Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bodhicaryāvatārapañjikā · Chapter 1

1.1

śāntidevaviracitaḥ bodhicaryāvatāraḥ /
prajñākaramativiracitayā pañjikākhyavyākhyayā saṃvalitaḥ /
// om namo buddhāya /
1. bodhicittānuśaṃso nāma prathamaḥ paricchedaḥ /
sugatān sasutān sadharmakāyān praṇipatyādarato 'khilāṃśca bandyān /
sugatātmajasaṃvarāvatāraṃ kathayiṣyāmi yathāgamaṃ samāsāt

1.2

............ akhilāṃśca bandyāniti kalyāṇamitraprabhṛtīnām / sugatātmajasaṃvarāvatāramiti abhidheyakathanam / kathayiṣyāmīti prayojanābhidhānam / saṃbandhapratipādanapadaṃ tu na vidyate, sāmarthyādeva tu sa pratipattavyaḥ / yathāgamamiti svātantryaparihārapadam / samāsāditi punaruktatāparihāravacanam / iti samudāyārthaḥ / avayavārthastu ucyate / sugatānityatra gataśabdena sarvapṛthagjanebhyo bhagavatāṃ vyavacchedaṃ darśayati, teṣāṃ saṃsārāntargatatvāt, bhagavatāṃ tu saṃsāravinirgatatvāt / suśabdastu praśastādyarthatrayavṛttiviśiṣṭaṃ suga.......... / tenāyamarthaḥ- praśastaṃ yathā bhavati evaṃ madhyamapratipadā kleśādyāvaraṇaprahāṇaṃ gatāḥ sugatāḥ / anena prahāṇasaṃpattiruktā / yadi vā / praśastaṃ sarvadharmaniḥsvabhāvatātattvaṃ gatā adhigatāḥ sugatāḥ / anena adhigamasaṃpadupadarśitā / ya[di vā]..............tīrthikaśāstṛbhyo bhagavatāṃ viśeṣaścopadarśito bhavati / teṣāmātmādibhāvābhiniveśavaśāt praśastagamanābhāvāt / ātmādīnāṃ ca pramāṇabādhitatvāt / saṃsārāpratipakṣatvācca apraśastaṃ gamanam / apunarāvṛttyā vā gatāḥ, punarjanmano rāgādinā ......... haṃkāraśuddhayā ahaṃkārabījasya avidyāyāḥ sarvathā prahāṇāt sugatāḥ / anena strotaāpannasakṛdāgāmibodhisattvebhyo 'pi bhagavatāṃ viśeṣo darśitaḥ / teṣāṃ praśastagamane 'pi sarvadhātvaprahāṇāt punarāvṛttisaṃbhavāt / niḥśeṣaṃ vā ..........sarvavāsanāyā api kāyabāgbuddhivaiguṇyalakṣaṇāyāḥ svayamadhigatamārgoktāvapāṭavasya vā sarvathā prahāṇāt sugatāḥ / etāvatā saṃpūrṇagāmitvaṃ bhagavatāṃ pratipāditam / anenāpi anāgāmiśrāvakapratyekabuddhebhyo bhagavatāmasādhāraṇaguṇatvamāveditam / teṣāṃ..........kāyavāgbuddhivaiguṇyasya svādhigatamārgoktayapāṭavasya ca saṃbhavāt / evaṃ ca buddhatvamaśeṣaguṇasarasamasādhāraṇamaparayogibhiḥ
sugataśabdena khyāpitam / tānevaṃbhūtān sugatānādarataḥ paramaprasādena praṇipatyeti ( Bcp 2 ) namaskṛtya sugatātmajasaṃvarāvatāraṃ kathayiṣyāmiti saṃbandhaḥ / kiṃbhūtān? sasutāniti / sutāśca munīnāmiha labdhapramuditādibhūmayo bodhisattvā eva gṛhyante / teṣāmeva atra adhikṛtatvāt / taiḥ saha / anena viśeṣaṇena āryasaṃghasya namaskāro 'ntarbhāvitaḥ / aparaṃ viśeṣaṇamāhasadharmakāyāniti / sarvāpa [dvimu]kto bhagavatāṃ svābhāviko dharmakāyaḥ / sa eva ca adhigamasvabhāvo dharmaḥ / samūhārtho vā kāyaśabdaḥ janakāyo balakāya iti yathā / tena pravacanasyāpi grahaṇam / tena saha / anenāpi dharmasya namaskāro 'ntarbhāvitaḥ iti / ratnatrayanamaskāro 'yamityu[ktaṃ bhavati] //
nanu buddhāddharmo dharmataśca āryasaṃgha iti kramaḥ / tat kimiti buddhānantaramāryasaṃghaḥ, tadanu dharma iti vyatikramanirdeśaḥ? satyam / iha ślokabandhānurodhād vyatikramanirdeśo veditavyaḥ / yojanāttu sugatān sadharmakāyān sasutān praṇipatya, iti anukrameṇaiva / na kaścidatra doṣaḥ / athavā / bodhisattvānāmapi adhigatadharmatvādānurūpyeṇa dharmakāyo vidyata eva / teṣāmapi saha dharmakāyena namaskaraṇaṃ pratipādanīyam / te 'pi hi samadhigatadharmatayā sugatatvaniyatāḥ sugataprāyāḥ / iti dharmāt pūrvaṃ nirdeśaḥ / iti na kiṃcidayuktam / kimetāneva? netyāha- akhilāṃśca bandyāniti / aparānapi samastān vandanīyān ācāryopādhyāyaprabhṛtīnapi / ādarataḥ praṇipatyeti / iti pūrvārdhena sugatādīnāṃ namaskṛtimabhidhāya aparārdhena abhidheyādīni pratipādayannāha- sugatātmajetyādi / ātmano jātāḥ ātmajāḥ / sugatānāmātmajāḥ jinaputrāḥ, bodhisattvā ityarthaḥ / teṣāṃ saṃvarāvatāram / saṃvaraṇaṃ saṃvriyate vā aneneti saṃvaraḥ, bodhicittagrahaṇapūrvakaṃ bodhisattvaśikṣāsamādānam / tacca yathāvasaraṃ vakṣyāmaḥ / tasya avataraṇam / avatīryate tasmin vā anenetyavatāro mārgaḥ, yena bodhisattvapadaprāptau sugatatvamavāpyate / taṃ kathayiṣyāmi pratipādayiṣyāmi / anena granthenetyarthaḥ / evamanena pratipādyamānatvāt saṃvarāvatāraḥ abhidheyamasya, ayamabhidhānaṃ saṃvarāvatārasya, iti abhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ saṃbandho 'pyarthāt kathitaḥ / tatkathanaṃ ca abhidhānaprayojanam / paramārthatastu abhidheyasvarūpavyutpattireva tatprayojanam / abhidheyasya punaḥ śrutamayyādiprajñotpādanakrameṇa sarvāvaraṇavigamād buddhatvameva prayojanamiti prayojananiṣṭhā / idaṃ ca sugatātmajasaṃvarāvatāraśabde eva antarbhāvitam / tadanantaramevokteḥ / yadanuśaṃsakathanena ca sūcayiṣyati /
aśucipratimāmimāṃ gṛhītvā jinaratnapratimāṃ karotyanardhām /
[bodhi 1.10]

