Brahmanda Purana · Chapter 1.4
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde hiraṇyagarbhotpattivarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāya
suta uvāca
ātmanyavasthite vyakte vikāre pratisaṃhate /
sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣau tadā
tamaḥsattva guṇāvetau samatvena vyavasthitau /
anudriktāvanucarau tena proktau parasparam
guṇasāmye layo jñeya ādhikye sṛṣṭirucyate /
sattvavṛddhau sthitirabhūd dhruvaṃ padma śikhāsthitam
yadā tamasi sattve ca rajopyanugataṃ sthitam /
rajaḥ pravartakaṃ tacca bījeṣviva yathā jalam
guṇā vaiṣamyamāsādya prasaṃgena pratiṣṭhitāḥ /
guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyastrayo jñeyā hi sādare
śāśvatāḥ paramā guhyāḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ /
sattvaṃ viṣṇū rajo brahmā tamo rudraḥ prajāpatiḥ
rajaḥprakāśakoviṣṇurbrahmasraṣṭṛtvamāpnuyāt /
jāyate ca yataścatrā lokasṛṣṭirmahojasaḥ
tamaḥprakāśako viṣṇuḥ kālatvena vyavasthitaḥ /
sattvaprakāśako viṣṇuḥ sthititvena vyavasthitaḥ
eta eva trayo lokā eta eva trayo guṇāḥ /
eta eva trayo vedā eta eva trajo 'gnayaḥ
parasparānvayā hyete parasparamanuvratāḥ /
paraspareṇa vartante prerayanti parasparam
anyonyaṃ mithunaṃ hyete anyonyamupajīvinaḥ /
kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣāṃ na tyajanti parasparam
pradhānaguṇavaiṣamyātsargakāle pravarttate /
adṛṣṭādhiṣṭhitātpūrve tasmātsadasadātmakāt
brahmā buddhitvamithunaṃ yugapatsaṃbabhūva ha /
tasmāttamovyaktamayaṃ kṣetrajño brahmasaṃjñakaḥ
saṃsiddhakāryakaraṇo brahmagre samavarttata /
tejasāpratimo dhīmānavyaktaḥ saṃprakāśakaḥ
sa vai śarīraprathamo dhāraṇatvavyavasthitaḥ /
jñānenāpratimeneha vairāgyeṇa ca saptatiḥ
avyaktatvāya tenāsya manasā yadyadicchati /
vaśīkṛtatvāttraiguṇyātsāpekṣatvācca bhāvataḥ
caturmukhastu brahmatve kālatve cāntakṛdbhavaḥ /
sahasramūrdhā puruṣastisro 'vasthāḥsvayaṃbhuvaḥ
sarvaṃ rajaśca brahmatve kālatve carajastamaḥ /
sāttvikaḥ puruṣatve ca guṇavṛtaṃ svayaṃbhuvaḥ
brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣayatyapi /
puruṣatve udāsīnastisro 'vasthāḥ svayaṃbhuvaḥ
brahmā kamala patrākṣaḥ kālo jātyañjanaprabhaḥ /
puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpeṇa paramātmanaḥ
ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ /
yogīśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikarotica
nānākṛtikriyārūpamāśrayantisvalīlayā /
tridhā yadvartate loke tasmātrriguṇa ucyate
caturddhā pravibhaktatvāccaturvyūhaḥ prakīrttitaḥ /
yadā śete tadārdhāte yadbhuṅkte viṣayānprabhuḥ
yatsvasthāḥ satataṃ bhāvastasmādātmā nirūcyate /
ṛṣiḥ sarvagataścātra śarīre so 'bhyayātprabhuḥ
svāmī sarvasya yatsarvaṃviṣṇuḥ sarvapraveśanāt /
bhagavānagrasadbhāvānnāgo nāgasvasaṃśrayāt
paramaḥ saṃprahṛṣṭatvāddevatādomiti smṛtiḥ /
sarvajñaḥ sarvavijñānātsarvaḥsarvaṃyatastataḥ
narāṇāṃ svāpanaṃ brahmā tasmānnārāyaṇaḥ smṛtaḥ /
tridhā vibhajya cātmānaṃ sakalaḥ saṃpravarttate
sṛjate grasate caiva pālyate ca tribhiḥ svayam /
so 'gre hiraṇyagarbhaḥ san prādurbhūtaḥ svayaṃ prabhuḥ
ādyo hi svavaśaścaiva ajātatvādajaḥ smṛtaḥ /
tasmāddhiraṇyagarbhaśca purāṇeṣu nirucyate
svayaṃbhuvo nivṛttasya kālo varṇāgratastu yaḥ /
na śakyaḥ parisaṃkhyātuṃ manuvarṣaśatairapi
kalpasaṃkhyānivṛttastu parārdho brahmaṇaḥ smṛtaḥ /
tāvattve so 'sya kālo 'nyastasyānte pratibuddhyate
koṭivarṣasahasrāṇi gṛhabhūtāni yāni ca /
samatītāni kalpānāṃ tāvaccheṣātparetu ye
yatsvayaṃ varttate kalpo vārāhastannibodhata /
prathamaṃ sāṃpratasteṣāṃ kalpo vai varttate ca yaḥ
pūrṇe yugasahasre tu paripālyaṃ nareśvaraiḥ
Original text: Brahmāṇḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0