બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 4

ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં બોધિચિત્તપરિગ્રહો નામ તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ ॥
4. બોધિચિત્તાપ્રમાદો નામ ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ ।
એવં ગૃહીત્વા સુદૃઢં બોધિચિત્તં જિનાત્મજઃ ।
શિક્ષાનતિક્રમે યત્નં કુર્યાન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ

સહસા યત્સમારબ્ધં સમ્યગ્ યદવિચારિતમ્ ।
તત્ર કુર્યાન્ન વેત્યેવં પ્રતિજ્ઞાયાપિ યુજ્યતે

વિચારિતં તુ યદ્બુદ્ધૈર્મહાપ્રાજ્ઞૈશ્ચ તત્સુતૈઃ ।
મયાપિ ચ યથાશક્તિ તત્ર કિં પરિલમ્બ્યતે

યદિ ચૈવં પ્રતિજ્ઞાય સાધયેયં ન કર્મણા ।
એતાં સર્વાં વિસંવાદ્ય કા ગતિર્મે ભવિષ્યતિ

મનસા ચિન્તયિત્વાપિ યો ન દદ્યાત્પુનર્નરઃ ।
સ પ્રેતો ભવતીત્યુક્તમલ્પમાત્રે ઽપિ વસ્તુનિ

કિમુતાનુત્તરં સૌખ્યમુચ્ચૈરુદ્ધુષ્ય ભાવતઃ ।
જગત્સર્વં વિસંવાદ્ય કા ગતિર્મે ભવિષ્યતિ

વેત્તિ સર્વજ્ઞ એવૈતામચિન્ત્યાં કર્મણો ગતિમ્ ।
યદ્બોધિચિત્તત્યાગે ઽપિ મોચયત્યેવ તાં નરાન્

બોધિસત્ત્વસ્ય તેનૈવં સર્વાપત્તિર્ગરીયસી ।
યસ્માદાપદ્યમાનો ઽસૌ સર્વસત્ત્વાર્થહાનિકૃત્

યો ઽપ્યન્યઃ ક્ષણમપ્યસ્ય પુણ્યવિઘ્નં કરિષ્યતિ ।
તસ્ય દુર્ગતિપર્યન્તો નાસ્તિ સત્ત્વાર્થઘાતિનઃ

એકસ્યાપિ હિ સત્ત્વસ્ય હિતં હત્વા હતો ભવેત્ ।
અશેષાકાશપર્યન્તવાસિનાં કિમુ દેહિનામ્

એવમાપત્તિબલતો બોધિચિત્તબલેન ચ ।
દોલાયમાનઃ સંસારે ભૂમિપ્રાપ્તૌ ચિરાયતે

તસ્માદ્યથાપ્રતિજ્ઞાતં સાધનીયં મયાદરાત્ ।
નાદ્ય ચેત્ક્રિયતે યત્નસ્તલેનાસ્મિ તલં ગતઃ

અપ્રમેયા ગતા બુદ્ધાઃ સર્વસત્ત્વગવેષકાઃ ।
નૈષામહં સ્વદોષેણ ચિકિત્સાગોચરં ગતઃ

અદ્યાપિ ચેત્તથૈવ સ્યાં યથૈવાહં પુનઃ પુનઃ ।
દુર્ગતિવ્યાધિમરણચ્છેદભેદાદ્યવાપ્નુયામ્

કદા તથાગતોત્પાદં શ્રદ્ધાં માનુષ્યમેવ ચ ।
કુશલાભ્યાસયોગ્યત્વમેવં લપ્સ્યે ઽતિદુર્લભમ્

( બ્ચ્પ્ 45 ) આરોગ્યં દિવસં ચેદં સભક્તં નિરુપદ્રવમ્ ।
આયુઃક્ષણં વિસંવાદિ કાયોપાચિતકોપમઃ