iti saṃbandhābhidheyaprayojanāni pravṛttyaṅgatayā pratipāditāni / anyathā anabhidheyādiśaṅkayā prekṣāvatāmatra pravṛttirna syāt / nanu tvayā svātantrayeṇa kathitaṃ kathanaṃ kathaṃ grahīṣyantītyāha- yathāgamamiti / āgamānatikrameṇa / yathaiva pravacane bhagavadbhiḥ pratipāditaḥ, ( Bcp 3 ) tathā mayāpi tadarthānativṛttyā pratipādayitavyaḥ / anena āgamāt svātantryaṃ parihṛtaṃ bhavati / utsūtramidaṃ na bhavatītyarthaḥ / pravacanārthāvagāhanamapi ca avakratayā anena ātmano darśitam / idamapi pravṛttyaṅgameva / nanu yadi yathāgamaṃ kathayitavyaḥ, tarhi āgame eva tadabhilāṣiṇaḥ pravartiṣyante, tatkimanenetyāha- samāsāditi / saṃkṣepāt / yadi nāma āgame 'pi kathitaḥ, tathāpi tatra ativistareṇa nānāsūtrānteṣu pratipādanāt / ahaṃ tu piṇḍīkṛtya saṃkṣepeṇa kathayiṣyāmīti viśeṣaḥ / anena punaruktamidaṃ bhavatīti parihṛtam / ayamapi ca apravṛttyaṅgatāparihāraḥ / tasmāt pravṛttyaṅgattvādabhidheyādikathanamasaṃgataṃ na bhavati- tarhi praṇāmakaraṇamapārthakam / tadapi śreyolābhādyarthamabhidhīyamānaṃ kathamapārthakam? ayamasyābhiprāyaḥsugatādipraṇāmasamudbhūtapuṇyasaṃbhārasamākrāntacittasaṃtānasya pratanutarapurākṛtapāpavṛtterūpaśāntavighnasya ārabdhārthaparisamāptirupajāyate / samastasādhujanagatamārgānugamanamapi ca anena ātmanaḥ prakāśitaṃ bhavet / iṣṭadevatādinamaskṛtiśravaṇādāstikatvasaṃbhāvanayā śrotṛṇāmātmagranthe ca gauravamāpāditaṃ syāt / atra ca sugataśabdena udbhāvitabhagavanduṇamāhātmyaśravaṇāt tadabhilāṣiṇaḥ tadupārjanapravaṇamānasāḥ sugatātmajasaṃvarāvatāraparijñānāya yatnavantaḥ asmin pravartante / idamabhimatadevatādipraṇāmaphalam / etena idamapi- yena yadabhimatamabhipretaṃ kartum, sa tadeva karotu nānyat / anyakaraṇe aprastutābhidhānamatiprasaṅgaśca syāt / tadayamapi saṃvarāvatārakathane kṛtābhiprāyaḥ kimaprastutamiṣṭadevatādipraṇāmaṃ karoti? prāguktadoṣadvayaprasaṅgāditi yaducyate, tadapi nirākṛtaṃ bhavati, tadupayogasya varṇitatvāt nāprastutābhidhānam / yat prakṛtopayogi tadvaktavyaṃ nānyat, ityatiprasaṅgo nāstīti sarvaṃ sustham //
nanu āgamānatiriktaṃ saṃkṣepeṇābhidhīyamānamapi kathamarthaviśeṣādyabhāvādviśeṣeṇa pravṛttyaṅgatayā kasyacidupādeyaṃ syāt? tasmādāgamādadhikamapi kiṃcidatra vaktavyamityāśaṅkayāha-
na hi kiṃcidapūrvamatra vācyaṃ na ca saṃgrathanakauśalaṃ mamāsti /
ata eva na me parārthacintā svamano vāsayituṃ kṛtaṃ mayedam

1.3

naiva kiṃcidapūrvamaparamāgamādatiriktamasmin vaktavyamasti mama / yasmādarthe vā hiśabdaḥ / tarhi tadadhikaprameyānabhidhāne 'pi padārtharacanāviśeṣo bhaviṣyati / tasmādapi viśeṣeṇa pravṛttiḥ syāditi / atrāha- na ceti / nāpi saṃgrathanamarthapadavinyāsaviśeṣaḥ, tatra kauśalaṃ naipuṇyaṃ mamāsti / avadhāraṇe vā cakāraḥ / yadyevam, kathamasya parārthopayogitvamiti / ( Bcp 4 ) āha- ata eveti / paraprasañjitameva abhyupagacchati / yasmādapūrvaṃ vaktuṃ mama śaktirnāsti / nāpi saṃgrathanakauśalamasti / na ca parārthacintāpi / parārthopayuktamidaṃ bhavatīti vikalpo 'pi me nāsti, tatra śktivaiguṇyāt / kimarthaṃ karaṇāya yatna iti cedāha- khamana iti / ātmacittaṃ sugatātmajasaṃvarāvatārābhyāsarasena adhikādhikaṃ vāsayituṃ kṛtaṃ praṇitaṃ mayā prakaraṇamidam / saṃvarāvatārakathanaṃ vā / atītakālanirdeśaḥ antastattvaniṣpannaṃ manasi nidhāyeti //
nanu nātmārthaṃ granthapraṇayanaṃ dṛṣṭam, na ca svayaṃkṛtenaiva ātmani viśeṣādhānam, tāvataḥ saṃskāraviśeṣasya prāgevātmani vidyamānatvāditi / atrāha-
mama tāvadanena yāti vṛddhiṃ kuśalaṃ bhāvayituṃ prasādavegaḥ /
atha matsamadhātureva paśyedaparo 'pyenamato 'pi sārthako 'yam

1.4

anena granthena vā / kuśalaṃ śubhamanaskāraṃ bhāvayitumārādhayitum / vṛddhiṃ yāti prasādavegaḥ / uttarottaravardhamānasya prasannacittasaṃtānasya pravāhavāhitayā pravṛttiḥ / anena svārthakāritvamanubhavasiddhamasya nidarśayati / parārthakāritvamapi leśataḥ saṃbhavati iti darśayannāha- atha matsametyādi / atheti prakārāntaropanyāse / svārthakāritvamasya tāvadanubhavasiddham / yadi punarmama samānaprakṛtireva kaścidanyaḥ paśyedīkṣeta, enaṃ granthamarthaṃ vā, ato 'pi parārthopayuktatvādapi sārthakaḥ saprayojano 'yam / parārthopayogasyāpi kathaṃcit saṃbhavāt / anena ślokena nirabhimānatāmātmano darśayati //
idānīṃ saṃvarāvatārakathāṃ grāhayitumupoddhātaṃ racayannāha-
kṣaṇasaṃpadiyaṃ sudurlabhā pratilabdhā puruṣārthasādhanī /
yadi nātra vicintyate hitaṃ punarapyeṣa samāgamaḥ kutaḥ

1.5

aṣṭākṣaṇavinirmuktasya kṣaṇasya saṃpattiḥ samagratā / iyaṃ sudurlabhā suṣṭhu duḥkhena labhyata iti kathaṃcitprāpyā /
mahārṇavayugacchidrakurmagrīvārpaṇopamā /
pratilabdhā prāptā, sā ca puruṣārthasādhanī / puruṣasya arthaḥ abhyudayaniḥśreyasalakṣaṇaḥ, tasya sādhanī niṣpādanī / tadaṅgatvāt tatra samartheti yāvat / yadi ca evaṃbhūtāyāmapi asyāṃ ( Bcp 5 ) na hitaṃ vicintyate, svaparasukhahetuḥ svargāpavargasādhanaṃ nopādīyate, tadā punarapi bhūyo 'pi eṣa tathāgatotpādaḥ śraddhākśaṇavimukto manuṣyabhāvaḥ ityayaṃ samāgamaḥ samāveśo milanamiti yāvat / kutaḥ katham? na kathaṃcidbhaviṣyati sudurlabhatvāt / akṣaṇāvasthāyāṃ dharmapravicayasya kartumaśakyatvāt, ityabhiprāyaḥ / yathoktamāryagaṇḍavyūhasūtre āryajayoṣmāyatanavimokṣe-
durlabhā aṣṭākṣaṇavinivṛttiḥ / durlabho manuṣyabhāvapratilambhaḥ / durlabhā kṣaṇasaṃpadviśuddhiḥ / durlabho buddhotpādaḥ / durlabhā avikalendriyatā / durlabho buddhadharmaśravaṇaḥ / durlabhaṃ satpuruṣasamavadhānam / durlabhāni bhūtakalyāṇamitrāṇi / durlabho bhūtanayānuśāsanyupasaṃhāraḥ / durlabhaṃ samyagjīvitaṃ manuṣyaloke iti // [gaṇḍavyūhasūtra 116]
idamevābhisaṃdhāyoktam-
mānuṣyaṃ durlabhaṃ loke buddhotpādo 'tidurlabhaḥ /
tato 'pi śraddhāpravrajyāpratipattiḥ sudurlabhā //
bodhau cittaṃ dṛḍhaṃ sarvasattvānāmanukampayā /
sarvaduḥkhapraśāntyarthaṃ durlabhānāṃ paraṃparā //
iti //
akṣaṇāḥ punarime-
narakapretatiryañco mlecchā dīrghāyuṣo 'marāḥ /
mithyādṛgbuddhakāntārau mūkatāṣṭāvihākṣaṇāḥ //
iti //
tasmādidānīmeva udyogaḥ kartavya iti //
sāṃprataṃ bodhicittagrahaṇāya tatrābhilāṣamutpādayitumanuśaṃsāmavatārayannāha-
rātrau yathā meghaghanāndhakāre vidyut kṣaṇaṃ darśayati prakāśam /
buddhānubhāvena tathā kadācillokasya puṇyeṣu matiḥ kṣaṇaṃ syāt

1.6

niśāyāṃ yathā jaladāgamasamaye meghairbahule tamasi sati saudāmanī kṣaṇalavamātramālokayati kiṃcidvastujātaṃ prakāśayati / saivopamā atrāpi ityāha- buddhānubhāvenetyādi / buddhā eva hi bhagavanto hitasukhopasaṃhārāya sadā bhavyābhavyatayā sarvasattvasaṃtānamavalokayantastiṣṭhanti / yadā yatra yenopāyena yasmai yaṃ bhavyaṃ paśyanti tadā tatra tenopāyena tasmai tamadhitiṣṭhanti / abhavyāvasthāyāmupekṣya viharanti / iti tathāgatādhiṣṭhānena kathaṃciddurlabhotpattikatvāt / lokasya janasya puṇyeṣu hitasukhahetuṣu kuśaleṣu karmasu buddhirmuhūrtamekaṃ bhavet / tatra tasyā asthiratvāt / anādisaṃsāre lokena akuśalapakṣasyaiva abhyastatvāt //
( Bcp 6 ) yadi nāma evam, tataḥ kimityāha-
tasmācchubhaṃ durbalameva nityaṃ balaṃ tu pāpasya mahatsughoram /
tajjīyate 'nyena śubhena kena saṃbodhicittaṃ yadi nāma na syāt

