાઃ શીર્ણાશ્ચ ધીમતઃ ।
તે શીર્ણા વ્યુત્થિતા હ્યૂર્દ્ધમારો હન્તઃ પુનઃ પુનઃ

હીના યે શિરસો બાલાઃ પન્નાશ્ચૈવાપસર્પિણઃ ।
બાલાત્મના સ્મૃતા વ્યાલા હીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ

પન્નત્વાત્પન્નગાશ્ચાપિ વ્યપસર્પાચ્ચ સર્પ્પતા ।
તેષાં લયઃ પૃથિવ્યાં યઃ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ઘનાઃ

તસ્ય ક્રોધોદ્ભવો યો ઽસાવગ્નિગર્ભઃ સુદારુણઃ ।
સ તાન્સર્પ્પાન્ સહોત્પન્નાનાવિવેશ વિષાત્મકઃ

સર્પ્પાન્સૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રોધાત્ ક્રોધાત્માનો વિનિર્મિતાઃ ।
વર્ણેન કપિશેનોગ્રાસ્તે ભૂતાઃ પિશિતાશનાઃ

ભૂતત્વાત્તે રમૃતા ભૂતાઃ પિશાચા પિશિતાશનાત્ ।
ગાયતો ગાં તતસ્તસ્ય ગન્ધર્વા જજ્ઞિરે સુતાઃ

ધયેતિ ધાતુઃ કવિભિઃ પાનાર્થે પરિપઠ્યતે ।
પિબતો જજ્ઞિરે વાચં ગન્ધર્વાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ

અષ્ટાસ્વેતાસુ સૃષ્ટાસુ દેવયોનિષુ સ પ્રભુઃ ।
છન્દતશ્ચૈવ છન્દાસિ વયાંસિ વયસાસૃજત્

પક્ષિણસ્તુ સ સૃષ્ટ્વા વૈ તતઃ પશુગણાન્સૃજન્ ।
મુખતોજાઃ સૃજન્સો ઽથ વક્ષસશ્ચાપ્યવીઃ સૃજન્

ગાવશ્ચૈવોદરાદ્બ્રહ્મા પાશ્વીભ્યાં ચ વિનિર્મમે ।
પાદતો ઽશ્વાન્સમાતઙ્ગાન્ રાસભાન્ ગવયાન્મૃગાન્

ઉષ્ટ્રાંશ્ચૈવ વરાહાંશ્ચ શુનો ઽન્યાંશ્ચૈવ જાતયઃ ।
ઓષધ્યઃ ફલ મૂલિન્યો રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

એવં પઞ્ચૌષધીઃ સૃષ્ટ્વા વ્યયુઞ્જત્સો ઽધ્વરેષુ વૈ ।
અસ્ય ત્વાદૌ તુ કલ્પસ્ય ત્રેતાયુગમુખેપુરા

ગૌરજઃ પુરુષો ઽથાવિરશ્વાશ્વતરગર્દભાઃ ।
એતે ગ્રામ્યાઃ સમૃતાઃ સપ્ત આરણ્યાઃ સપ્ત ચાપરે

શ્વાપદો દ્વીપિનો હસ્તી વાનરઃ પક્ષિપઞ્ચમઃ ।
ઔદકાઃ પશવઃ ષષ્ઠાઃ સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ

મહિષા ગવયોષ્ટ્રાશ્ચ દ્વિખુરાઃ શરભો દ્વિષઃ ।
મર્કટઃ સપ્તમો હ્યેષાં ચારણ્યાઃ પશવસ્તુ તે

ગાયત્રીં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સતોમરથન્તરે ।
અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્

યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છન્દઃ સ્તોમં પઞ્ચદશં તથા ।
બૃહત્સામ તથોક્તં ચ દક્ષિણાત્સો ઽસૃજન્મુખાત્

સામાનિ જગતીં ચૈવ સ્તોમં સપ્તદશં તથા ।
વૈરૂપ્યમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાત્સો ઽસૃજન્મખાત્

એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામં તથૈવ ચ ।
અનુષ્ટુભં સવૈરાજં ચતુર્થાદસૃજન્મુખાત્

વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાંશ્વ રોહિતેદ્રધનૂંષિ ચ ।
સૃષ્ટ્વાસૌ ભગવાન્દેવઃ પર્જન્યમિતિવિશ્રુતમ્

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ નિર્મમે યજ્ઞસિદ્ધયે ।
ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

બ્રહ્મણાસ્તુ પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ ।
સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં પૂર્વં દેવર્ષિપિતૃમાનવાન્

તતો ઽસૃજત ભૂતાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ ।
સૃષ્ટ્વા યક્ષપિશાચાંશ્ચ ગન્ધર્વપ્સરસસ્તદા

નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃપશુમૃગોરગાન્ ।
અવ્યયં ચ વ્યયં ચૈવ દ્વયં સ્થાવરજઙ્ગમમ્

તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્ સૃષ્ટાનિ પ્રપેદિરે ।
તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃપુનઃ

હિંસ્રાહિંસ્રે સૃજન્ ક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્તેષુ મૂર્તિષુ ।
વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધાત્સ્વયમ્

કેચિત્પુરુષકારં તુ પ્રાહુઃ કર્મ ચ માનવાઃ ।
દૈવમિત્યપરે વિપ્રાઃ સ્વભાવં ભૂતચિન્તકાઃ

પૌરુષં કર્મ દૈવં ચ ફલવૃત્તિસ્વભાવતઃ ।
ન ચૈવ તુ પૃથગ્ભાવમધિકેન તતો વિદુઃ

એતદેવં ચ નૈવં ચ ન ચોભે નાનુભે ન ચ ।
સ્વકર્મવિષયં બ્રૂયુઃ સત્ત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ

નાનારૂપં ચ ભૂતાનાં કૃતાનાં ચ પ્રપઞ્ચનમ્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે સ મહેશ્વરઃ

આર્ષાણિ ચૈવ નામાનિ યાશ્ચ દેવેષુ દૃષ્ટયઃ ।
શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનાં પુનસ્તેભ્યો દધાત્યજઃ