બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 1

શાન્તિદેવવિરચિતઃ બોધિચર્યાવતારઃ ।
પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતયા પઞ્જિકાખ્યવ્યાખ્યયા સંવલિતઃ ।
॥ ઓમ્ નમો બુદ્ધાય ।
1. બોધિચિત્તાનુશંસો નામ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ।
સુગતાન્ સસુતાન્ સધર્મકાયાન્ પ્રણિપત્યાદરતો ઽખિલાંશ્ચ બન્દ્યાન્ ।
સુગતાત્મજસંવરાવતારં કથયિષ્યામિ યથાગમં સમાસાત્

............ અખિલાંશ્ચ બન્દ્યાનિતિ કલ્યાણમિત્રપ્રભૃતીનામ્ । સુગતાત્મજસંવરાવતારમિતિ અભિધેયકથનમ્ । કથયિષ્યામીતિ પ્રયોજનાભિધાનમ્ । સંબન્ધપ્રતિપાદનપદં તુ ન વિદ્યતે, સામર્થ્યાદેવ તુ સ પ્રતિપત્તવ્યઃ । યથાગમમિતિ સ્વાતન્ત્ર્યપરિહારપદમ્ । સમાસાદિતિ પુનરુક્તતાપરિહારવચનમ્ । ઇતિ સમુદાયાર્થઃ । અવયવાર્થસ્તુ ઉચ્યતે । સુગતાનિત્યત્ર ગતશબ્દેન સર્વપૃથગ્જનેભ્યો ભગવતાં વ્યવચ્છેદં દર્શયતિ, તેષાં સંસારાન્તર્ગતત્વાત્, ભગવતાં તુ સંસારવિનિર્ગતત્વાત્ । સુશબ્દસ્તુ પ્રશસ્તાદ્યર્થત્રયવૃત્તિવિશિષ્ટં સુગ.......... । તેનાયમર્થઃ- પ્રશસ્તં યથા ભવતિ એવં મધ્યમપ્રતિપદા ક્લેશાદ્યાવરણપ્રહાણં ગતાઃ સુગતાઃ । અનેન પ્રહાણસંપત્તિરુક્તા । યદિ વા । પ્રશસ્તં સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાતત્ત્વં ગતા અધિગતાઃ સુગતાઃ । અનેન અધિગમસંપદુપદર્શિતા । ય[દિ વા]..............તીર્થિકશાસ્તૃભ્યો ભગવતાં વિશેષશ્ચોપદર્શિતો ભવતિ । તેષામાત્માદિભાવાભિનિવેશવશાત્ પ્રશસ્તગમનાભાવાત્ । આત્માદીનાં ચ પ્રમાણબાધિતત્વાત્ । સંસારાપ્રતિપક્ષત્વાચ્ચ અપ્રશસ્તં ગમનમ્ । અપુનરાવૃત્ત્યા વા ગતાઃ, પુનર્જન્મનો રાગાદિના ......... હંકારશુદ્ધયા અહંકારબીજસ્ય અવિદ્યાયાઃ સર્વથા પ્રહાણાત્ સુગતાઃ । અનેન સ્ત્રોતઆપન્નસકૃદાગામિબોધિસત્ત્વેભ્યો ઽપિ ભગવતાં વિશેષો દર્શિતઃ । તેષાં પ્રશસ્તગમને ઽપિ સર્વધાત્વપ્રહાણાત્ પુનરાવૃત્તિસંભવાત્ । નિઃશેષં વા ..........સર્વવાસનાયા અપિ કાયબાગ્બુદ્ધિવૈગુણ્યલક્ષણાયાઃ સ્વયમધિગતમાર્ગોક્તાવપાટવસ્ય વા સર્વથા પ્રહાણાત્ સુગતાઃ । એતાવતા સંપૂર્ણગામિત્વં ભગવતાં પ્રતિપાદિતમ્ । અનેનાપિ અનાગામિશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો ભગવતામસાધારણગુણત્વમાવેદિતમ્ । તેષાં..........કાયવાગ્બુદ્ધિવૈગુણ્યસ્ય સ્વાધિગતમાર્ગોક્તયપાટવસ્ય ચ સંભવાત્ । એવં ચ બુદ્ધત્વમશેષગુણસરસમસાધારણમપરયોગિભિઃ
સુગતશબ્દેન ખ્યાપિતમ્ । તાનેવંભૂતાન્ સુગતાનાદરતઃ પરમપ્રસાદેન પ્રણિપત્યેતિ ( બ્ચ્પ્ 2 ) નમસ્કૃત્ય સુગતાત્મજસંવરાવતારં કથયિષ્યામિતિ સંબન્ધઃ । કિંભૂતાન્? સસુતાનિતિ । સુતાશ્ચ મુનીનામિહ લબ્ધપ્રમુદિતાદિભૂમયો બોધિસત્ત્વા એવ ગૃહ્યન્તે । તેષામેવ અત્ર અધિકૃતત્વાત્ । તૈઃ સહ । અનેન વિશેષણેન આર્યસંઘસ્ય નમસ્કારો ઽન્તર્ભાવિતઃ । અપરં વિશેષણમાહસધર્મકાયાનિતિ । સર્વાપ [દ્વિમુ]ક્તો ભગવતાં સ્વાભાવિકો ધર્મકાયઃ । સ એવ ચ અધિગમસ્વભાવો ધર્મઃ । સમૂહાર્થો વા કાયશબ્દઃ જનકાયો બલકાય ઇતિ યથા । તેન પ્રવચનસ્યાપિ ગ્રહણમ્ । તેન સહ । અનેનાપિ ધર્મસ્ય નમસ્કારો ઽન્તર્ભાવિતઃ ઇતિ । રત્નત્રયનમસ્કારો ઽયમિત્યુ[ક્તં ભવતિ] ॥
નનુ બુદ્ધાદ્ધર્મો ધર્મતશ્ચ આર્યસંઘ ઇતિ ક્રમઃ । તત્ કિમિતિ બુદ્ધાનન્તરમાર્યસંઘઃ, તદનુ ધર્મ ઇતિ વ્યતિક્રમનિર્દેશઃ? સત્યમ્ । ઇહ શ્લોકબન્ધાનુરોધાદ્ વ્યતિક્રમનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ । યોજનાત્તુ સુગતાન્ સધર્મકાયાન્ સસુતાન્ પ્રણિપત્ય, ઇતિ અનુક્રમેણૈવ । ન કશ્ચિદત્ર દોષઃ । અથવા । બોધિસત્ત્વાનામપિ અધિગતધર્મત્વાદાનુરૂપ્યેણ ધર્મકાયો વિદ્યત એવ । તેષામપિ સહ ધર્મકાયેન નમસ્કરણં પ્રતિપાદનીયમ્ । તે ઽપિ હિ સમધિગતધર્મતયા સુગતત્વનિયતાઃ સુગતપ્રાયાઃ । ઇતિ ધર્માત્ પૂર્વં નિર્દેશઃ । ઇતિ ન કિંચિદયુક્તમ્ । કિમેતાનેવ? નેત્યાહ- અખિલાંશ્ચ બન્દ્યાનિતિ । અપરાનપિ સમસ્તાન્ વન્દનીયાન્ આચાર્યોપાધ્યાયપ્રભૃતીનપિ । આદરતઃ પ્રણિપત્યેતિ । ઇતિ પૂર્વાર્ધેન સુગતાદીનાં નમસ્કૃતિમભિધાય અપરાર્ધેન અભિધેયાદીનિ પ્રતિપાદયન્નાહ- સુગતાત્મજેત્યાદિ । આત્મનો જાતાઃ આત્મજાઃ । સુગતાનામાત્મજાઃ જિનપુત્રાઃ, બોધિસત્ત્વા ઇત્યર્થઃ । તેષાં સંવરાવતારમ્ । સંવરણં સંવ્રિયતે વા અનેનેતિ સંવરઃ, બોધિચિત્તગ્રહણપૂર્વકં બોધિસત્ત્વશિક્ષાસમાદાનમ્ । તચ્ચ યથાવસરં વક્ષ્યામઃ । તસ્ય અવતરણમ્ । અવતીર્યતે તસ્મિન્ વા અનેનેત્યવતારો માર્ગઃ, યેન બોધિસત્ત્વપદપ્રાપ્તૌ સુગતત્વમવાપ્યતે । તં કથયિષ્યામિ પ્રતિપાદયિષ્યામિ । અનેન ગ્રન્થેનેત્યર્થઃ । એવમનેન પ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ સંવરાવતારઃ અભિધેયમસ્ય, અયમભિધાનં સંવરાવતારસ્ય, ઇતિ અભિધાનાભિધેયલક્ષણઃ સંબન્ધો ઽપ્યર્થાત્ કથિતઃ । તત્કથનં ચ અભિધાનપ્રયોજનમ્ । પરમાર્થતસ્તુ અભિધેયસ્વરૂપવ્યુત્પત્તિરેવ તત્પ્રયોજનમ્ । અભિધેયસ્ય પુનઃ શ્રુતમય્યાદિપ્રજ્ઞોત્પાદનક્રમેણ સર્વાવરણવિગમાદ્ બુદ્ધત્વમેવ પ્રયોજનમિતિ પ્રયોજનનિષ્ઠા । ઇદં ચ સુગતાત્મજસંવરાવતારશબ્દે એવ અન્તર્ભાવિતમ્ । તદનન્તરમેવોક્તેઃ । યદનુશંસકથનેન ચ સૂચયિષ્યતિ ।
અશુચિપ્રતિમામિમાં ગૃહીત્વા જિનરત્નપ્રતિમાં કરોત્યનર્ધામ્ ।
[બોધિ 1.10]

ઇતિ સંબન્ધાભિધેયપ્રયોજનાનિ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગતયા પ્રતિપાદિતાનિ । અન્યથા અનભિધેયાદિશઙ્કયા પ્રેક્ષાવતામત્ર પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ । નનુ ત્વયા સ્વાતન્ત્રયેણ કથિતં કથનં કથં ગ્રહીષ્યન્તીત્યાહ- યથાગમમિતિ । આગમાનતિક્રમેણ । યથૈવ પ્રવચને ભગવદ્ભિઃ પ્રતિપાદિતઃ, ( બ્ચ્પ્ 3 ) તથા મયાપિ તદર્થાનતિવૃત્ત્યા પ્રતિપાદયિતવ્યઃ । અનેન આગમાત્ સ્વાતન્ત્ર્યં પરિહૃતં ભવતિ । ઉત્સૂત્રમિદં ન ભવતીત્યર્થઃ । પ્રવચનાર્થાવગાહનમપિ ચ અવક્રતયા અનેન આત્મનો દર્શિતમ્ । ઇદમપિ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમેવ । નનુ યદિ યથાગમં કથયિતવ્યઃ, તર્હિ આગમે એવ તદભિલાષિણઃ પ્રવર્તિષ્યન્તે, તત્કિમનેનેત્યાહ- સમાસાદિતિ । સંક્ષેપાત્ । યદિ નામ આગમે ઽપિ કથિતઃ, તથાપિ તત્ર અતિવિસ્તરેણ નાનાસૂત્રાન્તેષુ પ્રતિપાદનાત્ । અહં તુ પિણ્ડીકૃત્ય સંક્ષેપેણ કથયિષ્યામીતિ વિશેષઃ । અનેન પુનરુક્તમિદં ભવતીતિ પરિહૃતમ્ । અયમપિ ચ અપ્રવૃત્ત્યઙ્ગતાપરિહારઃ । તસ્માત્ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગત્ત્વાદભિધેયાદિકથનમસંગતં ન ભવતિ- તર્હિ પ્રણામકરણમપાર્થકમ્ । તદપિ શ્રેયોલાભાદ્યર્થમભિધીયમાનં કથમપાર્થકમ્? અયમસ્યાભિપ્રાયઃસુગતાદિપ્રણામસમુદ્ભૂતપુણ્યસંભારસમાક્રાન્તચિત્તસંતાનસ્ય પ્રતનુતરપુરાકૃતપાપવૃત્તેરૂપશાન્તવિઘ્નસ્ય આરબ્ધાર્થપરિસમાપ્તિરુપજાયતે । સમસ્તસાધુજનગતમાર્ગાનુગમનમપિ ચ અનેન આત્મનઃ પ્રકાશિતં ભવેત્ । ઇષ્ટદેવતાદિનમસ્કૃતિશ્રવણાદાસ્તિકત્વસંભાવનયા શ્રોતૃણામાત્મગ્રન્થે ચ ગૌરવમાપાદિતં સ્યાત્ । અત્ર ચ સુગતશબ્દેન ઉદ્ભાવિતભગવન્દુણમાહાત્મ્યશ્રવણાત્ તદભિલાષિણઃ તદુપાર્જનપ્રવણમાનસાઃ સુગતાત્મજસંવરાવતારપરિજ્ઞાનાય યત્નવન્તઃ અસ્મિન્ પ્રવર્તન્તે । ઇદમભિમતદેવતાદિપ્રણામફલમ્ । એતેન ઇદમપિ- યેન યદભિમતમભિપ્રેતં કર્તુમ્, સ તદેવ કરોતુ નાન્યત્ । અન્યકરણે અપ્રસ્તુતાભિધાનમતિપ્રસઙ્ગશ્ચ સ્યાત્ । તદયમપિ સંવરાવતારકથને કૃતાભિપ્રાયઃ કિમપ્રસ્તુતમિષ્ટદેવતાદિપ્રણામં કરોતિ? પ્રાગુક્તદોષદ્વયપ્રસઙ્ગાદિતિ યદુચ્યતે, તદપિ નિરાકૃતં ભવતિ, તદુપયોગસ્ય વર્ણિતત્વાત્ નાપ્રસ્તુતાભિધાનમ્ । યત્ પ્રકૃતોપયોગિ તદ્વક્તવ્યં નાન્યત્, ઇત્યતિપ્રસઙ્ગો નાસ્તીતિ સર્વં સુસ્થમ્ ॥
નનુ આગમાનતિરિક્તં સંક્ષેપેણાભિધીયમાનમપિ કથમર્થવિશેષાદ્યભાવાદ્વિશેષેણ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગતયા કસ્યચિદુપાદેયં સ્યાત્? તસ્માદાગમાદધિકમપિ કિંચિદત્ર વક્તવ્યમિત્યાશઙ્કયાહ-
ન હિ કિંચિદપૂર્વમત્ર વાચ્યં ન ચ સંગ્રથનકૌશલં મમાસ્તિ ।
અત એવ ન મે પરાર્થચિન્તા સ્વમનો વાસયિતું કૃતં મયેદમ્

નૈવ કિંચિદપૂર્વમપરમાગમાદતિરિક્તમસ્મિન્ વક્તવ્યમસ્તિ મમ । યસ્માદર્થે વા હિશબ્દઃ । તર્હિ તદધિકપ્રમેયાનભિધાને ઽપિ પદાર્થરચનાવિશેષો ભવિષ્યતિ । તસ્માદપિ વિશેષેણ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ । અત્રાહ- ન ચેતિ । નાપિ સંગ્રથનમર્થપદવિન્યાસવિશેષઃ, તત્ર કૌશલં નૈપુણ્યં મમાસ્તિ । અવધારણે વા ચકારઃ । યદ્યેવમ્, કથમસ્ય પરાર્થોપયોગિત્વમિતિ । ( બ્ચ્પ્ 4 ) આહ- અત એવેતિ । પરપ્રસઞ્જિતમેવ અભ્યુપગચ્છતિ । યસ્માદપૂર્વં વક્તું મમ શક્તિર્નાસ્તિ । નાપિ સંગ્રથનકૌશલમસ્તિ । ન ચ પરાર્થચિન્તાપિ । પરાર્થોપયુક્તમિદં ભવતીતિ વિકલ્પો ઽપિ મે નાસ્તિ, તત્ર શ્ક્તિવૈગુણ્યાત્ । કિમર્થં કરણાય યત્ન ઇતિ ચેદાહ- ખમન ઇતિ । આત્મચિત્તં સુગતાત્મજસંવરાવતારાભ્યાસરસેન અધિકાધિકં વાસયિતું કૃતં પ્રણિતં મયા પ્રકરણમિદમ્ । સંવરાવતારકથનં વા । અતીતકાલનિર્દેશઃ અન્તસ્તત્ત્વનિષ્પન્નં મનસિ નિધાયેતિ ॥
નનુ નાત્માર્થં ગ્રન્થપ્રણયનં દૃષ્ટમ્, ન ચ સ્વયંકૃતેનૈવ આત્મનિ વિશેષાધાનમ્, તાવતઃ સંસ્કારવિશેષસ્ય પ્રાગેવાત્મનિ વિદ્યમાનત્વાદિતિ । અત્રાહ-
મમ તાવદનેન યાતિ વૃદ્ધિં કુશલં ભાવયિતું પ્રસાદવેગઃ ।
અથ મત્સમધાતુરેવ પશ્યેદપરો ઽપ્યેનમતો ઽપિ સાર્થકો ઽયમ્

અનેન ગ્રન્થેન વા । કુશલં શુભમનસ્કારં ભાવયિતુમારાધયિતુમ્ । વૃદ્ધિં યાતિ પ્રસાદવેગઃ । ઉત્તરોત્તરવર્ધમાનસ્ય પ્રસન્નચિત્તસંતાનસ્ય પ્રવાહવાહિતયા પ્રવૃત્તિઃ । અનેન સ્વાર્થકારિત્વમનુભવસિદ્ધમસ્ય નિદર્શયતિ । પરાર્થકારિત્વમપિ લેશતઃ સંભવતિ ઇતિ દર્શયન્નાહ- અથ મત્સમેત્યાદિ । અથેતિ પ્રકારાન્તરોપન્યાસે । સ્વાર્થકારિત્વમસ્ય તાવદનુભવસિદ્ધમ્ । યદિ પુનર્મમ સમાનપ્રકૃતિરેવ કશ્ચિદન્યઃ પશ્યેદીક્ષેત, એનં ગ્રન્થમર્થં વા, અતો ઽપિ પરાર્થોપયુક્તત્વાદપિ સાર્થકઃ સપ્રયોજનો ઽયમ્ । પરાર્થોપયોગસ્યાપિ કથંચિત્ સંભવાત્ । અનેન શ્લોકેન નિરભિમાનતામાત્મનો દર્શયતિ ॥
ઇદાનીં સંવરાવતારકથાં ગ્રાહયિતુમુપોદ્ધાતં રચયન્નાહ-
ક્ષણસંપદિયં સુદુર્લભા પ્રતિલબ્ધા પુરુષાર્થસાધની ।
યદિ નાત્ર વિચિન્ત્યતે હિતં પુનરપ્યેષ સમાગમઃ કુતઃ

અષ્ટાક્ષણવિનિર્મુક્તસ્ય ક્ષણસ્ય સંપત્તિઃ સમગ્રતા । ઇયં સુદુર્લભા સુષ્ઠુ દુઃખેન લભ્યત ઇતિ કથંચિત્પ્રાપ્યા ।
મહાર્ણવયુગચ્છિદ્રકુર્મગ્રીવાર્પણોપમા ।
પ્રતિલબ્ધા પ્રાપ્તા, સા ચ પુરુષાર્થસાધની । પુરુષસ્ય અર્થઃ અભ્યુદયનિઃશ્રેયસલક્ષણઃ, તસ્ય સાધની નિષ્પાદની । તદઙ્ગત્વાત્ તત્ર સમર્થેતિ યાવત્ । યદિ ચ એવંભૂતાયામપિ અસ્યાં ( બ્ચ્પ્ 5 ) ન હિતં વિચિન્ત્યતે, સ્વપરસુખહેતુઃ સ્વર્ગાપવર્ગસાધનં નોપાદીયતે, તદા પુનરપિ ભૂયો ઽપિ એષ તથાગતોત્પાદઃ શ્રદ્ધાક્શણવિમુક્તો મનુષ્યભાવઃ ઇત્યયં સમાગમઃ સમાવેશો મિલનમિતિ યાવત્ । કુતઃ કથમ્? ન કથંચિદ્ભવિષ્યતિ સુદુર્લભત્વાત્ । અક્ષણાવસ્થાયાં ધર્મપ્રવિચયસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્, ઇત્યભિપ્રાયઃ । યથોક્તમાર્યગણ્ડવ્યૂહસૂત્રે આર્યજયોષ્માયતનવિમોક્ષે-
દુર્લભા અષ્ટાક્ષણવિનિવૃત્તિઃ । દુર્લભો મનુષ્યભાવપ્રતિલમ્ભઃ । દુર્લભા ક્ષણસંપદ્વિશુદ્ધિઃ । દુર્લભો બુદ્ધોત્પાદઃ । દુર્લભા અવિકલેન્દ્રિયતા । દુર્લભો બુદ્ધધર્મશ્રવણઃ । દુર્લભં સત્પુરુષસમવધાનમ્ । દુર્લભાનિ ભૂતકલ્યાણમિત્રાણિ । દુર્લભો ભૂતનયાનુશાસન્યુપસંહારઃ । દુર્લભં સમ્યગ્જીવિતં મનુષ્યલોકે ઇતિ ॥ [ગણ્ડવ્યૂહસૂત્ર 116]
ઇદમેવાભિસંધાયોક્તમ્-
માનુષ્યં દુર્લભં લોકે બુદ્ધોત્પાદો ઽતિદુર્લભઃ ।
તતો ઽપિ શ્રદ્ધાપ્રવ્રજ્યાપ્રતિપત્તિઃ સુદુર્લભા ॥
બોધૌ ચિત્તં દૃઢં સર્વસત્ત્વાનામનુકમ્પયા ।
સર્વદુઃખપ્રશાન્ત્યર્થં દુર્લભાનાં પરંપરા ॥
ઇતિ ॥
અક્ષણાઃ પુનરિમે-
નરકપ્રેતતિર્યઞ્ચો મ્લેચ્છા દીર્ઘાયુષો ઽમરાઃ ।
મિથ્યાદૃગ્બુદ્ધકાન્તારૌ મૂકતાષ્ટાવિહાક્ષણાઃ ॥
ઇતિ ॥
તસ્માદિદાનીમેવ ઉદ્યોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ ॥
સાંપ્રતં બોધિચિત્તગ્રહણાય તત્રાભિલાષમુત્પાદયિતુમનુશંસામવતારયન્નાહ-
રાત્રૌ યથા મેઘઘનાન્ધકારે વિદ્યુત્ ક્ષણં દર્શયતિ પ્રકાશમ્ ।
બુદ્ધાનુભાવેન તથા કદાચિલ્લોકસ્ય પુણ્યેષુ મતિઃ ક્ષણં સ્યાત્

નિશાયાં યથા જલદાગમસમયે મેઘૈર્બહુલે તમસિ સતિ સૌદામની ક્ષણલવમાત્રમાલોકયતિ કિંચિદ્વસ્તુજાતં પ્રકાશયતિ । સૈવોપમા અત્રાપિ ઇત્યાહ- બુદ્ધાનુભાવેનેત્યાદિ । બુદ્ધા એવ હિ ભગવન્તો હિતસુખોપસંહારાય સદા ભવ્યાભવ્યતયા સર્વસત્ત્વસંતાનમવલોકયન્તસ્તિષ્ઠન્તિ । યદા યત્ર યેનોપાયેન યસ્મૈ યં ભવ્યં પશ્યન્તિ તદા તત્ર તેનોપાયેન તસ્મૈ તમધિતિષ્ઠન્તિ । અભવ્યાવસ્થાયામુપેક્ષ્ય વિહરન્તિ । ઇતિ તથાગતાધિષ્ઠાનેન કથંચિદ્દુર્લભોત્પત્તિકત્વાત્ । લોકસ્ય જનસ્ય પુણ્યેષુ હિતસુખહેતુષુ કુશલેષુ કર્મસુ બુદ્ધિર્મુહૂર્તમેકં ભવેત્ । તત્ર તસ્યા અસ્થિરત્વાત્ । અનાદિસંસારે લોકેન અકુશલપક્ષસ્યૈવ અભ્યસ્તત્વાત્ ॥
( બ્ચ્પ્ 6 ) યદિ નામ એવમ્, તતઃ કિમિત્યાહ-
તસ્માચ્છુભં દુર્બલમેવ નિત્યં બલં તુ પાપસ્ય મહત્સુઘોરમ્ ।
તજ્જીયતે ઽન્યેન શુભેન કેન સંબોધિચિત્તં યદિ નામ ન સ્યાત્

યત એવમ્, તસ્માચ્છુભં પુણ્યં દુર્બલં સામર્થ્યવિકલમેવ, વિદ્યુદુન્મેષપ્રાયત્વાત્ અતિ કૃશમ્ । નિત્યં સર્વકાલમ્ । કસ્ય તર્હિ અતિશયવદ્ બલમસ્તીત્યાહ- બલં ત્વિતિ । સામર્થ્યં પુનરશુભસ્ય મહત્, મેઘઘનાન્ધકારસદૃશત્ત્વાત્તસ્ય । સુઘોરમતિભયંકરં નરકાદિદુઃખદાયકત્વાત્, સુદુર્જયત્વાચ્ચ । ભવતુ નામ મહત્ સામર્થ્યમસ્ય, તથાપિ તદપરેણ બલવતા પુણ્યેન જેષ્યતે, તથા ચ ન કાચિત્ ક્ષતિરિતિ, આહ- તદિત્યાદિ । તત્ તાદૃશં મહાસામર્થ્યં જીયતે અભિભૂયતે । અન્યેન ઇતરેણ । કેન? ન કેનાપીત્યર્થઃ । કુતઃ પુનરેવમુચ્યતે? સંબોધીત્યાદિ । સમ્યક્સંબોધૌ બુદ્ધત્વે યચ્ચિત્તં સર્વસત્ત્વસમુદ્ધરણાભિપ્રાયેણ તત્પ્રાપ્ત્યર્થમધ્યાશયેન મનસિકારઃ । તદ્યદિ નામ ન ભવેત્, મહાસામર્થ્યં હિ તદપરેણ મહીયસા પરાજીયતે સૂર્યેણેવ નિશાન્ધકારઃ । ન ચ સંબોધિચિત્તાત્ પ્રતિપક્ષો મહીયાનપરઃ સંભવતિ । તસ્માત્ તત્પ્રતિઘાતાય સંબોધિચિત્તમેવ ઉપાદેયં નાન્યદિત્યભિપ્રાયઃ ॥
ઇતો ઽપિ સંબોધિચિત્તમુપાદેયમિત્યાહ-
કલ્પાનનલ્પાન્ પ્રવિચિન્તયદ્ભિર્દૃષ્ટં મુનીન્દ્રૈર્હિતમેતદેવ ।
યતઃ સુખેનૈવ સુખં પ્રવૃદ્ધમુત્પ્લાવયત્યપ્રમિતાઞ્જનૌઘાન્

એકો ઽન્તરકલ્પઃ કલ્પઃ । વિંશતિરન્તરકલ્પાઃ કલ્પઃ । અશીતિરન્તરકલ્પાઃ કલ્પઃ । સ ચ મહાકલ્પ ઇત્યભિધીયતે । તદિહ મહાકલ્પસ્યૈવ ગ્રહણમ્ । અનલ્પાન્ બહૂન્ પ્રથમાસંખ્યેયાન્તર્ગતાન્ । પ્રવિચિન્તયદ્ભિઃ તાત્પર્યેણ પરિભાવયદ્ભિઃ । દૃષ્ટમધિગતમ્ । મુનીન્દ્રૈઃ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્બોધિસત્ત્વાવસ્થાયામ્ । હિતં સર્વાર્થસાધનયોગ્યમ્, તદ્બીજભૂતત્વાત્ । એતદેવ સંબોધિચિત્તમેવ । કથં પુનરિદમેવ હિતમિત્યાહ- યત ઇત્યાદિ । યસ્માત્ સુખં પ્રવૃદ્ધં પ્રકર્ષગતં બુદ્ધત્વલક્ષણમ્ । અપ્રમિતાન્ અપ્રમેયાન્ । જનૌઘાન્ સત્ત્વસમૂહાન્ । ઉત્પ્લાવયતિ ઉત્તારયતિ સંસારદુઃખમહાર્ણવાત્ । તસ્માદિદમેવ હિતમ્ ॥
અથવા । યસ્માત્ સુખં દેવમનુષ્યસંપત્તિલક્ષણમ્ । પ્રવૃદ્ધં વૃદ્ધિં ગતમ્ । અર્થાત્ સંબોધિચિત્તાદેવ । ઉત્પ્લાવયતિ અતિશયેન સંતર્પયતિ । સૌકર્યાદધિકતરં યદ્ભવતિ તદુત્પ્લાવનમુચ્યતે । યથા દધ્ના વયમુત્પ્લાવિતા ઇતિ સૌકર્યાદધિકતરં દધિ ભૂતમિત્યર્થઃ ॥
( બ્ચ્પ્ 7 ) યદિ વા । યતઃ સંબોધિચિત્તાત્ સુખં પ્રવૃદ્ધમિતિ યોજનીયમ્ ॥
કથં પ્રવૃદ્ધમિત્યાહ- સુખેનૈવેતિ । ન અકૃચ્છ્રેણ । ન શિરોલુઞ્ચનાદિના મહતા કષ્ટેન । તથા હિ બોધિચિત્તસંવરાદેવ બોધિસત્ત્વો ઽમિતપુણ્યજ્ઞાનસંભારાત્ પ્રવર્ધમાનો દેવમનુષ્યસંપત્તીઃ સુખમધિગચ્છન્ સત્ત્વાનેવ અધિકતરં તાભિઃ સંતર્પયતીતિ । યદ્વક્ષ્યતિ-
એવં સુખાત્સુખં ગચ્છન્ કો વિષીદેત્સચેતનઃ ।
બોધિચિત્તરથં પ્રાપ્ય સર્વખેદશ્રમાપહમ્ ॥
ઇતિ ॥ [બોધિ. 7.30]
નનુ ભગવતામપિ મૈત્રીબલાદિજાતકેષુ [જાતકમાલા-8] મહદ્દુષ્કરં શ્રૂયતે । તત્ કથં સુખેનૈવ સુખં પ્રવૃદ્ધમિતિ? નૈષ દોષઃ । યતઃ ઉત્પાદ્યમેવ પરહિતસુખાધાયકં દુઃખં સ્વપરયોઃ । કૃપાત્મભિઃ । સુખમેવ તાદૃશં દુઃખં પરદુઃખદુઃખિનાં ધિમતામિતિ પ્રતિપાદયિષ્યતે ॥
અસ્માદપિ સ્વપરહિતહેતુત્વાદ્બોધિચિત્તં ન પરિત્યાજ્યમેવેતિ દર્શયન્નાહ-
ભવદુઃખશતાનિ તર્તુકામૈરપિ સત્ત્વવ્યસનાનિ હર્તુકામૈઃ ।
બહુસૌખ્યશતાનિ ભોક્તુકામૈર્ન વિમોચ્યં હિ સદૈવ બોધિચિત્તમ્

સંસારદુઃખશતાનિ નરકાદિગતિદુઃખાનામસાતવેદિતાનાં શતાનિ અપર્યન્તસમૂહાં સ્તર્તુકામૈઃ પરિત્યક્તુમિચ્છદ્ભિઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રૈઃ । ન કેવલમાત્મીયાનિ, લોકાનાં જાત્યાદિદુઃખાન્યપિ હર્તુકામૈરપનેતુકામૈર્બોધિસત્ત્વગોત્રૈઃ । ન કેવલં સ્વપરદુઃખાનિ હર્તુકામૈઃ, અપિ ચ, બહૂનિ સુખાન્યેવ સૌખ્યાનિ તેષાં શતાનિ દેવમનુષ્યોપપત્તિલભ્યાનિ અનુભવિતુકામૈઃ સંસારસુખાભિલાષુકૈરપિ । સદૈવ સર્વકાલં ન વિમોચ્યમપરિત્યાજ્યં બોધિચિત્તમ્ । સ્વીકર્તવ્યમિત્યર્થઃ । અથવા સંબોધિકાઙ્ક્ષિણામેવ વિશેષણાનિ ॥
અસ્માદપિ ગુણવિશેષાદ્બોધિચિત્તં ગ્રાહ્યમિત્યાહ-
ભવચારકબન્ધનો વરાકઃ સુગતાનાં સુત ઉચ્યતે ક્ષણેન ।
સનરામરલોકવન્દનીયો ભવતિ સ્મોદિત એવ બોધિચિત્તે

સંસાર એવ બન્ધનાગારમ્, તત્ર બન્ધનં બન્ધો રાગાદય એવ યસ્યેતિ વિગ્રહઃ । તાદૃશો વરાકસ્તપસ્વી સન્ । ઉદિતે એવ બોધિચિત્તે પ્રથમતરં બોધિચિત્તસંવરગ્રહણસમયે । સુગતાનાં સુત ઉચ્યતે, બુદ્ધપુત્ર ઇત્યભિધીયતે । ક્ષણેન તત્ક્ષણમેવ । ન કેવલમેવમિત્યાહ- ( બ્ચ્પ્ 8 ) સનરામરેત્યાદિ । સહ નરામરૈઃ મનુષ્યદેવૈર્વર્તન્તે યે અસુરાદયો લોકાઃ, તેસામપિ વન્દનીયો નમસ્કરણીયઃ સ્તવનીયશ્ચ ભવતિ સ્મ । સ્મશબ્દેન અતીતકાલાભિદ્યોતનાદ્બોધિચિત્તોદયસમયે એવ ભૂતઃ ॥
અસ્માદપિ ગુણાનુશંસદર્શનાદ્બોધિચિત્તગ્રહણે યત્નઃ કરણીય ઇત્યાહ-
અશુચિપ્રતિમામિમાં ગૃહીત્વા જિનરત્નપ્રતિમાં કરોત્યનર્ઘામ્ ।
રસજાતમતીવ વેધનીયં સુદૃઢં ગૃહ્ણત બોધિચિત્તસંજ્ઞમ્

અમેધ્યપ્રતિમામિમાં મનુષ્યાદિકલેવરસ્વભાવાં તદ્ધાતુકાં તત્સ્વભાવામ્ । તેન સંવર્ધિતામિત્યર્થઃ । તાં ગૃહીત્વા આદાય । જિન એવ રત્નમ્, દુર્લભપ્રતિલમ્ભાદિગુણયોગાત્ । તસ્ય પ્રતિમાં કરોતિ નિષ્પાદયતિ બોધિચિત્તમ્ । તથાગતવિગ્રહં નિર્વર્તયતીત્યર્થઃ । કિં ભૂતામ્? અનર્ઘામ્ । ન વિદ્યતે અર્ઘો મૂલ્યં યસ્યાઃ । સર્વત્રૈધાતુકાતિશાયિગુણત્વાદ્ ગુણપર્યન્તાપરિજ્ઞાનાચ્ચ । તથોક્તાં તામ્ । અત એવ રસજાતં રસપ્રકારમ્ । અત્યુચ્ચવેધકારિત્વાદતીવ વેધનીયમ્ । કર્તરિ અનીયઃ કરણે વા । તત્ તાદૃશમ્ । બોધિચિત્તં સંજ્ઞા અસ્ય રસજાતસ્ય । બોધિચિત્તાપરવ્યપદેશમ્ । સુદૃઢં ગૃહ્ણત યથા ગૃહીતં પુનર્ન ચલતિ ગૃહ્ણીતેતિ પ્રાપ્તે ગૃહ્ણતેતિ યથાગમપાઠાત્ । તસ્માજ્જિનરત્નમાત્માનં કર્તુકામૈર્બોધિચિત્તમહારસઃ સુદૃઢં ગ્રહીતવ્યઃ । ઉક્તં ચ આર્યમૈત્રેયવિમોક્ષે [ગણ્ડવ્યૂહસૂત્ર 502]
તદ્યથા કુલપુત્ર અસ્તિ હાટકપ્રભાસં નામ રસજાતમ્ । તસ્યૈકં પલં લોહપલસહસ્રં સુવર્ણીકરોતિ । ન ચ તદ્રસપલં શક્યતે તેન લોહપલસહસ્રેણ પર્યાદાતું લોહીકર્તું વા । એવમેવ એકઃ સર્વજ્ઞતાચિત્તોત્પાદરસધાતુઃ કુશલમૂલપરિણામનાજ્ઞાનસંગૃહીતઃ સર્વકર્મક્લેશાવરણલોહાનિ પર્યાદાય સર્વધર્માન્ સર્વજ્ઞતાસુવર્ણાન્ કરોતિ । ન ચ સર્વજ્ઞતાચિત્તોત્પાદરસધાતુઃ શક્યતે સર્વકર્મક્લેશાવરણલોહાદિભિઃ પર્યાદાતું તત્કર્તું વેતિ ॥
ભવગતિષુ વિભૂતિકામૈરપિ નાત્ર સંશયો વિપર્યાસો વા કર્તવ્યઃ ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
સુપરીક્ષિતમપ્રમેયધીભિર્બહુમૂલ્યં જગદેકસાર્થવાહૈઃ ।
ગતિપત્તનવિપ્રવાસશીલાઃ સુદૃઢં ગૃહ્ણ્ અત બોધિચિત્તરત્નમ્

ગતય એવ પત્તનાનિ પણ્યદ્રવ્યક્રયવિક્રયનગરાણિ ઇહ પત્તનાનિ । તદ્વત્ શુભાશુભકર્મપણ્યદ્રવ્યક્રયવિક્રયસ્થાનાનિ ગતિપત્તનાનિ । તેષુ વિપ્રવાસો વિપ્રવસનમેવ શીલં સ્વભાવો યેષાં તે તથોક્તાઃ । તેષાં સંબોધનમ્ । હે ગતિપત્તનવિપ્રવાસશીલાઃ, સુદૃઢં ગૃહ્ણત બોધિચિત્તરત્નમ્ । બોધિચિત્તમેવ રત્નં રત્નમિવ । યથા ચિન્તામણિમહારત્નં સર્વદારિદ્યદુર્ગતિપ્રશમનહેતુઃ, ( બ્ચ્પ્ 9 ) તથા ઇદમપિ બોધિચિત્તરત્નમ્ । અયમભિપ્રાયઃ- વણિજ એવ સુખસંપત્તિલાભાર્થિનો યૂયમ્ । અતઃ ઇદમેવ મહારત્નં મહતાદરેણ ગૃહ્ણત । કુતઃ? બહુમૂલ્યમિતિ હેતુપદમેતત્ । યસ્માદનર્ઘમિદં સર્વાતિશાયિ લૌકિકલોકોત્તરસંપત્તિનિદાનભૂતત્વાત્, તસ્માદિદમેવ ગ્રાહ્યમિત્યર્થઃ । કથમિદં જ્ઞાયત ઇતિ ચેદાહ- સુપરીક્ષિતમિતિ । સુષ્ઠુ નિરૂપિતં સમ્યઙ્ નિર્ણીતમિત્યર્થઃ । કૈરિત્યાહ- અપ્રમેયધીભિઃ । અપ્રમેયા પ્રમાતુમશક્યા ધીર્બુદ્ધિર્યેષાં તૈઃ મહાપ્રાજ્ઞૈઃ બુદ્ધબોધિસત્ત્વૈઃ । એતાવતા પરીક્ષાયાં સ્ખલિતમપિ નાસ્તિ ઇતિ સુપરીક્શિતમુચ્યતે । પુનરપિ કિંભૂતૈઃ? જગદેકસાર્થવાહૈઃ । સાર્થં વાહયન્તીત્યણ્ । જગતામેક એવ સાર્થવાહાઃ કરુણાવશવર્તિનો બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વાશ્ચ, તૈઃ । યથા ખલુ વણિજાં હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારયોર્હિતૈષિણો જ્ઞાનવન્તશ્ચ સાર્થવાહા નેતારો ભવન્તિ, ઇતિ ન તત્ર વિસંવાદસંભાવના, તથા અત્રાપીત્યભિપ્રાયઃ । તસ્માદિદમેવ બોધિચિત્તરત્નમનર્ઘં સુદૃઢં ગ્રાહ્યમિતિ । એતચ્ચ તત્રૈવોક્તમ્-
તદ્યથા કુલપુત્ર યાવચ્ચન્દ્રસૂર્યૌ મન્ડલપ્રભયા અવભાસેતે । અત્રાન્તરે યે કેચિદ્ધન ધાન્યરત્નજાતરૂપરજતપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનપરિભોગાઃ, તે સર્વે વશિરાજમહામણિરત્નસ્ય મૂલ્યં ન ક્ષમન્તે, એવમેવ યાવત્ ત્રિષ્વપિ અધ્વસુ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં ધર્મધાતુવિષયમવભાસયતિ । અત્રાન્તરે યાનિ કાનિ ચિત્ સર્વદેવમનુષ્યસર્વસત્ત્વસર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધકુશલમૂલાનિ સાસ્રવાનાસ્રવાણિ સર્વાણિ તાનિ બોધિચિત્તોત્પાદવશિરાજમહામણિરત્નસ્ય મૂલ્યં ન ક્ષમન્તે । [ગણ્ડવ્યૂહસૂત્ર-500] ઇતિ ॥
ઇદમપરમસાધારણમતિશયવત્ કલ્પતરોરિવ માહાત્મ્યમસ્ય ઉપદર્શયન્નાહ-
કદલીવ ફલં વિહાય યાતિ ક્ષયમન્યત્ કુશલં હિ સર્વમેવ ।
સતતં ફલતિ ક્ષયં ન યાતિ પ્રસવત્યેવ તુ બોધિચિત્તવૃક્ષઃ

કદલી યથા પલમેકવારં દત્વા ન પુનઃ ફલતિ, તથા બોધિચિત્તાદન્યદપિ કુશલં સર્વમેવ કિંચિદેવ વિપાકે પરિપક્વે ન પુનઃ ફલદાનસમર્થં ભવતિ । તાવતૈવાસ્ય પરિક્ષયાત્, વિપાકસ્ય ચ અવ્યાકૃતતયા પુનઃ ફલાનુબન્ધાભાવાત્ । બોધિચિત્તસ્ય પુનરયં વિશેષઃ ઇત્યાહ- સતતમિત્યાદિ । સર્વકાલં ફલતિ દેવમનુષ્યોપપત્તિષુ સુખસંપત્તિપ્રદાનાત્ ક્ષયં ન યાતિ તદન્યકુશલવત્, સ્થિરસ્વભાવત્વાત્ । પ્રતિક્ષણમનેકપ્રકારૈઃ શુભમેઘપ્રવાહૈરાપૂર્યમાણત્વાચ્ચ પ્રસવત્યેવ તુ બોધિચિત્તવૃક્ષઃ, અવિચ્છિન્નસુખસંપત્તિફલપ્રસવનાત્, ઉત્તરોત્તરમપરા પરગુણવિશેષજનનાચ્ચ । બોધિચિત્તં વૃક્શ ઇવ । ઉપમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ ઇતિ સમાસઃ । યસ્માદેવમ્, તસ્માદનુપરતમતિશયવત્સર્વસુખસંપદઃ પ્રાપ્તુકામૈઃ પ્રેક્ષાવદ્ભિરિદમેવ ગ્રાહ્યમ્ । કથિતં ચૈતદાર્યાક્ષયમતિનિર્દેશે-
( બ્ચ્પ્ 10 ) તદ્યથાપિ નામ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર મહાસમુદ્રપતિતસ્યોદકબિન્દોર્નાસ્ત્યન્તરા પરિક્ષયઃ પર્યાદાનં યાવન્ન કલ્પપર્યન્તઃ ઇતિ, એવમેવ બોધિપરિણામિતસ્ય કુશલમૂલસ્ય નાસ્ત્યન્તરા પરિક્ષયઃ પર્યાદાનં યાવન્ન બોધિમણ્ડનિષદનમ્ ॥ ઇતિ ॥
ન કેવલં સર્વશુભસંચયકારણમ્, અકુશલપક્ષક્ષયહેતુરપિ બોધિચિત્તમિતિ સાર્ધશ્લોકેનાહ-
કૃત્વાપિ પાપાનિ સુદારુણાનિ યદાશ્રયાદુત્તરતિ ક્ષણેન ।
શૂરાશ્રયેણેવ મહાભયાનિ નાશ્રીયતે તત્કથમજ્ઞસત્ત્વૈઃ

બોધિચિત્તગ્રહણાત્પૂર્વં કૃત્વાપિ પાપાનિ અકુશલકર્માણિ નરકાદિષુ દુઃસહદુઃખદાયકત્વાત્ સુદારુણાનિ અતિભયંકરાણિ મહાન્તિ વા યસ્ય બોધિચિત્તસ્યાશ્રયાદાશ્રયણાત્ તદુત્પાદનરક્ષણવર્ધનસેવનલક્ષણાત્ ઉત્તરતિ નિસ્તરતિ । તત્સામર્થ્યાભિભવેન અતિક્રામતીત્યર્થઃ । ક્ષણેન એકસ્મિન્નેવ ક્ષણે મહતઃ પુણ્યરાશેઃ સમુપાર્જનાત્ । તદુત્પાદનમાત્રેણ । કથમિવોત્તરતિ? શૂરાશ્રયેણેવ મહાભયાનિ બલવત્પુરુષાશ્રયેણ યથા મહાપરાધં કૃત્વાપિ કશ્ચિદુત્તરતિ તદપરાધફલાન્નિર્ભયો ભવતિ, તથા પ્રકૃતે ઽપિ । તદેવંભૂતં બોધિચિત્તં કથં કિમિતિ નાશ્રીયતે ન સેવ્યતે? અજ્ઞસત્ત્વૈઃ પ્રજ્ઞાવિકલૈર્મૂઢજનૈરિત્યર્થઃ । આશ્રયણીયમેવ તદ્ભવેદિતિ ભાવઃ । ઇદમપિ તત્રૈવોક્તમ્-
તદ્યથા કુલપુત્ર શૂરસંનિશ્રિતઃ પુરુષઃ સર્વશત્રુભ્યો ન બિભેતિ, એવમેવ બોધિચિત્તોત્પાદશૂરસંનિશ્રિતો બોધિસત્ત્વઃ સર્વદુશ્ચરિતશત્રુભ્યો ન બિભેતીતિ ॥
અપરમપિ બોધિચિત્તાત્પાપક્ષયદૃષ્ટાન્તમાહ-
યુગાન્તકાલાનલવન્મહાન્તિ પાપાનિ યન્નિર્દહતિ ક્ષણેન ।
યુગાન્તકાલે પ્રલયસમયે અનલો બહ્નિઃ સપ્તસૂર્યોદયસમુદ્ભૂતઃ યથા સર્વં કામાધાતું સપ્રથમધ્યાનં નિર્દહતિ, નિઃશેષં દહતિ યથા ભસ્માપિ નાવશિષ્યતે, તદ્વત્ પાપાનિ । કિંભૂતાનિ? મહાન્તિ સુમેરુપ્રખ્યાનિ મહારૌરવાદિદુઃખવિપાકાનિ યદ્ બોધિચિત્તં નિર્દહતિ તદ્વિપાકોપઘાતાન્નિર્મૂલયતિ । ક્ષણેન નચિરેણ । નાશ્રીયતે તત્કથમજ્ઞસત્ત્વૈરિતિ સંબન્ધઃ કાર્યઃ ॥ એતદપિ તત્રૈવોક્તમ્- કલ્પોદ્દાહાગ્નિભૂતં સર્વદુષ્કૃતનિર્દહનતયા । પાતાલભૂતં સર્વાકુશલધર્મપર્યાદાનકરણતયા ઇતિ ॥
નનુ કૃતકર્માવિપ્રણાશવાદી ભગવાન્, તત્ કથમિદમભિધીયતે? સત્યમુચ્યતે । બોધિચિત્તપ્રસૂતે પ્રતિક્ષણમાકાશધાતુવ્યાપકે મહતિ પુણ્યૌઘે ઽન્તર્ભૂતતયા લવણપલોપમન્યાયેન અપ્રજ્ઞાયમાનત્વાત્, બલવતા પ્રતિપક્ષેણ અભીભૂતત્વાચ્ચ, ફલદાનાસમર્થં દગ્ધમેવ તદિત્યદોષઃ । યદિ વા નિરુપાયાભિસંધિના તદુક્તમ્- નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મેતિ । ઇદં તુ સર્વપાપનિર્મૂલને ( બ્ચ્પ્ 11 ) મહાનુપાયઃ । તથા હિ- યદા બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનાકાશધાતુવ્યાપિનઃ સર્વદુઃખાત્ સમુદ્ધૃત્ય સર્વસુખસંપન્નાન્ કરિષ્યામીત્યધ્યાશયેન વિચિન્તયતિ । પૂર્વકૃતં ચ પાપં વિદૂષણાસમુદાચારાદિભિઃ ક્ષપયતિ, તદા બોધિચિત્તબલાદેવ તત્સંતાને પાપસ્ય કઃ સદ્ભાવઃ, યેન ચોદ્યસ્યાવકાશઃ સ્યાદિતિ સર્વં નિરાકુલમ્ । એતાવતા યદુક્તમ્- તજ્જીયતે ઽન્યેન શુભેન કેન ઇતિ, તદપિ વિસ્પષ્ટીકૃતમ્ । અન્યે પુનઃ- અનિયતવિપાકાપેક્ષયા સર્વમેતદુચ્યતે, નિયતવિપાકસ્ય તુ કર્મણઃ કેનચિત્પ્રતિષેદ્ધુમશક્યત્વાદિત્યાહુઃ ॥
ઇત્થમપિ બોધિચિત્તમુપાદેયમિત્યાહ-
યસ્યાનુશંસાનમિતાનુવાચ મૈત્રેયનાથઃ સુધનાય ધીમાન્

યસ્ય બોધિચિત્તસ્ય અનુશંસાન્ સ્વાભાવિકાન્ ગુણાન્ અમિતાન્ અપ્રમાણાન્ મૈત્રેયનાથઃ ભગવાનજિતઃ । કિંભૂતઃ? ધીમાન્ બોધિસત્ત્વઃ । ઉવાચ ઉક્તવાન્ । સુધનાય સુધનનામ્ને બોધિસત્ત્વાય । તથા ચ આર્યગણ્ડવ્યૂહસૂત્રે [વર્ણિતમ્-
બોધિચિત્તં હિ કુલપુત્ર બીજભૂતં સર્વબુદ્ધધર્માણામ્ । ક્ષેત્રભૂતં સર્વજગચ્છુક્લધર્મવિરોહણતયા । ધરણિભૂતં સર્વલોકપ્રતિશરણતયા । યાવત્ પિતૃભૂતં સર્વબોધિસત્ત્વારક્ષણતયા । પે......... । વૈશ્રવણભૂતં સર્વદારિદ્યસંછેદનતયા । ચિન્તામણિરાજભૂતં સર્વાર્થસંસાધનતયા । ભદ્રઘટભૂતં સર્વાભિપ્રાયપરિપૂરણતયા । શક્તિભૂતં ક્લેશશત્રુવિજયાય ॥ ઇત્યાદિ વિસ્તરઃ ॥
નાશ્રીયતે તત્ કથમજ્ઞસત્ત્વૈઃ ઇતિ અત્રાપિ યોજનીયમ્ ॥
ઇદાનીં બોધિચિત્તસ્ય પ્રભેદં દર્શયન્નાહ-
તદ્બોધિચિત્તં દ્વિવિધં વિજ્ઞાતવ્યં સમાસતઃ ।
બોધિપ્રણિધિચિત્તં ચ બોધિપ્રસ્થાનમેવ ચ

તત્ સમનન્તરપ્રદર્શિતાનુશંસં બોધિચિત્તં દ્વિવિધં દ્વિપ્રકારં વિજ્ઞાતવ્યં વેદિતવ્યમ્ । ગોત્રભૂમ્યાદિગતાનેકપ્રકારસંભવે ઽપિ કથં દ્વિવિધમિત્યાહ- સમાસતઃ । અપરપ્રકારસંભવે ઽપિ સંક્ષેપતઃ ઇદં દ્વિવિધમુચ્યતે । દ્વિવિધમપિ કથમ્? બોધિપ્રણિધિચિત્તમિત્યેકમ્, બોધિપ્રસ્થાનમિતિ દ્વિતીયમ્ । બોધૌ પ્રણિધિઃ, તદેવ ચિત્તં તત્ર વા ચિત્તમ્ । યચ્ચિત્તં પ્રણિધાનાદુત્પન્નં ભવતિ દાનાદિપ્રવૃત્તિવિકલં ચ, તત્ પ્રણિધિચિત્તમ્ । તદ્યથા- સર્વજગત્પરિત્રાણાય બુદ્ધો ભવેયમિતિ પ્રથમતરં પ્રાર્થનાકારા ચેતના । પ્રસ્થાને ચિત્તં પ્રસ્થાનમેવ વા ચિત્તમ્ । ચિત્તસ્ય તત્સ્વભાવત્વાત્ । પૂર્વકમનસ્કારપુરઃસરમેવ યતઃ પ્રભૃતિ સંવરગ્રહણપૂર્વકં સંભારેષુ પ્રવર્તતે, તત્ પ્રસ્થાનચિત્તમ્ । ઇતિ ઉક્તક્રમેણ દ્વૈવિધ્યમ્ । ઇયાનેવ ભેદઃ ઇતિ એવકારેણ પ્રતિપાદયતિ । ચકારદ્વયં પરસ્પરસમુચ્ચયે । દ્વયોરપિ બોધિચિત્તત્વં દર્શયતિ । તેન પૂર્વકં બોધિચિત્તં ન ભવતીતિ શઙ્કાં નિરસ્યતિ । શૂરંગમસૂત્રે આદ્યોત્પાદિતસ્યાપિ બોધિચિત્તસ્ય બુદ્ધત્વહેતુત્વાભિધાનાત્ । તથા આર્યગણ્ડવ્યૂહે ચોક્તમ્-
( બ્ચ્પ્ 12 ) દુર્લભાઃ કુલપુત્ર તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વલોકે યે અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તં પ્રણિદધતિ । તતો ઽપિ દુર્લભતમાસ્તે સત્ત્વાઃ યે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમનુપ્રસ્થિતાઃ ॥ ઇતિ ॥
ઇદાનીમુક્તમેવ પ્રભેદમુદાહરણેન વ્યક્તીકુર્વન્નાહ-
ગન્તુકામસ્ય ગન્તુશ્ચ યથા ભેદઃ પ્રતીયતે ।
તથા ભેદો ઽનયોર્જ્ઞેયો યાથાસંખ્યેન પણ્ડિતૈઃ

યથા કશ્ચિત્ પુરુષઃ અભિમતદેશપ્રાપ્તયે ગન્તુકામઃ ગમનાભિપ્રાયઃ, ન તુ પુનર્ગચ્છત્યેવ, અન્યઃ પુનસ્તત્પ્રાપ્તયે પ્રસ્થિતો ગચ્છત્યેવ । યદ્વદ્યથા । તયોર્ભેદો વિશેષઃ પ્રતીયતે અવગમ્યતે, તદ્વત્તથા ભેદો નાનાત્વમનયોર્બોધિપ્રણિધિપ્રસ્થાનચેતસોર્જ્ઞેયઃ અવબોદ્ધવ્યઃ પણ્ડિતૈર્વિચક્ષણૈઃ । કથમ્? યાથાસંખ્યેન । સ્વાર્થે ઽપ્યણ્ । પ્રાક્તનં પ્રણિધિચિત્તસ્ય નિદર્શનં પશ્ચાત્તનં પ્રસ્થાનચેતસઃ ઇતિ સંખ્યાર્થઃ ॥
તદેતત્ પ્રણિધિચિત્તં પ્રતિપત્તિવિકલમપિ સંસારે મહાફલં ભગવતા વર્ણિતમિત્યાહ-
બોધિપ્રણિધિચિત્તસ્ય સંસારે ઽપિ ફલં મહત્ ।
યદિ નામ તત્ પ્રતિપત્તિવિકલમ્, તથાપિ તસ્ય આસ્તાં તાવદ્ બુદ્ધત્વમ્, સંસારે ઽપિ દેવમનુષ્યોપપત્તિસ્વભાવં સુખસંપત્તિલક્ષણં ફલં મહત્, અન્યસ્માત્ કુશલાદ્ બૃહત્ । સતતં ફલતીત્યાદિવિશેષણવિશિષ્ટત્વાત્ । તથા ચોક્તમાર્યમૈત્રેયવિમોક્ષે [=ગણ્ડવ્યૂહસૂત્ર-508]-
તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર ભિન્નમપિ વજ્રરત્નં સર્વપ્રતિવિશિષ્ટં સુવર્ણાલંકારમભિભવતિ, વજ્રરત્નનામ ચ ન વિજહાતિ, સર્વદારિદ્યં ચ વિનિવર્તયતિ, એવમેવ કુલપુત્ર પ્રતિપત્તિભિન્નમપિ સર્વજ્ઞતાચિત્તોત્પાદવજ્રરત્નં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધગુણસુવર્ણાલંકારમભિભવતિ, બોધિચિત્તનામ ચ ન વિજહાતિ, સંસારદારિદ્યં ચ વિનિવર્તયતીતિ ॥
તસ્માદ્ યો ઽપિ પારમિતાસુ સર્વેણ સર્વં સર્વથા શિક્ષિતુમસમર્થઃ, તેનાપિ બોધિચિત્તમુત્પાદનીયમ્ । એવમુપાયપરિગ્રહેણ મહાફલત્વાત્ । યથોક્તમાર્યાપરરાજાવવાદકસૂત્રે-
યસ્માત્ ત્વં મહારાજ બહુકૃત્યો બહુકરણીયઃ, અસહઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વદા દાનપારમિતાયાં શિક્ષિતુમ્, યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતુમ્ । તસ્માત્તર્હિ ત્વં મહારાજ એવમેવ સંબોધિચ્છન્દં શ્રદ્ધાં પ્રાર્થનાં પ્રણિધિં ચ, ગચ્છન્નપિ તિષ્ઠન્નપિ નિષણ્ણો ઽપિ શયાનો ઽપિ જાગ્રદપિ ભુઞ્જાનો ઽપિ પિબન્નપિ, સતતમમિતમનુસ્મર, મનસિ કુરુ, ભાવય । સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધાર્યશ્રાવકપૃથગ્જનાનામાત્મનશ્ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનિ કુશલમૂલાનિપિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા અનુમોદયસ્વ અગ્રયા અનુમોદનયા । અનુમોદ્ય ચ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધાર્યશ્રાવકાણાં પૂજાકર્માણિ નિર્યાતય । નિર્યાત્ય ચ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કુરુ । તતઃ સર્વસત્ત્વાનાં યાવત્ સર્વજ્ઞતાપ્રતિલમ્ભાય સર્વબુદ્ધધર્મપરિપૂરણાય દિને દિને ત્રૈકાલ્યમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામય । એવં ખલુ ત્વં મહારાજ પ્રતિપન્નઃ સન્ રાજ્યં ચ કારયિષ્યસિ, રાજ્યકૃત્યાનિ ચ ન હાપયિષ્યસિ, બોધિસંભારાંશ્ચ પરિપૂરયિષ્યસિ ॥ ઇત્યાદિકમુક્ત્વાહ- ( બ્ચ્પ્ 13 ) સ ખલુ પુનસ્ત્વં મહારાજ સમ્યક્સંબોધિચિત્તકુશલમૂલવિપાકેન અનેકકૃત્વો દેવેષુ ઉપપન્નો ઽભૂઃ । અનેકકૃત્વો મનુષ્યેષુ ઉપપન્નો ઽભૂઃ । સર્વાસુ ચ દેવમનુષ્યોપપત્તિષુ આધિપત્યં કારયિષ્યસિ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
ઇતિ ચર્યાવિકલે ઽપિ બોધિચિત્તે નાવમન્યના કાર્યા । તસ્યાપિ અનન્તસંસારે સુખપ્રસવનાત્ । યત્ પુનઃ પ્રતિપત્તિસારં બોધિચિત્તં તદતિતરાં વિપુલફલમેવેતિ સિદ્ધમિત્યાહ-
ન ત્વવિચ્છિન્નપુણ્યત્વં યથા પ્રસ્થાનચેતસઃ

ન તુ ન પુનઃ । યથા પ્રસ્થાનચિત્તસ્ય અવિચ્છિન્નપુણ્યત્વં નિરન્તરશુભપ્રવાહ વાહિત્વમ્, ન તથા અસ્યેતિ ભાવઃ ॥
ઇદમેવ અવિચ્છિન્નપુણ્યત્વં વૃત્તદ્વયેન પ્રસાધયન્નાહ-
યતઃ પ્રભૃત્યપર્યન્તસત્ત્વધાતુપ્રમોક્ષણે ।
સમાદદાતિ તચ્ચિત્તમનિવર્ત્યેન ચેતસા

તતઃપ્રભૃતિ સુપ્તસ્ય પ્રમત્તસ્યાપ્યનેકશઃ ।
અવિચ્છિન્નાઃ પુણ્યધારાઃ પ્રવર્તન્તે નભઃસમાઃ

યતઃપ્રભૃતિઃ યસ્માદારભ્ય । ન વિદ્યતે પર્યન્તઃ ઇયત્તા અસ્યેતિ અપર્યન્તસ્ય આકાશધાતુવ્યાપિનઃ સત્ત્વધાતોઃ । પ્રમોક્ષણે પ્રમોક્ષે સર્વદુઃખોપશમનિમિત્તે । સમાદદાતિ તચ્ચિત્તમ્, સમ્યક્સંબોધિચિત્તં સમાદાય વર્તતે । કથમ્? અનિવર્ત્યેન ચેતસા અપ્રવૃત્તિભ્રષ્ટેન મનસા । તતઃપ્રભૃતિ તદાદિં કૃત્વા । સુપ્તસ્ય મિદ્ધાક્રાન્તચિત્તસ્ય પ્રમત્તસ્ય વિક્ષિપ્તચિત્તસ્યાપિ । ઉભયત્રાપિ સંબધ્યતે । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । ગચ્છતો ઽપિ તિષ્ઠતો ઽપિ નિષણ્ણસ્યાપિ ભુઞ્જાનસ્યાપિ મૂર્ચ્છાદ્યવસ્થાયામપીત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનેકશ ઇતિ । પ્રતિક્ષણમનેકવારમ્ । અવિચ્છિન્નાઃ પુણ્યધારાઃ નિરન્તરસંતતયઃ શુભવેગાઃ પ્રવર્તન્તે । નભઃસમાઃ પ્રતિક્ષણમાકાશધાતુપ્રમાણાઃ । તસ્માત્ પ્રતિપત્તિસારેણ બોધિસત્ત્વેન ભવિતવ્યમ્ । આર્યસમાધિરાજે ચોક્તમ્-
તસ્માત્ પ્રતિપત્તિસારો ભવિષ્યામિ, ઇત્યેવં કુમાર શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રતિપત્તિસારસ્ય કુમાર ન દુર્લભા ભવતિ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિતિ [સમાધિ-10] ॥
અવિચ્છિન્નપુણ્યંત્વમસ્ય ભગવતૈવોક્તમિત્યુપદર્શયન્નાહ-
ઇદં સુબાહુપૃચ્છાયાં સોપપત્તિકમુક્તવાન્ ।
હીનાધિમુક્તિસત્ત્વાર્થં સ્વયમેવ તથાગતઃ

ઇદમેવ અપ્રમેયપુણ્યત્વં સ્વયમેવ આત્મનૈવ તથાગતો બુદ્ધો ભગવાનુક્તવાન્ કથિતવાન્ । ક્વ? સુબાહુપૃચ્છાયાં સુબાહુપૃચ્છાનામ્નિ સૂત્રે । કથમ્? સોપપત્તિકં સયુક્તિકમ્ । કિમર્થમ્? હીનાધિમુક્તિસત્ત્વાર્થમ્ । હીને શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાને અધિમુક્તિઃ શ્રદ્ધા છન્દો વા ( બ્ચ્પ્ 14 ) યેષાં તે । તે સત્ત્વાશ્ચ । તેભ્ય ઇદં તદર્થમ્ । તત્ પ્રયોજનમુદ્દિશ્યેત્યર્થઃ । તથા હિ- યે અનિયતગોત્રાશ્ચિરતરકાલેન બહુતરસંભારોપાર્જનભીતા મહાયાનાચ્ચિત્તં વ્યાવર્ત્ય લઘુતરકાલેન અલ્પતરસંભારસાધ્યે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાને ચિત્તમુત્પાદયન્તિ, તદ્વયાવર્તનાર્થં ભગવાનુપપત્તિમાહ ॥
તામેવોપપત્તિં વૃત્તદ્વયેન કથયન્નાહ-
શિરઃશૂલાનિ સત્ત્વાનાં નાશયામીતિ ચિન્તયન્ ।
અપ્રમેયેણ પુણ્યેન ગૃહ્યતે સ્મ હિતાશયઃ

કિમુતાપ્રતિમં શૂલમેકૈકસ્ય જિહીર્ષતઃ ।
અપ્રમેયગુણં સત્ત્વમેકૈકં ચ ચિકીર્ષતઃ

કતિપયજનાનાં મસ્તકપીડાં નાશયામિ મન્ત્રેણ અગદેન વા, ઇત્યેવં મનસિ કુર્વન્ અપ્રમાણેન સુકૃતેન અસૌ કલ્યાણાભિપ્રાયો ગૃહીતો દ્રષ્ટવ્યઃ । કિં પુનરપ્રમાણં સંસારદુઃખં પ્રતિસત્ત્વમપ્રમાણસ્ય જગતો હર્તુમિચ્છતઃ । અપિ ચ તચ્છૂલમપનીય સર્વસત્ત્વાન્ સર્વગુણસમઙ્ગિનઃ કર્તુમિચ્છતઃ કિમપ્રમેયં પુણ્યં ન ભવતિ? ઇતિ વિભક્તિવિપરિણામેન યોજનીયમ્ । અવિચ્છિન્નાઃ પુણ્યધારાઃ કિમુત તસ્ય ન પ્રવર્તન્તે નભઃસમા ઇતિ । તસ્માદ્ યથા સંભારબાહુલ્યસાધ્યં બુદ્ધત્વમ્, યથા સંભારવૈપુલ્યે ઽપિ પ્રતિક્ષણમિતિ હેતુવિશેષાદત્રૈવ મહાયાને મહાન્લાભઃ । અતો નાસ્મચ્ચિત્તમભયસ્થાને કાતરતયા વિનિવર્તનીયમિત્યુપદર્શિતં ભવતિ । યદ્વક્ષ્યતિ-
ક્ષપયન્ પૂર્વપાપાનિ પ્રતીચ્છન્ પુણ્યસાગરાન્ ।
બોધિચિત્તબલાદેવ શ્રાવકેભ્યો ઽપિ શીઘ્રગઃ ॥
ઇતિ ॥ [બોધિ. 7.29]
યશ્ચૈવં સર્વસત્ત્વાનાં હિતસુખાર્થમુદ્યુજ્યતે, સ દેવાદિભ્યો ઽપ્યસાધારણગુણાત્વાત્ પ્રશસ્ય ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
કસ્ય માતુઃ પિતુર્વાપિ હિતાશંસેયમીદૃશી ।
દેવતાનામૃષીણાં વા બ્રહ્મણાં વા ભવિષ્યતિ

કસ્ય સત્ત્વસ્ય । માતુર્જનન્યાઃ । કસ્ય પિતુર્વા જનકસ્ય । દેવતાનાં સોમવરુણાદીનામ્ । ઋષીણાં વા વસિષ્ઠગોતમાદીનામ્ । બ્રહ્મણાં વા વેધસામ્ । ઇયમીદૃશી હીતાશંસા હિતોપસંહારમતિઃ યાદૃશી સમનન્તરં પ્રતિપાદિતા બોધિસત્ત્વસ્ય ભવિષ્યતિ ઇતિ । આસ્તાં તાવત્ ભૂતા ભવતિ વા, ભવિષ્યત્યપિ નૈવ કસ્યચિદ્બોધિસત્ત્વમન્તરેણાન્યસ્ય ॥
કુતઃ પુનરેતદિત્યાહ-
તેષામેવ ચ સત્ત્વાનાં સ્વાર્થે ઽપ્યેષ મનોરથઃ ।
નોત્પન્નપૂર્વઃ સ્વપ્ને ઽપિ પરાર્થે સંભવઃ કુતઃ

( બ્ચ્પ્ 15 ) તેષાં માત્રાદીનાં સ્વાર્થે ઽપિ આત્મનઃ કૃતે ઽપિ એષ મનોરથઃ સર્વદુઃખમપહર્તુમ્, અપ્રમાણગુણાનાધાતું નોત્પન્નપૂર્વઃ અભૂતપૂર્વઃ સ્વપ્ને ઽપિ । આસ્તાં તાવજ્જાગ્રદવસ્થાયાં બુદ્ધિપૂર્વકમુત્પન્નઃ । પરાર્થે કદાચિદુત્પદ્યેત ઇત્યાહ- પરાર્થે સંભવઃ કુતઃ । આત્મા હિ વલ્લભો લોકસ્ય પરસ્માત્ । તત્રૈવ ચેન્નાસ્તિ, પરાર્થે સંભાવનાપિ કુતઃ? અથવા । સ્વપ્ને ઽપિ પરાર્થે સંભવઃ કુતઃ ઇતિ યોજ્યમ્ ॥
તદેવમસાધારણત્વં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રતિપાદ્ય ઉપસંહરન્નાહ-
સત્ત્વરત્નવિશેષો ઽયમપૂર્વો જાયતે કથમ્ ।
યત્પરાર્થાશયો ઽન્યેષાં ન સ્વાર્થે ઽપ્યુપજાયતે

એવમત્યદ્ભુતકર્મકારિતયા દુર્લભોત્પાદાત્ સત્ત્વ એવ રત્નવિશેષઃ અપૂર્વઃ અનુપલબ્ધપૂર્વઃ । અયમિતિ યાદૃશગુણો ઽત્ર કથિતઃ । જાયતે કથમ્ । કથમિત્યદ્ભુતે । કસ્માત્ પુનરેવમુચ્યતે? આહ- યત્પરાર્થેતિ । યસ્ય મહાત્મનઃ પરાર્થાશયઃ અન્યેષાં સત્ત્વાનામુક્તક્રમેણ ન સ્વાર્થે ઽપ્યુપજાયતે ઇત્યસ્માત્ ॥
અત્ર ચ અન્યે ઽપિ બોધિચિત્તોત્પાદકસ્ય ગુણા વક્તવ્યાઃ । યથા આર્યગણ્ડવ્યૂહે ભગવતા આર્યમૈત્રેયેણ સુધનમધિકૃત્ય ઉદ્ભાવિતાઃ । તે ચ અતિવિસ્તરેણ શાસ્ત્રકૃતા શિક્ષાસમુચ્ચયે દર્શિતાશ્ચ, તત્રૈવ અવધારયિતવ્યા ॥
પુનરપિ બોધિચિત્તાનુશંસાદ્વારેણ બોધિસત્ત્વસ્યાપ્રમેયપુણ્યત્વમાહ-
જગદાનન્દબીજસ્ય જગદ્દુઃખૌષધસ્ય ચ ।
ચિત્તરત્નસ્ય યત્પુણ્યં તત્કથં હિ પ્રમીયતામ્

સર્વસત્ત્વાનાં સર્વપ્રામોદ્યકારણસ્ય દેવાદિસર્વસંપત્તિનિદાનભૂતત્વાત્ । ચિત્તરત્નસ્ય બોધિચિત્તસ્ય યત્ પુણ્યં તત્ કથં હિ પ્રમીયતામ્, કેન પ્રકારેણ નામ સંખ્યેયતામ્ । અતિવિપુલતયા પ્રમાતુમશક્યત્વાત્ । એતદુક્તમાર્યવીરદત્તપરિપૃચ્છાયામ્-
બોધિચિત્તાદ્ધિ યત્પુણ્યં તચ્ચ રૂપિ ભવેદ્યદિ ।
આકાશધાતું સંપૂર્ય ભૂયશ્ચોત્તરિ તદ્ભવેત્ ॥
ઇતિ ॥
યદિ નામ સામાન્યેન નિર્દેશઃ, તથાપિ પ્રસ્થાનચિત્તસ્યેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, તસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાત્ । પુનરપિ તસ્યૈવ વિશેષણમાહ- જગદ્દુઃખૌષધસ્ય ચેતિ । સર્વપ્રાણભૃતાં કાયિકચૈતસિકસર્વદુઃખનિવર્તનતયા સર્વવ્યાધિહરણમહાગદસ્વભાવત્વાત્ । તદનેન અભ્યુદયનિઃશ્રેયસહેતુત્વં બોધિચિત્તસ્ય પ્રતિપાદિતં ભવતિ । અતો યુક્તમેવ અસ્ય અસંખ્યેયપુણ્યત્વમિત્યુક્તં ભવતિ ॥
કથં પુનરેતદ્યુક્તમિત્યાશઙ્કય પ્રતિપાદયન્નાહ-
હિતાશંસનમાત્રેણ બુદ્ધપૂજા વિશિષ્યતે ।
કિં પુનઃ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વાસૌખ્યાર્થમુદ્યમાત્

( બ્ચ્પ્ 16 ) સર્વજગત્પરિત્રાણાય બુદ્ધો ભવેયમિત્યધ્યાશયેન આશંસનાત્ પ્રાર્થનાત્ કેવલાત્ પ્રતિપત્તિવિકલાદ્બોધિચિત્તાદિત્યર્થઃ । યત્પુણ્યં ભવતિ તદ્બુદ્ધપૂજામતિશેતે ઇત્યાગમાદ્ભવત્યેવ પુણ્યસ્કન્ધપ્રસવહેતુઃ । ઇતિ પ્રથમસ્ય બોધિચિત્તસ્ય માહાત્મ્યમુક્તમ્ । એતદપિ તત્રૈવોક્તમ્-
ગઙ્ગાવાલિકસંખ્યાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ યો નરઃ ।
દદ્યાત્સદ્રત્નપૂર્ણાનિ લોકનાથેભ્ય એવ હિ ॥
યશ્ચૈકઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ચિત્તં બોધાય નામયેત્ ।
ઇયં વિશિષ્યતે પૂજા યસ્યાન્તો ઽપિ ન વિદ્યતે ॥
ઇતિ ॥
કિં પુનઃ સર્વદુઃખિતજનાનાં સર્વદુઃખમપનીય સર્વસુખસંપન્નાન્ કરિષ્યામીત્યુદ્યોગકરણાદતિશયવત્ પુણ્યં ન ભવતિ ॥
નનુ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારયોઃ સ્વયમેવ સત્ત્વા વિચક્ષણાઃ । તત્ કુત્રોદ્યમસ્યોપયોગ ઇતિ વૃત્તત્રિતયેન પરિહરન્નાહ-
દુઃખમેવાભિધાવન્તિ દુઃખનિઃસરણાશયા ।
સુખેચ્છયૈવ સંમોહાત્ સ્વસુખં ઘ્નન્તિ શત્રુવત્

યસ્તેષાં સુખરઙ્કાણાં પીડિતાનામનેકશઃ ।
તૃપ્તિં સર્વસુખૈઃ કુર્યાત્સર્વાઃ પીડાશ્ચ્છિનત્તિ ચ

નાશયત્યપિ સંમોહં સાધુસ્તેન સમઃ કુતઃ ।
કુતો વા તાદૃશં મિત્રં પુણ્યં વા તાદૃશં કુતઃ

દુઃખાન્નિઃસરણાભિપ્રાયાઃ પ્રાણાતિપાતાદિભિરકુશલૈઃ કર્મભિઃ ક્ષુધાદિદુઃખપ્રતીકારમિચ્છન્તઃ । દુઃખમેવ નરકાદિપ્રપાતવેદનાસ્વભાવમ્ । અભિધાવન્તિ તદભિમુખાઃ પ્રવર્તન્તે । દુઃખમેવ પ્રવિશન્તીત્યર્થઃ । શલભા ઇવ દીપશિખામિતિ । અત એવ સુખેચ્છયૈવ સુખાભિલાષેણૈવ સ્વસુખં ઘ્નન્તિ શત્રુવત્ । આત્મસુખઘાતાય કથમાત્મનૈવ શત્રવો ભવન્તીતિ ચેત્, સંમોહાદ્ વિપર્યાસવશાત્ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારયોઃ પરિજ્ઞાનાભાવાત્ ॥
અતો યઃ પુણ્યાત્મા અકારણવત્સલઃ તેષાં વિપર્યસ્તાનાં સુખરઙ્કાણાં સુખભિલાષુકાણાં સર્વશો ઽલબ્ધસુખાનાં પીડિતાનાં દુઃખિતાનામ્ । અનેકશ ઇતિ અનેકૈર્દુઃખશતૈર્બહુધા બાધિતાનાં તૃપ્તિમાપ્યાયનં સર્વસુખૈઃ કુર્યાત્ કાયિકચૈતસિકૈઃ । યદિ વા । અનેકશઃ અનેકપ્રકારં તૃપ્તિં સર્વસુખૈઃ કુર્યાત્ ઇતિ યોજનીયમ્ । ન સુખતૃપ્તિમાત્રં જનયતિ, કિં તર્હિ સર્વાઃ પીડાઃ સમસ્તા દુઃખા વેદનાશ્ચ્છિનત્તિ ચ શમયતિ ચ ॥
ન કેવલં દુઃખપ્રશાન્તિં સુખતૃપ્તિં ચ કરોતિ, નાશયત્યપિ સંમોહમ્, અપરિજ્ઞાનમપિ નિવર્તયતિ ।
અપથમિદમેષ પન્થા ભયમત ઇત એત ગાત માસાદમ્ ।
ઇતિ હેયોપાદેયમાર્ગપ્રકાશનાત્ । યશ્ચૈવં પરવ્યસનનિવર્તનપરતન્નો હિતસુખવિધાનતત્પરશ્ચ ( બ્ચ્પ્ 17 ) સર્વભૂતાનામ્ । સાધુસ્તેન સમઃ કુતઃ, તેન મહાત્મના તુલ્યઃ સાધુઃ કુતઃ? નૈવ કુતશ્ચિદ્વિદ્યતે અકારણપરમવત્સલસ્વભાવત્વાત્ । કુતો વા તાદૃશં મિત્રમ્, હિતસુખોપસંહારપ્રવણમાનસં પરમવિશ્વાસસ્થાનં તાદૃશં તત્સમં મિત્રમ્, સુહૃત્ કુતઃ? નૈવ સંભવતિ । પુણ્યં વા તાદૃશં કુતઃ? એવં વિહરતો બોધિસત્ત્વસ્ય યત્ પુણ્યમુપજાયતે, તદપિ ન કેનચિત્પુણ્યેન સમાનમ્ ॥
કૃતે યઃ પ્રતિકુર્વીત સો ઽપિ તાવત્પ્રશસ્યતે ।
અવ્યાપારિતસાધુસ્તુ બોધિસત્ત્વઃ કિમુચ્યતામ્

પૂર્વં ભયસંકટવ્યસનેષુ ઉપકૃતમનેન ઇત્યુપકૃતે સતિ પ્રત્યુપકારં કરોતિ યઃ, સો ઽપિ તાવત્ પ્રશસ્યતે લોકેન સ્તૂયતે સાધુરયમિતિ । યઃ પુનરવ્યાપારિતસાધુઃ અનભ્યર્થિતકલ્યાણોપનેતા બોધિસત્ત્વઃ, કિમુચ્યતાં કિમપરમભિધીયતામ્? તસ્ય પ્રશંસા કર્તુમશક્યેત્યર્થઃ ॥
દૃષ્ટવ્યવહારમપેક્ષ્યાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય પુણ્યમાહાત્મ્યમુદ્ભાવયન્નાહ-
કતિપયજનસત્ત્રદાયકઃ કુશલકૃદિત્યભિપૂજ્યતે જનૈઃ ।
ક્ષણમશનકમાત્રદાનતઃ સપરિભવં દિવસાર્ધયાપનાત્

પરિમિતસત્ત્વાનામાહારપાનમાત્રદાનસમાદાનમાદિશન્ પુણ્યકર્મા અયમિતિ પૂજ્યતે સત્ક્રિયતે જનૈઃ સત્કર્મરતૈર્લોકૈઃ । તદપિ દાનં ક્ષણમ્, ન સકલમહઃ, તદર્ધં વા, અપિ તુ મુહૂર્તમેકમ્ । અશનકમાત્રદાનત ઇતિ । કુત્સિતમશનમશનકમ્, અપ્રણીતં ભોજનમ્, તદેવ કેવલં તન્માત્રમ્, તથાવિધવ્યઞ્જનરહિતમ્ । તસ્ય દાનતઃ પરિત્યાગતઃ । કથમ્? સપરિભવમ્ । ક્રિયાવિશેષણમેતત્ । સતિરસ્કારં નમસ્કારાપુરઃસરમ્ । હઠાત્સત્રાગારં પ્રવિશતઃ ખટચપેટાદિના પ્રહૃત્યેતિ યાવત્ । પુનઃ કિંભૂતાત્? દિવસાર્ધયાપનાત્ પ્રહરદ્વયોપસ્તમ્ભનાત્ । મધ્યાન્હે ભુક્ત્વા સાયં પુનરાહારાન્વેષણાત્ ॥
બોધિસત્ત્વસ્ય પુનરેતદ્વિપરીતં દાનમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
કિમુ નિરવધિસત્ત્વસંખ્યયા નિરવધિકાલમનુપ્રયચ્છતઃ ।
ગગનજનપરિક્ષયાક્ષયં સકલમનોરથસંપ્રપૂરણમ્

ન વિદ્યતે અવધિરિયત્તા । ઇયદ્ભયઃ શતસહસ્રલક્ષકોટિસંખ્યેભ્યો દાસ્યામિ, તતઃ પરં નેતિ ન સત્ત્વાનાં ગણનયા દદાતિ, કિં તુ નિરવધિસત્ત્વસંખ્યયા । નાપિ નિયતકાલમ્, ( બ્ચ્પ્ 18 ) અપિ તુ નિરવધિકાલમ્ । કલ્પશતસહસ્રલક્ષકોટિશતં યાવદ્દાસ્યામિ, તતઃ પરં નેતિ સાવધિકં ન દદાતિ । ગગનેતિ । ગગનમિવ જનાઃ ગગનજનાઃ । યથા આકાશમપર્યન્તં તથા જનો ઽપીત્યર્થઃ । યદિ વા । ગગનં ચ જનાશ્ચ તે ગગનજનાઃ । તેષાં પરિક્ષયઃ પર્યવદાનમ્ । યાવદાકાશધાતુર્યાવચ્ચ સત્ત્વા ન પરિનિર્વૃતાઃ તાવદવધિકમ્ । યદ્વક્ષ્યતિ-
આકાશસ્ય સ્થિતિર્યાવદ્યાવચ્ચ જગતઃ સ્થિતિઃ ।
તાવન્મમ સ્થિતિર્ભૂયાત્ ઇતિ । [બોધિ. 10.55]
તસ્માદક્ષયમ્, ન વિદ્યતે ક્ષયઃ પર્યન્તો ઽસ્યેતિ કૃત્વા । અયમભિપ્રાયઃ- ગગનજનપરિક્ષયાવધિ યદ્દાનં તદ્વસ્તુતો ઽક્ષયમેવ, તેષાં પરિક્ષયાભાવાત્ । નાપિ પ્રતિનિયતં વસ્તુ, અપિ તુ સકલમનોરથસંપ્રપૂરણમ્ । યદ્યસ્યાભિમતં તત્ સર્વમનવદ્યમભિપ્રાયાલ્હાદનકરં પરમપ્રેમગૌરવસત્કારપ્રિયવચનપુરઃસરં પ્રમુદિતમનસા અનુપ્રયચ્છતો બોધિસત્ત્વસ્ય કિં પુનઃ પૂજા ન યુજ્યતે? તસ્ય સુતરાં યુજ્યતે ઇતિ યોજ્યમ્ । યદુક્તં નારાયણપરિપૃચ્છાયામ્-
ન તદ્વસ્તુ ઉપાદાતવ્યં યસ્મિન્ વસ્તુનિ નાસ્ય ત્યાગચિત્તમુત્પદ્યતે । ન ત્યાગબુદ્ધિઃ ક્રમેત । યાવત્ અયં મમાત્મભાવઃ સર્વસત્ત્વેભ્ય ઉત્સૃષ્ટઃ પરિત્યક્તઃ, પ્રાગેવ બાહ્યાનિ વસ્તૂનિ । યસ્ય યસ્ય સત્ત્વસ્ય યેન યેન યદ્યત્ કાર્યં ભવિષ્યતિ, તસ્મૈ તસ્મૈ તત્તદ્દાસ્યામિ । તત્સંવિદ્યમાનં હસ્તં હસ્તાર્થિકેભ્યો દાસ્યામિ, યાવત્ શિરઃ શિરોર્થિકેભ્યઃ પરિત્યક્ષ્યામિ, કઃ પુનર્વાદો બાહ્યેષુ વસ્તુષુ । યદુત ધનધાન્યજાતરુપરજતરત્નાભરણહયરથગજવાહનગ્રામનગરનિગમજનપદરાજ્યરાષ્ટ્રરાજધાનીપત્તનદાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયપુત્રદુહિતૃપરિવારેષુ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
એવં ચ ગુણરત્નસમુચ્ચયસ્થાને પરહિતસુખવિધાનૈકપરમમહાવ્રતે બોધિસત્ત્વે સ્વાત્મહિતકામૈઃ સ્વચિત્તં રક્ષિતવ્યં પ્રયત્નતઃ ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
ઇતિ સત્ત્રપતૌ જિનસ્ય પુત્રે કલુષં સ્વે હૃદયે કરોતિ યશ્ચ ।
કલુષોદયસંખ્યયા સ કલ્પાન્ નરકેષ્વાવસતીતિ નાથ આહ

ઇત્યેવમુક્તક્રમેણ સત્ત્રપત્તૌ સર્વદા સુખદાનપતૌ જિનસ્ય પુત્રે સુગતસ્ય સુતે । બોધિસત્ત્વે ઇત્યર્થઃ । કલુષં પાપચિત્તં સ્વે હૃદયે આત્મચિત્તસંતાને કરોતિ ઉત્પાદયતિ દુરાત્મા યઃ, સ નરકેષ્વાવસતિ ઇતિ નાથો બુદ્ધો ભગવાનાહ બ્રૂતે । ઉપાન્વધ્યાડ્વસઃ ઇતિ કર્મત્વે પ્રાપ્તે અધિકરણવિવક્ષા । કિયદ્ યાવત્ કલુષોદયસંખ્યયા કલ્પાન્ । યાવતઃ ક્ષણાંસ્તત્સંતાને કલુષચિત્તમુત્પદ્યતે, તાવતઃ કલ્પાન્ કલુષચિત્તક્ષણસંખ્યાન્ નરકેષુ તિષ્ઠતીતિ ભાવઃ । યદુક્તં પ્રશાન્તવિનિશ્ચયપ્રાતિહાર્યસૂત્રે-
( બ્ચ્પ્ 19 ) યાવન્તિ મઞ્જુશ્રીર્બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકે પ્રતિઘચિત્તાન્યુત્પાદયતિ અવમન્યનાચિત્તાનિ વા, તાવતઃ કલ્પાંસ્તેન સંનાહઃ સંનદ્ધવ્યઃ- વસ્તવ્યં મયા મહાનરકેષુ ઇતિ ॥
નનુ તથાગતસ્ય દુષ્ટચિત્તેન રુધિરમુત્પાદયતો નાવીચૌ ચિત્તોત્પાદનક્ષણસંખ્યયા કલ્પાન્ અવસ્થિતિરુક્તા । ન તથાગતાત્ કશ્ચિદધિકતરઃ સંભવતિ ત્રૈલોક્યે । તત્ કથમિદમતિદુર્ઘટં નીયતે? સત્યમ્ । ન ખલુ યથાભૂતમસ્મિન્ નયે વસ્તુતત્ત્વવ્યવસ્થા । સર્વસ્ય પ્રવચનસ્ય નેયનીતાર્થતયા વ્યવસ્થાપનાત્ । ન હિ કશ્ચિત્ તથાગતે સદેવકો ઽપિ લોકો દુષ્ટચિત્તમુત્પાદયિતું ક્ષમતે । અનલ્પકલ્પસંખ્યયા અભ્યાસેન સર્વસત્ત્વેષુ મૈત્રચિત્તસ્ય સાત્મીભાવાત્, નાસ્ય કાયે શસ્ત્રં ક્રમતીતિ મૈત્રચિત્તસ્યાનુશંસકથનાત્ । ન ચ કર્મપ્લુતિરિહ વસ્તુતો દર્શિતા । કર્માવરણસ્ય બુદ્ધાનાં પ્રહીણત્વાત્ । તસ્માદ્વૈનેયજનાભિસંધિના તદુપદર્શિતં ન પરમાર્થતઃ । બોધિસત્ત્વાપકારે તુ બુદ્ધત્વમેવ સમૂલોપઘાતમુપહતં ભવેત્ । તથા ચ સદેવકસ્ય લોકસ્ય અર્થઃ ઉપહતો ભવેત્ । યથાગમમિદમુક્તમ્ । પરમાર્થમિહ ભગવાનેવ જાનાતિ । ઇદમુક્તં ચ શ્રદ્ધાબલાધાનાવતારમુદ્રાસૂત્રે-
યઃ કશ્ચિન્મઞ્જુશ્રીઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાન્ સ્તૂપાન્ વિનિપાતયેદ્દહેદ્વા, યશ્ચાન્યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા મહાયાનાધિમુક્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વ્યાપાદખિલક્રોધચિત્તમુત્પાદ્ય આક્રોશયેત્ પરિભાષયેત્, અયં તતો ઽસંખ્યેયતરં પાપં પ્રવિશતિ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ? બોધિસત્ત્વનિર્જાતા હિ બુદ્ધા ભગવન્તઃ, બુદ્ધનિર્જાતાશ્ચ સ્તૂપાઃ સર્વસુખોપધાનાનિ ચ સર્વદેવનિકાયાશ્ચ । બોધિસત્ત્વમસત્કૃત્ય સર્વબુદ્ધા અસત્કૃતા ભવન્તિ । બોધિસત્ત્વં સત્કૃત્ય સર્વબુદ્ધાઃ સત્કૃતા ભવન્તિ । ઇત્યાદિ ॥
યસ્ય પુનસ્તત્ર પ્રસન્નં ચિત્તમુત્પદ્યતે, તસ્ય કિયત્ પુણ્યફલમુપજાયતે, ઇત્યાહ-
અથ યસ્ય મનઃ પ્રસાદમેતિ પ્રસવેત્તસ્ય તતો ઽધિકં ફલમ્ ।
મહતા હિ બલેન પાપકં જિનપુત્રેષુ શુભં ત્વયત્નતઃ

યસ્ય પુનઃ પુણ્યાત્મનો મનઃ પ્રસાદમુપયાતિ બોધિસત્ત્વે, પ્રસવેત્તસ્ય તતો ઽધિકં ફલમ્, તસ્ય પ્રસન્નચિત્તસ્ય પ્રસવેદુપજાયેત તતો ઽધિકં ફલં તસ્માત્પૂર્વકપાપફલાદ્ બહુતરં પુણ્યકર્મફલં વિપાકવિશેષાત્ પ્રસવેદુત્પદ્યેત । યદિ વા । તત્સમધિકવિપાકફલાધાયકં કર્મૈવ ફલમુચ્યતે । અધિકતરફલજનકં કર્મ ઉપજાયતે ઇતિ યાવત્ । ઉક્તં ચ નિયતાનિયતાવતારમુદ્રાસૂત્રે-
સચેન્મઞ્જુશ્રીઃ દશસુ દિક્ષુ સર્વલોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વા ઉત્પાટિતાક્ષા ભવેયુઃ પરિકલ્પમુપાદાય । ( બ્ચ્પ્ 20 ) અથ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તેષાં સર્વસત્ત્વાનાં મૈત્રચિત્તસ્તાન્યક્ષીણિ જનયેત્ પરિકલ્પમુપાદાય । યો ઽન્યો વા મઞ્જુશ્રીઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા મહાયાનાધિમુક્તં બોધિસત્ત્વં પ્રસન્નચિત્તઃ પશ્યેત્, અયં તતો ઽસંખ્યેયતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । ઇતિ ॥
તસ્માદસ્મિન્ મહતિ પુણ્યક્ષેત્રે શુભચિત્તમેવ કરણીયમાત્મજ્ઞૈઃ ॥
અપિ ચ । ઇતો ઽપિ શુભચિત્તમેવ કર્તુમુચિતમ્ । યસ્માન્મહતા બલેન પરમકૃચ્છ્રેણ પાપકં પાપમેવ પાપકં કુત્સિતત્વાદ્વા દુષ્કૃતં કર્મ બોધિસત્ત્વેષુ ક્રિયતે, તેષાં સકલકાયવાઙ્યનઃપ્રચારસ્ય પ્રસાદજનકત્વાત્ । બોધિચિત્તપ્રભાવાચ્ચ ન બોધિસત્ત્વેષુ કસ્યચિદપકારચિત્તમુત્પદ્યતે । એતદુક્તમાર્યમઞ્જુશ્રીવિમોક્ષે-
તદ્યથા કુલપુત્ર ચિન્તામણિરત્નરાજમુકુટાવબદ્ધાનાં મહાનાગરાજ્ઞાં નાસ્તિ પરોપક્રમભયમ્, એવમેવ બોધિચિત્તમહાકરુણાચિન્તામણિરત્નરાજમુકુટાવબદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં નાસ્તિ દુર્ગત્યપાયપરોપક્રમભયમ્ । ઇતિ ॥
અતઃ કિમર્થમનર્થોપાર્જનં કટુકફલં તેષુ પ્રયત્નતઃ પ્રારભ્યતે? અત એવ શુભં ત્વયત્નતઃ, સંગ્રહવસ્ત્વાદિભિઃ સર્વસત્ત્વહિતસુખકર્મકારિત્વાત્ પરિશુદ્ધકર્મકારિતયા, ક્વચિદપિ સ્ખલિતાભાવાચ્ચ । અપ્રયત્નત એવ પ્રીતિપ્રસાદપ્રામોદ્યમુપજાયતે તેષુ । અતઃ કુશલં પુનરયત્નત એવ પ્રસૂયતે ॥
સાંપ્રતમુત્પાદિતબોધિચિત્તેષુ અતિશયવતા આત્મના મનઃપ્રસાદમાવિષ્કુર્વન્ શાસ્ત્રકારસ્તાન્ નમસ્યન્નાહ-
તેષાં શરીરાણિ નમસ્કરોમિ યત્રોદિતં તદ્વરચિત્તરત્નમ્ ।
યત્રાપકારો ઽપિ સુખાનુબન્ધી સુખાકરાંસ્તાન્ શરણં પ્રયામિ