1.7

yata evam, tasmācchubhaṃ puṇyaṃ durbalaṃ sāmarthyavikalameva, vidyudunmeṣaprāyatvāt ati kṛśam / nityaṃ sarvakālam / kasya tarhi atiśayavad balamastītyāha- balaṃ tviti / sāmarthyaṃ punaraśubhasya mahat, meghaghanāndhakārasadṛśattvāttasya / sughoramatibhayaṃkaraṃ narakādiduḥkhadāyakatvāt, sudurjayatvācca / bhavatu nāma mahat sāmarthyamasya, tathāpi tadapareṇa balavatā puṇyena jeṣyate, tathā ca na kācit kṣatiriti, āha- tadityādi / tat tādṛśaṃ mahāsāmarthyaṃ jīyate abhibhūyate / anyena itareṇa / kena? na kenāpītyarthaḥ / kutaḥ punarevamucyate? saṃbodhītyādi / samyaksaṃbodhau buddhatve yaccittaṃ sarvasattvasamuddharaṇābhiprāyeṇa tatprāptyarthamadhyāśayena manasikāraḥ / tadyadi nāma na bhavet, mahāsāmarthyaṃ hi tadapareṇa mahīyasā parājīyate sūryeṇeva niśāndhakāraḥ / na ca saṃbodhicittāt pratipakṣo mahīyānaparaḥ saṃbhavati / tasmāt tatpratighātāya saṃbodhicittameva upādeyaṃ nānyadityabhiprāyaḥ //
ito 'pi saṃbodhicittamupādeyamityāha-
kalpānanalpān pravicintayadbhirdṛṣṭaṃ munīndrairhitametadeva /
yataḥ sukhenaiva sukhaṃ pravṛddhamutplāvayatyapramitāñjanaughān

1.8

eko 'ntarakalpaḥ kalpaḥ / viṃśatirantarakalpāḥ kalpaḥ / aśītirantarakalpāḥ kalpaḥ / sa ca mahākalpa ityabhidhīyate / tadiha mahākalpasyaiva grahaṇam / analpān bahūn prathamāsaṃkhyeyāntargatān / pravicintayadbhiḥ tātparyeṇa paribhāvayadbhiḥ / dṛṣṭamadhigatam / munīndraiḥ buddhairbhagavadbhirbodhisattvāvasthāyām / hitaṃ sarvārthasādhanayogyam, tadbījabhūtatvāt / etadeva saṃbodhicittameva / kathaṃ punaridameva hitamityāha- yata ityādi / yasmāt sukhaṃ pravṛddhaṃ prakarṣagataṃ buddhatvalakṣaṇam / apramitān aprameyān / janaughān sattvasamūhān / utplāvayati uttārayati saṃsāraduḥkhamahārṇavāt / tasmādidameva hitam //
athavā / yasmāt sukhaṃ devamanuṣyasaṃpattilakṣaṇam / pravṛddhaṃ vṛddhiṃ gatam / arthāt saṃbodhicittādeva / utplāvayati atiśayena saṃtarpayati / saukaryādadhikataraṃ yadbhavati tadutplāvanamucyate / yathā dadhnā vayamutplāvitā iti saukaryādadhikataraṃ dadhi bhūtamityarthaḥ //
( Bcp 7 ) yadi vā / yataḥ saṃbodhicittāt sukhaṃ pravṛddhamiti yojanīyam //
kathaṃ pravṛddhamityāha- sukhenaiveti / na akṛcchreṇa / na śiroluñcanādinā mahatā kaṣṭena / tathā hi bodhicittasaṃvarādeva bodhisattvo 'mitapuṇyajñānasaṃbhārāt pravardhamāno devamanuṣyasaṃpattīḥ sukhamadhigacchan sattvāneva adhikataraṃ tābhiḥ saṃtarpayatīti / yadvakṣyati-
evaṃ sukhātsukhaṃ gacchan ko viṣīdetsacetanaḥ /
bodhicittarathaṃ prāpya sarvakhedaśramāpaham //
iti // [bodhi. 7.30]
nanu bhagavatāmapi maitrībalādijātakeṣu [jātakamālā-8] mahadduṣkaraṃ śrūyate / tat kathaṃ sukhenaiva sukhaṃ pravṛddhamiti? naiṣa doṣaḥ / yataḥ utpādyameva parahitasukhādhāyakaṃ duḥkhaṃ svaparayoḥ / kṛpātmabhiḥ / sukhameva tādṛśaṃ duḥkhaṃ paraduḥkhaduḥkhināṃ dhimatāmiti pratipādayiṣyate //
asmādapi svaparahitahetutvādbodhicittaṃ na parityājyameveti darśayannāha-
bhavaduḥkhaśatāni tartukāmairapi sattvavyasanāni hartukāmaiḥ /
bahusaukhyaśatāni bhoktukāmairna vimocyaṃ hi sadaiva bodhicittam

1.9

saṃsāraduḥkhaśatāni narakādigatiduḥkhānāmasātaveditānāṃ śatāni aparyantasamūhāṃ startukāmaiḥ parityaktumicchadbhiḥ śrāvakapratyekabuddhagotraiḥ / na kevalamātmīyāni, lokānāṃ jātyādiduḥkhānyapi hartukāmairapanetukāmairbodhisattvagotraiḥ / na kevalaṃ svaparaduḥkhāni hartukāmaiḥ, api ca, bahūni sukhānyeva saukhyāni teṣāṃ śatāni devamanuṣyopapattilabhyāni anubhavitukāmaiḥ saṃsārasukhābhilāṣukairapi / sadaiva sarvakālaṃ na vimocyamaparityājyaṃ bodhicittam / svīkartavyamityarthaḥ / athavā saṃbodhikāṅkṣiṇāmeva viśeṣaṇāni //
asmādapi guṇaviśeṣādbodhicittaṃ grāhyamityāha-
bhavacārakabandhano varākaḥ sugatānāṃ suta ucyate kṣaṇena /
sanarāmaralokavandanīyo bhavati smodita eva bodhicitte

1.10

saṃsāra eva bandhanāgāram, tatra bandhanaṃ bandho rāgādaya eva yasyeti vigrahaḥ / tādṛśo varākastapasvī san / udite eva bodhicitte prathamataraṃ bodhicittasaṃvaragrahaṇasamaye / sugatānāṃ suta ucyate, buddhaputra ityabhidhīyate / kṣaṇena tatkṣaṇameva / na kevalamevamityāha- ( Bcp 8 ) sanarāmaretyādi / saha narāmaraiḥ manuṣyadevairvartante ye asurādayo lokāḥ, tesāmapi vandanīyo namaskaraṇīyaḥ stavanīyaśca bhavati sma / smaśabdena atītakālābhidyotanādbodhicittodayasamaye eva bhūtaḥ //
asmādapi guṇānuśaṃsadarśanādbodhicittagrahaṇe yatnaḥ karaṇīya ityāha-
aśucipratimāmimāṃ gṛhītvā jinaratnapratimāṃ karotyanarghām /
rasajātamatīva vedhanīyaṃ sudṛḍhaṃ gṛhṇata bodhicittasaṃjñam

1.11

amedhyapratimāmimāṃ manuṣyādikalevarasvabhāvāṃ taddhātukāṃ tatsvabhāvām / tena saṃvardhitāmityarthaḥ / tāṃ gṛhītvā ādāya / jina eva ratnam, durlabhapratilambhādiguṇayogāt / tasya pratimāṃ karoti niṣpādayati bodhicittam / tathāgatavigrahaṃ nirvartayatītyarthaḥ / kiṃ bhūtām? anarghām / na vidyate argho mūlyaṃ yasyāḥ / sarvatraidhātukātiśāyiguṇatvād guṇaparyantāparijñānācca / tathoktāṃ tām / ata eva rasajātaṃ rasaprakāram / atyuccavedhakāritvādatīva vedhanīyam / kartari anīyaḥ karaṇe vā / tat tādṛśam / bodhicittaṃ saṃjñā asya rasajātasya / bodhicittāparavyapadeśam / sudṛḍhaṃ gṛhṇata yathā gṛhītaṃ punarna calati gṛhṇīteti prāpte gṛhṇateti yathāgamapāṭhāt / tasmājjinaratnamātmānaṃ kartukāmairbodhicittamahārasaḥ sudṛḍhaṃ grahītavyaḥ / uktaṃ ca āryamaitreyavimokṣe [gaṇḍavyūhasūtra 502]
tadyathā kulaputra asti hāṭakaprabhāsaṃ nāma rasajātam / tasyaikaṃ palaṃ lohapalasahasraṃ suvarṇīkaroti / na ca tadrasapalaṃ śakyate tena lohapalasahasreṇa paryādātuṃ lohīkartuṃ vā / evameva ekaḥ sarvajñatācittotpādarasadhātuḥ kuśalamūlapariṇāmanājñānasaṃgṛhītaḥ sarvakarmakleśāvaraṇalohāni paryādāya sarvadharmān sarvajñatāsuvarṇān karoti / na ca sarvajñatācittotpādarasadhātuḥ śakyate sarvakarmakleśāvaraṇalohādibhiḥ paryādātuṃ tatkartuṃ veti //
bhavagatiṣu vibhūtikāmairapi nātra saṃśayo viparyāso vā kartavyaḥ ityupadarśayannāha-
suparīkṣitamaprameyadhībhirbahumūlyaṃ jagadekasārthavāhaiḥ /
gatipattanavipravāsaśīlāḥ sudṛḍhaṃ gṛhṇ ata bodhicittaratnam