ન હીદૃશૈર્મચ્ચરિતૈર્માનુષ્યં લભ્યતે પુનઃ ।
અલભ્યમાને માનુષ્યે પાપમેવ કુતઃ શુભમ્

યદા કુશલયોગ્યો ઽપિ કુશલં ન કરોમ્યહમ્ ।
અપાયદુઃખૈઃ સંમૂઢઃ કિં કરિષ્યામ્યહં તદા

અકુર્વતશ્ચ કુશલં પાપં ચાપ્યુપચિન્વતઃ ।
હતઃ સુગતિશબ્દો ઽપિ કલ્પકોટિશતૈરપિ

અત એવાહ ભગવાન્માનુષ્યમતિદુર્લભમ્ ।
મહાર્ણવયુગચ્છિદ્રકૂર્મગ્રીવાર્પણોપમમ્

એકક્ષણકૃતાત્ પાપાદવીચૌ કલ્પમાસ્યતે ।
અનાદિકાલોપચિતાત્ પાપાત્ કા સુગતૌ કથા

ન ચ તન્માત્રમેવાસૌ વેદયિત્વા વિમુચ્યતે ।
તસ્માત્તદ્વેદયન્નેવ પાપમન્યત્ પ્રસૂયતે

નાતઃ પરા વઞ્ચનાસ્તિ ન ચ મોહો ઽસ્ત્યતઃ પરઃ ।
યદીદૃશં ક્ષણં પ્રાપ્ય નાભ્યસ્તં કુશલં મયા

યદિ ચૈવં વિમૃષ્યામિ પુનઃ સીદામિ મોહિતઃ ।
શોચિષ્યામિ ચિરં ભૂયો યમદૂતૈઃ પ્રચોદિતઃ

ચિરં ધક્ષ્યતિ મે કાયં નારકાગ્નિઃ સુદુઃસહઃ ।
પશ્ચાત્તાપાનલશ્ચિત્તં ચિરં ધક્ષ્યત્યશિક્ષિતમ્

કથંચિદપિ સંપ્રાપ્તો હિતભૂમિં સુદુર્લભામ્ ।
જાનન્નપિ ચ નીયે ઽહં તાનેવ નરકાન્ પુનઃ

અત્ર મે ચેતના નાસ્તિ મન્ત્રૈરિવ વિમોહિતઃ ।
ન જાને કેન મુહ્યામિ કો ઽત્રાન્તર્મમ તિષ્ઠતિ

હસ્તપાદાદિરહિતાસ્તૃષ્ણાદ્વેષાદિશત્રવઃ ।
ન શૂરા ન ચ તે પ્રાજ્ઞાઃ કથં દાસીકૃતો ઽસ્મિ તૈઃ

મચ્ચિત્તાવસ્થિતા એવ ઘ્નન્તિ મામેવ સુસ્થિતાઃ ।
તત્રાપ્યહં ન કુપ્યામિ ધિગસ્થાનસહિષ્ણુતામ્

સર્વે દેવા મનુષ્યાશ્ચ યદિ સ્યુર્મમ શત્રવઃ ।
તે ઽપિ નાવીચિકં બન્હિં સમુદાનયિતું ક્ષમાઃ

( બ્ચ્પ્ 46 ) મેરોરપિ યદાસઙ્ગાન્ન ભસ્માપ્યુપલભ્યતે ।
ક્ષણાત્ ક્ષિપન્તિ માં તત્ર બલિનઃ ક્લેશશત્રવઃ

ન હિ સર્વાન્યશત્રૂણાં દીર્ઘમાયુરપીદૃશમ્ ।
અનાદ્યન્તં મહાદીર્ઘં યન્મમ ક્લેશવૈરિણામ્

સર્વે હિતાય કલ્પન્તે આનુકૂલ્યેન સેવિતાઃ ।
સેવ્યમાનાસ્ત્વમી ક્લેશાઃ સુતરાં દુઃખકારકાઃ

ઇતિ સંતતદીર્ઘવૈરિષુ વ્યસનૌઘપ્રસવૈકહેતુષુ ।
હૃદયે નિવસત્સુ નિર્ભયં મમ સંસારરતિઃ કથં ભવેત્

