Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 29

29.1

#tṛtīyādhyāye caturthaḥ pādaḥ# /
3.4.1.1.
#puruṣārtho 'taḥśabdāditi bādarāyaṇaḥ# /
sthitaṃ kṛtvopaniṣadāmapavargākhyapuruṣārthasādhanātmajñānaparatvamupāsanānāṃ ca tattatpuruṣārthasādhanatvamadhastanaṃ vicārajātamabhinirvartitam /
samprati tu kimaupaniṣadātmatattvajñānamapavargasādhanatayā puruṣārthamāho kratuprayogāpekṣitakartṛpratipādakatayā kratvarthamiti mīmāṃsāmahe /
yadā ca kratvarthaṃ tadā yāvanmātraṃ kratuprayogavidhināpekṣitaṃ kartṛtvamāmuṣmikaphalopabhoktṛtvaṃ ca na caitadanityatve ghaṭate kṛtavipraṇāśākṛtābhyāgamaprasaṅgādato nityatvamapi, tāvanmātramupaniṣatsu vivakṣitam /
ito 'nyadanapekṣitaṃ viparītaṃ ca nopaniṣadarthaḥ syāt /
yathā śuddhatvādi /
yadyapi jīvānuvādena tasya brahmatvapratipādanaparatvamupaniṣadāmiti mahatā prabandhena tatra tatra pratipāditaṃ tathāpyatra keṣāñcitpūrvapakṣaśahkābījānāṃ nirākaraṇe tadeva sthūṇanikhanananyāyena niścalīkriyata ityasti vicāraprayojanam /
tatra yadyapi prokṣaṇādivadātmajñānaṃ na kañcitkratumārabhyādhītam, yadyapi ca kartṛmātraṃ nāvyabhicāritakratusaṃbandhaṃ kartṛmātrasya laukikeṣvapi karmasu darśanādyena parṇatādivadanārabhyādhītamapyavyabhicaritakratusaṃbandhajihūdvāreṇa vākyenaiva kratvarthamāpadyate tathāpi yādṛśa ātmā kartāmuṣmikasvargādiphalabhogabhāgī dehādyatirikte vedāntaiḥ pratipādyate na tādṛśasyāsti laukikeṣu karmasūpayogaḥ /
teṣāmaihikaphalānāṃ śarīrānatiriktenāpi yādṛśatādṛśena kartraupapatteḥ /
āmuṣmikaphalānāṃ tu vaidikānāṃ karmaṇāṃ tamantareṇāsaṃbhavāttatsaṃbandha evāyamaupaniṣadaḥ ka4teti tadavyabhicārāttānyanusmārayajjuhvādivadvākyenaiva tajjñānaṃ parṇatāvatkratvaidamarthyamāpadyata iti phalaśrutirarthavādaḥ /
taduktam-'dravyasaṃskārakarmasu parārthatvātphalaśrutirarthavādaḥ syāt' iti aupaniṣadātmajñānasaṃskṛto hi kartā pāralaukikaphalopabhogayogyo 'smīti vidyāvācchraddhāvānkratuprayogāṅgaṃ nānyathā prokṣitā iva vrīhayaḥ kratvaṅgamiti /
priyādisūcitasya ca saṃsāriṇa evātmano draṣṭavyatvena pratijñāpanādapahatapāpmatvādi tu tadviśeṣaṇaṃ tasyaiva stutyartham /
na tu tatparatvamupaniṣadām /
tasmātkratvarthamevātmajñānaṃ kartṛsaṃskāradvārā na punaḥ puruṣārthamiti /
etadupodbalārthaṃ ca brahmavidāmācārādiḥ śrutyavagata upanyastaḥ /
na kevalaṃ vākyādātmajñānasya kratvarthatvam /
tṛtīyāśruteśca /
na tvetatprakṛtodgīthavidyāviṣayaṃ yadeva vidyayeti sarvanāmavadhāraṇābhyāṃ vyāpteradhigamat /
yathā ya eva dhūmavāndeśaḥ sa vahvimāniti /
samanvārambhavacanaṃ ca phalārambhe vidyākarmaṇoḥ sāhityaṃ darśayati /
tacca yadyapyāpneyādiyagaṣaṭkavatsamapradhānatvenāpi bhavati tathāpyuktayā yuktyā vidyāyāḥ karma pratyaṅgabhāvenaiva netavyam /
vedārthajñānavataḥ karmavidhānādupaniṣado 'pi vedārtha iti tajjñānamapi karmāṅgamiti

29.2

3.4.1.2.