1.12

gataya eva pattanāni paṇyadravyakrayavikrayanagarāṇi iha pattanāni / tadvat śubhāśubhakarmapaṇyadravyakrayavikrayasthānāni gatipattanāni / teṣu vipravāso vipravasanameva śīlaṃ svabhāvo yeṣāṃ te tathoktāḥ / teṣāṃ saṃbodhanam / he gatipattanavipravāsaśīlāḥ, sudṛḍhaṃ gṛhṇata bodhicittaratnam / bodhicittameva ratnaṃ ratnamiva / yathā cintāmaṇimahāratnaṃ sarvadāridyadurgatipraśamanahetuḥ, ( Bcp 9 ) tathā idamapi bodhicittaratnam / ayamabhiprāyaḥ- vaṇija eva sukhasaṃpattilābhārthino yūyam / ataḥ idameva mahāratnaṃ mahatādareṇa gṛhṇata / kutaḥ? bahumūlyamiti hetupadametat / yasmādanarghamidaṃ sarvātiśāyi laukikalokottarasaṃpattinidānabhūtatvāt, tasmādidameva grāhyamityarthaḥ / kathamidaṃ jñāyata iti cedāha- suparīkṣitamiti / suṣṭhu nirūpitaṃ samyaṅ nirṇītamityarthaḥ / kairityāha- aprameyadhībhiḥ / aprameyā pramātumaśakyā dhīrbuddhiryeṣāṃ taiḥ mahāprājñaiḥ buddhabodhisattvaiḥ / etāvatā parīkṣāyāṃ skhalitamapi nāsti iti suparīkśitamucyate / punarapi kiṃbhūtaiḥ? jagadekasārthavāhaiḥ / sārthaṃ vāhayantītyaṇ / jagatāmeka eva sārthavāhāḥ karuṇāvaśavartino buddhā bhagavanto bodhisattvāśca, taiḥ / yathā khalu vaṇijāṃ hitāhitaprāptiparihārayorhitaiṣiṇo jñānavantaśca sārthavāhā netāro bhavanti, iti na tatra visaṃvādasaṃbhāvanā, tathā atrāpītyabhiprāyaḥ / tasmādidameva bodhicittaratnamanarghaṃ sudṛḍhaṃ grāhyamiti / etacca tatraivoktam-
tadyathā kulaputra yāvaccandrasūryau manḍalaprabhayā avabhāsete / atrāntare ye keciddhana dhānyaratnajātarūparajatapuṣpadhūpagandhamālyavilepanaparibhogāḥ, te sarve vaśirājamahāmaṇiratnasya mūlyaṃ na kṣamante, evameva yāvat triṣvapi adhvasu sarvajñajñānaṃ dharmadhātuviṣayamavabhāsayati / atrāntare yāni kāni cit sarvadevamanuṣyasarvasattvasarvaśrāvakapratyekabuddhakuśalamūlāni sāsravānāsravāṇi sarvāṇi tāni bodhicittotpādavaśirājamahāmaṇiratnasya mūlyaṃ na kṣamante / [gaṇḍavyūhasūtra-500] iti //
idamaparamasādhāraṇamatiśayavat kalpataroriva māhātmyamasya upadarśayannāha-
kadalīva phalaṃ vihāya yāti kṣayamanyat kuśalaṃ hi sarvameva /
satataṃ phalati kṣayaṃ na yāti prasavatyeva tu bodhicittavṛkṣaḥ

1.13

kadalī yathā palamekavāraṃ datvā na punaḥ phalati, tathā bodhicittādanyadapi kuśalaṃ sarvameva kiṃcideva vipāke paripakve na punaḥ phaladānasamarthaṃ bhavati / tāvataivāsya parikṣayāt, vipākasya ca avyākṛtatayā punaḥ phalānubandhābhāvāt / bodhicittasya punarayaṃ viśeṣaḥ ityāha- satatamityādi / sarvakālaṃ phalati devamanuṣyopapattiṣu sukhasaṃpattipradānāt kṣayaṃ na yāti tadanyakuśalavat, sthirasvabhāvatvāt / pratikṣaṇamanekaprakāraiḥ śubhameghapravāhairāpūryamāṇatvācca prasavatyeva tu bodhicittavṛkṣaḥ, avicchinnasukhasaṃpattiphalaprasavanāt, uttarottaramaparā paraguṇaviśeṣajananācca / bodhicittaṃ vṛkśa iva / upamitaṃ vyāghrādibhiḥ iti samāsaḥ / yasmādevam, tasmādanuparatamatiśayavatsarvasukhasaṃpadaḥ prāptukāmaiḥ prekṣāvadbhiridameva grāhyam / kathitaṃ caitadāryākṣayamatinirdeśe-
( Bcp 10 ) tadyathāpi nāma bhadanta śāradvatīputra mahāsamudrapatitasyodakabindornāstyantarā parikṣayaḥ paryādānaṃ yāvanna kalpaparyantaḥ iti, evameva bodhipariṇāmitasya kuśalamūlasya nāstyantarā parikṣayaḥ paryādānaṃ yāvanna bodhimaṇḍaniṣadanam // iti //
na kevalaṃ sarvaśubhasaṃcayakāraṇam, akuśalapakṣakṣayaheturapi bodhicittamiti sārdhaślokenāha-
kṛtvāpi pāpāni sudāruṇāni yadāśrayāduttarati kṣaṇena /
śūrāśrayeṇeva mahābhayāni nāśrīyate tatkathamajñasattvaiḥ

1.14

bodhicittagrahaṇātpūrvaṃ kṛtvāpi pāpāni akuśalakarmāṇi narakādiṣu duḥsahaduḥkhadāyakatvāt sudāruṇāni atibhayaṃkarāṇi mahānti vā yasya bodhicittasyāśrayādāśrayaṇāt tadutpādanarakṣaṇavardhanasevanalakṣaṇāt uttarati nistarati / tatsāmarthyābhibhavena atikrāmatītyarthaḥ / kṣaṇena ekasminneva kṣaṇe mahataḥ puṇyarāśeḥ samupārjanāt / tadutpādanamātreṇa / kathamivottarati? śūrāśrayeṇeva mahābhayāni balavatpuruṣāśrayeṇa yathā mahāparādhaṃ kṛtvāpi kaściduttarati tadaparādhaphalānnirbhayo bhavati, tathā prakṛte 'pi / tadevaṃbhūtaṃ bodhicittaṃ kathaṃ kimiti nāśrīyate na sevyate? ajñasattvaiḥ prajñāvikalairmūḍhajanairityarthaḥ / āśrayaṇīyameva tadbhavediti bhāvaḥ / idamapi tatraivoktam-
tadyathā kulaputra śūrasaṃniśritaḥ puruṣaḥ sarvaśatrubhyo na bibheti, evameva bodhicittotpādaśūrasaṃniśrito bodhisattvaḥ sarvaduścaritaśatrubhyo na bibhetīti //
aparamapi bodhicittātpāpakṣayadṛṣṭāntamāha-
yugāntakālānalavanmahānti pāpāni yannirdahati kṣaṇena /
yugāntakāle pralayasamaye analo bahniḥ saptasūryodayasamudbhūtaḥ yathā sarvaṃ kāmādhātuṃ saprathamadhyānaṃ nirdahati, niḥśeṣaṃ dahati yathā bhasmāpi nāvaśiṣyate, tadvat pāpāni / kiṃbhūtāni? mahānti sumeruprakhyāni mahārauravādiduḥkhavipākāni yad bodhicittaṃ nirdahati tadvipākopaghātānnirmūlayati / kṣaṇena nacireṇa / nāśrīyate tatkathamajñasattvairiti saṃbandhaḥ kāryaḥ // etadapi tatraivoktam- kalpoddāhāgnibhūtaṃ sarvaduṣkṛtanirdahanatayā / pātālabhūtaṃ sarvākuśaladharmaparyādānakaraṇatayā iti //
nanu kṛtakarmāvipraṇāśavādī bhagavān, tat kathamidamabhidhīyate? satyamucyate / bodhicittaprasūte pratikṣaṇamākāśadhātuvyāpake mahati puṇyaughe 'ntarbhūtatayā lavaṇapalopamanyāyena aprajñāyamānatvāt, balavatā pratipakṣeṇa abhībhūtatvācca, phaladānāsamarthaṃ dagdhameva tadityadoṣaḥ / yadi vā nirupāyābhisaṃdhinā taduktam- nābhuktaṃ kṣīyate karmeti / idaṃ tu sarvapāpanirmūlane ( Bcp 11 ) mahānupāyaḥ / tathā hi- yadā bodhisattvaḥ sarvasattvānākāśadhātuvyāpinaḥ sarvaduḥkhāt samuddhṛtya sarvasukhasaṃpannān kariṣyāmītyadhyāśayena vicintayati / pūrvakṛtaṃ ca pāpaṃ vidūṣaṇāsamudācārādibhiḥ kṣapayati, tadā bodhicittabalādeva tatsaṃtāne pāpasya kaḥ sadbhāvaḥ, yena codyasyāvakāśaḥ syāditi sarvaṃ nirākulam / etāvatā yaduktam- tajjīyate 'nyena śubhena kena iti, tadapi vispaṣṭīkṛtam / anye punaḥ- aniyatavipākāpekṣayā sarvametaducyate, niyatavipākasya tu karmaṇaḥ kenacitpratiṣeddhumaśakyatvādityāhuḥ //
itthamapi bodhicittamupādeyamityāha-
yasyānuśaṃsānamitānuvāca maitreyanāthaḥ sudhanāya dhīmān

