Bodhasāra · Chapter 16.10

[p. 348-]
atha prāṇāyāmanirṇayaḥ |
śarīrābhyantaro vāyuḥ prāṇāpāna itīritaḥ /
sa eva gatibhedena saṃjñādaśakamāgataḥ

ūrdhvādhogatimukhyaṃ dvirūpaṃ tasya gatidvayam /
ūrdhvaṃ gacchanbhavetprāṇastvapānaḥ syādadhaścalan

apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇo'pānaṃ ca karṣati /
anayoḥ śṛṅkhalā dehe tena jīvo na niścalaḥ

cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ bhavet /
citte cale calaḥ prāṇo niścale niścalo bhavet

kaścitprāṇajayenaiva manoniścalatāṃ bhajet /
kaścinmanojayenaiva prāṇaniścalatāṃ bhajet

kaściddvayajayenaiva manoniścalatāṃ bhajet /
iti yogagatijñānāṃ trividhā yogināṃ gatiḥ

prāṇadvārā manaḥ sādhyaṃ mataṃ hi haṭhayoginām /
manasaiva manaḥ sādhyamiti vijñānayoginām

manaḥprāṇadvayayujaste tu śreṣṭhatarāḥ smṛtāḥ /
cecchuṣkahaṭhino mūḍhāste bhaṇḍā na tu yoginaḥ

te tvardhayoginaḥ proktāḥ kṣudrasiddhyarthayoginaḥ /
piṅgaleḍā suṣumṇā ca mukhyāstisrastu nāḍiṣu

iḍā vāmā piṅgalānyā suṣumṇā madhyavartinī /
vāmadakṣiṇamārgeṇa sadā vahati mārutaḥ

yadā dvāvapi rudhyete prāṇamārgau suyoginā /
tadā'nyatsarpavatprāṇo randhramāviśati svayam

sthitā kuṇḍalinī mūle jīvaśaktiranuttamā /
tāmutthāpya tayā sārdhaṃ suṣumṇāṃ prāṇa āviśet

suṣumṇāvāhini prāṇe brahmarandhraṃ gate sati /
tatra niścalatāṃ yāte mano niścalatāṃ vrajet

mano yadi nirudhyeta kevalaṃ jñānayoginā /
prāṇāpānau naśyatastu manonāśena tatkṣaṇāt

tasmātsiddhānta evaiko haṭhavijñānayoginoḥ /
śāstroktamiti vijñāya nirṇayaṃ prāṇacetasoḥ

prāṇāyāmaṃ muniḥ kuryānmanolayasamanvitam