Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bodhisattvabhūmi · Part 2122

ye ca te daśadharmā vihārapaṭale nirdiṣṭā / śraddhādayo vihārapariśodhanāḥ ta ihāpi bhūmiviśodhanā veditavyāḥ / teṣāṃ vipakṣapratipakṣato vyavasthānaṃ veditavyam / samāsārtho 'nukramaśca veditavyaḥ / tatra daśeme / eṣāṃ daśānāṃ bhūmiviśodhanānāṃ dharmāṇāṃ vipakṣabhūtā dharmāḥ / yeṣāṃ pratipakṣeṇaiṣāṃ vyavasthānaṃ bhavati / katame daśa / sarveṇa sarvamanārambhacittotpādanā bodhisattvaśikṣāpadāsamādānam ayaṃ śraddhāvipakṣo dharmaḥ / yasya pratipakṣeṇa śraddhā / sattveṣu vihiṃsācittaṃ karuṇāvipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa karuṇā / sattveṣu vyāpādo maitrīvipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa maitrī / bhogajīvikāpekṣā dānavipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa tyāgaḥ / sattvebhyo 'pakāra-vipratipattilābho bahukartavyatā cākhedavipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇākhedatā / anupāyaprayogaḥ śāstrajñatā-vipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa śāstrajñatā / asauratyāparacittānuvartanatā lokajñatā-vipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa lokajñatā / kuśaladharmabhāvanāyāṃ pramādakausīdyaṃ hrīvyapatrāpya-vipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa hrīvyapatrāpyatā / dīrghakālikaiścitraistīvrairnirantaraiḥ saṃsāraduḥkhairvyavadīraṇatā dhṛtibalādhānatā-vipakṣaḥ / tasya pratipakṣeṇa dhṛtibalādhānatā / śāstari kāṃkṣā vimatirvicikitsā tathāgatapūjopa sthānatāyāḥ vipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa tathāgatapūjopasthānatā / evaṃ tāvadeṣāṃ vipakṣapratipakṣato vyavasthānaṃ bhavati /
kaḥ punareṣāṃ samāsārthaḥ / samāsena daśabhirebhirdharmairāśayaśuddhiḥ prayogaśuddhiśca paridīpitā / tatra tribhiḥ pūrvakairāśayaśuddhiḥ / avaśiṣṭaiḥ prayogaśuddhirveditavyā / bodhimabhiśraddhadbodhisattvaḥ sattvān duḥkhitān karuṇāyate / karuṇāyamāno mayaite paritrātavyā iti maitrāyate / tathā maitracittasya sarvaparityāgī bhavatyeṣu bhogajīvitanirapekṣaḥ / nirapekṣaścaiṣāmarthe prayujyamāno na parikhidyate / aparikhinnaśca śāstrajño bhavati / śāstrajñaśca yathā loke ( Dutt 255 ) pravartitavyamanena tathā jānāti / evaṃ lokajño bhavati / svayañca kleśasamudācāreṇa jehrīyate vyapatrapate / hrīmānapatrāpī ca kleśāvaśago dhṛtibaladhānaprāpto bhavati / dhṛtibalādhānaprāptaśca samyak prayogādaparihīyamānaḥ kuśalaiśca dharmairvivardhamānaḥ pratipattipūjayā lābhasatkārapūjayā ca tathāgatapūjopasthānaṃ karoti / ityayameṣāṃ daśānāṃ dharmāṇāmanukramasamudāgamo veditavyaḥ / ebhirdaśabhirdharmaiḥ sarvabhūmiviśodhanā bhavati /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne tṛtīyaṃ bhūmipaṭalam /
Caryāpaṭalam (Chapter 3.4)
adhimukticaryābhūmimupādāya sarvāsu bodhisattvabhūmiṣu bodhisattvānāṃ samāsataścatasraścaryā veditavyāḥ / [katamāścatasraḥ /] pāramitācaryā bodhipakṣyācaryā [abhijñācaryā] sattvaparipākacaryā ca / tatra ṣaṭ ca pūrvanirdiṣṭāḥ pāramitāḥ / upāyakauśalyapāramitā ca praṇidhānapāramitā ca balapāramitā ca jñānapāramitā ca / itīmā daśapāramitā abhisamasya pāramitācaryetyu cyate / tatra dvādaśākāraṃ pūrvanirdiṣṭamupāyakauśalya[mupāyakauśalya-]pāramitā / pañca pūrvanirdiṣṭāni praṇidhānāni praṇidhānapāramitā / daśabalaprayogaviśuddhirbalapāramitā / sarvadharmeṣu yathāvad vyavasthānajñānaṃ jñānapāramitā / tatra paramārthagrahaṇapravṛttā prajñā prajñāpāramitā / saṃvṛtigrahaṇapravṛttā punarjñānapāramitā / ityayamanayorviśeṣaḥ / aparaḥ paryāyaḥ / apramāṇajñānatā upāyakauśalyapāramitā / uttarottarajñānavaiśeṣikatā-prārthanā praṇidhānapāramitā / sarvamārairmārgānācchedyatā balāpāramitā / yathāvaj jñaiyāvabodhatā jñānapāramitā / smṛtyupasthānānyupādāya sarve saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāścatasraśca paryeṣaṇāścatvāri ca yathābhūtaparijñānāni yathāpūrvanirdiṣṭānyabhisamasya bodhisattvānāṃ bodhipakṣyacaryetyucyate / yathā saṃvarṇitāśca ṣaḍbhijñāḥ prabhāvapaṭale bodhisattvānāmabhijñācaryetyucyate / dvau ca pūrvanirdiṣṭāvaprameyau vineyāprameyaśca vinayopāyāprameyaśca [sarvasattvaparipāko yathānirdiṣṭaḥ] sattvaparipākapaṭale bodhisattvasyābhisamasya sattvaparipākacaryetyucyate /
ābhiścatasṛbhirbodhisattvacaryābhiḥ sarvabodhisattvacaryāṃsaṃgraho veditavyaḥ / tatrāsaṃkhyeyatraya-dīrghakālasamudāgamātsvabhāvaviśuddhiviśeṣāttadanyebhyaḥ sarvalaukikaśrāvakapratyekabuddhakuśalamūlebhyaḥ paramabodhiphalaparigrahāccaite daśa ( Dutt 257 ) dānādayo dharmāḥ parameṇa kālena samudāgatāḥ paramayā svabhāvaviśuddhyā viśuddhāḥ paramañca phalamanuprayacchanti / iti tasmātpāramitā ityucyante /
tribhiśca kāraṇaiḥ pāramitānāmanukramavyavasthānaṃ veditavyam / katamaistribhiḥ / pratipakṣataḥ upapattito vipākaphalataśca /
tatra mātsaryaṃ duścaritaṃ sattveṣu vairotpīḍanatā kausīdyaṃ vikṣepo mandamomuhatā ca / amī ṣaḍdharmā bodherāvaraṇasthānīyāḥ / eṣāṃ [ṣaṇṇāṃ] dharmāṇāṃ pratipakṣeṇa ṣaṭ pāramitā yathāyogaṃ veditavyāḥ / tadanyāśca pāramitā ābhireva saṃgṛhītāḥ / evaṃ pratipakṣato vyavasthānaṃ bhavati /
kathamupapattitaḥ / ihādita eva bhoganirapekṣo bodhisattvaḥ tyaktvā āgārikān kāmān śīlasamādānaṃ karoti / śīlagauravācca paraviheṭhaṃ kṣamate / no tu paraṃ viheṭhayati / samādānataśca kṣāntitaśca viśuddhiśīlo niścalena nirantareṇa kuśalapakṣaprayogeṇa prayujyate / sa tathā vīryeṇāpramattaḥ spṛśati kuśalāñcittasyaikāgratām / sa tathā samāhitacitto yathābhūtaṃ jñeyaṃ jānāti dṛśyaṃ paśyati / evameṣāmevānukrameṇopapattito vyavasthānaṃ veditavyam /
kathaṃ phalavipākataḥ / iha bodhisattvasya dṛṣṭe dharme etān dānādīn kuśalāndharmān samādāya vartamānasya tannidānamāyatyāṃ bāhyataśca bhogasampatpratilambho bhavati dānakṛtaḥ / adhyātmikaśca pañcākāra ātmabhāvasampatpratilambho bhavati tadanyaśīlādi-pāramitākṛtaḥ /
pañcākārā ātmabhāvasampatkatamā / sugatiparyāpanno divyamānuṣyakastadanyasattvāyurādiviśeṣavān / iyaṃ prathamā sampat / sahajā cakuśalamūlaprayoge akhedatā paravyatikramasahiṣṇutā ca paropatāpapriyatā / iyaṃ dvitīyā sampat / sahajā sarvārambheṣu dṛḍhavyavasāyatā / iyaṃ tṛtīyā sampat / sahajā ca mandarajaskasya svacittavaśitā cittakarmaṇyatā sarvārtheṣu kṣiprābhijñatāyai / iyaṃ caturthī sampat / sahajañca mativaipulyaṃ pāṇḍityaṃ ( Dutt 258 ) vicakṣaṇatā ca sarvārtheṣu / iyaṃ pañcamī sampat itīdaṃ phalavipākakṛtamanyadanukramavyavasthānaṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ veditavyam /

tatra catasṛbhiḥ pāramitābhiḥ [saha]sambhāreṇa svabhāvena parivāreṇa rakṣayā ca paripūrṇā bodhisattvānāmadhiśīlaṃ śikṣā veditavyā / dhyānapāramitayā adhicittaṃ śikṣā / prajñāpāramitayā adhi[prajñaṃ] śikṣā / na ca bodhisattvasyottari śikṣāmārga upalabhyate / tribhiḥ ataḥ sarvabodhisattvaśikṣāmārgaṃsaṃgrahātṣaḍeva pāramitā [vyavasthāpitā] / nāta uttari nāto bhūyaḥ /
catvāri cemāni bodhisattvānāṃ samāsataḥ kṛtyāni / yaireṣāṃ sarvakṛtyasaṃgraho bhavati / bodhāya kuśalābhyāsaḥ / tatpūrvakaśca tattvārthaprativedhaḥ prabhāvasamudāgamaḥ / sattvaparipācanatā ca / etāni ca catvāri kṛtyāni bodhisattvāḥ ābhiścatasṛbhiścaryābhiryathākramaṃ kurvantyanutiṣṭhanti / tasmādapi taduttarā caryā na vyavasthāpyate /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne caturthaṃ caryāpaṭalam /