1.15

yasya bodhicittasya anuśaṃsān svābhāvikān guṇān amitān apramāṇān maitreyanāthaḥ bhagavānajitaḥ / kiṃbhūtaḥ? dhīmān bodhisattvaḥ / uvāca uktavān / sudhanāya sudhananāmne bodhisattvāya / tathā ca āryagaṇḍavyūhasūtre [varṇitam-
bodhicittaṃ hi kulaputra bījabhūtaṃ sarvabuddhadharmāṇām / kṣetrabhūtaṃ sarvajagacchukladharmavirohaṇatayā / dharaṇibhūtaṃ sarvalokapratiśaraṇatayā / yāvat pitṛbhūtaṃ sarvabodhisattvārakṣaṇatayā / pe......... / vaiśravaṇabhūtaṃ sarvadāridyasaṃchedanatayā / cintāmaṇirājabhūtaṃ sarvārthasaṃsādhanatayā / bhadraghaṭabhūtaṃ sarvābhiprāyaparipūraṇatayā / śaktibhūtaṃ kleśaśatruvijayāya // ityādi vistaraḥ //
nāśrīyate tat kathamajñasattvaiḥ iti atrāpi yojanīyam //
idānīṃ bodhicittasya prabhedaṃ darśayannāha-
tadbodhicittaṃ dvividhaṃ vijñātavyaṃ samāsataḥ /
bodhipraṇidhicittaṃ ca bodhiprasthānameva ca

1.16

tat samanantarapradarśitānuśaṃsaṃ bodhicittaṃ dvividhaṃ dviprakāraṃ vijñātavyaṃ veditavyam / gotrabhūmyādigatānekaprakārasaṃbhave 'pi kathaṃ dvividhamityāha- samāsataḥ / aparaprakārasaṃbhave 'pi saṃkṣepataḥ idaṃ dvividhamucyate / dvividhamapi katham? bodhipraṇidhicittamityekam, bodhiprasthānamiti dvitīyam / bodhau praṇidhiḥ, tadeva cittaṃ tatra vā cittam / yaccittaṃ praṇidhānādutpannaṃ bhavati dānādipravṛttivikalaṃ ca, tat praṇidhicittam / tadyathā- sarvajagatparitrāṇāya buddho bhaveyamiti prathamataraṃ prārthanākārā cetanā / prasthāne cittaṃ prasthānameva vā cittam / cittasya tatsvabhāvatvāt / pūrvakamanaskārapuraḥsarameva yataḥ prabhṛti saṃvaragrahaṇapūrvakaṃ saṃbhāreṣu pravartate, tat prasthānacittam / iti uktakrameṇa dvaividhyam / iyāneva bhedaḥ iti evakāreṇa pratipādayati / cakāradvayaṃ parasparasamuccaye / dvayorapi bodhicittatvaṃ darśayati / tena pūrvakaṃ bodhicittaṃ na bhavatīti śaṅkāṃ nirasyati / śūraṃgamasūtre ādyotpāditasyāpi bodhicittasya buddhatvahetutvābhidhānāt / tathā āryagaṇḍavyūhe coktam-
( Bcp 12 ) durlabhāḥ kulaputra te sattvāḥ sattvaloke ye anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau cittaṃ praṇidadhati / tato 'pi durlabhatamāste sattvāḥ ye anuttarāṃ samyaksaṃbodhimanuprasthitāḥ // iti //
idānīmuktameva prabhedamudāharaṇena vyaktīkurvannāha-
gantukāmasya gantuśca yathā bhedaḥ pratīyate /
tathā bhedo 'nayorjñeyo yāthāsaṃkhyena paṇḍitaiḥ

1.17

yathā kaścit puruṣaḥ abhimatadeśaprāptaye gantukāmaḥ gamanābhiprāyaḥ, na tu punargacchatyeva, anyaḥ punastatprāptaye prasthito gacchatyeva / yadvadyathā / tayorbhedo viśeṣaḥ pratīyate avagamyate, tadvattathā bhedo nānātvamanayorbodhipraṇidhiprasthānacetasorjñeyaḥ avaboddhavyaḥ paṇḍitairvicakṣaṇaiḥ / katham? yāthāsaṃkhyena / svārthe 'pyaṇ / prāktanaṃ praṇidhicittasya nidarśanaṃ paścāttanaṃ prasthānacetasaḥ iti saṃkhyārthaḥ //
tadetat praṇidhicittaṃ pratipattivikalamapi saṃsāre mahāphalaṃ bhagavatā varṇitamityāha-
bodhipraṇidhicittasya saṃsāre 'pi phalaṃ mahat /
yadi nāma tat pratipattivikalam, tathāpi tasya āstāṃ tāvad buddhatvam, saṃsāre 'pi devamanuṣyopapattisvabhāvaṃ sukhasaṃpattilakṣaṇaṃ phalaṃ mahat, anyasmāt kuśalād bṛhat / satataṃ phalatītyādiviśeṣaṇaviśiṣṭatvāt / tathā coktamāryamaitreyavimokṣe [=gaṇḍavyūhasūtra-508]-
tadyathāpi nāma kulaputra bhinnamapi vajraratnaṃ sarvaprativiśiṣṭaṃ suvarṇālaṃkāramabhibhavati, vajraratnanāma ca na vijahāti, sarvadāridyaṃ ca vinivartayati, evameva kulaputra pratipattibhinnamapi sarvajñatācittotpādavajraratnaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaguṇasuvarṇālaṃkāramabhibhavati, bodhicittanāma ca na vijahāti, saṃsāradāridyaṃ ca vinivartayatīti //
tasmād yo 'pi pāramitāsu sarveṇa sarvaṃ sarvathā śikṣitumasamarthaḥ, tenāpi bodhicittamutpādanīyam / evamupāyaparigraheṇa mahāphalatvāt / yathoktamāryāpararājāvavādakasūtre-
yasmāt tvaṃ mahārāja bahukṛtyo bahukaraṇīyaḥ, asahaḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvadā dānapāramitāyāṃ śikṣitum, yāvat prajñāpāramitāyāṃ śikṣitum / tasmāttarhi tvaṃ mahārāja evameva saṃbodhicchandaṃ śraddhāṃ prārthanāṃ praṇidhiṃ ca, gacchannapi tiṣṭhannapi niṣaṇṇo 'pi śayāno 'pi jāgradapi bhuñjāno 'pi pibannapi, satatamamitamanusmara, manasi kuru, bhāvaya / sarvabuddhabodhisattvapratyekabuddhāryaśrāvakapṛthagjanānāmātmanaśca atītānāgatapratyutpannāni kuśalamūlānipiṇḍayitvā tulayitvā anumodayasva agrayā anumodanayā / anumodya ca sarvabuddhabodhisattvapratyekabuddhāryaśrāvakāṇāṃ pūjākarmāṇi niryātaya / niryātya ca sarvasattvasādhāraṇāni kuru / tataḥ sarvasattvānāṃ yāvat sarvajñatāpratilambhāya sarvabuddhadharmaparipūraṇāya dine dine traikālyamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmaya / evaṃ khalu tvaṃ mahārāja pratipannaḥ san rājyaṃ ca kārayiṣyasi, rājyakṛtyāni ca na hāpayiṣyasi, bodhisaṃbhārāṃśca paripūrayiṣyasi // ityādikamuktvāha- ( Bcp 13 ) sa khalu punastvaṃ mahārāja samyaksaṃbodhicittakuśalamūlavipākena anekakṛtvo deveṣu upapanno 'bhūḥ / anekakṛtvo manuṣyeṣu upapanno 'bhūḥ / sarvāsu ca devamanuṣyopapattiṣu ādhipatyaṃ kārayiṣyasi / iti vistaraḥ //
iti caryāvikale 'pi bodhicitte nāvamanyanā kāryā / tasyāpi anantasaṃsāre sukhaprasavanāt / yat punaḥ pratipattisāraṃ bodhicittaṃ tadatitarāṃ vipulaphalameveti siddhamityāha-
na tvavicchinnapuṇyatvaṃ yathā prasthānacetasaḥ