ભવચારકપાલકા ઇમે નરકાદિષ્વપિ વધ્યઘાતકાઃ ।
મતિવેશ્મનિ લોભપઞ્જરે યદિ તિષ્ઠન્તિ કુતઃ સુખં મમ

તસ્માન્ન તાવદહમત્ર ધુરં ક્ષિપામિ યાવન્ન શત્રવ ઇમે નિહતાઃ સમક્ષમ્ ।
સ્વલ્પે ઽપિ તાવદપકારિણિ બદ્ધરોષા માનોન્નતાસ્તમનિહત્ય ન યાન્તિ નિદ્રામ્

પ્રકૃતિમરણદુઃખિતાન્ધકારાન્ । રણશિરસિ પ્રસભં નિહન્તુમુગ્રાઃ ।
અગણિતશરશક્તિઘાતદુઃખા ન વિમુખતામુપયાન્ત્યસાધયિત્વા

કિમુત સતતસર્વદુઃખહેતૂન્ પ્રકૃતિરિપૂનુપહન્તુમુદ્યતસ્ય ।
ભવતિ મમ વિષાદદૈન્યમદ્ય વ્યસનશતૈરપિ કેન હેતુના વૈ

અકારણેનૈવ રિપુક્ષતાનિ ગાત્રેષ્વલંકારવદુદ્વહન્તિ ।
મહાર્થસિદ્ધ્યૈ તુ સમુદ્યતસ્ય દુઃખાનિ કસ્માન્મમ બાધકાનિ

સ્વજીવિકામાત્રનિબદ્ધચિત્તાઃ કૈવર્તચણ્ડાલકૃષીવલાદ્યાઃ ।
શીતાતપાદિવ્યસનં સહન્તે જગદ્ધિતાર્થં ન કથં સહે ઽહમ્

દશદિગ્વ્યોમપર્યન્તજગત્ક્લેશવિમોક્ષણે ।
પ્રતિજ્ઞાય મદાત્માપિ ન ક્લેશેભ્યો વિમોચિતઃ

આત્મપ્રમાણમજ્ઞાત્વા બ્રુવન્નુન્મત્તકસ્તદા ।
અનિવર્તી ભવિષ્યામિ તસ્માત્ક્લેશવધે સદા

અત્ર ગ્રહી ભવિષ્યામિ બદ્ધવૈરશ્ચ વિગ્રહી ।
અન્યત્ર તદ્વિધાત્ક્લેશાત્ ક્લેશઘાતાનુબન્ધિનઃ

ગલન્ત્વન્ત્રાણિ મે કામં શિરઃ પતતુ નામ મે ।
ન ત્વેવાવનતિં યામિ સર્વથા ક્લેશવૈરિણામ્

નિર્વાસિતસ્યાપિ તુ નામ શત્રોર્દેશાન્તરે સ્થાનપરિગ્રહઃ સ્યાત્ ।
યતઃ પુનઃ સંભૃતશક્તિરેતિ ન ક્લેશશત્રોર્ગતિરીદૃશી તુ

( બ્ચ્પ્ 47 ) નાય, ન તુ ક્લેશશત્રોઃ । ન તસ્ય ઇતરશત્રુવત્સમાચારો દૃશ્યતે । કુતઃ પુનરેવમિચ્છયા લભ્યત ઇત્યાહ-
ક્વાસૌ યાયાન્મન્મનઃસ્થો નિરસ્તઃ સ્થિત્વા યસ્મિન્ મદ્વધાર્થં યતેત ।
નોદ્યોગો મે કેવલં મન્દબુદ્ધેઃ ક્લેશાઃ પ્રજ્ઞાદૃષ્ટિસાધ્યા વરાકાઃ