Lakṣmaṇānuvyañjanapaṭalam (Chapter 3.5)
tatra tathāgatavihāramārabhya tāthāgatīñca niṣṭhāgamanabhūmiṃ bhagavatāṃ catvāriṃśaduttaramāveṇikaṃ buddhadharmaśataṃ bhavati / dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni aśītyunuvyañjanāni catasraḥ sarvākārāḥ pariśuddhayaḥ daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni trīṇi smṛtyupasthānāni trīṇyarakṣāṇi mahāṃkaruṇā 'sammoṣadharmatā vāsanā-samuddhātaḥ sarvākāra-varajñānañca /
dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni katamāni / supratiṣṭhitapādo mahāpuruṣaḥ samamākramati mahīm / idaṃ mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam / adhasthātpādatalayoścakre jāte sahasrāre sanābhike sanemike sarvākāraparipūrṇe / dīrghāṅgulimaṃhāpuruṣaḥ / āyatapādapārṣṇiḥ / mṛdutaruṇapāṇipādaḥ / jālapāṇipādaḥ / ucchaṅgacaraṇaḥ / eṇeyajaṅghaḥ / anavanatakāyaḥ / kośagatavastiguhyaḥ / nyogradhaparimaṇḍalaḥ / vyāmaprabhaḥ / ūrdhvāṅgaromā / ekaikaromā / ekaikamasya romakūpe jātaṃ nīlaṃ kuṇḍalakajātaṃ pradakṣiṇāvartam / kāñcanasannibhatvak / ślakṣṇavatk / ślakṣṇatvāt tvace rajo malasya kāye nāvatiṣṭhate / saptotsadakāyaḥ / saptāsyotsadāḥ / kāye jātāḥ-dvau hastayordvau pādayordvāvasaṃyoreko grīvāyām / siṃhapūrvārdhakāyaḥ / susaṃvṛttaskandhaḥ / citāntarāṃśaḥ / bahadṛjugātraḥ / catvāriṃśatsamadantaḥ / aviraladantaḥ / suśukladantaḥ / siṃhahanuḥ / prabhūta-tanujihvaḥ / prabhūtatvāj jihvāyāḥ mukhājjihavāṃ nirṇāmya sarvamukhamaṇḍalamavacchādayati yāvantakaṃ kleśaparyantam / rasarasāgraprāptaḥ / brahmasvaraḥ / kalaviṅka-manojñabhāṇī / dundubhisvaranirghoṣaḥ / abhinīlanetraḥ / gopakṣmā / ( Dutt 260 ) uṣṇīṣaśīrṣā / ūrṇā cāsya bhrūvormadhye jātā śvetā śaṃkhanibhā pradakṣiṇāvartā / idaṃ mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam /
aśītiranuvyañjanāni katamāni / hastapādayorviśatiraṅgulyaḥ saparvāṇaḥ sanakhāḥ / viṃśatiranuvyañjanāni / hastapādayorevāṣṭau talāni / dvayorhastayoścatvāri dvayoḥ pādayoścatvāryaṣṭāvanuvyañjanāni / ṣaḍvidho gulphajānūrusaṃghātaḥ / ṣaḍanuvyañjanāni / ṣaḍvidho bāha-saṃghātaḥ ṣaḍanuvyañjanāni / jaghanam / sīvanī ca / vṛṣṇe 'nuvyañjanadvayaṃ / upastham / dve sphicau anuvyañjanadvayam / trikam / udaram / nābhiḥ / dve pārśve dve kakṣe dvau stanauabhisamasya ṣaḍanuvyañjane bhavanti / uraḥ hṛdayaṃ grīvā pṛṣṭham / ityetyāni adhaḥ kāyagatāni grīvāyāma ūrdhvaṃ sthāpayitvā ṣaṣṭiranuvyañjanāni bhavati / dve dantamāle dve anuvyañjane / tālukam / dvau saparivārau coṣṭau anuvyañjanadvayam / suparipūrṇaṃ kapolam / dve gaṇḍe paripūrṇe susaṃskṛte anuvyañjanadvyam / dvau akṣiparivārāvanuvyañjanadvayam / dve bhruvāvanuvyañjanadvayam / dve nāsikāvile anuvyañjanadvayam / lalāṭam / dve śaṅkhe dvau ca karṇāvanuvyañjana-catuṣṭam / sakeśañca śiro 'nuvyañjanam / ityetāni grīvāyāḥ ūrdhvaṃ kāye viṃśatiranuvyañjanāni bhavanti / pūrvakāni ca ṣaṣṭiḥ paścimakāni ca viṃśatirekadhyamabhisaṃkṣipya aśītiranuvyañjanāni bhavanti / ityetāni lakṣaṇānuvyañjanāni [bhadrāṇi] śuddhāśayabhūmipraviṣṭo bodhisattvo vipākataḥ pratilabhate / tatastūrdhvameṣāṃ śuddhiruttarottarā yāvadbodhimaṇḍaniṣadanād veditavyā / pariśiṣṭānāveṇikān sarvākāra-pariśuddhādīn suviśuddhān paripūrṇān pratilabhate / hīnaistu taiḥ pūrvamapi bodhisattvabhūtaḥ samanvāgato bhavati śuddhādhyāśayabhūmimupādāya / sarvaścāviśeṣeṇa bodhisambhāraḥ sarveṣāṃ lakṣaṇānuvyañjanānāṃ nirvartako bhavati /
sa punarbodhisambhāro dvividhaḥ / bodherdūraścāsannaśca / tatra dūraḥ / yaḥ pratilabdheṣu vipākato lakṣaṇānuvyañjaneṣu / āsannaḥ / yaḥ pratilabdheṣu tatprathamato vipākato lakṣaṇānuvyañjaneṣu / tato vā uttarottaraviśuddhiviśeṣagateṣu /

vicitrakarmābhisaṃskāraphalāni tvetāni lakṣaṇānuvyañjanāni bhagavatā [arthi-]vineyavaśena nirdeśitāni / tatkasya hetoḥ / sattvā vicitre pāpakarmasamudācāre 'bhiratāḥ / apyeva te tasya pāpakasya karmaṇo vipakṣabhūtasya vicitrasya yatprātipakṣikaṃ vicitraṃ kuśalaṃ lakṣaṇānuvyañjananirvartakaṃ karma tasyedaṃ vicitraphalānuśaṃsaṃ śrutvā tasya mahataḥ phalānuśaṃsasya spṛhyamānarūpāratasmācca pāpādvirameyuḥ / tacca kuśalaṃ samādāya varteranniti / yathoktaṃ lakṣaṇasūtre / śīlavratakṣāntityāgeṣu pratiṣṭhitatvātsupratiṣṭhitapādatvaṃ pratilabhate / mātāpitrorupasthānena vicitreṇa vicitrayā ca sattvopadravārakṣayā āgamana-gamanādiparispandamupādāya cakrāṅkapādatāṃ pratilabhate / paravihiṃsāmadattādānañca prahāya gurūṇāṃ cābhivādanavandana-pratyutthānāñjali-sāmīcī-karma kṛtvā pareṣāṃ manastuṣṭipriyabhogāhrasvīkaraṇān nihatamānatvācca dīrghāṅgulitvaṃ mahāpuruṣalakṣaṇaṃ pratilabhate / yaiśca tribhiḥ karmabhiretāni trīṇi mahāpuruṣalakṣaṇāni nirdiṣṭāni taireva sarvaiḥ samastairāyatapādapārṣṇitvaṃ pratilabhate / tatra trayāṇāmapi lakṣaṇānāṃ saṃniśrayatvāt caturbhiḥ saṃgrahavastubhirgurūn saṃgṛhya jālapāṇipādatāṃ pratilabhate / gurūṇāmeva cābhyaṅgodvartana-snānācchādanāni dattvā mṛdutaruṇapāṇipādatāṃ pratilabhate / kuśaladharmāsaṃtuṣṭyā uttarottarān kuśalāndharmānvardha yitvā ucchaṅgacaraṇatāṃ pratilabhate / yathāvaddharmānudgṛhya paryavāpya pareṣāṃ ca deśayitvā dautyañca samyak pareṣāṃ kṛtvā aiṇeyajaṅghatāṃ pratilabhate / anupūrveṇa dharmasamādānena netrīvartamānatvātpāpakaṃ kāyavāṅgamanaḥkarma saṃyamayya / tatrānavanataḥ glāneṣu ca glānopasthānaṃ kṛtvā bhaiṣajyañca dattvā vyādhyanavanatocchrayaṇān mātrāśī ca kāmeṣvanavanataḥ anavanatakāyatāṃ pratilabhate / parairnirvāsitān sattvān dharmeṇa samena saṃhṛtya hrīmānapatrāpī vastrapradaśca koṣagatavastiguhyatāṃ pratilabhate / kāyavāṅmanobhiḥ saṃvṛtātmā pratigraha-bhojane ca mātrajñaḥ glāneṣu bhaiṣajyapradaḥ viṣame karmaṇi pratigraha-paribhogavaiṣamye cāpravṛttatvāt ( Dutt 262 ) [dhātuvaiṣamyānu]lomanācca nyagrodhaparimaṇḍalatvaṃ pratilabhate / yenaiva ca karmaṇā utsaṅgacaraṇatāṃ pratilabhate tenaivordhvaṅgaromatām / svayaṃ kuśalamīmāṃsakaḥ paṇḍitavijña-sevī sūkṣmārthacintakaḥ gurūṇāṃ sthānaśodhakaḥ utsādakaḥ snāpakaśca ekavihāritvādekamitra-saṃśrayatvātsūkṣmārthapraveśāt tṛṇaparṇādyāvilāpakarṣaṇādāgantukamalāpakarṣaṇācca ekaikaromatāṃ pratilabhate / manojñaprītikarabhojanapānayānavastrālaṅkārādi-kāyapariṣkāraṃ dattvā akrodhanaḥ kāñcanasannibhatvacatāṃ vyāmaprabhatāñca pratilabhate / yenaiva ca karmaṇā ekaikaromatoktā tenaiva sūkṣmaślakṣṇatvacatā veditavyā / prabhūtenotsadena viśadenānnapānena mahājanakāyaṃ saṃtarpayitvā saptotsadakāyatāṃ pratilabhate / sattvānāmutpannotpanneṣu dharmeṣu karaṇīyeṣu prāmukhyenāvasthitaḥ / nāhaṃ mānī na ca niṣṭhuraḥ / ahitāñca sattvānā nivārayitā tāḍitā hitāhite ca sanniyojayitā siṃhapūrvārdhakāyatāṃ pratilabhate siṃhavatsattvārtheṣu parākramaśīlatvāt / anenaiva ca karmaṇā susaṃvṛttaskandhatā citāntarāṃśatā ca veditavyā / yenaiva ca karmaṇā dīrghāṅgulitvaṃ pratilabhate tenaiva bṛhadṛjugātratāṃ pratilabhate / mitrabhedakarīṃ piśunāṃ vācaṃ prahāya bhinnānāñca sattvānāṃ sāmagrīṃ kṛtvā catvāriṃśad dantatāṃ samāviraladantatāñca