1.18

na tu na punaḥ / yathā prasthānacittasya avicchinnapuṇyatvaṃ nirantaraśubhapravāha vāhitvam, na tathā asyeti bhāvaḥ //
idameva avicchinnapuṇyatvaṃ vṛttadvayena prasādhayannāha-
yataḥ prabhṛtyaparyantasattvadhātupramokṣaṇe /
samādadāti taccittamanivartyena cetasā

1.19

tataḥprabhṛti suptasya pramattasyāpyanekaśaḥ /
avicchinnāḥ puṇyadhārāḥ pravartante nabhaḥsamāḥ

1.20

yataḥprabhṛtiḥ yasmādārabhya / na vidyate paryantaḥ iyattā asyeti aparyantasya ākāśadhātuvyāpinaḥ sattvadhātoḥ / pramokṣaṇe pramokṣe sarvaduḥkhopaśamanimitte / samādadāti taccittam, samyaksaṃbodhicittaṃ samādāya vartate / katham? anivartyena cetasā apravṛttibhraṣṭena manasā / tataḥprabhṛti tadādiṃ kṛtvā / suptasya middhākrāntacittasya pramattasya vikṣiptacittasyāpi / ubhayatrāpi saṃbadhyate / upalakṣaṇaṃ caitat / gacchato 'pi tiṣṭhato 'pi niṣaṇṇasyāpi bhuñjānasyāpi mūrcchādyavasthāyāmapītyādi draṣṭavyam / anekaśa iti / pratikṣaṇamanekavāram / avicchinnāḥ puṇyadhārāḥ nirantarasaṃtatayaḥ śubhavegāḥ pravartante / nabhaḥsamāḥ pratikṣaṇamākāśadhātupramāṇāḥ / tasmāt pratipattisāreṇa bodhisattvena bhavitavyam / āryasamādhirāje coktam-
tasmāt pratipattisāro bhaviṣyāmi, ityevaṃ kumāra śikṣitavyam / tat kasya hetoḥ? pratipattisārasya kumāra na durlabhā bhavati anuttarā samyaksaṃbodhiriti [samādhi-10] //
avicchinnapuṇyaṃtvamasya bhagavataivoktamityupadarśayannāha-
idaṃ subāhupṛcchāyāṃ sopapattikamuktavān /
hīnādhimuktisattvārthaṃ svayameva tathāgataḥ

1.21

idameva aprameyapuṇyatvaṃ svayameva ātmanaiva tathāgato buddho bhagavānuktavān kathitavān / kva? subāhupṛcchāyāṃ subāhupṛcchānāmni sūtre / katham? sopapattikaṃ sayuktikam / kimartham? hīnādhimuktisattvārtham / hīne śrāvakapratyekabuddhayāne adhimuktiḥ śraddhā chando vā ( Bcp 14 ) yeṣāṃ te / te sattvāśca / tebhya idaṃ tadartham / tat prayojanamuddiśyetyarthaḥ / tathā hi- ye aniyatagotrāściratarakālena bahutarasaṃbhāropārjanabhītā mahāyānāccittaṃ vyāvartya laghutarakālena alpatarasaṃbhārasādhye śrāvakapratyekabuddhayāne cittamutpādayanti, tadvayāvartanārthaṃ bhagavānupapattimāha //
tāmevopapattiṃ vṛttadvayena kathayannāha-
śiraḥśūlāni sattvānāṃ nāśayāmīti cintayan /
aprameyeṇa puṇyena gṛhyate sma hitāśayaḥ

1.22

kimutāpratimaṃ śūlamekaikasya jihīrṣataḥ /
aprameyaguṇaṃ sattvamekaikaṃ ca cikīrṣataḥ

1.23

katipayajanānāṃ mastakapīḍāṃ nāśayāmi mantreṇa agadena vā, ityevaṃ manasi kurvan apramāṇena sukṛtena asau kalyāṇābhiprāyo gṛhīto draṣṭavyaḥ / kiṃ punarapramāṇaṃ saṃsāraduḥkhaṃ pratisattvamapramāṇasya jagato hartumicchataḥ / api ca tacchūlamapanīya sarvasattvān sarvaguṇasamaṅginaḥ kartumicchataḥ kimaprameyaṃ puṇyaṃ na bhavati? iti vibhaktivipariṇāmena yojanīyam / avicchinnāḥ puṇyadhārāḥ kimuta tasya na pravartante nabhaḥsamā iti / tasmād yathā saṃbhārabāhulyasādhyaṃ buddhatvam, yathā saṃbhāravaipulye 'pi pratikṣaṇamiti hetuviśeṣādatraiva mahāyāne mahānlābhaḥ / ato nāsmaccittamabhayasthāne kātaratayā vinivartanīyamityupadarśitaṃ bhavati / yadvakṣyati-
kṣapayan pūrvapāpāni pratīcchan puṇyasāgarān /
bodhicittabalādeva śrāvakebhyo 'pi śīghragaḥ //
iti // [bodhi. 7.29]
yaścaivaṃ sarvasattvānāṃ hitasukhārthamudyujyate, sa devādibhyo 'pyasādhāraṇaguṇātvāt praśasya ityupadarśayannāha-
kasya mātuḥ piturvāpi hitāśaṃseyamīdṛśī /
devatānāmṛṣīṇāṃ vā brahmaṇāṃ vā bhaviṣyati

1.24

kasya sattvasya / māturjananyāḥ / kasya piturvā janakasya / devatānāṃ somavaruṇādīnām / ṛṣīṇāṃ vā vasiṣṭhagotamādīnām / brahmaṇāṃ vā vedhasām / iyamīdṛśī hītāśaṃsā hitopasaṃhāramatiḥ yādṛśī samanantaraṃ pratipāditā bodhisattvasya bhaviṣyati iti / āstāṃ tāvat bhūtā bhavati vā, bhaviṣyatyapi naiva kasyacidbodhisattvamantareṇānyasya //
kutaḥ punaretadityāha-
teṣāmeva ca sattvānāṃ svārthe 'pyeṣa manorathaḥ /
notpannapūrvaḥ svapne 'pi parārthe saṃbhavaḥ kutaḥ

1.25

( Bcp 15 ) teṣāṃ mātrādīnāṃ svārthe 'pi ātmanaḥ kṛte 'pi eṣa manorathaḥ sarvaduḥkhamapahartum, apramāṇaguṇānādhātuṃ notpannapūrvaḥ abhūtapūrvaḥ svapne 'pi / āstāṃ tāvajjāgradavasthāyāṃ buddhipūrvakamutpannaḥ / parārthe kadācidutpadyeta ityāha- parārthe saṃbhavaḥ kutaḥ / ātmā hi vallabho lokasya parasmāt / tatraiva cennāsti, parārthe saṃbhāvanāpi kutaḥ? athavā / svapne 'pi parārthe saṃbhavaḥ kutaḥ iti yojyam //
tadevamasādhāraṇatvaṃ bodhisattvasya pratipādya upasaṃharannāha-
sattvaratnaviśeṣo 'yamapūrvo jāyate katham /
yatparārthāśayo 'nyeṣāṃ na svārthe 'pyupajāyate

1.26

evamatyadbhutakarmakāritayā durlabhotpādāt sattva eva ratnaviśeṣaḥ apūrvaḥ anupalabdhapūrvaḥ / ayamiti yādṛśaguṇo 'tra kathitaḥ / jāyate katham / kathamityadbhute / kasmāt punarevamucyate? āha- yatparārtheti / yasya mahātmanaḥ parārthāśayaḥ anyeṣāṃ sattvānāmuktakrameṇa na svārthe 'pyupajāyate ityasmāt //
atra ca anye 'pi bodhicittotpādakasya guṇā vaktavyāḥ / yathā āryagaṇḍavyūhe bhagavatā āryamaitreyeṇa sudhanamadhikṛtya udbhāvitāḥ / te ca ativistareṇa śāstrakṛtā śikṣāsamuccaye darśitāśca, tatraiva avadhārayitavyā //
punarapi bodhicittānuśaṃsādvāreṇa bodhisattvasyāprameyapuṇyatvamāha-
jagadānandabījasya jagadduḥkhauṣadhasya ca /
cittaratnasya yatpuṇyaṃ tatkathaṃ hi pramīyatām