મમ ચિત્તાન્નિર્વાસિતઃ અસૌ ક્લેશરિપુઃ કુત્ર ગત્વા અવસ્થાનં કુર્યાત્, યત્રાવસ્થિતિં કૃત્વા મમ વધાય યતેત? નૈવ તત્સ્થાનમુત્પશ્યામિ, નિર્મૂલિતસ્ય પુનરુત્થાનાયોગાદિતિ ભાવઃ । અહમેવ તુ કેવલમનુત્સાહી, અપટુબુદ્ધિપ્રચારત્વાત્ । ક્લેશાઃ પુનરિમે નિર્મૂલત્વાત્ પરમાર્થતત્ત્વદર્શનમાત્રપ્રહેયાસ્તપસ્વિનઃ ॥
એતદેવ પ્રસાધયન્નાહ-
ન ક્લેશા વિષયેષુ નેન્દ્રિયગણે નાપ્યન્તરાલે સ્થિતા
નાતો ઽન્યત્ર કુહ સ્થિતાઃ પુનરમી મથ્નન્તિ કૃત્સ્નં જગત્ ।
મનોજ્ઞાદિવિષયદર્શને ઽપિ કેષાંચિત્સંવૃતેન્દ્રિયાણાં ક્લેશાનુત્પત્તેઃ પરમાણુશો વિચારે ઽપિ તત્રાદર્શનાત્ । ન વિષયેષુ, નાપિ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયગણે પૂર્વવત્, ધર્મચિન્તાદ્યવસ્થાયામિન્દ્રિયસદ્ભાવે ઽપ્યનુપલબ્ધેઃ । નાપિ વિષયેન્દ્રિયયોરન્તરાલે મધ્યે તિષ્ઠન્તિ, દૃશ્યાનામનુપલબ્ધેરેવ । ન ચ એતેભ્યો ઽન્યસ્મિન્ સ્થાને ક્વચિદવસ્થિતા નિશ્ચિતાઃ । અતો નિર્મૂલતયા તત્ત્વશૂન્યા આગન્તુકા એવ, અભૂતપરિકલ્પમાત્રપ્રસૂતત્વાત્ । તથાભૂતા અપિ જગદશેષં મથ્નન્તિ । તથા ચ કિમત્ર સમુચિતમસ્તિ? આહ-
માયૈવેયમતો વિમુઞ્ચ હૃદયં ત્રાસં ભજસ્વોદ્યમં
પ્રજ્ઞાર્થં કિમકાણ્ડ એવ નરકેષ્વાત્માનમાબાધસે

યથા હિ માયા હસ્ત્યાકારતયા તદાકારશૂન્યાપિ મન્ત્રૌષધપ્રભાવાદિદંપ્રત્યયતયા મન્ત્રેણ તત્ત્વરહિતાપિ પ્રતિભાસતે, તથા અમી અપિ ક્લેશા વિપર્યાસનિમિત્તા અયોનિશોમનસિકારસમુદ્ભૂતા ઇદંપ્રતીત્યતામાત્રતો નિસ્તત્ત્વા એવ પ્રકાશન્તે । અતો વિજહીહિ હૃદય ત્રાસં ક્લેશેભ્યઃ । કે નામ અમી વરાકાઃ પરમાર્થતો વિચાર્યમાણાઃ? અતો ભજસ્વ ઉદ્યમમ્, ઉત્સાહં કુરુષ્વ પ્રજ્ઞાર્થં તત્ત્વપ્રવિચયાધિગમાય । કિમકાણ્ડ એવ નિષ્પ્રયોજનમેવ નરકેષુ સંઘાતાદિષુ ક્લેશવશગતયા આત્માનમાબાધસે, પીડયસિ?
ઇદાનીં પ્રાક્તનમર્થમશેષમુપસંહરન્નાહ-
એવં વિનિશ્ચિત્ય કરોમિ યત્નં યથોક્તશિક્ષાપ્રતિપત્તિહેતોઃ ।
વૈદ્યોપદેશાચ્ચલતઃ કુતો ઽસ્તિ ભૈષજ્યસાધ્યસ્ય નિરામયત્વમ્