બોધિસત્ત્વભૂમિ · ભાગ 2122

યે ચ તે દશધર્મા વિહારપટલે નિર્દિષ્ટા । શ્રદ્ધાદયો વિહારપરિશોધનાઃ ત ઇહાપિ ભૂમિવિશોધના વેદિતવ્યાઃ । તેષાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષતો વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । સમાસાર્થો ઽનુક્રમશ્ચ વેદિતવ્યઃ । તત્ર દશેમે । એષાં દશાનાં ભૂમિવિશોધનાનાં ધર્માણાં વિપક્ષભૂતા ધર્માઃ । યેષાં પ્રતિપક્ષેણૈષાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । કતમે દશ । સર્વેણ સર્વમનારમ્ભચિત્તોત્પાદના બોધિસત્ત્વશિક્ષાપદાસમાદાનમ્ અયં શ્રદ્ધાવિપક્ષો ધર્મઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ શ્રદ્ધા । સત્ત્વેષુ વિહિંસાચિત્તં કરુણાવિપક્ષઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ કરુણા । સત્ત્વેષુ વ્યાપાદો મૈત્રીવિપક્ષઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ મૈત્રી । ભોગજીવિકાપેક્ષા દાનવિપક્ષઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ ત્યાગઃ । સત્ત્વેભ્યો ઽપકાર-વિપ્રતિપત્તિલાભો બહુકર્તવ્યતા ચાખેદવિપક્ષઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાખેદતા । અનુપાયપ્રયોગઃ શાસ્ત્રજ્ઞતા-વિપક્ષઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ શાસ્ત્રજ્ઞતા । અસૌરત્યાપરચિત્તાનુવર્તનતા લોકજ્ઞતા-વિપક્ષઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ લોકજ્ઞતા । કુશલધર્મભાવનાયાં પ્રમાદકૌસીદ્યં હ્રીવ્યપત્રાપ્ય-વિપક્ષઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ હ્રીવ્યપત્રાપ્યતા । દીર્ઘકાલિકૈશ્ચિત્રૈસ્તીવ્રૈર્નિરન્તરૈઃ સંસારદુઃખૈર્વ્યવદીરણતા ધૃતિબલાધાનતા-વિપક્ષઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષેણ ધૃતિબલાધાનતા । શાસ્તરિ કાંક્ષા વિમતિર્વિચિકિત્સા તથાગતપૂજોપ સ્થાનતાયાઃ વિપક્ષઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ તથાગતપૂજોપસ્થાનતા । એવં તાવદેષાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષતો વ્યવસ્થાનં ભવતિ ।
કઃ પુનરેષાં સમાસાર્થઃ । સમાસેન દશભિરેભિર્ધર્મૈરાશયશુદ્ધિઃ પ્રયોગશુદ્ધિશ્ચ પરિદીપિતા । તત્ર ત્રિભિઃ પૂર્વકૈરાશયશુદ્ધિઃ । અવશિષ્ટૈઃ પ્રયોગશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા । બોધિમભિશ્રદ્ધદ્બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ દુઃખિતાન્ કરુણાયતે । કરુણાયમાનો મયૈતે પરિત્રાતવ્યા ઇતિ મૈત્રાયતે । તથા મૈત્રચિત્તસ્ય સર્વપરિત્યાગી ભવત્યેષુ ભોગજીવિતનિરપેક્ષઃ । નિરપેક્ષશ્ચૈષામર્થે પ્રયુજ્યમાનો ન પરિખિદ્યતે । અપરિખિન્નશ્ચ શાસ્ત્રજ્ઞો ભવતિ । શાસ્ત્રજ્ઞશ્ચ યથા લોકે ( દુત્ત્ 255 ) પ્રવર્તિતવ્યમનેન તથા જાનાતિ । એવં લોકજ્ઞો ભવતિ । સ્વયઞ્ચ ક્લેશસમુદાચારેણ જેહ્રીયતે વ્યપત્રપતે । હ્રીમાનપત્રાપી ચ ક્લેશાવશગો ધૃતિબલધાનપ્રાપ્તો ભવતિ । ધૃતિબલાધાનપ્રાપ્તશ્ચ સમ્યક્ પ્રયોગાદપરિહીયમાનઃ કુશલૈશ્ચ ધર્મૈર્વિવર્ધમાનઃ પ્રતિપત્તિપૂજયા લાભસત્કારપૂજયા ચ તથાગતપૂજોપસ્થાનં કરોતિ । ઇત્યયમેષાં દશાનાં ધર્માણામનુક્રમસમુદાગમો વેદિતવ્યઃ । એભિર્દશભિર્ધર્મૈઃ સર્વભૂમિવિશોધના ભવતિ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે નિષ્ઠે યોગસ્થાને તૃતીયં ભૂમિપટલમ્ ।
ચર્યાપટલમ્ (છપ્તેર્ 3.4)
અધિમુક્તિચર્યાભૂમિમુપાદાય સર્વાસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ બોધિસત્ત્વાનાં સમાસતશ્ચતસ્રશ્ચર્યા વેદિતવ્યાઃ । [કતમાશ્ચતસ્રઃ ।] પારમિતાચર્યા બોધિપક્ષ્યાચર્યા [અભિજ્ઞાચર્યા] સત્ત્વપરિપાકચર્યા ચ । તત્ર ષટ્ ચ પૂર્વનિર્દિષ્ટાઃ પારમિતાઃ । ઉપાયકૌશલ્યપારમિતા ચ પ્રણિધાનપારમિતા ચ બલપારમિતા ચ જ્ઞાનપારમિતા ચ । ઇતીમા દશપારમિતા અભિસમસ્ય પારમિતાચર્યેત્યુ ચ્યતે । તત્ર દ્વાદશાકારં પૂર્વનિર્દિષ્ટમુપાયકૌશલ્ય[મુપાયકૌશલ્ય-]પારમિતા । પઞ્ચ પૂર્વનિર્દિષ્ટાનિ પ્રણિધાનાનિ પ્રણિધાનપારમિતા । દશબલપ્રયોગવિશુદ્ધિર્બલપારમિતા । સર્વધર્મેષુ યથાવદ્ વ્યવસ્થાનજ્ઞાનં જ્ઞાનપારમિતા । તત્ર પરમાર્થગ્રહણપ્રવૃત્તા પ્રજ્ઞા પ્રજ્ઞાપારમિતા । સંવૃતિગ્રહણપ્રવૃત્તા પુનર્જ્ઞાનપારમિતા । ઇત્યયમનયોર્વિશેષઃ । અપરઃ પર્યાયઃ । અપ્રમાણજ્ઞાનતા ઉપાયકૌશલ્યપારમિતા । ઉત્તરોત્તરજ્ઞાનવૈશેષિકતા-પ્રાર્થના પ્રણિધાનપારમિતા । સર્વમારૈર્માર્ગાનાચ્છેદ્યતા બલાપારમિતા । યથાવજ્ જ્ઞૈયાવબોધતા જ્ઞાનપારમિતા । સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્યુપાદાય સર્વે સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માશ્ચતસ્રશ્ચ પર્યેષણાશ્ચત્વારિ ચ યથાભૂતપરિજ્ઞાનાનિ યથાપૂર્વનિર્દિષ્ટાન્યભિસમસ્ય બોધિસત્ત્વાનાં બોધિપક્ષ્યચર્યેત્યુચ્યતે । યથા સંવર્ણિતાશ્ચ ષડ્ભિજ્ઞાઃ પ્રભાવપટલે બોધિસત્ત્વાનામભિજ્ઞાચર્યેત્યુચ્યતે । દ્વૌ ચ પૂર્વનિર્દિષ્ટાવપ્રમેયૌ વિનેયાપ્રમેયશ્ચ વિનયોપાયાપ્રમેયશ્ચ [સર્વસત્ત્વપરિપાકો યથાનિર્દિષ્ટઃ] સત્ત્વપરિપાકપટલે બોધિસત્ત્વસ્યાભિસમસ્ય સત્ત્વપરિપાકચર્યેત્યુચ્યતે ।
આભિશ્ચતસૃભિર્બોધિસત્ત્વચર્યાભિઃ સર્વબોધિસત્ત્વચર્યાંસંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । તત્રાસંખ્યેયત્રય-દીર્ઘકાલસમુદાગમાત્સ્વભાવવિશુદ્ધિવિશેષાત્તદન્યેભ્યઃ સર્વલૌકિકશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધકુશલમૂલેભ્યઃ પરમબોધિફલપરિગ્રહાચ્ચૈતે દશ ( દુત્ત્ 257 ) દાનાદયો ધર્માઃ પરમેણ કાલેન સમુદાગતાઃ પરમયા સ્વભાવવિશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધાઃ પરમઞ્ચ ફલમનુપ્રયચ્છન્તિ । ઇતિ તસ્માત્પારમિતા ઇત્યુચ્યન્તે ।
ત્રિભિશ્ચ કારણૈઃ પારમિતાનામનુક્રમવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । કતમૈસ્ત્રિભિઃ । પ્રતિપક્ષતઃ ઉપપત્તિતો વિપાકફલતશ્ચ ।
તત્ર માત્સર્યં દુશ્ચરિતં સત્ત્વેષુ વૈરોત્પીડનતા કૌસીદ્યં વિક્ષેપો મન્દમોમુહતા ચ । અમી ષડ્ધર્મા બોધેરાવરણસ્થાનીયાઃ । એષાં [ષણ્ણાં] ધર્માણાં પ્રતિપક્ષેણ ષટ્ પારમિતા યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ । તદન્યાશ્ચ પારમિતા આભિરેવ સંગૃહીતાઃ । એવં પ્રતિપક્ષતો વ્યવસ્થાનં ભવતિ ।
કથમુપપત્તિતઃ । ઇહાદિત એવ ભોગનિરપેક્ષો બોધિસત્ત્વઃ ત્યક્ત્વા આગારિકાન્ કામાન્ શીલસમાદાનં કરોતિ । શીલગૌરવાચ્ચ પરવિહેઠં ક્ષમતે । નો તુ પરં વિહેઠયતિ । સમાદાનતશ્ચ ક્ષાન્તિતશ્ચ વિશુદ્ધિશીલો નિશ્ચલેન નિરન્તરેણ કુશલપક્ષપ્રયોગેણ પ્રયુજ્યતે । સ તથા વીર્યેણાપ્રમત્તઃ સ્પૃશતિ કુશલાઞ્ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ । સ તથા સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં જ્ઞેયં જાનાતિ દૃશ્યં પશ્યતિ । એવમેષામેવાનુક્રમેણોપપત્તિતો વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ।
કથં ફલવિપાકતઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય દૃષ્ટે ધર્મે એતાન્ દાનાદીન્ કુશલાન્ધર્માન્ સમાદાય વર્તમાનસ્ય તન્નિદાનમાયત્યાં બાહ્યતશ્ચ ભોગસમ્પત્પ્રતિલમ્ભો ભવતિ દાનકૃતઃ । અધ્યાત્મિકશ્ચ પઞ્ચાકાર આત્મભાવસમ્પત્પ્રતિલમ્ભો ભવતિ તદન્યશીલાદિ-પારમિતાકૃતઃ ।
પઞ્ચાકારા આત્મભાવસમ્પત્કતમા । સુગતિપર્યાપન્નો દિવ્યમાનુષ્યકસ્તદન્યસત્ત્વાયુરાદિવિશેષવાન્ । ઇયં પ્રથમા સમ્પત્ । સહજા ચકુશલમૂલપ્રયોગે અખેદતા પરવ્યતિક્રમસહિષ્ણુતા ચ પરોપતાપપ્રિયતા । ઇયં દ્વિતીયા સમ્પત્ । સહજા સર્વારમ્ભેષુ દૃઢવ્યવસાયતા । ઇયં તૃતીયા સમ્પત્ । સહજા ચ મન્દરજસ્કસ્ય સ્વચિત્તવશિતા ચિત્તકર્મણ્યતા સર્વાર્થેષુ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતાયૈ । ઇયં ચતુર્થી સમ્પત્ । સહજઞ્ચ મતિવૈપુલ્યં પાણ્ડિત્યં ( દુત્ત્ 258 ) વિચક્ષણતા ચ સર્વાર્થેષુ । ઇયં પઞ્ચમી સમ્પત્ ઇતીદં ફલવિપાકકૃતમન્યદનુક્રમવ્યવસ્થાનં ષણ્ણાં પારમિતાનાં વેદિતવ્યમ્ ।

તત્ર ચતસૃભિઃ પારમિતાભિઃ [સહ]સમ્ભારેણ સ્વભાવેન પરિવારેણ રક્ષયા ચ પરિપૂર્ણા બોધિસત્ત્વાનામધિશીલં શિક્ષા વેદિતવ્યા । ધ્યાનપારમિતયા અધિચિત્તં શિક્ષા । પ્રજ્ઞાપારમિતયા અધિ[પ્રજ્ઞં] શિક્ષા । ન ચ બોધિસત્ત્વસ્યોત્તરિ શિક્ષામાર્ગ ઉપલભ્યતે । ત્રિભિઃ અતઃ સર્વબોધિસત્ત્વશિક્ષામાર્ગંસંગ્રહાત્ષડેવ પારમિતા [વ્યવસ્થાપિતા] । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