1.27

sarvasattvānāṃ sarvaprāmodyakāraṇasya devādisarvasaṃpattinidānabhūtatvāt / cittaratnasya bodhicittasya yat puṇyaṃ tat kathaṃ hi pramīyatām, kena prakāreṇa nāma saṃkhyeyatām / ativipulatayā pramātumaśakyatvāt / etaduktamāryavīradattaparipṛcchāyām-
bodhicittāddhi yatpuṇyaṃ tacca rūpi bhavedyadi /
ākāśadhātuṃ saṃpūrya bhūyaścottari tadbhavet //
iti //
yadi nāma sāmānyena nirdeśaḥ, tathāpi prasthānacittasyeti draṣṭavyam, tasyaiva prakṛtatvāt / punarapi tasyaiva viśeṣaṇamāha- jagadduḥkhauṣadhasya ceti / sarvaprāṇabhṛtāṃ kāyikacaitasikasarvaduḥkhanivartanatayā sarvavyādhiharaṇamahāgadasvabhāvatvāt / tadanena abhyudayaniḥśreyasahetutvaṃ bodhicittasya pratipāditaṃ bhavati / ato yuktameva asya asaṃkhyeyapuṇyatvamityuktaṃ bhavati //
kathaṃ punaretadyuktamityāśaṅkaya pratipādayannāha-
hitāśaṃsanamātreṇa buddhapūjā viśiṣyate /
kiṃ punaḥ sarvasattvānāṃ sarvāsaukhyārthamudyamāt

1.28

( Bcp 16 ) sarvajagatparitrāṇāya buddho bhaveyamityadhyāśayena āśaṃsanāt prārthanāt kevalāt pratipattivikalādbodhicittādityarthaḥ / yatpuṇyaṃ bhavati tadbuddhapūjāmatiśete ityāgamādbhavatyeva puṇyaskandhaprasavahetuḥ / iti prathamasya bodhicittasya māhātmyamuktam / etadapi tatraivoktam-
gaṅgāvālikasaṃkhyāni buddhakṣetrāṇi yo naraḥ /
dadyātsadratnapūrṇāni lokanāthebhya eva hi //
yaścaikaḥ prāñjalirbhūtvā cittaṃ bodhāya nāmayet /
iyaṃ viśiṣyate pūjā yasyānto 'pi na vidyate //
iti //
kiṃ punaḥ sarvaduḥkhitajanānāṃ sarvaduḥkhamapanīya sarvasukhasaṃpannān kariṣyāmītyudyogakaraṇādatiśayavat puṇyaṃ na bhavati //
nanu hitāhitaprāptiparihārayoḥ svayameva sattvā vicakṣaṇāḥ / tat kutrodyamasyopayoga iti vṛttatritayena pariharannāha-
duḥkhamevābhidhāvanti duḥkhaniḥsaraṇāśayā /
sukhecchayaiva saṃmohāt svasukhaṃ ghnanti śatruvat

1.29

yasteṣāṃ sukharaṅkāṇāṃ pīḍitānāmanekaśaḥ /
tṛptiṃ sarvasukhaiḥ kuryātsarvāḥ pīḍāścchinatti ca

1.30

nāśayatyapi saṃmohaṃ sādhustena samaḥ kutaḥ /
kuto vā tādṛśaṃ mitraṃ puṇyaṃ vā tādṛśaṃ kutaḥ

1.31

duḥkhānniḥsaraṇābhiprāyāḥ prāṇātipātādibhirakuśalaiḥ karmabhiḥ kṣudhādiduḥkhapratīkāramicchantaḥ / duḥkhameva narakādiprapātavedanāsvabhāvam / abhidhāvanti tadabhimukhāḥ pravartante / duḥkhameva praviśantītyarthaḥ / śalabhā iva dīpaśikhāmiti / ata eva sukhecchayaiva sukhābhilāṣeṇaiva svasukhaṃ ghnanti śatruvat / ātmasukhaghātāya kathamātmanaiva śatravo bhavantīti cet, saṃmohād viparyāsavaśāt hitāhitaprāptiparihārayoḥ parijñānābhāvāt //
ato yaḥ puṇyātmā akāraṇavatsalaḥ teṣāṃ viparyastānāṃ sukharaṅkāṇāṃ sukhabhilāṣukāṇāṃ sarvaśo 'labdhasukhānāṃ pīḍitānāṃ duḥkhitānām / anekaśa iti anekairduḥkhaśatairbahudhā bādhitānāṃ tṛptimāpyāyanaṃ sarvasukhaiḥ kuryāt kāyikacaitasikaiḥ / yadi vā / anekaśaḥ anekaprakāraṃ tṛptiṃ sarvasukhaiḥ kuryāt iti yojanīyam / na sukhatṛptimātraṃ janayati, kiṃ tarhi sarvāḥ pīḍāḥ samastā duḥkhā vedanāścchinatti ca śamayati ca //
na kevalaṃ duḥkhapraśāntiṃ sukhatṛptiṃ ca karoti, nāśayatyapi saṃmoham, aparijñānamapi nivartayati /
apathamidameṣa panthā bhayamata ita eta gāta māsādam /
iti heyopādeyamārgaprakāśanāt / yaścaivaṃ paravyasananivartanaparatanno hitasukhavidhānatatparaśca ( Bcp 17 ) sarvabhūtānām / sādhustena samaḥ kutaḥ, tena mahātmanā tulyaḥ sādhuḥ kutaḥ? naiva kutaścidvidyate akāraṇaparamavatsalasvabhāvatvāt / kuto vā tādṛśaṃ mitram, hitasukhopasaṃhārapravaṇamānasaṃ paramaviśvāsasthānaṃ tādṛśaṃ tatsamaṃ mitram, suhṛt kutaḥ? naiva saṃbhavati / puṇyaṃ vā tādṛśaṃ kutaḥ? evaṃ viharato bodhisattvasya yat puṇyamupajāyate, tadapi na kenacitpuṇyena samānam //
kṛte yaḥ pratikurvīta so 'pi tāvatpraśasyate /
avyāpāritasādhustu bodhisattvaḥ kimucyatām

1.32

pūrvaṃ bhayasaṃkaṭavyasaneṣu upakṛtamanena ityupakṛte sati pratyupakāraṃ karoti yaḥ, so 'pi tāvat praśasyate lokena stūyate sādhurayamiti / yaḥ punaravyāpāritasādhuḥ anabhyarthitakalyāṇopanetā bodhisattvaḥ, kimucyatāṃ kimaparamabhidhīyatām? tasya praśaṃsā kartumaśakyetyarthaḥ //
dṛṣṭavyavahāramapekṣyāpi bodhisattvasya puṇyamāhātmyamudbhāvayannāha-
katipayajanasattradāyakaḥ kuśalakṛdityabhipūjyate janaiḥ /
kṣaṇamaśanakamātradānataḥ saparibhavaṃ divasārdhayāpanāt

1.33

parimitasattvānāmāhārapānamātradānasamādānamādiśan puṇyakarmā ayamiti pūjyate satkriyate janaiḥ satkarmaratairlokaiḥ / tadapi dānaṃ kṣaṇam, na sakalamahaḥ, tadardhaṃ vā, api tu muhūrtamekam / aśanakamātradānata iti / kutsitamaśanamaśanakam, apraṇītaṃ bhojanam, tadeva kevalaṃ tanmātram, tathāvidhavyañjanarahitam / tasya dānataḥ parityāgataḥ / katham? saparibhavam / kriyāviśeṣaṇametat / satiraskāraṃ namaskārāpuraḥsaram / haṭhātsatrāgāraṃ praviśataḥ khaṭacapeṭādinā prahṛtyeti yāvat / punaḥ kiṃbhūtāt? divasārdhayāpanāt praharadvayopastambhanāt / madhyānhe bhuktvā sāyaṃ punarāhārānveṣaṇāt //
bodhisattvasya punaretadviparītaṃ dānamiti pratipādayannāha-
kimu niravadhisattvasaṃkhyayā niravadhikālamanuprayacchataḥ /
gaganajanaparikṣayākṣayaṃ sakalamanorathasaṃprapūraṇam

1.34

na vidyate avadhiriyattā / iyadbhayaḥ śatasahasralakṣakoṭisaṃkhyebhyo dāsyāmi, tataḥ paraṃ neti na sattvānāṃ gaṇanayā dadāti, kiṃ tu niravadhisattvasaṃkhyayā / nāpi niyatakālam, ( Bcp 18 ) api tu niravadhikālam / kalpaśatasahasralakṣakoṭiśataṃ yāvaddāsyāmi, tataḥ paraṃ neti sāvadhikaṃ na dadāti / gaganeti / gaganamiva janāḥ gaganajanāḥ / yathā ākāśamaparyantaṃ tathā jano 'pītyarthaḥ / yadi vā / gaganaṃ ca janāśca te gaganajanāḥ / teṣāṃ parikṣayaḥ paryavadānam / yāvadākāśadhāturyāvacca sattvā na parinirvṛtāḥ tāvadavadhikam / yadvakṣyati-
ākāśasya sthitiryāvadyāvacca jagataḥ sthitiḥ /
tāvanmama sthitirbhūyāt iti / [bodhi. 10.55]
tasmādakṣayam, na vidyate kṣayaḥ paryanto 'syeti kṛtvā / ayamabhiprāyaḥ- gaganajanaparikṣayāvadhi yaddānaṃ tadvastuto 'kṣayameva, teṣāṃ parikṣayābhāvāt / nāpi pratiniyataṃ vastu, api tu sakalamanorathasaṃprapūraṇam / yadyasyābhimataṃ tat sarvamanavadyamabhiprāyālhādanakaraṃ paramapremagauravasatkārapriyavacanapuraḥsaraṃ pramuditamanasā anuprayacchato bodhisattvasya kiṃ punaḥ pūjā na yujyate? tasya sutarāṃ yujyate iti yojyam / yaduktaṃ nārāyaṇaparipṛcchāyām-
na tadvastu upādātavyaṃ yasmin vastuni nāsya tyāgacittamutpadyate / na tyāgabuddhiḥ krameta / yāvat ayaṃ mamātmabhāvaḥ sarvasattvebhya utsṛṣṭaḥ parityaktaḥ, prāgeva bāhyāni vastūni / yasya yasya sattvasya yena yena yadyat kāryaṃ bhaviṣyati, tasmai tasmai tattaddāsyāmi / tatsaṃvidyamānaṃ hastaṃ hastārthikebhyo dāsyāmi, yāvat śiraḥ śirorthikebhyaḥ parityakṣyāmi, kaḥ punarvādo bāhyeṣu vastuṣu / yaduta dhanadhānyajātaruparajataratnābharaṇahayarathagajavāhanagrāmanagaranigamajanapadarājyarāṣṭrarājadhānīpattanadāsīdāsakarmakarapauruṣeyaputraduhitṛparivāreṣu / iti vistaraḥ //
evaṃ ca guṇaratnasamuccayasthāne parahitasukhavidhānaikaparamamahāvrate bodhisattve svātmahitakāmaiḥ svacittaṃ rakṣitavyaṃ prayatnataḥ ityupadarśayannāha-
iti sattrapatau jinasya putre kaluṣaṃ sve hṛdaye karoti yaśca /
kaluṣodayasaṃkhyayā sa kalpān narakeṣvāvasatīti nātha āha

1.35

ityevamuktakrameṇa sattrapattau sarvadā sukhadānapatau jinasya putre sugatasya sute / bodhisattve ityarthaḥ / kaluṣaṃ pāpacittaṃ sve hṛdaye ātmacittasaṃtāne karoti utpādayati durātmā yaḥ, sa narakeṣvāvasati iti nātho buddho bhagavānāha brūte / upānvadhyāḍvasaḥ iti karmatve prāpte adhikaraṇavivakṣā / kiyad yāvat kaluṣodayasaṃkhyayā kalpān / yāvataḥ kṣaṇāṃstatsaṃtāne kaluṣacittamutpadyate, tāvataḥ kalpān kaluṣacittakṣaṇasaṃkhyān narakeṣu tiṣṭhatīti bhāvaḥ / yaduktaṃ praśāntaviniścayaprātihāryasūtre-
( Bcp 19 ) yāvanti mañjuśrīrbodhisattvo bodhisattvasyāntike pratighacittānyutpādayati avamanyanācittāni vā, tāvataḥ kalpāṃstena saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ- vastavyaṃ mayā mahānarakeṣu iti //
nanu tathāgatasya duṣṭacittena rudhiramutpādayato nāvīcau cittotpādanakṣaṇasaṃkhyayā kalpān avasthitiruktā / na tathāgatāt kaścidadhikataraḥ saṃbhavati trailokye / tat kathamidamatidurghaṭaṃ nīyate? satyam / na khalu yathābhūtamasmin naye vastutattvavyavasthā / sarvasya pravacanasya neyanītārthatayā vyavasthāpanāt / na hi kaścit tathāgate sadevako 'pi loko duṣṭacittamutpādayituṃ kṣamate / analpakalpasaṃkhyayā abhyāsena sarvasattveṣu maitracittasya sātmībhāvāt, nāsya kāye śastraṃ kramatīti maitracittasyānuśaṃsakathanāt / na ca karmaplutiriha vastuto darśitā / karmāvaraṇasya buddhānāṃ prahīṇatvāt / tasmādvaineyajanābhisaṃdhinā tadupadarśitaṃ na paramārthataḥ / bodhisattvāpakāre tu buddhatvameva samūlopaghātamupahataṃ bhavet / tathā ca sadevakasya lokasya arthaḥ upahato bhavet / yathāgamamidamuktam / paramārthamiha bhagavāneva jānāti / idamuktaṃ ca śraddhābalādhānāvatāramudrāsūtre-
yaḥ kaścinmañjuśrīḥ kulaputro vā kuladuhitā vā gaṅgānadīvālukāsamān stūpān vinipātayeddahedvā, yaścānyaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā mahāyānādhimuktasya bodhisattvasya mahāsattvasya vyāpādakhilakrodhacittamutpādya ākrośayet paribhāṣayet, ayaṃ tato 'saṃkhyeyataraṃ pāpaṃ praviśati / tat kasmāddhetoḥ? bodhisattvanirjātā hi buddhā bhagavantaḥ, buddhanirjātāśca stūpāḥ sarvasukhopadhānāni ca sarvadevanikāyāśca / bodhisattvamasatkṛtya sarvabuddhā asatkṛtā bhavanti / bodhisattvaṃ satkṛtya sarvabuddhāḥ satkṛtā bhavanti / ityādi //
yasya punastatra prasannaṃ cittamutpadyate, tasya kiyat puṇyaphalamupajāyate, ityāha-
atha yasya manaḥ prasādameti prasavettasya tato 'dhikaṃ phalam /
mahatā hi balena pāpakaṃ jinaputreṣu śubhaṃ tvayatnataḥ

1.36

yasya punaḥ puṇyātmano manaḥ prasādamupayāti bodhisattve, prasavettasya tato 'dhikaṃ phalam, tasya prasannacittasya prasavedupajāyeta tato 'dhikaṃ phalaṃ tasmātpūrvakapāpaphalād bahutaraṃ puṇyakarmaphalaṃ vipākaviśeṣāt prasavedutpadyeta / yadi vā / tatsamadhikavipākaphalādhāyakaṃ karmaiva phalamucyate / adhikataraphalajanakaṃ karma upajāyate iti yāvat / uktaṃ ca niyatāniyatāvatāramudrāsūtre-
sacenmañjuśrīḥ daśasu dikṣu sarvalokadhātuṣu sarvasattvā utpāṭitākṣā bhaveyuḥ parikalpamupādāya / ( Bcp 20 ) atha kaścideva kulaputro vā kuladuhitā vā teṣāṃ sarvasattvānāṃ maitracittastānyakṣīṇi janayet parikalpamupādāya / yo 'nyo vā mañjuśrīḥ kulaputro vā kuladuhitā vā mahāyānādhimuktaṃ bodhisattvaṃ prasannacittaḥ paśyet, ayaṃ tato 'saṃkhyeyataraṃ puṇyaṃ prasavati / iti //
tasmādasmin mahati puṇyakṣetre śubhacittameva karaṇīyamātmajñaiḥ //
api ca / ito 'pi śubhacittameva kartumucitam / yasmānmahatā balena paramakṛcchreṇa pāpakaṃ pāpameva pāpakaṃ kutsitatvādvā duṣkṛtaṃ karma bodhisattveṣu kriyate, teṣāṃ sakalakāyavāṅyanaḥpracārasya prasādajanakatvāt / bodhicittaprabhāvācca na bodhisattveṣu kasyacidapakāracittamutpadyate / etaduktamāryamañjuśrīvimokṣe-
tadyathā kulaputra cintāmaṇiratnarājamukuṭāvabaddhānāṃ mahānāgarājñāṃ nāsti paropakramabhayam, evameva bodhicittamahākaruṇācintāmaṇiratnarājamukuṭāvabaddhānāṃ bodhisattvānāṃ nāsti durgatyapāyaparopakramabhayam / iti //
ataḥ kimarthamanarthopārjanaṃ kaṭukaphalaṃ teṣu prayatnataḥ prārabhyate? ata eva śubhaṃ tvayatnataḥ, saṃgrahavastvādibhiḥ sarvasattvahitasukhakarmakāritvāt pariśuddhakarmakāritayā, kvacidapi skhalitābhāvācca / aprayatnata eva prītiprasādaprāmodyamupajāyate teṣu / ataḥ kuśalaṃ punarayatnata eva prasūyate //
sāṃpratamutpāditabodhicitteṣu atiśayavatā ātmanā manaḥprasādamāviṣkurvan śāstrakārastān namasyannāha-
teṣāṃ śarīrāṇi namaskaromi yatroditaṃ tadvaracittaratnam /
yatrāpakāro 'pi sukhānubandhī sukhākarāṃstān śaraṇaṃ prayāmi

Original text: Bodhicaryāvatārapañjikā · Edition: P.L. Vaidya: Bodhicaryāvatāra of Śāntideva with the Commentary Pañjika of Prajñākaramati. Darbhanga : Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc