બોધસાર · અધ્યાય 16.10

[પ્. 348-]
અથ પ્રાણાયામનિર્ણયઃ ।
શરીરાભ્યન્તરો વાયુઃ પ્રાણાપાન ઇતીરિતઃ ।
સ એવ ગતિભેદેન સંજ્ઞાદશકમાગતઃ

ઊર્ધ્વાધોગતિમુખ્યં દ્વિરૂપં તસ્ય ગતિદ્વયમ્ ।
ઊર્ધ્વં ગચ્છન્ભવેત્પ્રાણસ્ત્વપાનઃ સ્યાદધશ્ચલન્

અપાનઃ કર્ષતિ પ્રાણં પ્રાણોઽપાનં ચ કર્ષતિ ।
અનયોઃ શૃઙ્ખલા દેહે તેન જીવો ન નિશ્ચલઃ

ચલે વાતે ચલં ચિત્તં નિશ્ચલે નિશ્ચલં ભવેત્ ।
ચિત્તે ચલે ચલઃ પ્રાણો નિશ્ચલે નિશ્ચલો ભવેત્

કશ્ચિત્પ્રાણજયેનૈવ મનોનિશ્ચલતાં ભજેત્ ।
કશ્ચિન્મનોજયેનૈવ પ્રાણનિશ્ચલતાં ભજેત્

કશ્ચિદ્દ્વયજયેનૈવ મનોનિશ્ચલતાં ભજેત્ ।
ઇતિ યોગગતિજ્ઞાનાં ત્રિવિધા યોગિનાં ગતિઃ

પ્રાણદ્વારા મનઃ સાધ્યં મતં હિ હઠયોગિનામ્ ।
મનસૈવ મનઃ સાધ્યમિતિ વિજ્ઞાનયોગિનામ્

મનઃપ્રાણદ્વયયુજસ્તે તુ શ્રેષ્ઠતરાઃ સ્મૃતાઃ ।
ચેચ્છુષ્કહઠિનો મૂઢાસ્તે ભણ્ડા ન તુ યોગિનઃ

તે ત્વર્ધયોગિનઃ પ્રોક્તાઃ ક્ષુદ્રસિદ્ધ્યર્થયોગિનઃ ।
પિઙ્ગલેડા સુષુમ્ણા ચ મુખ્યાસ્તિસ્રસ્તુ નાડિષુ

ઇડા વામા પિઙ્ગલાન્યા સુષુમ્ણા મધ્યવર્તિની ।
વામદક્ષિણમાર્ગેણ સદા વહતિ મારુતઃ

યદા દ્વાવપિ રુધ્યેતે પ્રાણમાર્ગૌ સુયોગિના ।
તદાઽન્યત્સર્પવત્પ્રાણો રન્ધ્રમાવિશતિ સ્વયમ્

સ્થિતા કુણ્ડલિની મૂલે જીવશક્તિરનુત્તમા ।
તામુત્થાપ્ય તયા સાર્ધં સુષુમ્ણાં પ્રાણ આવિશેત્

સુષુમ્ણાવાહિનિ પ્રાણે બ્રહ્મરન્ધ્રં ગતે સતિ ।
તત્ર નિશ્ચલતાં યાતે મનો નિશ્ચલતાં વ્રજેત્

મનો યદિ નિરુધ્યેત કેવલં જ્ઞાનયોગિના ।
પ્રાણાપાનૌ નશ્યતસ્તુ મનોનાશેન તત્ક્ષણાત્

તસ્માત્સિદ્ધાન્ત એવૈકો હઠવિજ્ઞાનયોગિનોઃ ।
શાસ્ત્રોક્તમિતિ વિજ્ઞાય નિર્ણયં પ્રાણચેતસોઃ

પ્રાણાયામં મુનિઃ કુર્યાન્મનોલયસમન્વિતમ્