ચત્વારિ ચેમાનિ બોધિસત્ત્વાનાં સમાસતઃ કૃત્યાનિ । યૈરેષાં સર્વકૃત્યસંગ્રહો ભવતિ । બોધાય કુશલાભ્યાસઃ । તત્પૂર્વકશ્ચ તત્ત્વાર્થપ્રતિવેધઃ પ્રભાવસમુદાગમઃ । સત્ત્વપરિપાચનતા ચ । એતાનિ ચ ચત્વારિ કૃત્યાનિ બોધિસત્ત્વાઃ આભિશ્ચતસૃભિશ્ચર્યાભિર્યથાક્રમં કુર્વન્ત્યનુતિષ્ઠન્તિ । તસ્માદપિ તદુત્તરા ચર્યા ન વ્યવસ્થાપ્યતે ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે નિષ્ઠે યોગસ્થાને ચતુર્થં ચર્યાપટલમ્ ।
લક્ષ્મણાનુવ્યઞ્જનપટલમ્ (છપ્તેર્ 3.5)
તત્ર તથાગતવિહારમારભ્ય તાથાગતીઞ્ચ નિષ્ઠાગમનભૂમિં ભગવતાં ચત્વારિંશદુત્તરમાવેણિકં બુદ્ધધર્મશતં ભવતિ । દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ અશીત્યુનુવ્યઞ્જનાનિ ચતસ્રઃ સર્વાકારાઃ પરિશુદ્ધયઃ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ત્રીણ્યરક્ષાણિ મહાંકરુણા ઽસમ્મોષધર્મતા વાસના-સમુદ્ધાતઃ સર્વાકાર-વરજ્ઞાનઞ્ચ ।
દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ કતમાનિ । સુપ્રતિષ્ઠિતપાદો મહાપુરુષઃ સમમાક્રમતિ મહીમ્ । ઇદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણમ્ । અધસ્થાત્પાદતલયોશ્ચક્રે જાતે સહસ્રારે સનાભિકે સનેમિકે સર્વાકારપરિપૂર્ણે । દીર્ઘાઙ્ગુલિમંહાપુરુષઃ । આયતપાદપાર્ષ્ણિઃ । મૃદુતરુણપાણિપાદઃ । જાલપાણિપાદઃ । ઉચ્છઙ્ગચરણઃ । એણેયજઙ્ઘઃ । અનવનતકાયઃ । કોશગતવસ્તિગુહ્યઃ । ન્યોગ્રધપરિમણ્ડલઃ । વ્યામપ્રભઃ । ઊર્ધ્વાઙ્ગરોમા । એકૈકરોમા । એકૈકમસ્ય રોમકૂપે જાતં નીલં કુણ્ડલકજાતં પ્રદક્ષિણાવર્તમ્ । કાઞ્ચનસન્નિભત્વક્ । શ્લક્ષ્ણવત્ક્ । શ્લક્ષ્ણત્વાત્ ત્વચે રજો મલસ્ય કાયે નાવતિષ્ઠતે । સપ્તોત્સદકાયઃ । સપ્તાસ્યોત્સદાઃ । કાયે જાતાઃ-દ્વૌ હસ્તયોર્દ્વૌ પાદયોર્દ્વાવસંયોરેકો ગ્રીવાયામ્ । સિંહપૂર્વાર્ધકાયઃ । સુસંવૃત્તસ્કન્ધઃ । ચિતાન્તરાંશઃ । બહદૃજુગાત્રઃ । ચત્વારિંશત્સમદન્તઃ । અવિરલદન્તઃ । સુશુક્લદન્તઃ । સિંહહનુઃ । પ્રભૂત-તનુજિહ્વઃ । પ્રભૂતત્વાજ્ જિહ્વાયાઃ મુખાજ્જિહવાં નિર્ણામ્ય સર્વમુખમણ્ડલમવચ્છાદયતિ યાવન્તકં ક્લેશપર્યન્તમ્ । રસરસાગ્રપ્રાપ્તઃ । બ્રહ્મસ્વરઃ । કલવિઙ્ક-મનોજ્ઞભાણી । દુન્દુભિસ્વરનિર્ઘોષઃ । અભિનીલનેત્રઃ । ગોપક્ષ્મા । ( દુત્ત્ 260 ) ઉષ્ણીષશીર્ષા । ઊર્ણા ચાસ્ય ભ્રૂવોર્મધ્યે જાતા શ્વેતા શંખનિભા પ્રદક્ષિણાવર્તા । ઇદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણમ્ ।
અશીતિરનુવ્યઞ્જનાનિ કતમાનિ । હસ્તપાદયોર્વિશતિરઙ્ગુલ્યઃ સપર્વાણઃ સનખાઃ । વિંશતિરનુવ્યઞ્જનાનિ । હસ્તપાદયોરેવાષ્ટૌ તલાનિ । દ્વયોર્હસ્તયોશ્ચત્વારિ દ્વયોઃ પાદયોશ્ચત્વાર્યષ્ટાવનુવ્યઞ્જનાનિ । ષડ્વિધો ગુલ્ફજાનૂરુસંઘાતઃ । ષડનુવ્યઞ્જનાનિ । ષડ્વિધો બાહ-સંઘાતઃ ષડનુવ્યઞ્જનાનિ । જઘનમ્ । સીવની ચ । વૃષ્ણે ઽનુવ્યઞ્જનદ્વયં । ઉપસ્થમ્ । દ્વે સ્ફિચૌ અનુવ્યઞ્જનદ્વયમ્ । ત્રિકમ્ । ઉદરમ્ । નાભિઃ । દ્વે પાર્શ્વે દ્વે કક્ષે દ્વૌ સ્તનૌઅભિસમસ્ય ષડનુવ્યઞ્જને ભવન્તિ । ઉરઃ હૃદયં ગ્રીવા પૃષ્ઠમ્ । ઇત્યેત્યાનિ અધઃ કાયગતાનિ ગ્રીવાયામ ઊર્ધ્વં સ્થાપયિત્વા ષષ્ટિરનુવ્યઞ્જનાનિ ભવતિ । દ્વે દન્તમાલે દ્વે અનુવ્યઞ્જને । તાલુકમ્ । દ્વૌ સપરિવારૌ ચોષ્ટૌ અનુવ્યઞ્જનદ્વયમ્ । સુપરિપૂર્ણં કપોલમ્ । દ્વે ગણ્ડે પરિપૂર્ણે સુસંસ્કૃતે અનુવ્યઞ્જનદ્વ્યમ્ । દ્વૌ અક્ષિપરિવારાવનુવ્યઞ્જનદ્વયમ્ । દ્વે ભ્રુવાવનુવ્યઞ્જનદ્વયમ્ । દ્વે નાસિકાવિલે અનુવ્યઞ્જનદ્વયમ્ । લલાટમ્ । દ્વે શઙ્ખે દ્વૌ ચ કર્ણાવનુવ્યઞ્જન-ચતુષ્ટમ્ । સકેશઞ્ચ શિરો ઽનુવ્યઞ્જનમ્ । ઇત્યેતાનિ ગ્રીવાયાઃ ઊર્ધ્વં કાયે વિંશતિરનુવ્યઞ્જનાનિ ભવન્તિ । પૂર્વકાનિ ચ ષષ્ટિઃ પશ્ચિમકાનિ ચ વિંશતિરેકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય અશીતિરનુવ્યઞ્જનાનિ ભવન્તિ । ઇત્યેતાનિ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાનિ [ભદ્રાણિ] શુદ્ધાશયભૂમિપ્રવિષ્ટો બોધિસત્ત્વો વિપાકતઃ પ્રતિલભતે । તતસ્તૂર્ધ્વમેષાં શુદ્ધિરુત્તરોત્તરા યાવદ્બોધિમણ્ડનિષદનાદ્ વેદિતવ્યા । પરિશિષ્ટાનાવેણિકાન્ સર્વાકાર-પરિશુદ્ધાદીન્ સુવિશુદ્ધાન્ પરિપૂર્ણાન્ પ્રતિલભતે । હીનૈસ્તુ તૈઃ પૂર્વમપિ બોધિસત્ત્વભૂતઃ સમન્વાગતો ભવતિ શુદ્ધાધ્યાશયભૂમિમુપાદાય । સર્વશ્ચાવિશેષેણ બોધિસમ્ભારઃ સર્વેષાં લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાનાં નિર્વર્તકો ભવતિ ।
સ પુનર્બોધિસમ્ભારો દ્વિવિધઃ । બોધેર્દૂરશ્ચાસન્નશ્ચ । તત્ર દૂરઃ । યઃ પ્રતિલબ્ધેષુ વિપાકતો લક્ષણાનુવ્યઞ્જનેષુ । આસન્નઃ । યઃ પ્રતિલબ્ધેષુ તત્પ્રથમતો વિપાકતો લક્ષણાનુવ્યઞ્જનેષુ । તતો વા ઉત્તરોત્તરવિશુદ્ધિવિશેષગતેષુ ।

વિચિત્રકર્માભિસંસ્કારફલાનિ ત્વેતાનિ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાનિ ભગવતા [અર્થિ-]વિનેયવશેન નિર્દેશિતાનિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । સત્ત્વા વિચિત્રે પાપકર્મસમુદાચારે ઽભિરતાઃ । અપ્યેવ તે તસ્ય પાપકસ્ય કર્મણો વિપક્ષભૂતસ્ય વિચિત્રસ્ય યત્પ્રાતિપક્ષિકં વિચિત્રં કુશલં લક્ષણાનુવ્યઞ્જનનિર્વર્તકં કર્મ તસ્યેદં વિચિત્રફલાનુશંસં શ્રુત્વા તસ્ય મહતઃ ફલાનુશંસસ્ય સ્પૃહ્યમાનરૂપારતસ્માચ્ચ પાપાદ્વિરમેયુઃ । તચ્ચ કુશલં સમાદાય વર્તેરન્નિતિ । યથોક્તં લક્ષણસૂત્રે । શીલવ્રતક્ષાન્તિત્યાગેષુ પ્રતિષ્ઠિતત્વાત્સુપ્રતિષ્ઠિતપાદત્વં પ્રતિલભતે । માતાપિત્રોરુપસ્થાનેન વિચિત્રેણ વિચિત્રયા ચ સત્ત્વોપદ્રવારક્ષયા આગમન-ગમનાદિપરિસ્પન્દમુપાદાય ચક્રાઙ્કપાદતાં પ્રતિલભતે । પરવિહિંસામદત્તાદાનઞ્ચ પ્રહાય ગુરૂણાં ચાભિવાદનવન્દન-પ્રત્યુત્થાનાઞ્જલિ-સામીચી-કર્મ કૃત્વા પરેષાં મનસ્તુષ્ટિપ્રિયભોગાહ્રસ્વીકરણાન્ નિહતમાનત્વાચ્ચ દીર્ઘાઙ્ગુલિત્વં મહાપુરુષલક્ષણં પ્રતિલભતે । યૈશ્ચ ત્રિભિઃ કર્મભિરેતાનિ ત્રીણિ મહાપુરુષલક્ષણાનિ નિર્દિષ્ટાનિ તૈરેવ સર્વૈઃ સમસ્તૈરાયતપાદપાર્ષ્ણિત્વં પ્રતિલભતે । તત્ર ત્રયાણામપિ લક્ષણાનાં સંનિશ્રયત્વાત્ ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિર્ગુરૂન્ સંગૃહ્ય જાલપાણિપાદતાં પ્રતિલભતે । ગુરૂણામેવ ચાભ્યઙ્ગોદ્વર્તન-સ્નાનાચ્છાદનાનિ દત્ત્વા મૃદુતરુણપાણિપાદતાં પ્રતિલભતે । કુશલધર્માસંતુષ્ટ્યા ઉત્તરોત્તરાન્ કુશલાન્ધર્માન્વર્ધ યિત્વા ઉચ્છઙ્ગચરણતાં પ્રતિલભતે । યથાવદ્ધર્માનુદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય પરેષાં ચ દેશયિત્વા દૌત્યઞ્ચ સમ્યક્ પરેષાં કૃત્વા ઐણેયજઙ્ઘતાં પ્રતિલભતે । અનુપૂર્વેણ ધર્મસમાદાનેન નેત્રીવર્તમાનત્વાત્પાપકં કાયવાઙ્ગમનઃકર્મ સંયમય્ય । તત્રાનવનતઃ ગ્લાનેષુ ચ ગ્લાનોપસ્થાનં કૃત્વા ભૈષજ્યઞ્ચ દત્ત્વા વ્યાધ્યનવનતોચ્છ્રયણાન્ માત્રાશી ચ કામેષ્વનવનતઃ અનવનતકાયતાં પ્રતિલભતે । પરૈર્નિર્વાસિતાન્ સત્ત્વાન્ ધર્મેણ સમેન સંહૃત્ય હ્રીમાનપત્રાપી વસ્ત્રપ્રદશ્ચ કોષગતવસ્તિગુહ્યતાં પ્રતિલભતે । કાયવાઙ્મનોભિઃ સંવૃતાત્મા પ્રતિગ્રહ-ભોજને ચ માત્રજ્ઞઃ ગ્લાનેષુ ભૈષજ્યપ્રદઃ વિષમે કર્મણિ પ્રતિગ્રહ-પરિભોગવૈષમ્યે ચાપ્રવૃત્તત્વાત્ ( દુત્ત્ 262 ) [ધાતુવૈષમ્યાનુ]લોમનાચ્ચ ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલત્વં પ્રતિલભતે । યેનૈવ ચ કર્મણા ઉત્સઙ્ગચરણતાં પ્રતિલભતે તેનૈવોર્ધ્વઙ્ગરોમતામ્ । સ્વયં કુશલમીમાંસકઃ પણ્ડિતવિજ્ઞ-સેવી સૂક્ષ્માર્થચિન્તકઃ ગુરૂણાં સ્થાનશોધકઃ ઉત્સાદકઃ સ્નાપકશ્ચ એકવિહારિત્વાદેકમિત્ર-સંશ્રયત્વાત્સૂક્ષ્માર્થપ્રવેશાત્ તૃણપર્ણાદ્યાવિલાપકર્ષણાદાગન્તુકમલાપકર્ષણાચ્ચ એકૈકરોમતાં પ્રતિલભતે । મનોજ્ઞપ્રીતિકરભોજનપાનયાનવસ્ત્રાલઙ્કારાદિ-કાયપરિષ્કારં દત્ત્વા અક્રોધનઃ કાઞ્ચનસન્નિભત્વચતાં વ્યામપ્રભતાઞ્ચ પ્રતિલભતે । યેનૈવ ચ કર્મણા એકૈકરોમતોક્તા તેનૈવ સૂક્ષ્મશ્લક્ષ્ણત્વચતા વેદિતવ્યા । પ્રભૂતેનોત્સદેન વિશદેનાન્નપાનેન મહાજનકાયં સંતર્પયિત્વા સપ્તોત્સદકાયતાં પ્રતિલભતે । સત્ત્વાનામુત્પન્નોત્પન્નેષુ ધર્મેષુ કરણીયેષુ પ્રામુખ્યેનાવસ્થિતઃ । નાહં માની ન ચ નિષ્ઠુરઃ । અહિતાઞ્ચ સત્ત્વાના નિવારયિતા તાડિતા હિતાહિતે ચ સન્નિયોજયિતા સિંહપૂર્વાર્ધકાયતાં પ્રતિલભતે સિંહવત્સત્ત્વાર્થેષુ પરાક્રમશીલત્વાત્ । અનેનૈવ ચ કર્મણા સુસંવૃત્તસ્કન્ધતા ચિતાન્તરાંશતા ચ વેદિતવ્યા । યેનૈવ ચ કર્મણા દીર્ઘાઙ્ગુલિત્વં પ્રતિલભતે તેનૈવ બૃહદૃજુગાત્રતાં પ્રતિલભતે । મિત્રભેદકરીં પિશુનાં વાચં પ્રહાય ભિન્નાનાઞ્ચ સત્ત્વાનાં સામગ્રીં કૃત્વા ચત્વારિંશદ્ દન્તતાં સમાવિરલદન્તતાઞ્ચ પ્રતિલભતે । કામાવચરીં મૈત્રીં ભાવયિત્વા ધર્માર્થચિન્તકઃ સુશુક્લદન્તતાં પ્રતિલભતે । અર્થિમ્યઃ સત્ત્વેભ્યો યથાભિપ્રેતં ધનં સમ્યગ્વિસૃજ્ય સિંહહનુતાં પ્રતિલભતે । સ્વસુતવત્-સત્ત્વાન્સંરક્ષ્ય શ્રાદ્ધશ્ચાનુકમ્પકશ્ચ ભૈષજ્યપ્રદશ્ચ [પ્રસન્નશ્ચ] રસરસાગ્રતાં પ્રતિલભતે ધર્મરસાનુપ્રદાનાદ્ધર્મરસાસ્વાદનાત્ પ્રનષ્ટરસવિશોધનાચ્ચ । પઞ્ચ શિક્ષાપદાનિ પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદીનિ સ્વયઞ્ચ સમાદાય સંરક્ષ્ય પરાંશ્ચ તેષ્વેવ સમાદાપયિત્વા કરુણાચિત્તતામુપાદાય મહતી ધર્મસમાદાને પ્રતિપન્નત્વાદુષ્ણીષશિરસ્કતાઞ્ચ પ્રભૂત-તનુજિહ્વતાં ચ પ્રતિલભતે । સત્યવાદિતયા પ્રિયવાદિતયા કાલધર્મવાદિતયા ચ બ્રહ્મસ્વરતાં પ્રતિલભતે । કૃત્સ્નં જગન્મૈત્રેણ ચેતસા ઽનુકમ્પ્ય માતૃવત્પિતૃવદભિનીલનેત્રતાં ગોપક્ષ્મનેત્રતાઞ્ચ પ્રતિલભતે । ગુણવતાં તુ ભૂતસ્ય વર્ણસ્ય હર્તાં વર્ણવાદી ભ્રુવોર્મધ્યે ઊર્ણાં પ્રતિલભતે શ્વેતાં શંખનિભાં પ્રદક્ષિણાવર્તામ્ । ( દુત્ત્ 263 ) સર્વેષુ ચ દ્વાત્રિંશત્સુ મહાપુરુષલક્ષણેષ્વવિશેષેણ શીલં કારણં પ્રતિલમ્ભાય વેદિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ન હિ શીલવિપન્નો બોધિસત્ત્વો મનુષ્યત્વમેવ તાવદાસાદયેત્ કુતઃ પુનર્મહાપુરુષલક્ષણમ્ । તત્રોષ્ણીષશિરસ્કતા અનવ લોકિતમૂર્ધતા ચૈકં મહાપુરુષક્ષણં વેદિતવ્યે તદ્વ્યતિરેકેણાનુપલમ્ભાત્ । ઇદં તાવદ્વિસ્તરેણ લક્ષણાભિનિવૃત્ત્યાનુરૂપ્યેણ વિચિત્રકર્મવ્યવસ્થાનમ્ ।
સમાસતઃ પુનશ્ચતુરાકારયા પક્ષદ્વયગતયા સુકૃતકર્માન્તતયા સર્વલક્ષણાભિનિર્વૃત્તિર્વેદિતવ્યા । તત્ર નિયતકારિતયા સુપ્રતિષ્ઠિતપાદયા નિર્વર્તતે । નિપુણકારિતયા ચક્રચરણતા ઉચ્છઙ્ગચરણતા જાલપાણિપાદતા સૂક્ષ્મત્વચતા ચિતાન્તરાંશતા સુસંવૃત્તસ્કન્ધતા વૃહદૃજુગાત્રતા પ્રભૂતતનુજિહ્વતા ચ નિર્વર્તતે । નિત્યકારિતયા દીર્ઘાઙ્ગ લિત્વં આયતપાદપાર્ષ્ણિતા અનવનતકાયતા ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલતા અવિરલદન્તતા ચ નિર્વર્તતે । અનવદ્યકારિતયા પરિશિષ્ટાનાં લક્ષણાનામભિનિર્વૃત્તિઃ । તત્ર સત્ત્વેષ્વવ્યાબાધ્યપ્રયોગાન્મૃદુતરુણપાણિપાદતા શ્લક્ષ્ણ-સૂક્ષ્મ-ત્વચતા ચ નિર્વર્તતે । ક્રમપ્રયોગાચ્ચ કાલપ્રયોગાચ્ચ કુશલે ઐણેયજઙ્ઘતા નિર્વર્તતે । પ્રામોદ્યપ્રીતિપ્રભાસ્વરેણ ચિત્તેન કુશલસમાચારાદ્ વ્યામ-પ્રભતા ચ કાઞ્ચનસન્નિભત્વચતા શુક્લદન્તતા ઊર્ણા ચ શ્વેતા નિર્વર્તતે । કીર્તિશબ્દશ્લોકે ઽસન્નિશ્રયાત્ પ્રતિચ્છન્ન-કલ્યાણત્વાચ્ચ કોશગતવસ્તિગુહ્યતા નિર્વર્તતે । બોધાય કુશલમૂલપરિણમનાદૂર્ધ્વાઙ્ગ-રોમતા ચત્વારિંશત્સમદન્તતા રસરસાગ્રતા ઉષ્ણીષશિરસ્કતા ચ નિર્વર્તતે । કુશલે અતૃપ્તાલીનપ્રયોગાત્ સિંહપૂર્વાર્ધકાયતા સિંહહનુતા ચ નિર્વર્તંતે । સત્ત્વેષુ હિતચિત્તતયા સમદર્શનાત્ સમદન્તતા અભિનીલનેત્રતા ગોપક્ષ્મમા ચ નિર્વર્તતે । હીનેનાસન્તુષ્ટિપ્રયોગાચ્ચ બ્રહ્મસ્વરતા ચ નિર્વર્તંતે । એવમનયા ચતુરાકારયા સુકૃતકર્માન્તતયા બોધિસત્ત્વાનામેષાં દ્વાત્રિંશતાં-મહાપુરુષ લક્ષણાનાં પ્રતિલમ્ભો વિશુદ્ધિશ્ચ ભવતિ ।

તત્ર ગોત્રભૂમૌ બોધિસત્ત્વાનામેતલ્લક્ષણબીજમાત્રે ઽવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ પ્રાપ્ત્યુપાયે વૃત્તિરેષાં વેદિતવ્યા । અધ્યાશયશુદ્ધિ ભૂમૌ પ્રાપ્તિરેષાં વેદિતવ્યા । તદન્યાસુ તદુત્તરોત્તરાસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ વિશુદ્ધિરેષાં ( દુત્ત્ 264 ) વેદિતવ્યા તાથાગત્યાં નિષ્ઠાગમનભૂમૌ સુવિશુદ્ધતૈષાં નિરુત્તરતા ચ વેદિતવ્યા । તત્ર રૂપિત્વાદેષાં લક્ષણાનાં હીનમધ્યોત્તમૈશ્ચ સત્ત્વૈઃ સૂપલક્ષ્યત્વાત્ સત્સુ સર્વેષ્વેવ બુદ્ધધર્મેષુ મહાપુરુષલક્ષણેષ્વેતાન્યેવ મહાપુરુષલક્ષણાનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ । એતાન્યેવ ચ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્યાશ્રયભાવેન ધારયન્ત્યાનુરૂપ્યાચ્ચ શોભયન્તે તસ્માદનુવ્યઞ્જનાનીત્યુચ્યન્તે ।
તત્ર સમાસતઃ સર્વસત્ત્વેષુ પુણ્યસદૃશેન પુણ્યસ્કન્ધેન તથાગતસ્યૈકૈકો રોમકૂપો નિર્વર્તતે । યાવત્સર્વરોમકૂપપ્રવિષ્ટઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ । ઇયતા પુણ્યસ્કન્ધેનૈકૈકમનુવ્યઞ્જનગતિ નિર્વર્તતે । યાવત્સર્વાનુવ્યઞ્જનપ્રવિષ્ટઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ । તતઃ શતગુણેન પુણ્યસ્કન્ધેન તથાગતસ્યૈકં લક્ષણં નિર્વર્તતે । યાવત્સર્વલક્ષણપ્રવિષ્ટઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ સ્થાપયિત્વા ઊર્ણામુષ્ણીષઞ્ચ । તતઃ સહસ્રગુણેન પુણ્યસ્કન્ધેનોર્ણા નિર્વર્તતે । યાવાનૂર્ણા-પ્રવિષ્ટઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ તતઃ શતસહસ્રગુણેન પુણ્યસ્કન્ધેન ઉષ્ણીષશિરસ્કતા અનવલોકિતમૂર્ધતા ચ નિર્વર્તતે । યાવાનુષ્ણીષપ્રવિષ્ટઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ । તતઃ કોટીશતસહસ્રગુણેન પુણ્યસ્કન્ધેન તથાગતસ્ય લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાસંગૃહીતો ઽન્યો ધર્મશંખ્યો નામ નિર્વર્તતે । યેન તથાગત આકાંક્ષમાણઃ અનન્તાપર્યન્તાન્ લોકધાતૂન્ સ્વરેણ વિજ્ઞાપયતિ । એવમપ્રમેયઃ પુણ્યસમ્ભાર-સમુદાગતસ્તથાગતઃ । તથાગતાનામચિન્ત્યો નિરુત્તરઃ સર્વાકારસમ્પત્તિપરિગૃહીત આત્મભાવો નિર્વર્તતે ।
તેષાં પુનર્લક્ષણાનુવ્યઞ્જનનિર્વર્તકાનાં કુશલાનાં કર્મણાં સમાસતસ્ત્રિભિઃ કારણેપ્રમેયતા વેદિતવ્યા । કલ્પાસંખ્યેયતયા ઽભ્યાસસમુદાગમાત્ કાલાપ્રમેયતયાઅપ્રમેયસત્ત્વહિતસુખાશયાધિપતેયત્વાદાશયા ઽપ્રમેયતયા અપ્રમેયકુશલકર્મવૈચિત્ર્યાકારાપ્રમેયતયા ચ । તસ્માદપ્રમેયપુણ્યસમ્ભારસમુદાગતસ્તથાગતાનાં લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાદય ઇત્યુચ્યતે ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે નિષ્ઠે યોગસ્થાને પઞ્ચમં લક્ષણાનુવ્યઞ્જનપટલમ્ ।
પ્રતિષ્ઠાપટલમ્ (છપ્તેર્ 3.6)
ચતસ્રઃ સર્વાકારાઃ પરિશુદ્ધયઃ કતમાઃ । આશ્રયશુદ્ધિઃ । આલમ્બનશુદ્ધિઃ । ચિત્તશુદ્ધિઃ જ્ઞાનશુદ્ધિશ્ચ ।
તત્રાશ્રયવિશુદ્ધિઃ કતમા । સવાસનાનાં સર્વક્લેશપક્ષ્યાણાં દૌષ્ઠુલ્યાનામાશ્રયાન્ નિરવશેષતો ઽત્યન્તપરમઃ સ્વે ચાત્મભાવે યથાકામાદાનસ્થાનચ્યુતિવશવર્તિતા સર્વાકારા આશ્રયશુદ્ધિસ્ત્યુચ્યતે ।
તત્રાલમ્બનવિશુદ્ધિઃ કતમા । નિર્વાણે પરિણામે સંપ્રખ્યાને ચ સર્વાલમ્બનેષુ યા વશવર્તિતા । ઇયમુચ્યતે સર્વાકારા આલમ્બનવિશુદ્ધિઃ ।
તત્ર ચિત્તવિશુદ્ધિઃ કતમા । પૂર્વવત્સર્વચિત્તદૌષ્ઠુલ્યાપગમાચ્ચિત્તે ચ સર્વાકાર-કુશલમૂલોપચયાત્સર્વાકારા ચિત્તવિશુદ્ધિરિત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમા જ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ । પૂર્વવત્સર્વાવિદ્યાપક્ષ્યદૌષ્ઠુલ્યાપગમાત્સર્વત્ર ચ જ્ઞેયે જ્ઞાનસ્યાનાવરણાત્ જ્ઞાનવશવર્તિતા સર્વાકારા જ્ઞાનવિશુદ્ધિરિત્યુચ્યતે ।
તત્ર દશ તથાગતબલાનિ કતમાનિ । સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલં કર્મસ્વકજ્ઞાનબલં ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલમ્ ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલં નાના ધાતુજ્ઞાનબલં નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલં સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલં પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલં ચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનબલમ્ આસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલઞ્ચ । ઇત્યેતાનિ દશ તથાગતબલાનિ યુથા દશબલસૂત્રે નિર્દેશતો વિસ્તરેણ વેદિતવ્યાનિ ।
[તત્ર] યત્કિઞ્ચિદનેન ભાષિતં લપિતમુદાહૃતં સર્વં તત્તથા અવિતથેતિ તસ્માત્તથાગત ઇત્યુચ્યતે । તત્ર ફલસ્ય શુભાશભસ્ય યો ભૂતપ્રવૃત્તઃ અવિષમો હેતુઃ તદસ્ય સ્થાનં પ્રતિષ્ઠા નિશ્રયો ઽભિનિર્વર્તકં ઇત્યુચ્યતે । શુભાશુભસ્યૈવ ફલસ્ય વિષમહેતુરેતદ્વિપર્યયેણાસ્થાનમિત્યુચ્યતે । નિરભિમાનં જ્ઞાનં યથાભૂતમિત્યુચ્યતે । ( દુત્ત્ 266 ) સર્વજ્ઞાનમસક્તજ્ઞાનં શુદ્ધઞ્ચ તન્નિરભિમાનં [જ્ઞાનં] વેદિતવ્યમ્ । એષાઞ્ચ સર્વજ્ઞાનાદીનાં પદાનાં પૂર્વવદ્વ્યાકરણં વેદિતવ્યં તદ્યથા પરમબોધિપટલે । અનુપૂર્વં ગણનયા પ્રથમમ્ । નિરુત્તરત્વાત્સર્વાકાર-સર્વસત્ત્વાર્થક્રિયાશક્તિયુક્તત્વાત્ સર્વમારબલાત્યન્તાભિભવાચ્ચ બલમિત્યુચ્યતે । યથાવદ્ધેતુસમુદાગમપરિગ્રહાદ્યથાકામસમુદાચારવશવર્તિતા સમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । નિરુત્તરત્વાન્નિર્વાણમુદારમિત્યુચ્યતે । આર્યાષ્ટાઙ્ગેણ માર્ગેણ લભ્યત્વાત્સર્વોપદ્રવભયાપગતત્વાચ્ચાર્ષભમિત્યુચ્યતે । આત્મનસ્તદધિગમેન પ્રતિજ્ઞાનાત્પ્રતિજાનાતીત્યુચ્યતે । સ્વયમધિગમ્ય પરેષામપ્યનુકમ્પયા વિસ્તરેણ પ્રકાશનાદ્ બ્રાહ્મચક્રં પ્રવર્તયતીત્યુચ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ । તથાગતસ્યૈતદધિવચનં યદુત બ્રહ્મા ઇત્યપિ શાન્તઃ શીતીભૂત ઇત્યપિ । તેન તત્પ્રવર્તિતં તત્પ્રથમતઃ તદન્યૈઃ પુનસ્તદન્યેષામ્ । એવં પારંપર્યેણ બ્રહ્મા પ્રેરિતં સર્વસત્ત્વનિકાયે ભ્રમતિ । તસ્માદ્ બ્રાહ્મઞ્ચક્રમિતુચ્યતે । અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિપતિતસ્ય નિરુત્તરશાસ્તૃસંપત્પરિગૃહીતસ્ય ચાત્મનો વિખ્યાપનાત્ તન્માર્ગદેશનયા ચ સર્વતદન્યપાષણ્ડપ્રતિક્ષેપણાત્ તન્માર્ગવિપ્રત્યનીકવાદિષુ ચ પ્રત્યુપસ્થિતેષુ અસંકોચાત્સર્વપરવાદાભિભવાય ચોદારનિરુત્તરવાગભ્યુદોરણાત્પરિષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદતીત્યુચ્યતે । સમાસતસ્ત્વાત્મહિત-પ્રતિપત્તિસમ્પત્-પરહિત-[પ્રતિપત્તિ-]સ્વ પરહિતપ્રતિપત્તિસમ્પદશ્ચાસાધારણમ્ । તેષામ્ ઉત્તાના વિવૃતા પ્રજ્ઞપ્તા પ્રકાશિતા ભવતિ । અપરઃ સમાસાર્થપર્યાયઃ । પ્રાપ્તવ્યન્તપ્રાપ્ત્યભ્યુપાયઃ । તસ્ય ચાભ્યુપાયસ્ય સર્વજન્યતાયો [યઃ] કશ્ચિદાકાંક્ષતિ દેવભૂતો વા [મનુષ્યભૂતો વા] સર્વેણ તેન મમૈવાન્તિકાલ્લભ્ય એષો ઽભ્યુપાય ઇતિ । તત્ર વ્યાધિપ્રશમનવદુદારમાર્ષભં સ્થાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । વ્યાધિપ્રશમનોપાયવદ્ બ્રાહ્મચક્રપ્રવર્તના દ્રષ્ટવ્યા । સર્વ[કુ]વૈદ્યપ્રતિજ્ઞા પ્રતિક્ષેપણવત્ સ્વયં ચ નિયતં વ્યાધિપ્રશમનપ્રતિજ્ઞાનવત્પરિષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।

યાનિ કર્માણિ કૃતાન્યુપચિતાનિ નિરુદ્ધાનિ તાન્યતીતાનીત્યુચ્યન્તે । યાનિ નૈવ કૃતાનિ ન નિરુદ્ધાનિ નાપિ કરોતિ અપિ તુ કરિષ્યત્યાયત્યાં । ( દુત્ત્ 267 ) તાન્યનગતાનીત્યુચ્યન્તે । યાનિ પુનઃ કર્માણિ નૈવ કૃતાનિ ન નિરુદ્ધાન્યપિ તુ કર્તુમેવ પ્રણિહિતો વ્યવસિતઃ તાનિ પ્રત્યુત્પન્નાનીત્યુચ્યન્તે । તાનિ પુનઃપ્રકારભેદેન ત્રીણિ કાયકર્મ વાક્કર્મ મનસ્કર્મ । ધર્મસમાદાનાનિ ચત્વારિ યથાપૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટાનિ । અસ્તિ ધર્મસમાદાનં પ્રત્યુત્પન્નસુખમાયત્યાં દુઃખવિપાકમિતિ વિસ્તરેણ । તાનિ પુનરેતાનિ દૃષ્ટધર્મસમ્પરાયહિતાહિતપ્રયોગતો યથાયોગં વેદિતવ્યાનિ । યસ્મિન્ દેશે ક્રિયન્તે તત્તેષાં સ્થાનમિત્યુચ્યતે । યચ્ચ સત્ત્વસંખ્યાતમસત્ત્વસંખ્યાતં વા વસ્ત્વાધિષ્ઠાય ક્રિયન્તે તત્તેષાં વસ્તુ ઇત્યુચ્યતે । યેનાકુશલમૂલેન [કુશલમૂલેન] વા નિદાનેન ક્રિયન્તે । તત્તેષાં હેતુરિત્યુચ્યતે । યદિષ્ટાનિષ્ટમાદીનવાનુશંસંયુક્તં ફલમભિનિવર્તયન્તિ તત્તેષાં વિપાક ઇત્યુચ્યતે । તદેતદભિસમસ્ય સર્વકાલં સર્વપ્રકારં સર્વાવસ્થાપ્રયોગં સર્વદેશં સર્વાધિષ્ઠાનં સર્વનિદાનં સર્વાદીનવાનુશંસઞ્ચ સર્વાકારં તથાગતાનાં કર્મજ્ઞાનં ભવતિ । નાસ્તિ વાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
ચત્વારિ ધ્યાનાનિ । અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ । ધ્યાનવિમોક્ષૈઃ કર્મણ્યચેતસશ્ચેતોવશિપ્રાપ્તસ્ય યથેપ્સિતસ્યાર્થસ્ય સમૃદ્ધયે યા તસ્ય તદનુરૂપસ્ય સમાધેઃ સમાપદ્યનતા તા સમાધિસમાપત્તિરિત્યુચ્યતે । [યથોચ્યતે ચ ।] ભગવાંસ્તદ્રૂપં સમાધિ સમાપન્નં । યથા સમાહિતે ચિત્તે સર્વો બ્રહ્મલોકૌદારેણાવભાસેન સ્ફુટો બભૂવ । ભાષિતસ્ય ચાસ્ય શબ્દઃ શ્રૂયતે । ન ચૈનં કશ્ચિત્પશ્ચતીતિ વિસ્તરઃ । એવં હિ તથાગતો યં યમેવાર્થં પ્રસાધયિતુકામો લોકસાધારણં [અસાધારણં વા] સ તદ્રૂપં સમાધિં સમાપદ્ય લઘુલધ્વેવ પ્રસાધયતિ । તત્રધ્યાનવિમોક્ષાભ્યાં ચિત્તવશિતયા ચ ચિત્તાધીન-સર્વેપ્સિતાર્થસમૃદ્ધિઃ એતાવચ્ચ સર્વધ્યાયીનાં કરણીયમ્ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ । તચ્ચૈતદ્ ધ્યાયિકરણીયં [સર્વાકારં] તથાગતાનાં તસ્માદ્ ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તય એવોચ્યન્તે । એષાં પુનર્ધ્યાનાદીનાં સમાસતો દ્વૌ સંક્લેશૌ । અપ્રાપ્તેષુ ચૈષુ પ્રાપ્તયે બિબન્ધસંક્લેશઃ । તદ્યથા ઽનુપાયપ્રયોગો નિવરણાન્યતમસમુદાચારશ્ચ । પ્રાપ્તેષુ ચૈષુ તદ્ભૂમિકં ક્લેશપર્યવસ્થાનમનુશયો વા । વ્યવદાનં પુનર્વિવિધમેવૈતદ્વિપર્યયેણ ( દુત્ત્ 268 ) વેદિતવ્યમ્ । તેષામેવ ચ ધ્યાનાદીનાં વિચિત્રાણામભિનિર્હૃતાનાં નામસંકેતેન અનુરૂપેણ યથાયોગં વ્યવસ્થિતિર્વ્યવસ્થાનામિત્યુચ્યતે । એષામેવ ચ ધ્યાનાદીનાં પ્રતિલબ્ધાનામુત્તરિ યા ભાવના-પરિપૂરિર્નિકામલાભિતા ઽકૃચ્છ્રેણાનવરકલાભિતા સૈષાં વિશુદ્ધિરિત્યુચ્યતે । તત્ર યથા ચૈષામપ્રાપ્તિર્યથા ચ પ્રાપ્તિઃ તેષુ ચ યા ચ હીનતા યા ચ પ્રણીતતા યચ્ચૈષાં નામ યા ચોત્કર્ષપર્યન્તતા તત્ સર્વં પ્રજાનાતિ । તસ્માદેવં નિરુત્તરં તથાગતાનાં ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલમિત્યુચ્યન્તે ।
યથા પરિપાકસમુદાગમતઃ શ્રદ્ધાદીનાં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં મૃદુમધ્યાધિમાત્રતા ઇન્દ્રિય-પરાપરતેત્યુચ્યતે ।
પરશ્રદ્ધાપૂર્વા ધર્મવિચારણા-પૂર્વા ચ મૃદુમધ્યાધિમાત્રા રુચિઃ પ્રત્યવગમઃ નાનાધિમુક્તિકતેત્યુચ્યતે । નાનાગોત્રવ્યવસ્થાનમ્ । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધ-તથાગતગોત્રાણાં રાગાદિચરિતપ્રભેદનયેન ચ યાવદશીતિ સત્ત્વચરિતસહસ્રાણિ નાનાધાતુકતેત્યુચ્યતે ।
તેષામેવાવતાર-મુખાનુરૂપા પ્રતિપત્ તદ્યથા રાગચરિતાનામશુભા વિસ્તરેણ તદ્યથા શ્રાવકભૂમૌ સર્વત્રગામિની પ્રતિપદિત્યુચ્યતે । અપરઃ પર્યાયઃ । સર્વા પઞ્ચગતિગામિની પ્રતિપત્સર્વત્રગામિનીત્યુચ્યતે । અપરઃ પર્યાય । પરસ્પરવિરુદ્ધેષુ નાનાપક્ષાશ્રિતેષ્વન્યોન્યરુચિદૃષ્ટિવિપ્રત્યનીકવાદિષુ પૃથગિતો બાહ્યકેષુ શ્રમણબ્રાહ્મણેષુ યા પ્રતિપત્સર્વપ્રકારૈરિહામુત્રાનવદ્યગામિનીત્યુચ્યતે । તદ્યથા કામસૂત્રાદિષુ ।
વિચિત્રેષુ સત્ત્વનિકાયેષુ તદ્યથા પૂર્વેષુ દક્ષિણેષુ ઉત્તરેષુ પશ્ચિમેષુ નાના નામસંકેતવ્યવસ્થાનભિન્નેષુ અષ્ટાસુ વ્યવહારપદેષ્વનુગતં પૂર્વકેષ્વભ્યતીતેવાત્મભાવેષુ ષડ્વિધં સમાસતશ્ચરિતમનુસ્મરત્યનેકવિધં પૂર્વેનિવાસે સમનુસ્મરન્ । અષ્ટૌ વ્યવહારપદાનિ કતમાનિ । એવં નામા । એવં જાત્યઃ । એવં ગોત્રઃ । એવમાહારઃ । એવં સુખદુઃખપ્રતિસંવેદી । એવં દીર્ઘાયુઃ । એવં ચિરસ્થિતિકઃ । એવમાયુઃ પર્યન્ત ઇતિ ।
ષડ્વ્યવહારપદવ્યરિતાનિ કતમાનિ । આહ્વાનાય સંકેતઃ ક્ષત્રિયાદયો વર્ણા માતાપિતરં ભોજનપાનવિધિઃ સમ્પત્તિવિપત્તિઃ આર્યુર્વૈચિત્ર્યઞ્ચ । તથા હિ લોકે એતાન્યષ્ટૌ વ્યવહારપદાનિ ઉપનિશ્રિત્ય ષટ્ ચરિતાનિ પરેષામાત્મનો વ્યપદિશન્તો વ્યપદિશન્તિ । ઇદં મે નામાસ્યેદં નામેતિ । ક્ષત્રિયો ઽહમયં વા । બ્રાહ્મણો વૈશ્યઃ શૂદ્રો ઽહમયં વા અયં મે પિતા ઽસ્ય વ । યથા પિતા એવં માતા । એવં રૂપમહમાહારમાહરામિ । મન્થાન્ વા અપૂપાન્ વા ઓદાનકુલ્માષાન્ વા પરે વા । એવં રૂપે ઽહં વ્યસને સમ્પદિ વા વર્તે ઽયં વા । એવંરૂપે ઽહં વયસિ વ્યવસ્થિતો નવે વા મધ્યે વા વૃદ્ધે વા । અયં વા । ઇત્યેતાનિ ષડ્[અષ્ટ]વ્યવહાર પદાનુગતાનિ ચરિતાનિ ભવન્તિ । નાસ્તિ ચાત ઉત્તરિ વ્યવહારપદં તચ્ચરિતઞ્ચ । તસ્માદેતાવદેવાનુસ્મરતિ । નાતો ભૂયઃ । તત્ર વ્યવહારચરિતાનિ આકારો વ્યવહારપદાન્યુદ્દેશઃ । તસ્ય ચાનુસ્મરણાત્ સાકારં સોદ્દેશમનુસ્મરતીત્યુચ્યતે । તત્ર દિવ્યો વિહારો ધ્યાનાનીત્યુચ્યન્તે । તદાશ્રિતત્વાત્તસ્ય ચક્ષુષસ્તત્ફલત્વાત્તત્પરિગૃહીતત્વાદ્દિવ્યઞ્ચક્ષુરિત્યુચ્યતે । સુપરિપૂર્ણ-પરિશુદ્ધધ્યાનફલત્વાત્સુવિશુદ્ધમિત્યુચ્યતે । મનુષ્યાણામન્તતો [નામ]વૈધર્મ્યાદતિક્રાન્તમાનુષ્યકર્મિત્યુચ્યતે । અસ્તિ ચ કામાવચરાણાં દેવાનામુપપત્તિ-પ્રતિલમ્ભિકમપિ તાવદ્દિવ્યઞ્ચક્ષુસ્તન્નામસાદૃશ્યાનુર્તિ । મનુષ્યાણાં પુનસ્તદપિ નાસ્તિ ।

મ્રિયમાણાઃ સત્ત્વાઃ વ્યયમાના ઇત્યુચ્યન્તે । અન્તરાભવસ્થા ઉપપદ્યમાના ઇત્યુચ્યન્તે । દ્વાભ્યામાકારાભ્યાં તમઃપરાયણાનામયમેવંરૂપો મનોમયો ઽન્તરાભવો નિર્વર્તતે । તદ્યથા કૃષ્ણસ્યકુતપસ્ય નિર્ભાસઃ અન્ધકારતમિસ્રાયા વા રાત્ર્યાઃ । તસ્માદ્ દુર્વર્ણા ઇત્યુચ્યન્તે । યે પુનર્દ્વાભ્યામાકારાભ્યાં જ્યોતિઃ પરાયણાસ્તેષામયમેવંરૂપો મનોમયો ઽન્તરાભવો નિર્વર્તતે । તદ્યથા જ્યોત્સ્નયા રાત્ર્યા વારાણસેયકસ્ય વા સમ્પન્નસ્ય વસ્ત્રસ્ય । તસ્માત્સુવર્ણા ઇત્યુચ્યન્તે । તત્ર યે દુર્વર્ણાસ્તે હીનાઃ । યે સુર્વર્ણાસ્તે પ્રણીતાઃ । યે હીનાસ્તે દુર્ગતિગામિનઃ । યે પ્રણીતાસ્તે સુગતિગામિનઃ । સ સમુત્થાનયા શીલવિપત્ત્યા કાયવાઙ્મ નોદુશ્ચરિતેન સમન્વાગતા ઇત્યુચ્યન્તે । દ્વિવિધયા મિથ્યાદર્શનદૃષ્ટિવિપત્ત્યા સમન્વાગમાત્ ( દુત્ત્ 270 ) સર્વાપવાદિકયા તન્મતવિપક્ષાવસ્થિતાર્યપવાદિકયા ચ મિથ્યાદૃષ્ટયઃ આર્યાણામપવાદકા ઇત્યુચ્યન્તે । તયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા મિથ્યાહેતુઞ્ચ ફલઞ્ચાભિનિવેશતે । તતસ્તત્પ્રત્યયં મિથ્યાકર્માભિસંસ્કરોતિ । મિથ્યાકર્માભિસંસ્કુર્વન્ યદિદં ધર્મસમાદાનં પ્રત્યુત્પન્નસુખમાયત્યાં દુઃખવિપાકમ્ । યત્ વા પ્રત્યુત્પન્નદુઃખમાયત્યામપિ દુઃખવિપાકંતત્સમાદત્તે । તસ્માન્મિથ્યાદૃષ્ટિકર્મધર્મસમાદાનહેતોરિત્યુચ્યતે । સમન્વાગતસ્યાપિ તદન્યૈરનેકવિધૈઃ કુશલૈર્ધર્મૈસ્તેનૈવ દુર્ગતિગમનાત્તદ્ધેતોસ્તત્પ્રત્યયમિત્યુચ્યતે । નામરુપાન્યોન્યવિશ્લેષાત્ કાયસ્ય ભેદ ઇત્યુચ્યતે । સર્વમરણાનાં નિહીનપરમત્વાત્ અસ્ય પરમ્મરણાદિત્યુચ્યતે । નરકાણાં સઙ્કુચિતાવનતયા ઽપાયદુર્ગતિવિનિપાતા ઇત્યુચ્યન્તે । સ્વભાવશરીરવસ્તુવિભાવનતયા નરકા ઇત્યુચ્યન્તે । તત્રાપયાનમિત્યુચ્યન્તે । અધર્મચર્યા વિષમચર્યા ચ તયા તત્ર યાનં ભવતિ । તસ્માદપાયા ઇત્યુચ્યન્તે । દુઃખસંસ્પર્શત્વાદ્દીર્ઘકાલિક વિચિત્ર તીવ્રનિરન્તરદુઃખોપભોગસમુદ્ગતત્વાદ્ દુર્ગતય ઇત્યુચ્યન્તે । અધોભાગાવસ્થિતત્વાન્મહાપ્રપાતભૂતત્વાત્ કૃચ્છકરુણદીનમહાવિપ્રલાપપ્રલાપિત્વાદ્વિનિપાતા ઇત્યુચ્યન્તે । અધિમાત્રસંવેજકત્વાન્નરકા એવોચ્યન્તે । ઇતિ યેન ચોપપદ્યન્તે ઉપપન્નાશ્ચ યદુપભુઞ્જતે તદુપભોગાચ્ચ પુનર્યદન્યત્ સ્વયંકૃતં દુઃખાન્તરમભિનિર્વર્તયન્તિ તદેતદાભિઃ સંજ્ઞાભિઃ પરિદીપિતમ્ । એતદ્વિપર્યયેણ યથાયોગં સર્વશુક્લપક્ષો વેદિતવ્યઃ । તત્રાયં વિશેષઃ । સુચરિતપૂર્વા ગતિઃ સુગતિરિત્યુચ્યતે । સુખોપભોગપરત્વાત્ સ્વર્ગલોક ઇત્યુચ્યતે । સર્વાસ્રવાણામશેષાનુશયપ્રહાણાદ્યત્તત્ પ્રાતિપક્ષિકમનાસ્રવં ચિત્તમનાશ્રવા પ્રજ્ઞાપરમાધિપ્રજ્ઞસંગૃહીતા આસ્રવાણાં ક્ષયાદનાસ્રવા ચેતોવિમુક્તિઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિરિત્યુચ્યતે । તાં પુનશ્ચેતોવિમુક્તિં [પ્રજ્ઞાવિમુક્તિ] તસ્મિન્નેવ ચરમે ભવે પ્રત્યાત્મં ષષ્ઠાભિજ્ઞયા દર્શનમાર્ગસન્નિશ્રયેણ ભાવનામાર્ગ-સન્નિશ્રયેણ ચાધિગમ્ય સ્વઞ્ચાધિગમં યથાવત્પ્રજાનન્તિ । પરેષાં ચાકાંક્ષમાણાનામારોચયન્તિ । તસ્માદ્ દૃષ્ટ એવ ધર્મે સ્વયમભિજ્ઞયા સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય ( દુત્ત્ 271 ) પ્રવેદયન્તીત્યુચ્યન્તે । ક્ષીણાં મે જાતિરિત્યેવમાદીનાં પદાનાં નાનાકરણં વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથા પર્યાયસંગ્રહન્યામ્ ।
ઉદ્દાનમ્ ।
સ્વભાવશ્ચ પ્રભેદશ્ચ કૈવલ્યં સમતા તથા ।
કર્મક્રિયાનુક્રમશ્ચ વિશેષઃ પશ્ચિમો ભવેત્ ॥
એષાં પુનર્દશાનાં તથાગતબલાનાં સ્વભાવો વેદિતવ્યઃ । પ્રભેદો વેદિતવ્યઃ । કૈવલ્યં વેદિતવ્યમ્ । સમતા વેદિતવ્યા । કર્મક્રિયા વેદિતવ્યા । અનુક્રમો વેદિતવ્યઃ । વિશેષો વેદિતવ્યઃ । ઇત્યેભિઃ સપ્તભિરાકારૈઃ સમાસતો દશ તથાગતબલાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
તત્ર [કતમ] એષાં સ્વભાવઃ । પઞ્ચેન્દ્રિયસ્વભાવાન્યેનાતિ । અપિ તુ પ્રજ્ઞાયાઃ પ્રાધાન્યાત્પ્રજ્ઞાસ્વભાવાનીત્યુચ્યન્તે । તથા હ્યુચ્યતે । સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલં ન તુ શ્રદ્ધાબલં વા તદન્યદ્વા બલમિત્યુચ્યતે । યથા સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલમેવમવશિષ્ટાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । તત્ર ક એષાં પ્રભેદઃ । સમાસતસ્રિવિધેન પ્રભેદેનૈષામપ્રમાણતા વેદિતવ્યા । કાલપ્રભેદેનાતીતાનાગતવર્તમાનાધ્વપતિતસર્વજ્ઞેયપ્રવેશાત્ । પ્રકારપ્રભેદેનૈકૈકસ્ય સંસ્કૃતસ્ય વસ્તુનઃ સ્વલક્ષણસામાન્યલક્ષણસર્વાકારપ્રવેશાત્ । સન્તાનપ્રભેદેન દશસુ દિક્ષુ સર્વસત્ત્વધાતુપ્રત્યેકસર્વસન્તાનસર્વાર્થાનુપ્રવેશાત્ । એવમેભિસ્ત્રિભિઃ પ્રભેદૈરેષાં દશાનાં તથાગતબલાનામપ્રમેયતા વેદિતવ્યા । અયમેષાં પ્રભેદઃ । તત્ર કૈવલ્યમેષાં કતમત્ । તથાગતસ્યૈવ એતાનિ દશબલાનિ કેવલાન્યાવેણિકાનિ । ન તુ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ । ઇદમેષાં કૈવલ્યમિત્યુચ્યતે । સર્વતથાગતાનાં ચૈતાનિ બલાનિ સમાનિ નિર્વિશિષ્ટાનિ । ઇયમેષાં સમતા વિહારવિશેષસ્તુ તથાગતાનામન્યોન્યં ભવેદન્યેન બલવિહારેણ અન્યસ્તથાગતસ્તદ્વહુલવિહારી ભવતિ । અન્યેનાન્યઃ ।

એષાં દશાનાં બલાનાં તથાગતઃ કેન કિં કર્મં કરોતિ । સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલેન તથાગતઃ હેતુઞ્ચ હેતુતઃ ફલઞ્ચ ફલતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અહેતુવિષમહેતુવાદિનશ્ચ ( દુત્ત્ 272 ) શ્રમણ-બ્રાહ્મણાન્ નિગૃહ્ણાતિ । કર્મસ્વકતાજ્ઞાનબલેન તથાગતઃ સ્વયંકૃત-ફલોપભોગતાઞ્ચ કર્મણાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । દાનપુણ્યક્રિયાસંક્રાન્તિવાદિનશ્ચ શ્રમણબ્રાહ્મણાન્ નિગૃહ્ણાતિ । ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલેન તથાગતસ્રિભિશ્ચ પ્રાતિહાર્યૈર્વિનેયાન્ સમ્યગવવદતિ । પ્રતિવિરોધવિપક્ષપ્રત્યનીકવાદાવસ્થિતાંશ્ચ શ્રમણબ્રાહ્મણાન્ નિગૃહ્ણાતિ । ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલેન તથાગતઃ સત્ત્વાનામિન્દ્રિયમૃદુમધ્યાધિમાત્રતાઞ્ચ વિભજ્ય યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । તેષાઞ્ચ યથાર્હં યથાયોગં ધર્મદેશનાં કરોતિ । નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલેન તથાગતો મૃદુમધ્યાધિમાત્ર-શુભાશુભાધિમુક્તિતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । શુભાઞ્ચાધિમુક્તિમનુબૃંહયતિ । અશુભાઞ્ચ ત્યાજયતિ । નાનાધાતુજ્ઞાનબલેન તથાગતો હીનમધ્યેપ્રણોતધાતુકતાશ્ચ વિભજ્ય યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । યથેન્દ્રિયાન્ યથાષયાન્ યથાનુશયાંશ્ચ સત્ત્વાંસ્તેષુ તેષ્વવતારમુખેષ્વવવાદક્રિયયા સમ્યગ્યથાયોગં સંનિયોજયતિ । તત્ર યથા તથાગતાઃ શ્રાવકાણાં તેષુ તેષ્વવતારમુખેષ્વવવાદમનુપ્રયચ્છન્તિ તથાશ્રાવકભૂમૌ સર્વેણ સર્વં નિરન્તરમાખ્યાતમુત્તાનં વિવૃતં પ્રજ્ઞપ્તં પ્રકાશિતમ્ । કથઞ્ચ પુનસ્તથાગતા બોધિસત્ત્વમાદિકર્મિકં તત્પ્રથમકર્મિકં સમાધિસમ્ભારપરિગ્રહે ઽવસ્થિતઞ્ચિત્તસ્થિતિકામં ચિત્તસ્થિતયે ઽવવદન્તિ । ઇહ તથાગતો બોધિસત્ત્વાસતં સમાધિસમ્ભારગુરુકમાદિકર્મિકં તત્પ્રથમકર્મિકં તત્પ્રથમતઃ એવમવવદતિ । એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રવિવિક્તશયનાસનગત એકાકી અદ્વિતીયો યત્તે માતાપિતૃભ્યાં નામ વ્યવસ્થાપિતમાચાર્યોપાધ્યાયાભ્યાં વા તદેવ નામાધ્યાત્મં મનસિકુરુ । એવઞ્ચ પુનર્મનસિકુરુ-અસ્તિ મે [સ] કશ્ચિત્ષડાયતનવિનિર્મુક્તો ધર્મઃ સ્વભાવેન પરિનિષ્પન્નઃ અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા ઉભયમન્તરેણ વા વિદ્યતે । યત્રેદં નામ ( દુત્ત્ 273 ) સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિઃ ઉપચારઃ પ્રવર્તતે સ ત્વમેવં યોનિશો મનસિકુર્વંસ્તં ધર્મં નોપલપ્સ્યસે । નાન્યત્ર તે એવં ભવિષ્યતિ । આગન્તુકેષ્વેષુ ધર્મેષ્વિયમાગન્તુકી સંજ્ઞાપ્રવૃત્તેતિ । યદા ચ તે કુલપુત્ર તસ્મિન્ સ્વનામ્નિ આગન્તુકસંજ્ઞા ઉત્પાન્ન ભવતિ પ્રતિલબ્ધા સ ત્વં યા તે ચક્ષુષિ ચક્ષુર્નામ ચક્ષુઃસંજ્ઞા ચક્ષુઃ-પ્રજ્ઞપ્તિસ્તામધ્યાત્મં યોનિશોમનસિકુરુ । એવઞ્ચ પુનર્મનસિકુરુ । અસ્મિઞ્ચક્ષુષિ દ્વયમુપલભ્યતે । ઇદં ચ નામ સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિશ્ચક્ષુરિતિ । એતચ્ચ વસ્તુમાત્રમ્ । યત્રેદં નામ સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિઃ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ । તત્ર યચ્ચક્ષુષિ નામ સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિસ્તત્તાવન્ન ચક્ષુઃ । યદપિ તદ્વસ્તુ યત્ર ચક્ષુઃસંજ્ઞા તદપિ સ્વભાવતો ન ચક્ષુઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ન હિ તત્ર ચક્ષુર્નામ ચક્ષુઃસંજ્ઞાં ચક્ષુઃપ્રજ્ઞપ્તિં વિના કસ્યચિત્ ચક્ષુર્બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે । સ ચેદેતદ્વસ્તુ તેનાત્મના પરિનિષ્પન્નં સ્યાત્ । યેન નામ્ના ઽભિલપ્યતે ન તત્ર પુનસ્તદપેક્ષા ચક્ષુરિત્યેવં બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે । નાન્યત્ર પ્રકૃત્યૈવાશ્રુતો ઽપરિકલ્પિત-નામકાનામપિ તસ્મિન્ વસ્તુનિ ચક્ષુરિતિ બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે । ન ચ પુનઃ પ્રવર્તમાના ઉપલભ્યતે તસ્માદિદમપિ ચક્ષુર્નામ ચક્ષુઃસંજ્ઞા ચક્ષુઃપ્રજ્ઞપ્તિઃ આગન્તુકે ધર્મે સંજ્ઞા આગન્તુકી । એવં તે ઽધ્યાત્મમેતચ્ચક્ષુર્યોનિશો મનસિકુર્વતશ્ચક્ષુઃસંજ્ઞાયામપ્યાગન્તુકસંજ્ઞા ઉત્પન્ના ભવિષ્યતિ પ્રતિલબ્ધા । યથા ચક્ષુષ્યેવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયેષુ વિસ્તરેણ યાવદ્દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતેષુ પ્રાપ્તેષુ પર્યેષિતેષુ મનસા ઽનુવિતર્કિતેષ્વનુવિચારિતેષુ સમાસતઃ સર્વધર્મસંજ્ઞાસ્વાગન્તુકસંજ્ઞા ઉત્પન્ના ભવિષ્યતિ પ્રતિલબ્ધા । એવં [તે] સ્વાત્મનિ યા સંજ્ઞા [અવસ્થા] તસ્યા વિભવાય પ્રયોગમાર્ગઃ સમ્યક્ પરિગૃહીતો ભવિષ્યતિ । વિસ્તરેણ યાવત્સર્વધર્મેષુ યા સંજ્ઞા તસ્યા વિભવાય પ્રયોગમાર્ગઃ સમ્યક્ પરિગૃહીતો ભવિષ્યતિ । સ ત્વમેવં સર્વજ્ઞેય-સુવિચારિતયા બુદ્ધ્યા એવં તે સર્વધર્મસંજ્ઞાસ્વાગન્તુકસંજ્ઞયા સર્વધર્મેષુ સર્વપ્રપઞ્ચસંજ્ઞામપનીયાપનીય નિર્વિકારેણ ચેતસા નિર્નિમિત્તેનાર્થમાત્રગ્રહણપ્રવૃત્તેનાસ્મિન્ વસ્તુનિ બહલં વિહર । [એવં તે] તથાગતજ્ઞાન-વિશુદ્ધિસમાધિગોત્રાચ્ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા પ્રતિલબ્ધા ભવિષ્યતિ । સ ત્વં સચેદશુભાં મનસિકરોષિ એનં મનસિકારં મા રિઞ્ચિષ્યસિ । સ ચેન્મૈત્રી મિદંપ્રત્યયતા પ્રતીત્યસમુત્પાદં ધાતુપ્રભેદમાનાપાનસ્મૃતિં પ્રથમં ધ્યાનં વિસ્તરેણ યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયનમપ્રમાણ-બોધિસત્ત્વ ધ્યાનાભિજ્ઞા-સમાધિસમાપત્તીર્મનસિકરોષિ । એતમેવ મનસિકારં મા રિઞ્ચિષ્યસિ । એવં તે ઽયં બોધિસત્ત્વ મનસ્કારો ઽનુપૂર્વેણ યાવદનુત્તરાયૈ સમ્યક્સમ્બોધયે નિર્યાસ્યતીતિ । ઇયં સર્વત્રગામિની બોધિસત્ત્વાનાં પ્રતિપદ્વેદિતવ્યા । અતીતે ઽપ્યધ્વનિ તથાગતા ( દુત્ત્ 274 ) બોધિસત્ત્વમાદિકર્મકમેવમેવાવવદિતવન્તઃ । અનાગતે ઽપ્યધ્વન્યેવમેવવદિષ્યન્તિ । પ્રત્યુત્પન્ને ઽપ્યધ્વન્યેવમેવવદન્તિ । શ્રાવકો ઽપિ ચાનેન મનસ્કારેણ પ્રયુજ્યમાનઃ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતરઃ સ્યાદ્ ધર્માભિસમયાય યદિ શક્નુયાદેતં મનસિકારં યથાવત્પ્રતિવેદ્ધુમ્ । સર્વત્રાગમિની પ્રતિપત્ જ્ઞાનબલેન તથાગતઃ સર્વદુઃખ-નૈર્યાણિકીમનૈર્યાણિકીં ચ પ્રતિપદં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અનૈર્યાણિકીં ચ પ્રતિપદં વર્જયિત્વા નૈર્યાણિકીમુપસંહરતિ । પૂર્વે નિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલેન તથાગતઃ પૂર્વાન્તે ઇતિવૃત્તકાંશ્ચ જાતકાંશ્ચ સ્મૃત્વા ચિત્તસંવેગાય ચિત્તપ્રસાદાય વિનેયાનાં દેશયતિ । શાશ્વતવાદિનશ્ચ શ્રમણબ્રાહ્મણાન્ નિગૃહ્ણાતિ । ચ્યુત્યુપપાદજ્ઞાનબલેન તથાગતઃ શ્રાવકં ચાભ્યતીતકાલગતમુપપત્તૌ વ્યાકરોતિ । ઉચ્છેદવાદિનશ્ચ શ્રમણબ્રાહ્મણાન્ નિગૃહ્ણાતિ । આસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલેન તથાગતઃ સ્વે ચ વિમોક્ષે નિષ્કાંક્ષો ભવતિ નિર્વિચિકિત્સઃ । અર્હત્ત્વાભિમાનિનશ્ચ શ્રમણબ્રાહ્મણાન્ નિગૃહ્ણાતિ । ઇદં તાવત્તથાગતસ્ય દશાનાં [બલાનાં] કર્મ વેદિતવ્યમ્ ।

તત્ર ક એષાં દશાનાં તથાગતબલાનામનુક્રમઃ । સહાભિસંબોધાદનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેસ્તથાગતઃ સર્વાણ્યેવ દશ બલાનિ સકૃત્પ્રતિલભતે । સકૃત્પ્રતિલબ્ધાનાં પુનરેષાં ક્રમેણ સમ્મુખીભાવો ભવતિ । અભિસંબુદ્ધમાત્ર એવ તથાગતો ધર્માણાં સમ્યગેવ હેતુફલવ્યવસ્થાનં સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાગબલેન વ્યવલોકયતિ । વ્યવલોક્ય કામધાતાવેવ સભાગે ધાતાવિષ્ટફલ-વિશેષાર્થિકાનાં કર્મસ્વકતા-જ્ઞાનબલેનાકુશલકર્મપરિવર્જનાં કુશલકર્મસમુદાચારતાઞ્ચ વ્યપદિશતિ । લૌકિક-વૈરાગ્યકામાનાં પુનઃ સત્ત્વાનાં ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલેન લૌકિકવૈરાગ્યગમનાય યથાવન્માર્ગપ્રતિલાભાયાવવાદમનુપ્રયચ્છતિ । લોકોત્તરવૈરાગ્યકામાનાં પુનસ્તદન્યૈઃ સપ્તભિસ્થાગતબલૈર્લોકોત્તરવૈરાગ્યોપગમાય માર્ગં વ્યપદિશતિ । તત્ર પૂર્વં તાવલ્લોત્તરવૈરાગ્યકામાનામિન્દ્રિયં વ્યવલોકયતીન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલેન । તત ઇન્દ્રિયપૂર્વમાશયં વ્યવલોકયતિ નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલેન । તતશ્ચાશયપૂર્વમનુશયં વ્યવલોકયતિ નાનાધાતુજ્ઞાનબલેન । સ એવમિન્દ્રિયાશયાનુશયજ્ઞઃ યથાયોગમાલમ્બનાવતારમુખેષ્વવતારયતિ સર્વત્રગામિની પ્રતિપજ્-જ્ઞાનબલેન । તતશ્ચાનુરૂપેણાલમ્બનાવતારમુખપ્રયોગેન ચિત્તસ્થિતિઞ્ચ ગ્રાહયિત્વા ( દુત્ત્ 275 ) ચરિતાનિ ચ વિશોધયિત્વા સત્કાયદૃષ્ટિમૂલ-શ્વાશતોચ્છેદાન્તગ્રાહવિવર્જિતાં મધ્યમાં પ્રતિપદં વ્યપદિશતિ સર્વક્લેશપ્રહાણાય પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલેન ચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનબલેન ચ । તત એવં સમ્યક્ પ્રયુક્તઃ શમથોપસ્તબ્ધો અપ્રહીણક્લેશસમુદાચારયોગાકૃતે કૃતાભિમાનિનામભિમાનં ત્યાજયતિ આસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલેન । અયં તાવદેકો બલાનામનુક્રમપર્યાયઃ ।
અપરઃ પર્યાયઃ । ઇહ તથાગતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિભિસંબુધ્ય તત્પ્રથમતઃ સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલં સમ્મુખીકૃત્ય પ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ પરમં ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનં વ્યવચારયતિ । તચ્ચ ધર્મસ્થિતિજ્ઞાનં નિઃશ્રિત્ય કર્મસ્વકતાજ્ઞાનબલેન ગૃહિપક્ષં વ્યવલોકયતિ યેન યેન કર્મણા વિચિત્રેણ તેષાં ગૃહિપક્ષાશ્રિતાનાં સમુદાગમો ઽભૂદ્ભવિષ્યતિ વિદ્યતે [ચ] । ગૃહિપક્ષં વ્યવલોક્ય ધ્યાનવિમોક્ષ-સમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલેન પ્રવ્રજિતપક્ષં વ્યવલોકયતિ । કિમસ્ત્યસ્મિન્ કશ્ચિદ્ પ્રવ્રજિતપક્ષે દુઃખાન્નિઃસૃતો દુઃખાન્ નિઃસરણાય ચ માર્ગસ્ય દેશયિતા । આહોશ્વિત્ નાસ્તીતિ । સ નાસ્તીતિ અવગમ્ય નિસ્રાણમશરણં સર્વં લોકમવેક્ષ્ય મહાકરુણામુપાદાય બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયતિ । સ વ્યવલોકયન્નિન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનં સમ્મુખીકૃત્ય પ્રજાનાતિ । સન્તિ સત્ત્વા લોકે જાતા [લોકે] વૃદ્ધા મૃદ્વિન્દ્રિયા અપિ મધ્યેન્દ્રિયા અપિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયા અપીતિ । [ઇતિ] વિદિત્વાસ્ય ધર્મદેશનાયાં ચિત્તં ક્રામતિ । તતઃ પૂર્વવત્સર્વાનુક્રમો નાનાધિમુક્ત્યાદિકાનાં તદન્યેષાં બલાનાં વેદિતવ્યઃ । અયં દ્વિતીયો બલાનામનુક્રમપર્યાયઃ ।
અપરઃ પર્યાયઃ । પૂર્વં તાવત્તથાગતો ઽભિસંબુધ્યમાત્ર એવ સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલેન પ્રતીત્યસમુત્પન્નં ધર્મધાતું વિચારયતિ । તતઃ કર્મસ્વકજ્ઞાનબલેન યેષુ પ્રતીતત્યસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ સત્ત્વસંજ્ઞાતં સત્ત્વધાતું વિચારયતિ । અમી સત્ત્વા એવં રૂપસ્ય સ્વયંકૃતસ્ય કર્મણ એવં રૂપં ફલં પ્રત્યનુભવન્તીતિ । ધર્મધાતું [સત્ત્વધાતું] ચ યથાવદ્વ્યવચારયિત્વા ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલેન તાનેવ સત્ત્વાન્ દુઃખવિમોક્ષાય સમ્યક્ ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈરવવદતિ । અવવદન્ પૂર્વંવદનનુક્રમેણાવશિષ્ટૈર્વલૈરિન્દ્રિયાદીનિ જ્ઞાત્વા માર્ગે ચાવતારયિત્વા તાન્ સત્ત્વાન્ દુઃખાદ્વિમોચયતિ । અયં તૃતીયો બલાનામ નુક્રમપર્યાયઃ ।
તત્ર સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનવલસ્ય કર્મસ્વકજ્ઞાનબલસ્ય ચ કો વિશેષઃ । યત્કુશલાકુશલસ્ય કર્મણ ઇષ્ટાનિષ્ટફલં નિર્વર્તતે ઇદં સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલાત્ । યત્પુનર્ય એવ કુશલાકુશલં કર્મ કરોતિ સ એવ તદિષ્ટાનિષ્ટફલં પ્રત્યનુભવતિ । ઇદં કર્મસ્વકજ્ઞાનબલાત્ । યત્તાવદ્ય એવ ધ્યાનવિમોક્ષાદીનાં સમાપત્ત્યા તસ્યૈવ તે ભવન્તિ । નાન્યસ્ય । ઇદં કર્મસ્વકજ્ઞાનબલાત્ । યત્પુનસ્તાનેવ ધ્યાનાદીનાશ્રિત્ય વિનેયાંસ્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈરવવદતિ । ઇદં ધ્યાનવિમોક્ષ[સમાધિ]સમાપત્તિજ્ઞાનબલાત્ । યત્ તાવચ્છ્રદ્ધા-દિસહજેન સંપ્રયુક્તં ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । ઇદં ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલાત્ । યત્પુનસ્તાન્યેવેન્દ્રિયાણિ મૃદુમધ્યાધિમાત્રાદિપ્રભેદેન વિભજતિ । ઇદમિન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલાત્ । યત્તાવદિન્દ્રિયપૂર્વ તેષુ તેષુ ધર્મેષ્વાશયં ગૃહ્ણાતિ । ઇદમિન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલાત્ । યત્પુનસ્તમેવાશયં નાના વિભજતિ ઇદં નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલાત્ ।
તસ્ય પુનરાશયસ્ય સમાસતઃ ષડ્ભિરાકારૈર્વિભાગો વેદિતવ્યઃ । અનૈર્યાણિક આશયઃ । તદ્યથા પૃથઙ્ મહેશ્વર-નારાયણ-બ્રહ્મલોકાદ્યધિમુક્તાનામ્ । નૈર્યાણિક આશયઃ તદ્યથા ત્રિષુ યાનેષ્વધિમુક્તાનામ્ । શુદ્ધિદૂર આશયઃ । તદ્યથા મૃદુમધ્યપરિપાકવ્યવસ્થિતાનામ્ । વિશુદ્ધિસમાસન્ન આશયઃ । તદ્યથા ઽધિમાત્રપરિપાકવ્યવસ્થિતાનામ્ । દૃષ્ટે એવ ધર્મે નિર્વાણપ્રાપ્ત્યાશયઃ । તદ્યથા શ્રાવકયાનેન નિર્વાણપ્રાપ્ત્યધિમુક્તાનામ્ । આયત્યાં નિર્વાણપ્રાપ્ત્યાશયઃ । તદ્યથા મહાયાનેન નિર્વાણપ્રાપ્ત્યધિમુક્તાનામ્ । યત્તાવદધિમુક્તિસમુત્થાપિતં તદુપમં બીજં ગૃહ્ણાતિ । ઇદં નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલાત્ । યત્પુનસ્તદેવ બીજં બિભજ્યાનેકપ્રકારં ગૃહ્ણાતિ । ઇદં નાનાધાતુજ્ઞાનબલાત્ । સ પુનર્ધાતુપ્રવિભાગઃ સમાસતશ્ચતુષ્પ્રકારો વેદિતવ્યઃ । પ્રકૃતિસ્થં બીજં પૂર્વાભ્યાસસમુત્થિતં બીજં વિશોધ્યં બીજમ્ । તદ્યથા પરિનિર્વાણધર્મકાણામ્ । અવિશોધ્યઞ્ચ બીજમ્ । તદ્યથા પરિનિર્વાણધર્મકાણામ્ । યત્તાવદ્યથા ધાત્વનુરૂપં પ્રતિપદમવતારં પ્રજાનાતિ । ઇદં નાનાધાતુજ્ઞાનબલાત્ । યત્પુનસ્તામેવ પ્રતિપદં સર્વૈઃ પ્રકારૈઃ પ્રવિભજતિ । ઇયં પ્રતિપત્સંક્લેશાયેયં વ્યવદાનાયેયમત્યન્તવ્યવદાનાયેયં નાત્યન્તવ્યવદાનાયેતિ । ( દુત્ત્ 277 ) ઇદં સર્વત્રગામિની પ્રતિપજ્જ્ઞાનબલાત્ । યત્તાવત્પૂર્વાન્તમનુસ્મરન્ સર્વગતિહેતું પૂર્વાન્તસહગતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇદં સર્વત્રગામિની પ્રતિપજ્જ્ઞાનબલાત્ । યત્પુનઃ પ્રવિભજ્ય વ્યવહારપદાનુગતં પૂર્વવત્ ષડ્વિધં ચરિતં પ્રજાનાતિ । ઇદં પૂર્વે નિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલાત્ । યત્તાવત્પૂર્વાન્તમારભ્ય સત્ત્વાનાં ચ્યુત્યુપપાદં પ્રજાનાતિ । ઇદં પૂર્વે નિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલાત્ । યત્પુનપરાન્તિકં સત્ત્વાનાં ચ્યુત્યુપપાદં પશ્યતિ । ઇદં ચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનબલાત્ । યત્તાવદપરિનિષ્ઠિત-સ્વકાર્થાનાં સત્ત્વાનામપરાન્તે ઉપપત્તિં પ્રતિસન્ધિં પ્રજાનાતિ । ઇદં ચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનબલાત્ । યત્પુનઃ પરિનિષ્ઠિતસ્વકાર્થાનાં સુવિમુક્તચિત્તાનાં દૃષ્ટધર્મનિર્વાણપ્રાપ્તિં પ્રજાનાતિ । ઇદમાસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલાત્ । અયમેષાં દશાનાં તથાગતબલાનામન્યોન્યં વિશેષશ્ચાવિશેષશ્ચ વેદિતવ્યઃ ।

ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ગ્રન્થતો યથાસૂત્રમેવ વેદિતવ્યાનિ । તત્ર ચત્વાર્યેતાનિ સ્થાનાનિ તથાગતૈઃ પરિષદિ પ્રતિજ્ઞાતવ્યાનિ ભવન્તિ । શ્રાવકાસાધારણો જ્ઞેયાવરણવિમોક્ષાત્સર્વાકારસર્વધર્માભિસંબોધઃ । ઇદં પ્રથમં સ્થાનમ્ । શ્રાવકસાધારણશ્ચ ક્લેશાવરણવિમોક્ષઃ । ઇદં દ્વિતીયં સ્થાનમ્ । વિમોક્ષકામાનાં ચ સત્ત્વાનાં દુઃખસમતિક્રમાય નૈર્યાણિકો માર્ગઃ । ઇદં તૃતીયં સ્થાનમ્ । તસ્યૈવ ચ માર્ગસ્ય પ્રાપ્તિવિબન્ધભૂતા યે આન્તરાયિકા ધર્માઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ । ઇદં ચતુર્થં સ્થાનમ્ । યથાર્થપ્રતિજ્ઞશ્ચ તથાગતઃ એષુ ચતુર્ષુ સ્થાનેષુ । અતઃ પ્રતિજ્ઞાવિગુણાં દ્વયોઃ પૂર્વયોઃ સ્થાનયોઃ કાયવાઙ્મનશ્ચેષ્ટાં પ્રતિજ્ઞાવિગુણાં ચ દ્વયોઃ પશ્ચિમયોઃ સ્થાનયોઃ પૂર્વાપરવિરોધતામયુક્તિપતિતાઞ્ચાપરેષાં દિવ્યદૃશાં ચાદિવ્યદૃશાઞ્ચ પરચિત્તવિદામપરિચિત્તવિદાં ચ પ્રતિજ્ઞાનસ્થાનપ્રતિપક્ષેણ સંચોદનાયાં નિમિત્તભૂતામસમનુપશ્યન્ યેનૈતાનિ સ્થાનાનિ વિશારદો ઽલીનચિત્તો નિરાશઙ્કો નિર્ભીઃ પ્રતિજાનાતિ । એતાવચ્ચ શાસ્ત્રા પ્રતિજ્ઞાતવ્યમ્ યદુત પરિપૂર્ણા સ્વહિતપ્રતિપત્તિઃ પરહિતપ્રતિપત્તિશ્ચ । તત્ર પૂર્વકાભ્યાં દ્વાભ્યાં સ્થાનાભ્યાં પરિપૂર્ણા સ્વહિતપ્રતિપત્તિઃ પ્રતિજ્ઞાતા ભવતિ । પશ્ચિમકાભ્યાં [સ્થાનાભ્યાં] પરિપૂર્ણા પરિહિતપ્રતિપત્તિઃ પ્રતિજ્ઞાતા ભવતિ । તત્રાત્મનઃ સર્વધર્માભિસંબોધાત્સમ્યક્સંબુદ્ધત્વં તથાગતો મહાયાનસંપ્રસ્થિતાન્ બોધિસત્ત્વાનધિકૃત્ય પ્રતિજાનીતે । સર્વાસ્ત્રવક્ષયં પુનઃ ( દુત્ત્ 278 ) શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનસંપ્રસ્થિતાન્ સત્ત્વાનધિકૃત્ય પ્રતિજાનીતે । માર્ગં નૈર્યાણિકં ધર્માનાન્તરાયિકાંસ્તદુભયાનધિકૃત્ય પ્રતિજાનીતે । એવમેતત્સૂત્રપદં તથાગતેન દેશિતમ્ । યો વા મે બોધિસત્ત્વાનાં શ્રાવકાણાઞ્ચ નૈર્યાણિકો માર્ગો દેશિત ઇતિ વિસ્તરઃ । સ ચ બોધિસત્ત્વાપદેશઃ સંગીતિકારૈઃ શ્રાવકપિટકાધિકારાદપનીતઃ । બોધિસત્ત્વપિટકે પુનર્બોધિસત્ત્વોપદેશ એવ કેવલઃ પઠ્યતે ।
ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ગ્રન્થતો યથાસૂત્રમેવ વેદિતવ્યાનિ । દીર્ઘરાત્રં તથાગત એવં કામઃ કચ્ચિન્મયા સુદેશિતે ધર્મે વિનેયાઃ પ્રતિપત્તૌ યથાવદવતિષ્ટેરન્નિતિ । તસ્ય ચ દીર્ઘરાત્રં તત્કામસ્ય ધર્મસ્વામિનો ગણપરિકર્ષકસ્ય તસ્યાઃ પ્રાર્થિતાયાઃ સમ્પત્તિભ્યામસંક્લેશસ્રિભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ સમાસતઃ પ્રભાવ્યતે ।
તાનિ પુનરેતાનિ પરિષત્ત્રયપ્રભેદાત્ ત્રીણિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે । તિસ્રઃ પરિષદા કતમાઃ । એકાન્તેન સમ્યક્ પ્રતિપદ્યન્તે સર્વ એવ । ઇયમેકા પરિષત્ । એકાન્તેન મિથ્યા પ્રતિપદ્યન્તે સર્વ એવ । ઇયં દ્વિતીયા પરિષત્ । તૃતીયા પુનઃ પરિષદ્યાસ્યાં તદેકત્યાઃ સમ્યક્ પ્રતિપદ્યન્તે તદેકત્યા મિથ્યા પ્રતિપદ્યન્તે ।
ત્રીણ્યરક્ષ્યાણિ યથાસૂત્રમેવ ગ્રન્થતો વેદિતવ્યાનિ । સમાસતઃ સર્વાકારકુકૃતપ્રતિચ્છાદનતા-પ્રહાણમ્ । એતત્તથાગતસ્ય ત્રિભિરરક્ષ્યૈઃ પરિદીપિતમ્ યદપિ તદર્થતો ઽપિ કિઞ્ચિદવ્યાકૃતં કુકૃતમાત્રકં ભવતિ કદાચિત્કર્હિચિત્સ્મૃતિપ્રમોષાત્ । તદપિ તથાગતસ્ય સર્વેણ સર્વ નાસ્તિ । અતસ્તથાગતો યથા પ્રતિજ્ઞાતસ્તથા સ્વભાવઃ । શ્રાવકાન્ નિગૃહ્ય નિગૃહ્ય બ્રવીતિ । પ્રસહ્ય પ્રસહ્ય તદેકત્યાનવસાદયતિ । તદેકત્યાન્ પ્રવાસયતિ । અપિ તુ નિષ્ઠુરં પ્રતિપદ્યતે નાસ્ય તેષ્વનુરક્ષા ઉત્પદ્યતે । મા હૈવ મે શ્રાવકાઃ સંવાસાન્વયાદપરિશુદ્ધકાયવાઙ્મનઃ-સમુદાચારતાં વિદિત્વા તેન વસ્તુના ઽનાત્તમનસ્કા અનભિરાદ્ધ્યાશ્ચોદયિષ્યન્તિ । પરેષાં વા આખ્યાસ્યન્તીતિ ।
તત્ર તથાગતાનાં મહાકરુણા સર્વાકારા યથા પૂર્વનિર્દિષ્ટા પૂજાસેવાપ્રમાણપટલે વેદિતવ્યા । સા પુનરપ્રમાણા નિરુત્તરા તાથાગતી વેદિતવ્યા । તત્ર તથાગતસ્યાનુષ્ટેયં યચ્ચ ભવતિ [યત્ર ચ ભવતિ] યથા ચ ભવતિ યદા ચ ભવતિ તત્ર તસ્ય તથા તદા સમ્યગનુષ્ઠાનાદિયં તથાગતસ્યાસમ્મોષધર્મતેત્યુચ્યતે । ઇતિ યા ચ તત્ર તથાગતસ્ય સર્વકૃત્યેષુ સર્વદેશેષુ સર્વકૃત્યોપાયેષુ સર્વકાલેષુ સ્મૃત્યસંપ્રમોષતા સદોપસ્થિતસ્મૃતિતા । ઇયમત્રાસમ્મોષ-ધર્મતા દ્રષ્ટવ્યા ।
તત્ર યા તથાગતસ્ય સ્પન્દિતે વા પ્રેક્ષિતે વા કથિતે વા વિહારે વા ક્લેશસદ્ભાવસદૃશં ચેષ્ટા ઽસમુદાચાર-પ્રચારતા । અયં તથાગતસ્ય વાસનાસમુદ્ઘાત ઇત્યુચ્યતે । અર્હતાં પુનઃ પ્રહીણક્લેશાનામપિ ક્લેશસદ્ભાવસદૃશી ચેષ્ટા સ્પન્દિત-પ્રેક્ષિત-કથિત-વિહૃતેષુ ભવત્યેવ ।
સમાસતસ્તથાગતેન ધર્માણાં ત્રયો રાશયો ઽભિસંબુદ્ધાઃ । કતમે ત્રયઃ । અર્થોપસંહિતા ધર્મા અનર્થોપસંહિતા નૈવાર્થોપસંહિતાઃ નાનર્થોપસંહિતાઃ । તત્ર યત્તથાગતસ્યાનર્થોપસંહિતેષુ નૈવાર્થોપસંહિત-નાનર્થોપસંહિતેષુ સર્વધર્મેષુ જ્ઞાનમ્ । ઇદં તથાગતસ્ય સર્વાકારજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । તત્ર યત્તથાગતસ્યાર્થોપસંહિતેષુ સર્વધર્મેષુ જ્ઞાનમ્ । ઇદં તથાગતસ્ય વરજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । તત્ર યચ્ચ સર્વાકારં જ્ઞાનં યચ્ચ વરજ્ઞાનં તદૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય સર્વાકારવરજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે ।
તદેતદભિસમસ્ય સર્વઞ્ચત્વારિંશદુત્તરમાવેણિકં બુદ્ધધર્મશતં ભવતિ । તત્ર લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાન્યનેન બોધિસત્ત્વભૂતેન ચરમે ભવે સુપરિશુદ્ધાનિ પ્રતિલબ્ધાનિ ભવન્તિ । યદા તુ બોધિમણ્ડે નિષીદતિ સુપરિપૂર્ણ-બોધિસંભારમાર્ગો બોધિસત્ત્વઃ પશ્ચિમે ભવે તદાસાવનાચાર્યકં સપ્તત્રિંશતં બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયન્નેકક્ષણાનાવરણજ્ઞાનદં નામ સમાધિં પ્રતિલભતે શૈક્ષ્યભૂતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય વજ્રોપમસમાધિ-સંગૃહીતમ્ । તસ્યાનન્તરં દ્વિતીયે ક્ષણે પરિશિષ્ટાનાં દશબલાદીનાં બુદ્ધધર્માણાં સર્વાકાર-વરજ્ઞાન-પર્યવસાનાનાં સુવિશુદ્ધતાં નિરુત્તરતાં સકૃત્પ્રતિલભતે । તેષાઞ્ચ લાભાત્ સર્વસ્મિન્ જ્ઞેયે ઽસક્તમનાવરણં સુવિશુદ્ધં નિર્મલં જ્ઞાનં પ્રવર્તતે આભોગમાત્ર-પ્રતિબદ્ધમ્ । પરિપૂર્ણસંકલ્પશ્ચ ભવતિ । તથા પરિપૂર્ણમનોરથઃ સમતિક્રાન્તો બોધિસત્ત્વચર્યા બોધિસત્ત્વભૂમિમ્ । તથાગતચર્યાં તથાગતભૂમિમવક્રાન્તો ( દુત્ત્ 280 ) ભવતિ । સારગતસ્ય ચ જ્ઞેયાવરણપક્ષ્યસ્ય દૌષ્ઠુલ્યસ્ય નિરવશેષં પ્રહાણાદસ્યાશ્રયઃ પરિવૃત્તો ભવતિ । સા ચાસ્ય નિરુત્તરા આશ્રયપરિવૃત્તિઃ । અન્યાઃ સર્વાઃ પરમવિહારાવસાના બોધિસત્ત્વાનામાશ્રયપરિવૃત્તયઃ સોત્તરા એવ વેદિતવ્યાઃ ।

તત્ર નિષ્ઠાગમન-ભૂમિસ્થિતસ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્ય [તથાગતસ્ય ચ કથં જ્ઞાનવિશેષો ઽવગન્તવ્યો જ્ઞાનાન્તરમ્ । ઇહ નિષ્ઠાગમન-ભૂમિસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય] પેલવપટાન્તરિતં યથાચક્ષુષ્મતો રૂપદર્શનમ્ । એવં તસ્ય સર્વસ્મિન્ જ્ઞેયે જ્ઞાનં વેદિતવ્યમ્ । યથા પુનર્ન કેનચિદન્તરિતમ્ । એવં તથાગતસ્ય જ્ઞાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદ્યથા સર્વાકારરંગ-પરિપૂર્ણં ચિત્રકર્મ પશ્ચિમયા સુવિશુદ્ધયા રંગલેખયા ઽપરિશોધિતમ્ । એવં તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય જ્ઞાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । યથા સુવિશોધિતમેવં તથાગતસ્ય જ્ઞાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદ્યથા ચક્ષુષ્મતઃ પુરુષસ્ય મન્દતમસ્કં રૂપદર્શનમ્ । એવં બોધિસત્ત્વસ્ય પૂર્વવત્ । યથા સર્વાકારાપગતતમસ્કમેવં તથાગતસ્ય જ્ઞાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદ્યથા ચક્ષુષ્મત આરાદ્રૂપદર્શનમ્ એવં એવં બોધિસત્ત્વસ્ય પૂર્વવત્ યથા આસન્ને એવં તથાગતસ્ય પૂર્વવત્ । યથા મૃદુતૈમિરિકસ્ય રૂપદર્શનમ્ એવં બોધિસત્ત્વસ્ય પૂર્વવત્ યથા સુવિશુદ્ધ-ચક્ષુષઃ એવં તથાગતસ્ય પૂર્વવત્ । યથા ગર્ભગતસ્યાત્મભાવ એવં નિષ્ઠાગમનભૂમિસ્થિતો બોધિસત્ત્વો દ્રષ્ટવ્યઃ । યથોપપત્તિભવે જાતસ્યાત્મભાવ એવં તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ । યથાર્હતઃ સ્વપ્નાન્તરગતસ્ય ચિત્તપ્રચારસ્તથા નિષ્ઠાગમન-ભૂમિસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય દ્રષ્ટવ્યઃ । યથા તસ્યૈવ પ્રતિવિબુદ્ધસ્ય ચિત્તપ્રચાર એવં તથાગતસ્ય દ્રષ્ટવ્યઃ । તદ્યથા પ્રદીપસ્યાવિશુદ્ધસ્ય સ્વભાવઃ તથા નિષ્ઠાગમન-ભૂમિસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય જ્ઞાનસ્વભાવો દ્રષ્ટવ્યઃ । યથા સુવિશુદ્ધસ્ય પ્રદીપસ્ય સ્વભાવઃ એવં તથાગતસ્ય જ્ઞાનસ્વભાવો દ્રષ્ટવ્યઃ । અતો મહજ્જ્ઞાનાન્તરમાત્મભાવાન્તરં ચિન્તાન્તરં તથાગતનિષ્ઠાગમનભૂમિસ્થિત-બોધિસત્ત્વયોર્વેદિતવ્યમ્ ।
એવમભિસંબુદ્ધો બોધિસ્તથાગતો દશસુ દિક્ષુ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રે સર્વબુદ્ધકાર્યં કરોતિ । તત્ર બુદ્ધકાર્યં કતમત્ । સમાસતો દશેમાનિ તથાગતસ્ય તથાગતકૃત્યાનિ તથાગતકરણીયાનિ । એકૈકઞ્ચ તથાગતકૃત્યમપ્રમાણાનાં સત્ત્વાનામર્થકારકં ભવતિ । નાસ્ત્યત ઉત્તરિ નાસ્ત્યતો ભૂયઃ । કતમાનિ દશ । સ્વે મહાપુરુષભાવે ( દુત્ત્ 281 ) આદિત એવ ચિત્તપ્રસાદકારકમહાપુરુષ[ભાવ]સંપ્રત્યયજનના પ્રથમં તથા[ગત]કૃત્યં તચ્ચ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનૈઃ સમ્પાદયતિ । સર્વસત્ત્વાનાં સર્વાકારાવવાદપ્રયોગતથાગતકૃત્યં [યત્] ચતસ્રભિઃ સર્વાકારપરિશુદ્ધિભિઃ સમ્પાદયતિ । [ઇદં] દ્વિતીયં તથાગતકૃત્યમ્ । સર્વસત્ત્વકાર્યકરણસામર્થ્યં સર્વસંશયચ્છેદનસામર્થ્યઞ્ચ તૃતીયં તથાગતકૃત્યમ્ । યત્તથાગતો દશભિર્તાથાગતબલૈઃ સમ્પાદયતિ તથા હિ તથાગતો દશભિઃ પૂર્વનિર્દિષ્ટૈર્વલૈઃ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વાર્થસમ્પાદનં પ્રતિ સમર્થો ભવતિ । યે ચૈનં તથાગતબલાન્યારભ્ય પ્રશ્નં પૃચ્છન્તિ યથા યાનિ તથાગતેન જ્ઞાતાનિ દૃષ્ટાનિ વિદિતાનિ વિજ્ઞાતાનિ તથા તાનિ તથાગતસ્તેષાં પ્રશ્નં પૃષ્ટો વ્યાકરોતિ । સર્વપરપ્રવવાદનિગ્રહઃ સ્વવાદવ્યવસ્થાપના તથાગતસ્ય ચતુર્થં કૃત્યમ્ । યત્તથાગતો વૈશારદ્યૈઃ સમ્પાદયતિ તથાગતાજ્ઞાયાં સ્થિતેષ્વસ્યિતેષુ ચ વિનેયેષ્વસંક્લિષ્ટચિત્તતા પઞ્ચમં તથાગતકૃત્યમ્ । યત્તથાગતઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ સમ્પાદયતિ યથાવાદિ તથાકારિતા ષષ્ઠં તથાગતકૃત્યમ્ । યત્તથાગતઃ અરક્ષ્યૈઃ સમ્પાદયતિ બુદ્ધચક્ષુષા રાત્રિન્દિવં સર્વલોકવ્યવલોકના સપ્તમં તથાગતકૃત્યમ્ । યત્તથાગતો મહાકરુણયા સમ્પાદયતિ । સર્વસત્ત્વસર્વકૃત્યાવિહારાણિ અષ્ટમં તથાગતકૃત્યમ્ । યત્તથાગતો ઽસમ્મોષધર્મતયા સમ્પાદયતિ તથાગતસ્યાચારવિહારસ્ય યથાવદનુવર્તના અધિતિષ્ઠના નવમં તથાગતકૃત્યમ્ । યત્તથાગતો વાસનાસમુદ્ધાતેન સમ્પાદયતિ યે ધર્મા અનર્થોપસંહિતા યે ચ નૈવાર્થોપસંહિતાનાનાર્થોપસંહિતાસ્તાનભિનિર્વર્જ્ય યે ચ ધર્મા અર્થોપસંહિતાસ્તેષાં સમાખ્યાનં વિવરણા ઉત્તાનીકર્મે દશમં તથાગતકૃત્યમ્ । યત્તથાગતઃ સર્વાકારવરજ્ઞાનેન સમ્પાદયતિ એવં હિ તથાગતો ઽનેનાવેણિકેન ચત્વારિંશદુત્તરેણ બુદ્ધધર્મશતેન દશતથાગત કૃત્યાનિ કુર્વન્ સર્વબુદ્ધકાર્યં કરોતિ । વિસ્તરવિભાગતઃ પુનરસ્યૈવ બુદ્ધકાર્યસ્ય ન સુકરાસંખ્યાં કર્તું યાવત્કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રૈરપિ ।
અયં સ તથાગતો વિહારસ્તથાગતી ભૂમિઃ પ્રતિષ્ઠેત્યુચ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ । એતામાશ્રિત્યૈતાં પ્રતિષ્ઠાય યસ્યાઃ સ્પૃહયમાણરૂપા બોધિસત્ત્વા બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ શિક્ષન્તે અધિગમ્યાપિ ચ તાં પ્રતિષ્ઠામેતામેવાશ્રિત્યૈતાં પ્રતિષ્ઠાય સર્વસત્ત્વાનાં સર્વાર્થાન્ સામ્પાદયતિ । તસ્માત્પ્રતિષ્ઠેત્યુચ્યતે ।
સર્વે ચૈતે બુદ્ધધર્મા અત્યર્થં પરાર્થક્રિયાનુકૂલાઃ પરાર્થક્રિયાપ્રભાવિતાશ્ચ તથાગતાનામ્ । [ન] તથા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ । તસ્માત્તસ્યૈવ તે આવેણિકા ઇત્યુચ્યન્તે । સન્તિ ચ તે બુદ્ધધર્મા યે સર્વેણ સર્વં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધેષુ નોપલભ્યન્તે । તદ્યથા મહાકરુણા ઽસમ્મોષધર્મતા વાસનાસમુદ્ધાતઃ સર્વાકારવરજ્ઞાનમ્ । યે ઽપિ ચોપલભ્યન્તે તે ઽપિ ન સર્વાકારપરિપૂર્ણાઃ । તથાગતસ્ય તુ સર્વે ચોપલભ્યન્તે સર્વાકારપરિપૂર્ણાશ્ચાતિક્રાન્તતરાશ્ચ પ્રણીતતરાશ્ચ । તસ્માત્તે તસ્યાવેણિકા ઇત્યુચ્યન્તે । કૈવલ્યાર્થશ્ચાવેણિકાર્થો વેદિતવ્યઃ ।
ઇત્યયં પરિપૂર્ણો બોધિસત્ત્વાનાં શિક્ષામાર્ગઃ । શિક્ષામાર્ગફલઞ્ચ પ્રકાશિતમ્ । સર્વબોધિસત્ત્વ-શિક્ષામાર્ગસ્ય શિક્ષામાર્ગફલસ્ય ચ તર્વાકારસ્ય નિર્દેશાય અધિષ્ઠાનભૂતમ્ સા ખલ્વિયં બોધિસત્ત્વભૂમિર્બોધિસત્ત્વપિટકમાતૃકેત્યપ્યુચ્યતે । મહાયાનસંગ્રહ ઇત્યપ્યુચ્યતે । [પ્રણાશા-]પ્રણાશપથવિવરણમિત્યુચ્યતે । અનાવરણજ્ઞાનવિશુદ્ધિ મૂલમિત્યપ્યુચ્યતે । યઃ કશ્ચિત્ સદેવમાનુષા[સુરા]લ્લોકાદ્દેવભૂતો વા [મનુષ્યભૂતો વા] શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વાસ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ દૃઢામધિમુક્તિમુત્પાદ્યેમાં શ્રોષ્યત્યુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ ભાવનાકારેણ વા પ્રયોક્ષ્યતે પરેષાં વા વિસ્તરેણ પ્રકાશયિષ્યત્યન્તતો લેખયિત્વા ધારયિષ્યતિ પૂજાસત્કારઞ્ચ પ્રયોક્ષ્યતે । તસ્ય સમાસતો યાવાન્ પુણ્યસ્કન્ધો ભગવતા સર્વબોધિસત્ત્વપિટકે સંગૃહીતસ્ય સૂત્રાન્તસ્ય શ્રવણાદિકર્મણ આખ્યાત ઉત્તાનો વિવૃતઃ પ્રજ્ઞપ્તઃ પ્રકાશિતઃ તાવાનસ્ય પુણ્યસ્કન્ધઃ પ્રત્યાશંસિતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । તથા હ્યસ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ સર્વસ્ય બોધિસત્ત્વપિટકસ્યોદ્દેશનિર્દેશમુખાનિ સંગૃહીતાન્યાખ્યાતાનિ । યાવચ્ચાસ્યાં [બોધિસત્ત્વ]ભૂમૌ યો ધર્મવિનયો વિસ્તરેણ પ્રકાશિતઃ સ બહુલમુદ્દેશસ્વાધ્યાય-ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિતઃ સ્થાસ્યતિ પૃથુવૃદ્ધિવૈપુલ્યતાઞ્ચ ગમિષ્યતિ ન તાવત્સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકાઃ પ્રચુરા ભવિષ્યન્તિ સદ્ધર્માન્તર્દ્ધાનાય । યતશ્ચ પુનઃ સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકાઃ પ્રચુરા ભવિષ્યન્તિ તતશ્ચાયં સદ્ધર્મો ભૂતાર્થોપસંહિતો તસ્ય તદન્તર્ધાનં ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે નિષ્ઠે યોગસ્થાને ષષ્ઠં પ્રતિષ્ઠાપટલમ્ ।

॥ સમાપ્તા ચ બોધિસત્ત્વભૂમિઃ ॥
॥ કૃતિરિયમાચાર્યાર્યાસઙ્ગપાદાનામ્ ॥
યે ધર્મા હેતુપ્રભવા હેતું તેષાન્તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાઞ્ચ યો નિરોધ એવં વાદી મહાશ્રમણઃ ॥