pratilabhate / kāmāvacarīṃ maitrīṃ bhāvayitvā dharmārthacintakaḥ suśukladantatāṃ pratilabhate / arthimyaḥ sattvebhyo yathābhipretaṃ dhanaṃ samyagvisṛjya siṃhahanutāṃ pratilabhate / svasutavat-sattvānsaṃrakṣya śrāddhaścānukampakaśca bhaiṣajyapradaśca [prasannaśca] rasarasāgratāṃ pratilabhate dharmarasānupradānāddharmarasāsvādanāt pranaṣṭarasaviśodhanācca / pañca śikṣāpadāni prāṇātipātaviratyādīni svayañca samādāya saṃrakṣya parāṃśca teṣveva samādāpayitvā karuṇācittatāmupādāya mahatī dharmasamādāne pratipannatvāduṣṇīṣaśiraskatāñca prabhūta-tanujihvatāṃ ca pratilabhate / satyavāditayā priyavāditayā kāladharmavāditayā ca brahmasvaratāṃ pratilabhate / kṛtsnaṃ jaganmaitreṇa cetasā 'nukampya mātṛvatpitṛvadabhinīlanetratāṃ gopakṣmanetratāñca pratilabhate / guṇavatāṃ tu bhūtasya varṇasya hartāṃ varṇavādī bhruvormadhye ūrṇāṃ pratilabhate śvetāṃ śaṃkhanibhāṃ pradakṣiṇāvartām / ( Dutt 263 ) sarveṣu ca dvātriṃśatsu mahāpuruṣalakṣaṇeṣvaviśeṣeṇa śīlaṃ kāraṇaṃ pratilambhāya veditavyam / tatkasya hetoḥ / na hi śīlavipanno bodhisattvo manuṣyatvameva tāvadāsādayet kutaḥ punarmahāpuruṣalakṣaṇam / tatroṣṇīṣaśiraskatā anava lokitamūrdhatā caikaṃ mahāpuruṣakṣaṇaṃ veditavye tadvyatirekeṇānupalambhāt / idaṃ tāvadvistareṇa lakṣaṇābhinivṛttyānurūpyeṇa vicitrakarmavyavasthānam /
samāsataḥ punaścaturākārayā pakṣadvayagatayā sukṛtakarmāntatayā sarvalakṣaṇābhinirvṛttirveditavyā / tatra niyatakāritayā supratiṣṭhitapādayā nirvartate / nipuṇakāritayā cakracaraṇatā ucchaṅgacaraṇatā jālapāṇipādatā sūkṣmatvacatā citāntarāṃśatā susaṃvṛttaskandhatā vṛhadṛjugātratā prabhūtatanujihvatā ca nirvartate / nityakāritayā dīrghāṅga litvaṃ āyatapādapārṣṇitā anavanatakāyatā nyagrodhaparimaṇḍalatā aviraladantatā ca nirvartate / anavadyakāritayā pariśiṣṭānāṃ lakṣaṇānāmabhinirvṛttiḥ / tatra sattveṣvavyābādhyaprayogānmṛdutaruṇapāṇipādatā ślakṣṇa-sūkṣma-tvacatā ca nirvartate / kramaprayogācca kālaprayogācca kuśale aiṇeyajaṅghatā nirvartate / prāmodyaprītiprabhāsvareṇa cittena kuśalasamācārād vyāma-prabhatā ca kāñcanasannibhatvacatā śukladantatā ūrṇā ca śvetā nirvartate / kīrtiśabdaśloke 'sanniśrayāt praticchanna-kalyāṇatvācca kośagatavastiguhyatā nirvartate / bodhāya kuśalamūlapariṇamanādūrdhvāṅga-romatā catvāriṃśatsamadantatā rasarasāgratā uṣṇīṣaśiraskatā ca nirvartate / kuśale atṛptālīnaprayogāt siṃhapūrvārdhakāyatā siṃhahanutā ca nirvartaṃte / sattveṣu hitacittatayā samadarśanāt samadantatā abhinīlanetratā gopakṣmamā ca nirvartate / hīnenāsantuṣṭiprayogācca brahmasvaratā ca nirvartaṃte / evamanayā caturākārayā sukṛtakarmāntatayā bodhisattvānāmeṣāṃ dvātriṃśatāṃ-mahāpuruṣa lakṣaṇānāṃ pratilambho viśuddhiśca bhavati /

tatra gotrabhūmau bodhisattvānāmetallakṣaṇabījamātre 'vasthānaṃ veditavyam / adhimukticaryābhūmau prāptyupāye vṛttireṣāṃ veditavyā / adhyāśayaśuddhi bhūmau prāptireṣāṃ veditavyā / tadanyāsu taduttarottarāsu bodhisattvabhūmiṣu viśuddhireṣāṃ ( Dutt 264 ) veditavyā tāthāgatyāṃ niṣṭhāgamanabhūmau suviśuddhataiṣāṃ niruttaratā ca veditavyā / tatra rūpitvādeṣāṃ lakṣaṇānāṃ hīnamadhyottamaiśca sattvaiḥ sūpalakṣyatvāt satsu sarveṣveva buddhadharmeṣu mahāpuruṣalakṣaṇeṣvetānyeva mahāpuruṣalakṣaṇāni vyavasthāpitāni / etānyeva ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānyāśrayabhāvena dhārayantyānurūpyācca śobhayante tasmādanuvyañjanānītyucyante /
tatra samāsataḥ sarvasattveṣu puṇyasadṛśena puṇyaskandhena tathāgatasyaikaiko romakūpo nirvartate / yāvatsarvaromakūpapraviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ / iyatā puṇyaskandhenaikaikamanuvyañjanagati nirvartate / yāvatsarvānuvyañjanapraviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ / tataḥ śataguṇena puṇyaskandhena tathāgatasyaikaṃ lakṣaṇaṃ nirvartate / yāvatsarvalakṣaṇapraviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ sthāpayitvā ūrṇāmuṣṇīṣañca / tataḥ sahasraguṇena puṇyaskandhenorṇā nirvartate / yāvānūrṇā-praviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ tataḥ śatasahasraguṇena puṇyaskandhena uṣṇīṣaśiraskatā anavalokitamūrdhatā ca nirvartate / yāvānuṣṇīṣapraviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ / tataḥ koṭīśatasahasraguṇena puṇyaskandhena tathāgatasya lakṣaṇānuvyañjanāsaṃgṛhīto 'nyo dharmaśaṃkhyo nāma nirvartate / yena tathāgata ākāṃkṣamāṇaḥ anantāparyantān lokadhātūn svareṇa vijñāpayati / evamaprameyaḥ puṇyasambhāra-samudāgatastathāgataḥ / tathāgatānāmacintyo niruttaraḥ sarvākārasampattiparigṛhīta ātmabhāvo nirvartate /
teṣāṃ punarlakṣaṇānuvyañjananirvartakānāṃ kuśalānāṃ karmaṇāṃ samāsatastribhiḥ kāraṇeprameyatā veditavyā / kalpāsaṃkhyeyatayā 'bhyāsasamudāgamāt kālāprameyatayāaprameyasattvahitasukhāśayādhipateyatvādāśayā 'prameyatayā aprameyakuśalakarmavaicitryākārāprameyatayā ca / tasmādaprameyapuṇyasambhārasamudāgatastathāgatānāṃ lakṣaṇānuvyañjanādaya ityucyate /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne pañcamaṃ lakṣaṇānuvyañjanapaṭalam /
Pratiṣṭhāpaṭalam (Chapter 3.6)
catasraḥ sarvākārāḥ pariśuddhayaḥ katamāḥ / āśrayaśuddhiḥ / ālambanaśuddhiḥ / cittaśuddhiḥ jñānaśuddhiśca /
tatrāśrayaviśuddhiḥ katamā / savāsanānāṃ sarvakleśapakṣyāṇāṃ dauṣṭhulyānāmāśrayān niravaśeṣato 'tyantaparamaḥ sve cātmabhāve yathākāmādānasthānacyutivaśavartitā sarvākārā āśrayaśuddhistyucyate /
tatrālambanaviśuddhiḥ katamā / nirvāṇe pariṇāme saṃprakhyāne ca sarvālambaneṣu yā vaśavartitā / iyamucyate sarvākārā ālambanaviśuddhiḥ /
tatra cittaviśuddhiḥ katamā / pūrvavatsarvacittadauṣṭhulyāpagamāccitte ca sarvākāra-kuśalamūlopacayātsarvākārā cittaviśuddhirityucyate /
tatra katamā jñānaviśuddhiḥ / pūrvavatsarvāvidyāpakṣyadauṣṭhulyāpagamātsarvatra ca jñeye jñānasyānāvaraṇāt jñānavaśavartitā sarvākārā jñānaviśuddhirityucyate /
tatra daśa tathāgatabalāni katamāni / sthānāsthānajñānabalaṃ karmasvakajñānabalaṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalam indriyaparāparajñānabalaṃ nānā dhātujñānabalaṃ nānādhimuktijñānabalaṃ sarvatragāminīpratipajjñānabalaṃ pūrvanivāsānusmṛtijñānabalaṃ cyutyupapattijñānabalam āsravakṣayajñānabalañca / ityetāni daśa tathāgatabalāni yuthā daśabalasūtre nirdeśato vistareṇa veditavyāni /
[tatra] yatkiñcidanena bhāṣitaṃ lapitamudāhṛtaṃ sarvaṃ tattathā avitatheti tasmāttathāgata ityucyate / tatra phalasya śubhāśabhasya yo bhūtapravṛttaḥ aviṣamo hetuḥ tadasya sthānaṃ pratiṣṭhā niśrayo 'bhinirvartakaṃ ityucyate / śubhāśubhasyaiva phalasya viṣamaheturetadviparyayeṇāsthānamityucyate / nirabhimānaṃ jñānaṃ yathābhūtamityucyate / ( Dutt 266 ) sarvajñānamasaktajñānaṃ śuddhañca tannirabhimānaṃ [jñānaṃ] veditavyam / eṣāñca sarvajñānādīnāṃ padānāṃ pūrvavadvyākaraṇaṃ veditavyaṃ tadyathā paramabodhipaṭale / anupūrvaṃ gaṇanayā prathamam / niruttaratvātsarvākāra-sarvasattvārthakriyāśaktiyuktatvāt sarvamārabalātyantābhibhavācca balamityucyate / yathāvaddhetusamudāgamaparigrahādyathākāmasamudācāravaśavartitā samanvāgata ityucyate / niruttaratvānnirvāṇamudāramityucyate / āryāṣṭāṅgeṇa mārgeṇa labhyatvātsarvopadravabhayāpagatatvāccārṣabhamityucyate / ātmanastadadhigamena pratijñānātpratijānātītyucyate / svayamadhigamya pareṣāmapyanukampayā vistareṇa prakāśanād brāhmacakraṃ pravartayatītyucyate / tatkasya hetoḥ / tathāgatasyaitadadhivacanaṃ yaduta brahmā ityapi śāntaḥ śītībhūta ityapi / tena tatpravartitaṃ tatprathamataḥ tadanyaiḥ punastadanyeṣām / evaṃ pāraṃparyeṇa brahmā preritaṃ sarvasattvanikāye bhramati / tasmād brāhmañcakramitucyate / agraprajñaptipatitasya niruttaraśāstṛsaṃpatparigṛhītasya cātmano vikhyāpanāt tanmārgadeśanayā ca sarvatadanyapāṣaṇḍapratikṣepaṇāt tanmārgavipratyanīkavādiṣu ca pratyupasthiteṣu asaṃkocātsarvaparavādābhibhavāya codāraniruttaravāgabhyudoraṇātpariṣadi samyak siṃhanādaṃ nadatītyucyate / samāsatastvātmahita-pratipattisampat-parahita-[pratipatti-]sva parahitapratipattisampadaścāsādhāraṇam / teṣām uttānā vivṛtā prajñaptā prakāśitā bhavati / aparaḥ samāsārthaparyāyaḥ / prāptavyantaprāptyabhyupāyaḥ / tasya cābhyupāyasya sarvajanyatāyo [yaḥ] kaścidākāṃkṣati devabhūto vā [manuṣyabhūto vā] sarveṇa tena mamaivāntikāllabhya eṣo 'bhyupāya iti / tatra vyādhipraśamanavadudāramārṣabhaṃ sthānaṃ draṣṭavyam / vyādhipraśamanopāyavad brāhmacakrapravartanā draṣṭavyā / sarva[ku]vaidyapratijñā pratikṣepaṇavat svayaṃ ca niyataṃ vyādhipraśamanapratijñānavatpariṣadi samyak siṃhanādaṃ naditaṃ draṣṭavyam /

yāni karmāṇi kṛtānyupacitāni niruddhāni tānyatītānītyucyante / yāni naiva kṛtāni na niruddhāni nāpi karoti api tu kariṣyatyāyatyāṃ / ( Dutt 267 ) tānyanagatānītyucyante / yāni punaḥ karmāṇi naiva kṛtāni na niruddhānyapi tu kartumeva praṇihito vyavasitaḥ tāni pratyutpannānītyucyante / tāni punaḥprakārabhedena trīṇi kāyakarma vākkarma manaskarma / dharmasamādānāni catvāri yathāpūrvameva nirdiṣṭāni / asti dharmasamādānaṃ pratyutpannasukhamāyatyāṃ duḥkhavipākamiti vistareṇa / tāni punaretāni dṛṣṭadharmasamparāyahitāhitaprayogato yathāyogaṃ veditavyāni / yasmin deśe kriyante tatteṣāṃ sthānamityucyate / yacca sattvasaṃkhyātamasattvasaṃkhyātaṃ vā vastvādhiṣṭhāya kriyante tatteṣāṃ vastu ityucyate / yenākuśalamūlena [kuśalamūlena] vā nidānena kriyante / tatteṣāṃ heturityucyate / yadiṣṭāniṣṭamādīnavānuśaṃsaṃyuktaṃ phalamabhinivartayanti tatteṣāṃ vipāka ityucyate / tadetadabhisamasya sarvakālaṃ sarvaprakāraṃ sarvāvasthāprayogaṃ sarvadeśaṃ sarvādhiṣṭhānaṃ sarvanidānaṃ sarvādīnavānuśaṃsañca sarvākāraṃ tathāgatānāṃ karmajñānaṃ bhavati / nāsti vāta uttari nāto bhūyaḥ /
catvāri dhyānāni / aṣṭau vimokṣāḥ / dhyānavimokṣaiḥ karmaṇyacetasaścetovaśiprāptasya yathepsitasyārthasya samṛddhaye yā tasya tadanurūpasya samādheḥ samāpadyanatā tā samādhisamāpattirityucyate / [yathocyate ca /] bhagavāṃstadrūpaṃ samādhi samāpannaṃ / yathā samāhite citte sarvo brahmalokaudāreṇāvabhāsena sphuṭo babhūva / bhāṣitasya cāsya śabdaḥ śrūyate / na cainaṃ kaścitpaścatīti vistaraḥ / evaṃ hi tathāgato yaṃ yamevārthaṃ prasādhayitukāmo lokasādhāraṇaṃ [asādhāraṇaṃ vā] sa tadrūpaṃ samādhiṃ samāpadya laghuladhveva prasādhayati / tatradhyānavimokṣābhyāṃ cittavaśitayā ca cittādhīna-sarvepsitārthasamṛddhiḥ etāvacca sarvadhyāyīnāṃ karaṇīyam / nāta uttari nāto bhūyaḥ / taccaitad dhyāyikaraṇīyaṃ [sarvākāraṃ] tathāgatānāṃ tasmād dhyānavimokṣasamādhisamāpattaya evocyante / eṣāṃ punardhyānādīnāṃ samāsato dvau saṃkleśau / aprāpteṣu caiṣu prāptaye bibandhasaṃkleśaḥ / tadyathā 'nupāyaprayogo nivaraṇānyatamasamudācāraśca / prāpteṣu caiṣu tadbhūmikaṃ kleśaparyavasthānamanuśayo vā / vyavadānaṃ punarvividhamevaitadviparyayeṇa ( Dutt 268 ) veditavyam / teṣāmeva ca dhyānādīnāṃ vicitrāṇāmabhinirhṛtānāṃ nāmasaṃketena anurūpeṇa yathāyogaṃ vyavasthitirvyavasthānāmityucyate / eṣāmeva ca dhyānādīnāṃ pratilabdhānāmuttari yā bhāvanā-paripūrirnikāmalābhitā 'kṛcchreṇānavarakalābhitā saiṣāṃ viśuddhirityucyate / tatra yathā caiṣāmaprāptiryathā ca prāptiḥ teṣu ca yā ca hīnatā yā ca praṇītatā yaccaiṣāṃ nāma yā cotkarṣaparyantatā tat sarvaṃ prajānāti / tasmādevaṃ niruttaraṃ tathāgatānāṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalamityucyante /
yathā paripākasamudāgamataḥ śraddhādīnāṃ pañcānāmindriyāṇāṃ mṛdumadhyādhimātratā indriya-parāparatetyucyate /
paraśraddhāpūrvā dharmavicāraṇā-pūrvā ca mṛdumadhyādhimātrā ruciḥ pratyavagamaḥ nānādhimuktikatetyucyate / nānāgotravyavasthānam / śrāvakapratyekabuddha-tathāgatagotrāṇāṃ rāgādicaritaprabhedanayena ca yāvadaśīti sattvacaritasahasrāṇi nānādhātukatetyucyate /
teṣāmevāvatāra-mukhānurūpā pratipat tadyathā rāgacaritānāmaśubhā vistareṇa tadyathā śrāvakabhūmau sarvatragāminī pratipadityucyate / aparaḥ paryāyaḥ / sarvā pañcagatigāminī pratipatsarvatragāminītyucyate / aparaḥ paryāya / parasparaviruddheṣu nānāpakṣāśriteṣvanyonyarucidṛṣṭivipratyanīkavādiṣu pṛthagito bāhyakeṣu śramaṇabrāhmaṇeṣu yā pratipatsarvaprakārairihāmutrānavadyagāminītyucyate / tadyathā kāmasūtrādiṣu /
vicitreṣu sattvanikāyeṣu tadyathā pūrveṣu dakṣiṇeṣu uttareṣu paścimeṣu nānā nāmasaṃketavyavasthānabhinneṣu aṣṭāsu vyavahārapadeṣvanugataṃ pūrvakeṣvabhyatītevātmabhāveṣu ṣaḍvidhaṃ samāsataścaritamanusmaratyanekavidhaṃ pūrvenivāse samanusmaran / aṣṭau vyavahārapadāni katamāni / evaṃ nāmā / evaṃ jātyaḥ / evaṃ gotraḥ / evamāhāraḥ / evaṃ sukhaduḥkhapratisaṃvedī / evaṃ dīrghāyuḥ / evaṃ cirasthitikaḥ / evamāyuḥ paryanta iti /
ṣaḍvyavahārapadavyaritāni katamāni / āhvānāya saṃketaḥ kṣatriyādayo varṇā mātāpitaraṃ bhojanapānavidhiḥ sampattivipattiḥ āryurvaicitryañca / tathā hi loke etānyaṣṭau vyavahārapadāni upaniśritya ṣaṭ caritāni pareṣāmātmano vyapadiśanto vyapadiśanti / idaṃ me nāmāsyedaṃ nāmeti / kṣatriyo 'hamayaṃ vā / brāhmaṇo vaiśyaḥ śūdro 'hamayaṃ vā ayaṃ me pitā 'sya va / yathā pitā evaṃ mātā / evaṃ rūpamahamāhāramāharāmi / manthān vā apūpān vā odānakulmāṣān vā pare vā / evaṃ rūpe 'haṃ vyasane sampadi vā varte 'yaṃ vā / evaṃrūpe 'haṃ vayasi vyavasthito nave vā madhye vā vṛddhe vā / ayaṃ vā / ityetāni ṣaḍ[aṣṭa]vyavahāra padānugatāni caritāni bhavanti / nāsti cāta uttari vyavahārapadaṃ taccaritañca / tasmādetāvadevānusmarati / nāto bhūyaḥ / tatra vyavahāracaritāni ākāro vyavahārapadānyuddeśaḥ / tasya cānusmaraṇāt sākāraṃ soddeśamanusmaratītyucyate / tatra divyo vihāro dhyānānītyucyante / tadāśritatvāttasya cakṣuṣastatphalatvāttatparigṛhītatvāddivyañcakṣurityucyate / suparipūrṇa-pariśuddhadhyānaphalatvātsuviśuddhamityucyate / manuṣyāṇāmantato [nāma]vaidharmyādatikrāntamānuṣyakarmityucyate / asti ca kāmāvacarāṇāṃ devānāmupapatti-pratilambhikamapi tāvaddivyañcakṣustannāmasādṛśyānurti / manuṣyāṇāṃ punastadapi nāsti /

mriyamāṇāḥ sattvāḥ vyayamānā ityucyante / antarābhavasthā upapadyamānā ityucyante / dvābhyāmākārābhyāṃ tamaḥparāyaṇānāmayamevaṃrūpo manomayo 'ntarābhavo nirvartate / tadyathā kṛṣṇasyakutapasya nirbhāsaḥ andhakāratamisrāyā vā rātryāḥ / tasmād durvarṇā ityucyante / ye punardvābhyāmākārābhyāṃ jyotiḥ parāyaṇāsteṣāmayamevaṃrūpo manomayo 'ntarābhavo nirvartate / tadyathā jyotsnayā rātryā vārāṇaseyakasya vā sampannasya vastrasya / tasmātsuvarṇā ityucyante / tatra ye durvarṇāste hīnāḥ / ye survarṇāste praṇītāḥ / ye hīnāste durgatigāminaḥ / ye praṇītāste sugatigāminaḥ / sa samutthānayā śīlavipattyā kāyavāṅma noduścaritena samanvāgatā ityucyante / dvividhayā mithyādarśanadṛṣṭivipattyā samanvāgamāt ( Dutt 270 ) sarvāpavādikayā tanmatavipakṣāvasthitāryapavādikayā ca mithyādṛṣṭayaḥ āryāṇāmapavādakā ityucyante / tayā mithyādṛṣṭyā mithyāhetuñca phalañcābhiniveśate / tatastatpratyayaṃ mithyākarmābhisaṃskaroti / mithyākarmābhisaṃskurvan yadidaṃ dharmasamādānaṃ pratyutpannasukhamāyatyāṃ duḥkhavipākam / yat vā pratyutpannaduḥkhamāyatyāmapi duḥkhavipākaṃtatsamādatte / tasmānmithyādṛṣṭikarmadharmasamādānahetorityucyate / samanvāgatasyāpi tadanyairanekavidhaiḥ kuśalairdharmaistenaiva durgatigamanāttaddhetostatpratyayamityucyate / nāmarupānyonyaviśleṣāt kāyasya bheda ityucyate / sarvamaraṇānāṃ nihīnaparamatvāt asya parammaraṇādityucyate / narakāṇāṃ saṅkucitāvanatayā 'pāyadurgativinipātā ityucyante / svabhāvaśarīravastuvibhāvanatayā narakā ityucyante / tatrāpayānamityucyante / adharmacaryā viṣamacaryā ca tayā tatra yānaṃ bhavati / tasmādapāyā ityucyante / duḥkhasaṃsparśatvāddīrghakālika vicitra tīvranirantaraduḥkhopabhogasamudgatatvād durgataya ityucyante / adhobhāgāvasthitatvānmahāprapātabhūtatvāt kṛcchakaruṇadīnamahāvipralāpapralāpitvādvinipātā ityucyante / adhimātrasaṃvejakatvānnarakā evocyante / iti yena copapadyante upapannāśca yadupabhuñjate tadupabhogācca punaryadanyat svayaṃkṛtaṃ duḥkhāntaramabhinirvartayanti tadetadābhiḥ saṃjñābhiḥ paridīpitam / etadviparyayeṇa yathāyogaṃ sarvaśuklapakṣo veditavyaḥ / tatrāyaṃ viśeṣaḥ / sucaritapūrvā gatiḥ sugatirityucyate / sukhopabhogaparatvāt svargaloka ityucyate / sarvāsravāṇāmaśeṣānuśayaprahāṇādyattat prātipakṣikamanāsravaṃ cittamanāśravā prajñāparamādhiprajñasaṃgṛhītā āsravāṇāṃ kṣayādanāsravā cetovimuktiḥ prajñāvimuktirityucyate / tāṃ punaścetovimuktiṃ [prajñāvimukti] tasminneva carame bhave pratyātmaṃ ṣaṣṭhābhijñayā darśanamārgasanniśrayeṇa bhāvanāmārga-sanniśrayeṇa cādhigamya svañcādhigamaṃ yathāvatprajānanti / pareṣāṃ cākāṃkṣamāṇānāmārocayanti / tasmād dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñayā sākṣātkṛtvopasaṃpadya ( Dutt 271 ) pravedayantītyucyante / kṣīṇāṃ me jātirityevamādīnāṃ padānāṃ nānākaraṇaṃ veditavyam / tadyathā paryāyasaṃgrahanyām /
uddānam /
svabhāvaśca prabhedaśca kaivalyaṃ samatā tathā /
karmakriyānukramaśca viśeṣaḥ paścimo bhavet //
eṣāṃ punardaśānāṃ tathāgatabalānāṃ svabhāvo veditavyaḥ / prabhedo veditavyaḥ / kaivalyaṃ veditavyam / samatā veditavyā / karmakriyā veditavyā / anukramo veditavyaḥ / viśeṣo veditavyaḥ / ityebhiḥ saptabhirākāraiḥ samāsato daśa tathāgatabalāni veditavyāni /
tatra [katama] eṣāṃ svabhāvaḥ / pañcendriyasvabhāvānyenāti / api tu prajñāyāḥ prādhānyātprajñāsvabhāvānītyucyante / tathā hyucyate / sthānāsthānajñānabalaṃ na tu śraddhābalaṃ vā tadanyadvā balamityucyate / yathā sthānāsthānajñānabalamevamavaśiṣṭāni draṣṭavyāni / tatra ka eṣāṃ prabhedaḥ / samāsatasrividhena prabhedenaiṣāmapramāṇatā veditavyā / kālaprabhedenātītānāgatavartamānādhvapatitasarvajñeyapraveśāt / prakāraprabhedenaikaikasya saṃskṛtasya vastunaḥ svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇasarvākārapraveśāt / santānaprabhedena daśasu dikṣu sarvasattvadhātupratyekasarvasantānasarvārthānupraveśāt / evamebhistribhiḥ prabhedaireṣāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāmaprameyatā veditavyā / ayameṣāṃ prabhedaḥ / tatra kaivalyameṣāṃ katamat / tathāgatasyaiva etāni daśabalāni kevalānyāveṇikāni / na tu sarvaśrāvakapratyekabuddhānām / idameṣāṃ kaivalyamityucyate / sarvatathāgatānāṃ caitāni balāni samāni nirviśiṣṭāni / iyameṣāṃ samatā vihāraviśeṣastu tathāgatānāmanyonyaṃ bhavedanyena balavihāreṇa anyastathāgatastadvahulavihārī bhavati / anyenānyaḥ /

eṣāṃ daśānāṃ balānāṃ tathāgataḥ kena kiṃ karmaṃ karoti / sthānāsthānajñānabalena tathāgataḥ hetuñca hetutaḥ phalañca phalato yathābhūtaṃ prajānāti / ahetuviṣamahetuvādinaśca ( Dutt 272 ) śramaṇa-brāhmaṇān nigṛhṇāti / karmasvakatājñānabalena tathāgataḥ svayaṃkṛta-phalopabhogatāñca karmaṇāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / dānapuṇyakriyāsaṃkrāntivādinaśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalena tathāgatasribhiśca prātihāryairvineyān samyagavavadati / prativirodhavipakṣapratyanīkavādāvasthitāṃśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / indriyaparāparajñānabalena tathāgataḥ sattvānāmindriyamṛdumadhyādhimātratāñca vibhajya yathābhūtaṃ prajānāti / teṣāñca yathārhaṃ yathāyogaṃ dharmadeśanāṃ karoti / nānādhimuktijñānabalena tathāgato mṛdumadhyādhimātra-śubhāśubhādhimuktitāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / śubhāñcādhimuktimanubṛṃhayati / aśubhāñca tyājayati / nānādhātujñānabalena tathāgato hīnamadhyepraṇotadhātukatāśca vibhajya yathābhūtaṃ prajānāti / yathendriyān yathāṣayān yathānuśayāṃśca sattvāṃsteṣu teṣvavatāramukheṣvavavādakriyayā samyagyathāyogaṃ saṃniyojayati / tatra yathā tathāgatāḥ śrāvakāṇāṃ teṣu teṣvavatāramukheṣvavavādamanuprayacchanti tathāśrāvakabhūmau sarveṇa sarvaṃ nirantaramākhyātamuttānaṃ vivṛtaṃ prajñaptaṃ prakāśitam / kathañca punastathāgatā bodhisattvamādikarmikaṃ tatprathamakarmikaṃ samādhisambhāraparigrahe 'vasthitañcittasthitikāmaṃ cittasthitaye 'vavadanti / iha tathāgato bodhisattvāsataṃ samādhisambhāragurukamādikarmikaṃ tatprathamakarmikaṃ tatprathamataḥ evamavavadati / ehi tvaṃ kulaputra praviviktaśayanāsanagata ekākī advitīyo yatte mātāpitṛbhyāṃ nāma vyavasthāpitamācāryopādhyāyābhyāṃ vā tadeva nāmādhyātmaṃ manasikuru / evañca punarmanasikuru-asti me [sa] kaścitṣaḍāyatanavinirmukto dharmaḥ svabhāvena pariniṣpannaḥ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā ubhayamantareṇa vā vidyate / yatredaṃ nāma ( Dutt 273 ) saṃjñā prajñaptiḥ upacāraḥ pravartate sa tvamevaṃ yoniśo manasikurvaṃstaṃ dharmaṃ nopalapsyase / nānyatra te evaṃ bhaviṣyati / āgantukeṣveṣu dharmeṣviyamāgantukī saṃjñāpravṛtteti / yadā ca te kulaputra tasmin svanāmni āgantukasaṃjñā utpānna bhavati pratilabdhā sa tvaṃ yā te cakṣuṣi cakṣurnāma cakṣuḥsaṃjñā cakṣuḥ-prajñaptistāmadhyātmaṃ yoniśomanasikuru / evañca punarmanasikuru / asmiñcakṣuṣi dvayamupalabhyate / idaṃ ca nāma saṃjñā prajñaptiścakṣuriti / etacca vastumātram / yatredaṃ nāma saṃjñā prajñaptiḥ / nāta uttari nāto bhūyaḥ / tatra yaccakṣuṣi nāma saṃjñā prajñaptistattāvanna cakṣuḥ / yadapi tadvastu yatra cakṣuḥsaṃjñā tadapi svabhāvato na cakṣuḥ / tatkasya hetoḥ / na hi tatra cakṣurnāma cakṣuḥsaṃjñāṃ cakṣuḥprajñaptiṃ vinā kasyacit cakṣurbuddhiḥ pravartate / sa cedetadvastu tenātmanā pariniṣpannaṃ syāt / yena nāmnā 'bhilapyate na tatra punastadapekṣā cakṣurityevaṃ buddhiḥ pravartate / nānyatra prakṛtyaivāśruto 'parikalpita-nāmakānāmapi tasmin vastuni cakṣuriti buddhiḥ pravartate / na ca punaḥ pravartamānā upalabhyate tasmādidamapi cakṣurnāma cakṣuḥsaṃjñā cakṣuḥprajñaptiḥ āgantuke dharme saṃjñā āgantukī / evaṃ te 'dhyātmametaccakṣuryoniśo manasikurvataścakṣuḥsaṃjñāyāmapyāgantukasaṃjñā utpannā bhaviṣyati pratilabdhā / yathā cakṣuṣyevaṃ śrotraghrāṇajihvākāyeṣu vistareṇa yāvaddṛṣṭaśrutamatavijñāteṣu prāpteṣu paryeṣiteṣu manasā 'nuvitarkiteṣvanuvicāriteṣu samāsataḥ sarvadharmasaṃjñāsvāgantukasaṃjñā utpannā bhaviṣyati pratilabdhā / evaṃ [te] svātmani yā saṃjñā [avasthā] tasyā vibhavāya prayogamārgaḥ samyak parigṛhīto bhaviṣyati / vistareṇa yāvatsarvadharmeṣu yā saṃjñā tasyā vibhavāya prayogamārgaḥ samyak parigṛhīto bhaviṣyati / sa tvamevaṃ sarvajñeya-suvicāritayā buddhyā evaṃ te sarvadharmasaṃjñāsvāgantukasaṃjñayā sarvadharmeṣu sarvaprapañcasaṃjñāmapanīyāpanīya nirvikāreṇa cetasā nirnimittenārthamātragrahaṇapravṛttenāsmin vastuni bahalaṃ vihara / [evaṃ te] tathāgatajñāna-viśuddhisamādhigotrāccittasyaikāgratā pratilabdhā bhaviṣyati / sa tvaṃ sacedaśubhāṃ manasikaroṣi enaṃ manasikāraṃ mā riñciṣyasi / sa cenmaitrī midaṃpratyayatā pratītyasamutpādaṃ dhātuprabhedamānāpānasmṛtiṃ prathamaṃ dhyānaṃ vistareṇa yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyanamapramāṇa-bodhisattva dhyānābhijñā-samādhisamāpattīrmanasikaroṣi / etameva manasikāraṃ mā riñciṣyasi / evaṃ te 'yaṃ bodhisattva manaskāro 'nupūrveṇa yāvadanuttarāyai samyaksambodhaye niryāsyatīti / iyaṃ sarvatragāminī bodhisattvānāṃ pratipadveditavyā / atīte 'pyadhvani tathāgatā ( Dutt 274 ) bodhisattvamādikarmakamevamevāvavaditavantaḥ / anāgate 'pyadhvanyevamevavadiṣyanti / pratyutpanne 'pyadhvanyevamevavadanti / śrāvako 'pi cānena manaskāreṇa prayujyamānaḥ kṣiprābhijñataraḥ syād dharmābhisamayāya yadi śaknuyādetaṃ manasikāraṃ yathāvatprativeddhum / sarvatrāgaminī pratipat jñānabalena tathāgataḥ sarvaduḥkha-nairyāṇikīmanairyāṇikīṃ ca pratipadaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / anairyāṇikīṃ ca pratipadaṃ varjayitvā nairyāṇikīmupasaṃharati / pūrve nivāsānusmṛtijñānabalena tathāgataḥ pūrvānte itivṛttakāṃśca jātakāṃśca smṛtvā cittasaṃvegāya cittaprasādāya vineyānāṃ deśayati / śāśvatavādinaśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / cyutyupapādajñānabalena tathāgataḥ śrāvakaṃ cābhyatītakālagatamupapattau vyākaroti / ucchedavādinaśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / āsravakṣayajñānabalena tathāgataḥ sve ca vimokṣe niṣkāṃkṣo bhavati nirvicikitsaḥ / arhattvābhimāninaśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / idaṃ tāvattathāgatasya daśānāṃ [balānāṃ] karma veditavyam /

tatra ka eṣāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāmanukramaḥ / sahābhisaṃbodhādanuttarāyāḥ samyaksaṃbodhestathāgataḥ sarvāṇyeva daśa balāni sakṛtpratilabhate / sakṛtpratilabdhānāṃ punareṣāṃ krameṇa sammukhībhāvo bhavati / abhisaṃbuddhamātra eva tathāgato dharmāṇāṃ samyageva hetuphalavyavasthānaṃ sthānāsthānajñāgabalena vyavalokayati / vyavalokya kāmadhātāveva sabhāge dhātāviṣṭaphala-viśeṣārthikānāṃ karmasvakatā-jñānabalenākuśalakarmaparivarjanāṃ kuśalakarmasamudācāratāñca vyapadiśati / laukika-vairāgyakāmānāṃ punaḥ sattvānāṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalena laukikavairāgyagamanāya yathāvanmārgapratilābhāyāvavādamanuprayacchati / lokottaravairāgyakāmānāṃ punastadanyaiḥ saptabhisthāgatabalairlokottaravairāgyopagamāya mārgaṃ vyapadiśati / tatra pūrvaṃ tāvallottaravairāgyakāmānāmindriyaṃ vyavalokayatīndriyaparāparajñānabalena / tata indriyapūrvamāśayaṃ vyavalokayati nānādhimuktijñānabalena / tataścāśayapūrvamanuśayaṃ vyavalokayati nānādhātujñānabalena / sa evamindriyāśayānuśayajñaḥ yathāyogamālambanāvatāramukheṣvavatārayati sarvatragāminī pratipaj-jñānabalena / tataścānurūpeṇālambanāvatāramukhaprayogena cittasthitiñca grāhayitvā ( Dutt 275 ) caritāni ca viśodhayitvā satkāyadṛṣṭimūla-śvāśatocchedāntagrāhavivarjitāṃ madhyamāṃ pratipadaṃ vyapadiśati sarvakleśaprahāṇāya pūrvenivāsānusmṛtijñānabalena cyutyupapattijñānabalena ca / tata evaṃ samyak prayuktaḥ śamathopastabdho aprahīṇakleśasamudācārayogākṛte kṛtābhimānināmabhimānaṃ tyājayati āsravakṣayajñānabalena / ayaṃ tāvadeko balānāmanukramaparyāyaḥ /
aparaḥ paryāyaḥ / iha tathāgato 'nuttarāṃ samyaksambodhibhisaṃbudhya tatprathamataḥ sthānāsthānajñānabalaṃ sammukhīkṛtya pratītyasamutpanneṣu dharmeṣu paramaṃ dharmasthitijñānaṃ vyavacārayati / tacca dharmasthitijñānaṃ niḥśritya karmasvakatājñānabalena gṛhipakṣaṃ vyavalokayati yena yena karmaṇā vicitreṇa teṣāṃ gṛhipakṣāśritānāṃ samudāgamo 'bhūdbhaviṣyati vidyate [ca] / gṛhipakṣaṃ vyavalokya dhyānavimokṣa-samādhisamāpattijñānabalena pravrajitapakṣaṃ vyavalokayati / kimastyasmin kaścid pravrajitapakṣe duḥkhānniḥsṛto duḥkhān niḥsaraṇāya ca mārgasya deśayitā / āhośvit nāstīti / sa nāstīti avagamya nisrāṇamaśaraṇaṃ sarvaṃ lokamavekṣya mahākaruṇāmupādāya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayati / sa vyavalokayannindriyaparāparajñānaṃ sammukhīkṛtya prajānāti / santi sattvā loke jātā [loke] vṛddhā mṛdvindriyā api madhyendriyā api tīkṣṇendriyā apīti / [iti] viditvāsya dharmadeśanāyāṃ cittaṃ krāmati / tataḥ pūrvavatsarvānukramo nānādhimuktyādikānāṃ tadanyeṣāṃ balānāṃ veditavyaḥ / ayaṃ dvitīyo balānāmanukramaparyāyaḥ /
aparaḥ paryāyaḥ / pūrvaṃ tāvattathāgato 'bhisaṃbudhyamātra eva sthānāsthānajñānabalena pratītyasamutpannaṃ dharmadhātuṃ vicārayati / tataḥ karmasvakajñānabalena yeṣu pratītatyasamutpanneṣu dharmeṣu sattvasaṃjñātaṃ sattvadhātuṃ vicārayati / amī sattvā evaṃ rūpasya svayaṃkṛtasya karmaṇa evaṃ rūpaṃ phalaṃ pratyanubhavantīti / dharmadhātuṃ [sattvadhātuṃ] ca yathāvadvyavacārayitvā dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalena tāneva sattvān duḥkhavimokṣāya samyak tribhiḥ prātihāryairavavadati / avavadan pūrvaṃvadananukrameṇāvaśiṣṭairvalairindriyādīni jñātvā mārge cāvatārayitvā tān sattvān duḥkhādvimocayati / ayaṃ tṛtīyo balānāma nukramaparyāyaḥ /
tatra sthānāsthānajñānavalasya karmasvakajñānabalasya ca ko viśeṣaḥ / yatkuśalākuśalasya karmaṇa iṣṭāniṣṭaphalaṃ nirvartate idaṃ sthānāsthānajñānabalāt / yatpunarya eva kuśalākuśalaṃ karma karoti sa eva tadiṣṭāniṣṭaphalaṃ pratyanubhavati / idaṃ karmasvakajñānabalāt / yattāvadya eva dhyānavimokṣādīnāṃ samāpattyā tasyaiva te bhavanti / nānyasya / idaṃ karmasvakajñānabalāt / yatpunastāneva dhyānādīnāśritya vineyāṃsribhiḥ prātihāryairavavadati / idaṃ dhyānavimokṣa[samādhi]samāpattijñānabalāt / yat tāvacchraddhā-disahajena saṃprayuktaṃ cittaṃ pragṛhṇāti / idaṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalāt / yatpunastānyevendriyāṇi mṛdumadhyādhimātrādiprabhedena vibhajati / idamindriyaparāparajñānabalāt / yattāvadindriyapūrva teṣu teṣu dharmeṣvāśayaṃ gṛhṇāti / idamindriyaparāparajñānabalāt / yatpunastamevāśayaṃ nānā vibhajati idaṃ nānādhimuktijñānabalāt /
tasya punarāśayasya samāsataḥ ṣaḍbhirākārairvibhāgo veditavyaḥ / anairyāṇika āśayaḥ / tadyathā pṛthaṅ maheśvara-nārāyaṇa-brahmalokādyadhimuktānām / nairyāṇika āśayaḥ tadyathā triṣu yāneṣvadhimuktānām / śuddhidūra āśayaḥ / tadyathā mṛdumadhyaparipākavyavasthitānām / viśuddhisamāsanna āśayaḥ / tadyathā 'dhimātraparipākavyavasthitānām / dṛṣṭe eva dharme nirvāṇaprāptyāśayaḥ / tadyathā śrāvakayānena nirvāṇaprāptyadhimuktānām / āyatyāṃ nirvāṇaprāptyāśayaḥ / tadyathā mahāyānena nirvāṇaprāptyadhimuktānām / yattāvadadhimuktisamutthāpitaṃ tadupamaṃ bījaṃ gṛhṇāti / idaṃ nānādhimuktijñānabalāt / yatpunastadeva bījaṃ bibhajyānekaprakāraṃ gṛhṇāti / idaṃ nānādhātujñānabalāt / sa punardhātupravibhāgaḥ samāsataścatuṣprakāro veditavyaḥ / prakṛtisthaṃ bījaṃ pūrvābhyāsasamutthitaṃ bījaṃ viśodhyaṃ bījam / tadyathā parinirvāṇadharmakāṇām / aviśodhyañca bījam / tadyathā parinirvāṇadharmakāṇām / yattāvadyathā dhātvanurūpaṃ pratipadamavatāraṃ prajānāti / idaṃ nānādhātujñānabalāt / yatpunastāmeva pratipadaṃ sarvaiḥ prakāraiḥ pravibhajati / iyaṃ pratipatsaṃkleśāyeyaṃ vyavadānāyeyamatyantavyavadānāyeyaṃ nātyantavyavadānāyeti / ( Dutt 277 ) idaṃ sarvatragāminī pratipajjñānabalāt / yattāvatpūrvāntamanusmaran sarvagatihetuṃ pūrvāntasahagatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / idaṃ sarvatragāminī pratipajjñānabalāt / yatpunaḥ pravibhajya vyavahārapadānugataṃ pūrvavat ṣaḍvidhaṃ caritaṃ prajānāti / idaṃ pūrve nivāsānusmṛtijñānabalāt / yattāvatpūrvāntamārabhya sattvānāṃ cyutyupapādaṃ prajānāti / idaṃ pūrve nivāsānusmṛtijñānabalāt / yatpunaparāntikaṃ sattvānāṃ cyutyupapādaṃ paśyati / idaṃ cyutyupapattijñānabalāt / yattāvadapariniṣṭhita-svakārthānāṃ sattvānāmaparānte upapattiṃ pratisandhiṃ prajānāti / idaṃ cyutyupapattijñānabalāt / yatpunaḥ pariniṣṭhitasvakārthānāṃ suvimuktacittānāṃ dṛṣṭadharmanirvāṇaprāptiṃ prajānāti / idamāsravakṣayajñānabalāt / ayameṣāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāmanyonyaṃ viśeṣaścāviśeṣaśca veditavyaḥ /

catvāri vaiśāradyāni granthato yathāsūtrameva veditavyāni / tatra catvāryetāni sthānāni tathāgataiḥ pariṣadi pratijñātavyāni bhavanti / śrāvakāsādhāraṇo jñeyāvaraṇavimokṣātsarvākārasarvadharmābhisaṃbodhaḥ / idaṃ prathamaṃ sthānam / śrāvakasādhāraṇaśca kleśāvaraṇavimokṣaḥ / idaṃ dvitīyaṃ sthānam / vimokṣakāmānāṃ ca sattvānāṃ duḥkhasamatikramāya nairyāṇiko mārgaḥ / idaṃ tṛtīyaṃ sthānam / tasyaiva ca mārgasya prāptivibandhabhūtā ye āntarāyikā dharmāḥ parivarjayitavyāḥ / idaṃ caturthaṃ sthānam / yathārthapratijñaśca tathāgataḥ eṣu caturṣu sthāneṣu / ataḥ pratijñāviguṇāṃ dvayoḥ pūrvayoḥ sthānayoḥ kāyavāṅmanaśceṣṭāṃ pratijñāviguṇāṃ ca dvayoḥ paścimayoḥ sthānayoḥ pūrvāparavirodhatāmayuktipatitāñcāpareṣāṃ divyadṛśāṃ cādivyadṛśāñca paracittavidāmaparicittavidāṃ ca pratijñānasthānapratipakṣeṇa saṃcodanāyāṃ nimittabhūtāmasamanupaśyan yenaitāni sthānāni viśārado 'līnacitto nirāśaṅko nirbhīḥ pratijānāti / etāvacca śāstrā pratijñātavyam yaduta paripūrṇā svahitapratipattiḥ parahitapratipattiśca / tatra pūrvakābhyāṃ dvābhyāṃ sthānābhyāṃ paripūrṇā svahitapratipattiḥ pratijñātā bhavati / paścimakābhyāṃ [sthānābhyāṃ] paripūrṇā parihitapratipattiḥ pratijñātā bhavati / tatrātmanaḥ sarvadharmābhisaṃbodhātsamyaksaṃbuddhatvaṃ tathāgato mahāyānasaṃprasthitān bodhisattvānadhikṛtya pratijānīte / sarvāstravakṣayaṃ punaḥ ( Dutt 278 ) śrāvakapratyekabuddhayānasaṃprasthitān sattvānadhikṛtya pratijānīte / mārgaṃ nairyāṇikaṃ dharmānāntarāyikāṃstadubhayānadhikṛtya pratijānīte / evametatsūtrapadaṃ tathāgatena deśitam / yo vā me bodhisattvānāṃ śrāvakāṇāñca nairyāṇiko mārgo deśita iti vistaraḥ / sa ca bodhisattvāpadeśaḥ saṃgītikāraiḥ śrāvakapiṭakādhikārādapanītaḥ / bodhisattvapiṭake punarbodhisattvopadeśa eva kevalaḥ paṭhyate /
trīṇi smṛtyupasthānāni granthato yathāsūtrameva veditavyāni / dīrgharātraṃ tathāgata evaṃ kāmaḥ kaccinmayā sudeśite dharme vineyāḥ pratipattau yathāvadavatiṣṭeranniti / tasya ca dīrgharātraṃ tatkāmasya dharmasvāmino gaṇaparikarṣakasya tasyāḥ prārthitāyāḥ sampattibhyāmasaṃkleśasribhiḥ smṛtyupasthānaiḥ samāsataḥ prabhāvyate /
tāni punaretāni pariṣattrayaprabhedāt trīṇi vyavasthāpyante / tisraḥ pariṣadā katamāḥ / ekāntena samyak pratipadyante sarva eva / iyamekā pariṣat / ekāntena mithyā pratipadyante sarva eva / iyaṃ dvitīyā pariṣat / tṛtīyā punaḥ pariṣadyāsyāṃ tadekatyāḥ samyak pratipadyante tadekatyā mithyā pratipadyante /
trīṇyarakṣyāṇi yathāsūtrameva granthato veditavyāni / samāsataḥ sarvākārakukṛtapraticchādanatā-prahāṇam / etattathāgatasya tribhirarakṣyaiḥ paridīpitam yadapi tadarthato 'pi kiñcidavyākṛtaṃ kukṛtamātrakaṃ bhavati kadācitkarhicitsmṛtipramoṣāt / tadapi tathāgatasya sarveṇa sarva nāsti / atastathāgato yathā pratijñātastathā svabhāvaḥ / śrāvakān nigṛhya nigṛhya bravīti / prasahya prasahya tadekatyānavasādayati / tadekatyān pravāsayati / api tu niṣṭhuraṃ pratipadyate nāsya teṣvanurakṣā utpadyate / mā haiva me śrāvakāḥ saṃvāsānvayādapariśuddhakāyavāṅmanaḥ-samudācāratāṃ viditvā tena vastunā 'nāttamanaskā anabhirāddhyāścodayiṣyanti / pareṣāṃ vā ākhyāsyantīti /
tatra tathāgatānāṃ mahākaruṇā sarvākārā yathā pūrvanirdiṣṭā pūjāsevāpramāṇapaṭale veditavyā / sā punarapramāṇā niruttarā tāthāgatī veditavyā / tatra tathāgatasyānuṣṭeyaṃ yacca bhavati [yatra ca bhavati] yathā ca bhavati yadā ca bhavati tatra tasya tathā tadā samyaganuṣṭhānādiyaṃ tathāgatasyāsammoṣadharmatetyucyate / iti yā ca tatra tathāgatasya sarvakṛtyeṣu sarvadeśeṣu sarvakṛtyopāyeṣu sarvakāleṣu smṛtyasaṃpramoṣatā sadopasthitasmṛtitā / iyamatrāsammoṣa-dharmatā draṣṭavyā /
tatra yā tathāgatasya spandite vā prekṣite vā kathite vā vihāre vā kleśasadbhāvasadṛśaṃ ceṣṭā 'samudācāra-pracāratā / ayaṃ tathāgatasya vāsanāsamudghāta ityucyate / arhatāṃ punaḥ prahīṇakleśānāmapi kleśasadbhāvasadṛśī ceṣṭā spandita-prekṣita-kathita-vihṛteṣu bhavatyeva /
samāsatastathāgatena dharmāṇāṃ trayo rāśayo 'bhisaṃbuddhāḥ / katame trayaḥ / arthopasaṃhitā dharmā anarthopasaṃhitā naivārthopasaṃhitāḥ nānarthopasaṃhitāḥ / tatra yattathāgatasyānarthopasaṃhiteṣu naivārthopasaṃhita-nānarthopasaṃhiteṣu sarvadharmeṣu jñānam / idaṃ tathāgatasya sarvākārajñānamityucyate / tatra yattathāgatasyārthopasaṃhiteṣu sarvadharmeṣu jñānam / idaṃ tathāgatasya varajñānamityucyate / tatra yacca sarvākāraṃ jñānaṃ yacca varajñānaṃ tadaikadhyamabhisaṃkṣipya sarvākāravarajñānamityucyate /
tadetadabhisamasya sarvañcatvāriṃśaduttaramāveṇikaṃ buddhadharmaśataṃ bhavati / tatra lakṣaṇānuvyañjanānyanena bodhisattvabhūtena carame bhave supariśuddhāni pratilabdhāni bhavanti / yadā tu bodhimaṇḍe niṣīdati suparipūrṇa-bodhisaṃbhāramārgo bodhisattvaḥ paścime bhave tadāsāvanācāryakaṃ saptatriṃśataṃ bodhipakṣyān dharmān bhāvayannekakṣaṇānāvaraṇajñānadaṃ nāma samādhiṃ pratilabhate śaikṣyabhūtasya bodhisattvasya vajropamasamādhi-saṃgṛhītam / tasyānantaraṃ dvitīye kṣaṇe pariśiṣṭānāṃ daśabalādīnāṃ buddhadharmāṇāṃ sarvākāra-varajñāna-paryavasānānāṃ suviśuddhatāṃ niruttaratāṃ sakṛtpratilabhate / teṣāñca lābhāt sarvasmin jñeye 'saktamanāvaraṇaṃ suviśuddhaṃ nirmalaṃ jñānaṃ pravartate ābhogamātra-pratibaddham / paripūrṇasaṃkalpaśca bhavati / tathā paripūrṇamanorathaḥ samatikrānto bodhisattvacaryā bodhisattvabhūmim / tathāgatacaryāṃ tathāgatabhūmimavakrānto ( Dutt 280 ) bhavati / sāragatasya ca jñeyāvaraṇapakṣyasya dauṣṭhulyasya niravaśeṣaṃ prahāṇādasyāśrayaḥ parivṛtto bhavati / sā cāsya niruttarā āśrayaparivṛttiḥ / anyāḥ sarvāḥ paramavihārāvasānā bodhisattvānāmāśrayaparivṛttayaḥ sottarā eva veditavyāḥ /

tatra niṣṭhāgamana-bhūmisthitasya ca bodhisattvasya [tathāgatasya ca kathaṃ jñānaviśeṣo 'vagantavyo jñānāntaram / iha niṣṭhāgamana-bhūmisthitasya bodhisattvasya] pelavapaṭāntaritaṃ yathācakṣuṣmato rūpadarśanam / evaṃ tasya sarvasmin jñeye jñānaṃ veditavyam / yathā punarna kenacidantaritam / evaṃ tathāgatasya jñānaṃ draṣṭavyam / tadyathā sarvākāraraṃga-paripūrṇaṃ citrakarma paścimayā suviśuddhayā raṃgalekhayā 'pariśodhitam / evaṃ tasya bodhisattvasya jñānaṃ draṣṭavyam / yathā suviśodhitamevaṃ tathāgatasya jñānaṃ draṣṭavyam / tadyathā cakṣuṣmataḥ puruṣasya mandatamaskaṃ rūpadarśanam / evaṃ bodhisattvasya pūrvavat / yathā sarvākārāpagatatamaskamevaṃ tathāgatasya jñānaṃ draṣṭavyam / tadyathā cakṣuṣmata ārādrūpadarśanam evaṃ evaṃ bodhisattvasya pūrvavat yathā āsanne evaṃ tathāgatasya pūrvavat / yathā mṛdutaimirikasya rūpadarśanam evaṃ bodhisattvasya pūrvavat yathā suviśuddha-cakṣuṣaḥ evaṃ tathāgatasya pūrvavat / yathā garbhagatasyātmabhāva evaṃ niṣṭhāgamanabhūmisthito bodhisattvo draṣṭavyaḥ / yathopapattibhave jātasyātmabhāva evaṃ tathāgato draṣṭavyaḥ / yathārhataḥ svapnāntaragatasya cittapracārastathā niṣṭhāgamana-bhūmisthitasya bodhisattvasya draṣṭavyaḥ / yathā tasyaiva prativibuddhasya cittapracāra evaṃ tathāgatasya draṣṭavyaḥ / tadyathā pradīpasyāviśuddhasya svabhāvaḥ tathā niṣṭhāgamana-bhūmisthitasya bodhisattvasya jñānasvabhāvo draṣṭavyaḥ / yathā suviśuddhasya pradīpasya svabhāvaḥ evaṃ tathāgatasya jñānasvabhāvo draṣṭavyaḥ / ato mahajjñānāntaramātmabhāvāntaraṃ cintāntaraṃ tathāgataniṣṭhāgamanabhūmisthita-bodhisattvayorveditavyam /
evamabhisaṃbuddho bodhistathāgato daśasu dikṣu sarvabuddhakṣetre sarvabuddhakāryaṃ karoti / tatra buddhakāryaṃ katamat / samāsato daśemāni tathāgatasya tathāgatakṛtyāni tathāgatakaraṇīyāni / ekaikañca tathāgatakṛtyamapramāṇānāṃ sattvānāmarthakārakaṃ bhavati / nāstyata uttari nāstyato bhūyaḥ / katamāni daśa / sve mahāpuruṣabhāve ( Dutt 281 ) ādita eva cittaprasādakārakamahāpuruṣa[bhāva]saṃpratyayajananā prathamaṃ tathā[gata]kṛtyaṃ tacca lakṣaṇānuvyañjanaiḥ sampādayati / sarvasattvānāṃ sarvākārāvavādaprayogatathāgatakṛtyaṃ [yat] catasrabhiḥ sarvākārapariśuddhibhiḥ sampādayati / [idaṃ] dvitīyaṃ tathāgatakṛtyam / sarvasattvakāryakaraṇasāmarthyaṃ sarvasaṃśayacchedanasāmarthyañca tṛtīyaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgato daśabhirtāthāgatabalaiḥ sampādayati tathā hi tathāgato daśabhiḥ pūrvanirdiṣṭairvalaiḥ sarvasattvānāṃ sarvārthasampādanaṃ prati samartho bhavati / ye cainaṃ tathāgatabalānyārabhya praśnaṃ pṛcchanti yathā yāni tathāgatena jñātāni dṛṣṭāni viditāni vijñātāni tathā tāni tathāgatasteṣāṃ praśnaṃ pṛṣṭo vyākaroti / sarvaparapravavādanigrahaḥ svavādavyavasthāpanā tathāgatasya caturthaṃ kṛtyam / yattathāgato vaiśāradyaiḥ sampādayati tathāgatājñāyāṃ sthiteṣvasyiteṣu ca vineyeṣvasaṃkliṣṭacittatā pañcamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgataḥ smṛtyupasthānaiḥ sampādayati yathāvādi tathākāritā ṣaṣṭhaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgataḥ arakṣyaiḥ sampādayati buddhacakṣuṣā rātrindivaṃ sarvalokavyavalokanā saptamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgato mahākaruṇayā sampādayati / sarvasattvasarvakṛtyāvihārāṇi aṣṭamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgato 'sammoṣadharmatayā sampādayati tathāgatasyācāravihārasya yathāvadanuvartanā adhitiṣṭhanā navamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgato vāsanāsamuddhātena sampādayati ye dharmā anarthopasaṃhitā ye ca naivārthopasaṃhitānānārthopasaṃhitāstānabhinirvarjya ye ca dharmā arthopasaṃhitāsteṣāṃ samākhyānaṃ vivaraṇā uttānīkarme daśamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgataḥ sarvākāravarajñānena sampādayati evaṃ hi tathāgato 'nenāveṇikena catvāriṃśaduttareṇa buddhadharmaśatena daśatathāgata kṛtyāni kurvan sarvabuddhakāryaṃ karoti / vistaravibhāgataḥ punarasyaiva buddhakāryasya na sukarāsaṃkhyāṃ kartuṃ yāvatkalpakoṭīniyutaśatasahasrairapi /
ayaṃ sa tathāgato vihārastathāgatī bhūmiḥ pratiṣṭhetyucyate / tatkasya hetoḥ / etāmāśrityaitāṃ pratiṣṭhāya yasyāḥ spṛhayamāṇarūpā bodhisattvā bodhisattvaśikṣāsu śikṣante adhigamyāpi ca tāṃ pratiṣṭhāmetāmevāśrityaitāṃ pratiṣṭhāya sarvasattvānāṃ sarvārthān sāmpādayati / tasmātpratiṣṭhetyucyate /
sarve caite buddhadharmā atyarthaṃ parārthakriyānukūlāḥ parārthakriyāprabhāvitāśca tathāgatānām / [na] tathā śrāvakapratyekabuddhānām / tasmāttasyaiva te āveṇikā ityucyante / santi ca te buddhadharmā ye sarveṇa sarvaṃ śrāvakapratyekabuddheṣu nopalabhyante / tadyathā mahākaruṇā 'sammoṣadharmatā vāsanāsamuddhātaḥ sarvākāravarajñānam / ye 'pi copalabhyante te 'pi na sarvākāraparipūrṇāḥ / tathāgatasya tu sarve copalabhyante sarvākāraparipūrṇāścātikrāntatarāśca praṇītatarāśca / tasmātte tasyāveṇikā ityucyante / kaivalyārthaścāveṇikārtho veditavyaḥ /
ityayaṃ paripūrṇo bodhisattvānāṃ śikṣāmārgaḥ / śikṣāmārgaphalañca prakāśitam / sarvabodhisattva-śikṣāmārgasya śikṣāmārgaphalasya ca tarvākārasya nirdeśāya adhiṣṭhānabhūtam sā khalviyaṃ bodhisattvabhūmirbodhisattvapiṭakamātṛketyapyucyate / mahāyānasaṃgraha ityapyucyate / [praṇāśā-]praṇāśapathavivaraṇamityucyate / anāvaraṇajñānaviśuddhi mūlamityapyucyate / yaḥ kaścit sadevamānuṣā[surā]llokāddevabhūto vā [manuṣyabhūto vā] śramaṇo vā brāhmaṇo vāsyāṃ bodhisattvabhūmau dṛḍhāmadhimuktimutpādyemāṃ śroṣyatyudgrahīṣyati dhārayiṣyati bhāvanākāreṇa vā prayokṣyate pareṣāṃ vā vistareṇa prakāśayiṣyatyantato lekhayitvā dhārayiṣyati pūjāsatkārañca prayokṣyate / tasya samāsato yāvān puṇyaskandho bhagavatā sarvabodhisattvapiṭake saṃgṛhītasya sūtrāntasya śravaṇādikarmaṇa ākhyāta uttāno vivṛtaḥ prajñaptaḥ prakāśitaḥ tāvānasya puṇyaskandhaḥ pratyāśaṃsitavyaḥ / tatkasya hetoḥ / tathā hyasyāṃ bodhisattvabhūmau sarvasya bodhisattvapiṭakasyoddeśanirdeśamukhāni saṃgṛhītānyākhyātāni / yāvaccāsyāṃ [bodhisattva]bhūmau yo dharmavinayo vistareṇa prakāśitaḥ sa bahulamuddeśasvādhyāya-dharmānudharmapratipattitaḥ sthāsyati pṛthuvṛddhivaipulyatāñca gamiṣyati na tāvatsaddharmapratirūpakāḥ pracurā bhaviṣyanti saddharmāntarddhānāya / yataśca punaḥ saddharmapratirūpakāḥ pracurā bhaviṣyanti tataścāyaṃ saddharmo bhūtārthopasaṃhito tasya tadantardhānaṃ bhaviṣyati /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne ṣaṣṭhaṃ pratiṣṭhāpaṭalam /

// samāptā ca bodhisattvabhūmiḥ //
// kṛtiriyamācāryāryāsaṅgapādānām //
ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāntathāgato hyavadat /
teṣāñca yo nirodha evaṃ vādī mahāśramaṇaḥ //

Original text: Bodhisattvabhūmi · Edition: Nalinaksha Dutt: Bodhisattvabhumi. Patna : K.P. Jayaswal Research Institute, 1966 (Tibetan Sanskrit Works Series, 7) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc