બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.4

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે પ્રથમે પ્રક્રિયાપાદે હિરણ્યગર્ભોત્પત્તિવર્ણનં નામ તૃતીયો ઽધ્યાય
સુત ઉવાચ
આત્મન્યવસ્થિતે વ્યક્તે વિકારે પ્રતિસંહતે ।
સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષૌ તદા

તમઃસત્ત્વ ગુણાવેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્થિતૌ ।
અનુદ્રિક્તાવનુચરૌ તેન પ્રોક્તૌ પરસ્પરમ્

ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેય આધિક્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે ।
સત્ત્વવૃદ્ધૌ સ્થિતિરભૂદ્ ધ્રુવં પદ્મ શિખાસ્થિતમ્

યદા તમસિ સત્ત્વે ચ રજોપ્યનુગતં સ્થિતમ્ ।
રજઃ પ્રવર્તકં તચ્ચ બીજેષ્વિવ યથા જલમ્

ગુણા વૈષમ્યમાસાદ્ય પ્રસંગેન પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્યમાણેભ્યસ્ત્રયો જ્ઞેયા હિ સાદરે

શાશ્વતાઃ પરમા ગુહ્યાઃ સર્વાત્માનઃ શરીરિણઃ ।
સત્ત્વં વિષ્ણૂ રજો બ્રહ્મા તમો રુદ્રઃ પ્રજાપતિઃ

રજઃપ્રકાશકોવિષ્ણુર્બ્રહ્મસ્રષ્ટૃત્વમાપ્નુયાત્ ।
જાયતે ચ યતશ્ચત્રા લોકસૃષ્ટિર્મહોજસઃ

તમઃપ્રકાશકો વિષ્ણુઃ કાલત્વેન વ્યવસ્થિતઃ ।
સત્ત્વપ્રકાશકો વિષ્ણુઃ સ્થિતિત્વેન વ્યવસ્થિતઃ

એત એવ ત્રયો લોકા એત એવ ત્રયો ગુણાઃ ।
એત એવ ત્રયો વેદા એત એવ ત્રજો ઽગ્નયઃ

પરસ્પરાન્વયા હ્યેતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ ।
પરસ્પરેણ વર્તન્તે પ્રેરયન્તિ પરસ્પરમ્

અન્યોન્યં મિથુનં હ્યેતે અન્યોન્યમુપજીવિનઃ ।
ક્ષણં વિયોગો ન હ્યેષાં ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્

પ્રધાનગુણવૈષમ્યાત્સર્ગકાલે પ્રવર્ત્તતે ।
અદૃષ્ટાધિષ્ઠિતાત્પૂર્વે તસ્માત્સદસદાત્મકાત્

બ્રહ્મા બુદ્ધિત્વમિથુનં યુગપત્સંબભૂવ હ ।
તસ્માત્તમોવ્યક્તમયં ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞકઃ

સંસિદ્ધકાર્યકરણો બ્રહ્મગ્રે સમવર્ત્તત ।
તેજસાપ્રતિમો ધીમાનવ્યક્તઃ સંપ્રકાશકઃ

સ વૈ શરીરપ્રથમો ધારણત્વવ્યવસ્થિતઃ ।
જ્ઞાનેનાપ્રતિમેનેહ વૈરાગ્યેણ ચ સપ્તતિઃ

અવ્યક્તત્વાય તેનાસ્ય મનસા યદ્યદિચ્છતિ ।
વશીકૃતત્વાત્ત્રૈગુણ્યાત્સાપેક્ષત્વાચ્ચ ભાવતઃ

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકૃદ્ભવઃ ।
સહસ્રમૂર્ધા પુરુષસ્તિસ્રો ઽવસ્થાઃસ્વયંભુવઃ

સર્વં રજશ્ચ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચરજસ્તમઃ ।
સાત્ત્વિકઃ પુરુષત્વે ચ ગુણવૃતં સ્વયંભુવઃ

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ કાલત્વે સંક્ષયત્યપિ ।
પુરુષત્વે ઉદાસીનસ્તિસ્રો ઽવસ્થાઃ સ્વયંભુવઃ

બ્રહ્મા કમલ પત્રાક્ષઃ કાલો જાત્યઞ્જનપ્રભઃ ।
પુરુષઃ પુણ્ડરીકાક્ષો રૂપેણ પરમાત્મનઃ

એકધા સ દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ બહુધા પુનઃ ।
યોગીશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિચ

નાનાકૃતિક્રિયારૂપમાશ્રયન્તિસ્વલીલયા ।
ત્રિધા યદ્વર્તતે લોકે તસ્માત્ર્રિગુણ ઉચ્યતે

ચતુર્દ્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ચતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
યદા શેતે તદાર્ધાતે યદ્ભુઙ્ક્તે વિષયાન્પ્રભુઃ

યત્સ્વસ્થાઃ સતતં ભાવસ્તસ્માદાત્મા નિરૂચ્યતે ।
ઋષિઃ સર્વગતશ્ચાત્ર શરીરે સો ઽભ્યયાત્પ્રભુઃ

સ્વામી સર્વસ્ય યત્સર્વંવિષ્ણુઃ સર્વપ્રવેશનાત્ ।
ભગવાનગ્રસદ્ભાવાન્નાગો નાગસ્વસંશ્રયાત્

પરમઃ સંપ્રહૃષ્ટત્વાદ્દેવતાદોમિતિ સ્મૃતિઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્સર્વઃસર્વંયતસ્તતઃ

નરાણાં સ્વાપનં બ્રહ્મા તસ્માન્નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં સકલઃ સંપ્રવર્ત્તતે

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ પાલ્યતે ચ ત્રિભિઃ સ્વયમ્ ।
સો ઽગ્રે હિરણ્યગર્ભઃ સન્ પ્રાદુર્ભૂતઃ સ્વયં પ્રભુઃ

આદ્યો હિ સ્વવશશ્ચૈવ અજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ ।
તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભશ્ચ પુરાણેષુ નિરુચ્યતે

સ્વયંભુવો નિવૃત્તસ્ય કાલો વર્ણાગ્રતસ્તુ યઃ ।
ન શક્યઃ પરિસંખ્યાતું મનુવર્ષશતૈરપિ

કલ્પસંખ્યાનિવૃત્તસ્તુ પરાર્ધો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ ।
તાવત્ત્વે સો ઽસ્ય કાલો ઽન્યસ્તસ્યાન્તે પ્રતિબુદ્ધ્યતે

કોટિવર્ષસહસ્રાણિ ગૃહભૂતાનિ યાનિ ચ ।
સમતીતાનિ કલ્પાનાં તાવચ્છેષાત્પરેતુ યે

યત્સ્વયં વર્ત્તતે કલ્પો વારાહસ્તન્નિબોધત ।
પ્રથમં સાંપ્રતસ્તેષાં કલ્પો વૈ વર્ત્તતે ચ યઃ

પૂર્ણે યુગસહસ્રે તુ પરિપાલ્યં નરેશ્વરૈઃ