29.3

3.4.1.3.

29.4

3.4.1.4.

29.5

3.4.1.5.

29.6

3.4.1.6.

29.7

3.4.1.7.
#niyamācca# /
sugamam

29.8

3.4.1.8.
#siddhāntayati-adhikopadeśāttu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt# /
yadi śarīrādyatiriktaḥ kartā bhoktātmetyetanmatra upaniṣadaḥ paryavasitāḥ syustataḥ syādevaṃ, na tvetadasti /
tāstvevaṃbhūtajīvānuvādena tasya śuddhabuddhodāsīnabrahmarūpatāpratipādanaparā iti tatra tatrāsakṛdāveditam /
anadhigatārthabodhanasvarasatā hi śabdasya pramāṇāntarasiddhānuvādena /
tathā caupaniṣadātmajñānasya kratvanuṣṭhānavirodhinaḥ kratusaṃbandha eva nāsti /
kimaṅga punaḥ tadavyabhicārastataśca kratuśeṣatā /
tathāca nāpavargaphalaśruterarthavādamātratvamapi tu phalaparatvameva /
ata eva priyādisūcitena saṃsāriṇātmanopakramasya tasyaivātmano 'dhikopadidikṣāyāṃ paramātmanātyantābheda upadiśyate /
yathā samāropitasya bhujagasya rajjurūpādatyantābhedaḥ pratipādyate yo 'yaṃ sarpaḥ sā rajjuriti /
yathā vidyāyāḥ karmāṅgatve darśanamupanyastamevakarmāṅgatve darśanamuktam /
tatra karmāṅgatvadarśanānāmanyathāsiddhiruktā kevalavidyādarśanānāṃ tu nānyathāsiddhiḥ

29.9

3.4.1.9.

29.10

3.4.1.10.
#asārvatrikī# /
vyāptirapyudgīthavidyāpekṣayā tasyā eva prakṛtatvānna tvaśeṣāpekṣayā /
yatha sarve brāhmaṇā bhojyantāmiti nimintritāpekṣayā teṣāmeva prakṛtatvāt

29.11

3.4.1.11.
#vibhāgaḥ śatavat# /
sugamam /
avibhāge 'pi na doṣa ityāha- #na cedaṃ samanvārambhavacanamiti# /
saṃsāriviṣayā vidyā #vihitā#yathodgīthavidyā /
pratiṣiddhā ca yathāsacchāstrādhigamanalakṣaṇā

29.12

3.4.1.12.
#adhyayanamātravata eva karmavidhirna#tūpaniṣadadhyayanavataḥ /
etaduktaṃ bhavati-yadadhyayanamarthāvabodhaparyantaṃ karmasūpayujyate yathā karmavidhivākyānāṃ tanmātravata evādhikāraḥ karmasu nopaniṣadadhyanavataḥ tadadhyayanasya karmasvanupayogāditi /
adhyayanamātravata eveti mātragrahaṇenārthajñānaṃ vā vyavacchinnamiti manvāno bhrāntaścodayati- #nanvevaṃ satīti# /
svābhiprāyamudghāṭayansamādhatte- #na vayamiti# /
upaniṣadadhyayanāpekṣaṃ mātragrahaṇaṃ nārthabodhāpekṣamityarthaḥ

29.13

3.4.1.13.
#nāviśeṣāt# /
kurvanneveha karmāṇītyavidyāvadviṣayamityarthaḥ

29.14

3.4.1.14.
vidyavadviṣayatve 'pyavirodho vidyāstutyarthatvādityāha- #stutayo 'numatirvā#

29.15

3.4.1.15.
apica vidyāphalaṃ pratyakṣaṃ darśayantī śrutiḥ kālāntarabhāviphalakarmāṅgatvaṃ vidyāyā nirākarotītyāha- #kāmakāreṇa caike# /
kāmakāra icchā

29.16

3.4.1.16.
#upamardaṃ ca# /
adhikopadeśādityanenātmana eva śuddhabuddhodāsīnatvādaya uktāḥ /
iha tu samastakriyākārakaphalavibhāgopamardaṃ ceti

29.17

3.4.1.17.
#ūrdhvaretaḥsu ca śabde hi# /
subodham

29.18

3.4.2.18.
#parāmarśaṃ jaiminiracodanā cāpavadati hi# /
siddha ūrdhvaretasāmāśramitve tadvidyānāmakarmāṅgatayāpavargārthaṃ syāt /
āśramitvaṃ tveṣāmanyārthaparāmarśamātrānna sidhyati /
vidhyabhāvāt /
smṛtyācāraprasiddhiśca teṣāṃ pratyakṣaśrutivirodhādapramāṇam /
nindati hi pratyakṣā śrutirāśramāntaraṃ 'vīrahā vā eṣa devānām' ityādikā /
pratyakṣaśrutivirodhe ca smṛtyācārayoraprāmāṇyamuktaṃ 'virodhe tvanapekṣaṃ syādasati hyanumānam' iti /
tadetatsarvamāha- #trayo#
#dharmaskandhā ityādinā /
anadhikṛtaviṣayā veti# /
andhapaṅgavādayo hi ye naimittikakarmānadhikṛtāstānpratyāśramāntaravidhiriti /
#apicāpavaditi hi# /
na kevalamanyaparatayā parāmarśasyāśramāntaraṃ na labhyate api tvāśramāntaranindādvāreṇāpavādādapītyarthaḥ /
syādetat /
bhavatveṣa parāmarśo 'nyārthaḥ /
ye ceme 'raṇya ityādibhyastvāśramāntaraṃ setasyatītyata āha- #ye ceme 'raṇya iti# /
asyāpi devapathopadeśaparatvānnaitatparatvamityarthaḥ /
na cānyaparādapi sphuṭatarāśramāntarapratyata ityāha- #saṃdigdhaṃ ceti# /
nahi tapa eva dvitīya ityatrāśramāntarābhidhāyī kaścidasti śabda iti /
nanvetameva pravrājina iti vacanādāśramāntaraṃ setsyatītyata āha- #tathaitameveti# /
etadapi lokasaṃstavanaparamiti /
adhikaraṇārambhamākṣipya nāsti pratyakṣavacanamitikṛtvā cinteyamiti samādhatte- #nanu brahmacaryādeveti#

29.19

3.4.2.19.
#anuṣṭheyaṃ bādarāyaṇaḥ sāmyaśruteḥ# /
bhavatvanyārthaḥ parāmarśastathāpyetasmādāśramāntarāṇi pratīyamānāni ca nāpākaraṇamarhanti /
evaṃ tānyapākriyeranyadyasmānna pratīyeran /
pratīyamānāni vā śrutyā bādhyeran /
na tāvanna pratīyante /
tathāhi-trayo dharmaskandhā iti skandhatritvaṃ pratijñātam /
tatra skandhaśabdo yadyāśramaparo na syāditi tu samūhavacanastato dharmāṇāṃ yajñādīnāṃ prātisvikotpattīnāṃ kimapekṣya tritvamaṅkhyā suvyavasthāpyeta /
ekaikāśramopasaṃgṛhītāstvāśramāṇāṃ tritvācchakyāstritve vyavasthāpayitumityāśramatritvapratijñopapattiḥ /
tatra yajñādiliṅgo gṛhāśrama eko dharmaskandho brahmacārīti dvitīyastapa iti ca, tapaḥpradhānāttu vānaprasthāśramānnānyaḥ, brahmasaṃstha iti ca pāriśeṣyātparivrāḍiti vakṣyati /
tasmādanyaparādapi parāmarthādaśramāntarāṇi pratīyamānāni devatādhikaraṇanyāyena na śakyante 'pākartum /
naca pratyakṣaśrutivirodho vīrahā vetyādeḥ pratipannagārhasthyaṃ pramādādajñānādvāgnimudvāsayituṃ pravṛttaṃ pratyupapatteḥ /
evañca avirodhe siddhavatparāmarśādaśramāntarāṇāṃ śāstrāntarasiddhiṃ vā kalpayiṣyāmo yathopavītavidhipare vākye 'upavyayate devalakṣmameva tatkurute' ityatra nivītaṃ manuṣyāṇāṃ prācīnāvītaṃ pitṛṇāmiti śāstrāntarasiddhayornivītaprācīnāvītayoḥ parāmarśa iti

29.20

3.4.2.20.
#vidhirvā dhāraṇavat# /
yadyapi brahmasaṃsthatvastu tiparatayāsya saṃdarbhasyaikavākyatā gamyate /
saṃbhavāntyāṃ caikavākyatāyāṃ vākyabhedo 'nyāpyaḥ /
tathāpyāśramāntarāṇāṃ pūrvasiddherabhāvātparāmarśānupapatteḥ, aparāmarśe ca stuterasaṃbhavena kiṃparatayā ekavākyatāstvitī tāṃ bhaṅktvā dhāraṇavadvaramapūrvatvādvidhirevāstu /
yathā 'adhastātsamidhaṃ dhārayannanudravedupari hi devebhyo dhārayati' ityatra satyāmapyadhodhāraṇenaikavākyatāpratītau vidhīyata evoparidhāraṇamapūrvatvāt /
tathoktam 'vidhistu dhāraṇe 'pūrvatvāt' it /
tathehāpyāśramāntaraparāmarśaśrutirvidhareveti kalpyte /
saṃprati parāmarśe 'pītareṣāmāśramāṇāṃ brahmasaṃsthatā saṃstavasāmarthyādeva vidhātavyā /
na khalvavidheyaṃ saṃstūyate tadarthatvātsaṃstavasyetyāha- #yadāpīti# /
atrāvāntaravicāramārabhate- #sā ca kiṃ caturṣviti# /
vicāraprayojanamāha- #yadi ceti# /
nanu anāśramyeva brahmasaṃstho bhaviṣyatītyata āha- #anāśrayamitveti# /
tatra pūrvapakṣamāha- #tatra tapaḥśabdeneti# /
ayamabhisaṃdhiḥ /
yadi tāvadbrahmasaṃstha iti padaṃ pratyastamityāvayavārthaṃ parivrājake 'śvakarṇādipadavadrūḍhaṃ tadāśramaprāptimātreṇaivāmṛtībhāva iti na tadbhāvāyā brahmajñānamapekṣeta /
tathāca nānyaḥ panthā vidyate 'yanāyeti virodhaḥ /
naca saṃbhatyavayavārthe samudāyasaktikalpanā /
tasmādbrahmaṇi saṃsthāsyeti /
brahmasaṃsthaḥ /
evañca caturṣvāśrameṣu yasyaiva brahmaṇi niṣṭhatvamāśramiṇaḥ sa brahmasaṃstho 'mṛtatvametīti yuktam /
tatra tāvadbrahmacārigṛhasthau svaśabdābhihitau tapaḥpadena ca tapaḥpradhānatayā bhikṣuvānaprasthāvupasthāpitau /
bhikṣurapi hi samādhikaśaucāṣṭagrāsībhojananiyamādbhavati vānaprasthavattapaḥpradhānaḥ /
naca gṛhasthādeḥ karmiṇo brahmaniṣṭhatvāsaṃbhavaḥ /
yadi tāvatkarmayogaḥ karmitā sā bhikṣorapi kāyavāṅmanobhirasti /
atha ye na brahmārpaṇena karma kurvanti kintu kāmārthitayā te karmiṇaḥ /
tathā sati gṛhasthādayo 'pi brahmārpaṇena karma kurvāṇā na karmiṇaḥ /
tasmādbrahmaṇi tātparyaṃ brahmaniṣṭhatā na tu karmatyāgaḥ /
pramāṇavirodhāt /
tapasā ca dvayorāśramayorekīkaraṇena traya iti tritvamupapadyate /
evañca trayo 'pyāśramā abrahmasaṃsthāḥ santaḥ puṇyalokabhājo bhavanti yaḥ punareteṣu brahmasaṃsthaḥ so 'mṛtatvabhāgiti /
naca yeṣāṃ puṇyalokabhāktvaṃ teṣāmevāmṛtatvamiti virodhaḥ /
yathā devadattayajñadattau mandaprajñāvabhūtāṃ saṃprati tayoryajñādattastu śāstrābhyāsātpaṭuprajño vartate iti tathehāpi ya evābrahmasaṃsthāḥ /
puṇyalokabhājasta eva brahmasaṃsthā amṛtatvabhāja ityavasthābhedādavirodhaḥ /
tathāca brahmasaṃstha iti yaugikaṃ padaṃ prakṛtaviṣayaṃ bhaviṣyati /
yathā āgnepyāgnīdhramupatiṣṭhata ityatra viniyuktāpi prakṛtaivāgneyī gṛhyate /
naca viniyuktaviniyogavirodhaḥ /
yadi hyatrāgnotyupadiśyeta tato yathā pratītā tathoddiśyate /
viniyuktā ca pratītirbhavediti viniyuktaviniyogavirodhaḥ /
iha tu āgnīdhropasthāne sā vidheyatvena viniyujyate /
na tūddiśyate /
vidheyatvena ca viniyoge āgneyīpadārthāpekṣaṇātprakṛtātikrame pramāṇābhāvāt /
tāvatā ca śāstropapatternāprakṛtānāmapi grahaṇasaṃbhavaḥ /
naca yātayāmatayā na viniyogaḥ /
vācasteme sarveṣāmeva mantrāṇāṃ viniyogādanyatrāpyaviniyogaprasaṅgāt /
tathehāpi prakṛtā evāśramā buddhiviparivartinaḥ parāmṛśyante nānuktaḥ parivrāḍeveti pūrvaḥ pakṣaḥ /
rāddhāntamupakramate- #tadayuktam /
nahi satyāṃ gatau vānaprasthaviśeṣeneti# /
yathopakrāntaṃ tathaiva parisamāpanamucitam /
yatsaṃkhyākāśca ye prasiddhāste tatsaṃkhyākā eva kīrtyante iti cocitam /
na tu satyāṃ gatāvutsargasyāpavādo yujyate /
aśādhāraṇenaikaikena lakṣaṇenaikeka āśramo vaktumupakrānta iti tathaiva samāpanamucitam /
na tu sādhāraṇāsādhāraṇābhyāmupakramasamāptī śrliṣyete /
naca tapo nāma nāsādhāraṇaṃ vānaprasthānāmityata āha- #tapaścāsādhāraṇa iti# /
na khalu parākādibhiḥ kāyakleśapradhāno yathā vānaprasthastathā bhikṣuḥ satyapyaṣṭagrāsādiniyame /
naca śaucasantoṣaśamādayastapaḥ pakṣe vartante tatra vṛddhānāṃ tapaḥprasiddherasiddheḥ /
ata eva vṛddhāstapaso bhedena śaucādīnācakṣate-'śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ' iti /
siddhasaṃkhyābhedeṣu ca saṃkhyāntarābhidhānamaśliṣṭamityāha- #catuṣṭvena ceti /
apica bhedavyapadeśo 'treti# /
traya eta iti kiṃ bhikṣurapi parāmṛśyate kintvā bhikṣuvarjaṃ traya eva /
na tāvantraya iti bhikṣusaṃgrahe tadvarjanamete traya ityatra vartuṃ śakyam /
eva iti prakṛtānāṃ sākalyena parāmarśādbhikṣusaṃgrahe ca na tasya puṇyalokatvamabrahmasaṃsthātvābhāvādbhikṣoḥ /
tena tasya brahmasaṃsthasya sadā puṇyalokatvamamṛtatvaṃ ceti virodhaḥ /
triṣu ca brahmasaṃsthapade yadeti saṃbandhanīyam /
bhikṣau ca sadeti vaiṣamyam /
tadidamuktam- #pṛthaktve ceti# /
pūrvapakṣābhāsaṃ smārayati- #kathaṃ punarbrahmasaṃsthaśabdo yogāditi# /
tannirākaroti- #atrocyata iti# /
ayamabhisaṃdhiḥ /
satyaṃ yaugikaḥ śabdaḥ sati prakṛtasaṃbhave na tadatipattyāprakṛte vartitumarhati /
asati tu saṃbhave mā bhūtpramādapāṭha ityaprakṛte vartayitavyaḥ, darśitaścātrāsaṃbhavo 'dhastāditi /
eṣa hi brahmasaṃsthatālakṣaṇo dharmo bhikṣorasādhāraṇa āśramāntarāṇi tatsaṃsthānyatatsaṃsthāni ca bhikṣustatsaṃstha ityeva /
tatsaṃsthatā hi svābhāvaṃ vyavacchindantī virodhādyastatsaṃstha eva tatrāñjasī nānyatra /
#śamadamādistu tadīya iti# /
svāṅgamavyavadhāyakamityarthaḥ /
brahmasaṃsthatvamasādhāraṇaṃ parivrājakadharmaṃ śrutirādarśayatītyāha- #tathāca nyāsa iti brahmeti# /
sarvasaṅgaparityāgo hi nyāsaḥ sa brahmā kuta ityata āha- #brahmā hi paraḥ# /
ataḥ paro brahmeti /
kimapekṣya paraḥ saṃnyāsa ityata āha- #tāni vā etānyavarāṇi tapāṃsi nyāsa evātyarecayaditi# /
etaduktaṃ bhavati-brahmaparatayā sarveṣaṇāparityāgalakṣaṇo nyāso brahmeti /
tathā cedṛśaṃ nyāsalakṣaṇaṃ brahmasaṃsthatvaṃ bhikṣorevāsādhāraṇaṃ netareṣāmāśramiṇām /
brahmajñānasya śabdajanitasya yaḥ paripākaḥ sākṣātkāro 'pavargasādhanaṃ tadaṅgatayā parivrājyaṃ vihitam /
na tvanadhikṛtaṃ pratītyarthaḥ

29.21

3.4.3.21.
#stutimātramupādānāditi cennāpūrvatvāt# /
yadyatra saṃnidhāna upāsanāvidhirnāsti tataḥ pradeśāntarasthito 'pi vidhivyabhicāritatadvidhisaṃbandhenodgīthenopasthāpitaḥ sa eṣa rasānāṃ rasatama ityādinā padasaṃdarbheṇaikavākyabhāvamupagataḥ stūyate /
nahi samabhivyāhṛtairevaikavākyatā bhavatīti kaścinniyamaheturasti /
anuṣaṅgātideśalabdhairapi vidhyasamabhivyāhṛtairarthavādairekavākyatābhyupagamāt /
yadi tūdgīthamupāsīta sāmopāsītetyādividhisamabhivyāhāraḥ śrutastathāpi tasyaiva vidheḥ stutirna tūpāsanāviṣayasamarpaṇapara omityetadakṣaramudgīthamityanenaivopāsanāviṣayasamarpaṇāditi prāpte 'bhidhīyate-na tāvaddūrasthena karmavidhivākyenaikavākyatāsaṃbhavaḥ /
pratītasamabhivyāhṛtānāṃ vidhinaikavākyatayā stutyarthatvamarthavādānāṃ raktapaṭanyāyena bhavati /
na tu stutyā vinā kācidanupapattirvidheḥ /
yathāhuḥ-'asti tu tadityatireke parihāraḥ' iti /
ata eva vidherapekṣābhāvātpravartanātmakasyānuṣaṅgatideśādibhirarthavādaprāptyabhidhānamasamañjasam /
nahi kartrapekṣitopāyāmavagatāyāṃ prāśastyapratyayasyāsti kaścidupayogaḥ /
tasmāddūrasthasya karmavidheḥ stutāvānarthakyam /
tenaikavākyatānupapatteḥ saṃnihitasya tūpāsanāvidheḥ kiṃ viṣayasamarpaṇenopayujyatāmuta stutyeti viśaye viṣayasamarpaṇena yathārthavattvaṃ naivaṃ stutyā bahiraṅgatvāt /
agatyā hi sā /
tasmādupāsanārthā iti siddham /
'kuryātkriyeta kartavyaṃ bhavetsyāditi pañcamam /
etatsyātsarvavedeṣu niyataṃ vidhilakṣaṇam //
' bhāvanāyāḥ khalu kartṛsamīhitānukūlatvaṃ vidhirniṣedhaśca karturahitānukūlatvam /
yathāhuḥ-'kartavyaśca sukhaphalo 'kartavyo duḥkhaphalo 'kartavyo duḥkhaphalaḥ' iti /
etaccāsmābhirupapāditaṃ nyāyakaṇikāyām /
kriyā ca bhāvanā tadvacanāśca karotyādayaḥ /
yathāhuḥ-kamabhvastayaḥ kriyāsāmānyavacanā iti /
ata eva kṛbhvastīnudāhṛtavān /
sāmānyoktau tadviśeṣāḥ pacedityādayo 'pi gamyanta iti tatra kuryādityākṣiptakartṛkā bhāvanā /
kriyeteti ākṣiptakarmikā bhāvanā /
kartavyamiti tu karmabhūtadravyopasarjanabhāvanā /
evaṃ daṇḍī bhaveddaṇḍinā bhavitavyaṃ daṇḍinā bhūyetetyekadhātvarthaviṣayā vidhyupahitā bhāvanā udāhāryāḥ /
bhavatiścaiṣa janmani /
yathā kulālavyāpārādghaṭo bhavati bījādaṅkuro bhavatīti prayuñjate /
naca bījādaṅkuro 'stīti prayuñjate /
tasmādasti sattāyāṃ na janmanīti

29.22

3.4.3.22.

29.23

3.4.4.23.
#pāriplavārthā iti cenna viśeṣitatvāt# /
yadyapi upaniṣadākhyānāni vidyāsaṃnidhau śrutāni tathāpi 'sarvāṇyākhyānāni pāriplave' iti sarvaśrutyā niḥśeṣārthatayā durbalasya saṃnidherbādhitatvātpariplavārthānyevākhyānāni /
naca sarvā dāśatayīranubrūyāditi viniyoge 'pi dāśatayīnāṃ prātisvikaviniyogāttatra tatra karmaṇi yathā viniyogo na virudhyate tathehāpi satyapi pāriplave viniyege saṃnidhānādvidyāṅgatvamapi bhaviṣyatīti vācyam /
dāśatayīṣu prātisvikānāṃ viniyogānāṃ samudāyaviniyogasya ca tulyabalatvādiha tu saṃnidhānāt śruterbalīyastvāt /
tasmātpāriplavārthānyevākhyānānīti prāpta ucyate-naiṣāmākhyānānāṃ pāriplave viniyogaḥ /
kintu pāriplavamācakṣītetyupakramya yānyāmnātāni manurvaivasvato rājetyādīni teṣāmeva tatra viniyogaḥ, tānyeva hi pāriplavena viśeṣitāni /
itarathā pāriplave sarvāṇyākhyānānityetāvataiva gatatvātpariplavamācakṣītetyanarthakaṃ syāt /
ākhyānaviśeṣaṇatve tvarthavat /
tasmādviśeṣāṇānurodhātsarvaśabdastadapekṣo na tvaśeṣavacanaḥ /
yathā sarve brāhmaṇā bhojayitavyā ityatra nimintrātāpekṣaḥ sarvaśabdaḥ /
tathā copaniṣadākhyānānāṃ vidyāsaṃnidhirapratidvandīṃ vidyaikavākyatāṃ so 'rodīdityādīnāmiva vidhyekavākyatvaṃ gamayatīti siddham /
pratipattisaukaryāccetyupākhyānena hi bālā apyavadhīyante yathā tantropākhyāyikayeti

29.24

3.4.4.24.

29.25

3.4.5.25.
#ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā# /
vidyāyāḥ kratvarthatve sati tathā kratūpakaraṇāya svakāryāya kraturapekṣitaḥ /
tadabhāve kasyopakāro vidyayeti /
yadā tu puruṣārthā tadā nānayā kraturapekṣitaḥ svakārye nirapekṣāyā eva tasyāḥ sāmarthyāt /
agnīndhānādinā cāśramakarmāṇyupalakṣyante tadāha- #agnīndhanādīvyāśramakarmāṇi vidyayā svārthasiddhau nāpekṣitavyānīti# /
svārthasiddhau nāpekṣitavyāni na tu svasiddhāviti /
etaccādhikamupariṣṭādvakṣyate /
tadvivakṣayā caitatprayojanaṃ pūrvatanasyādhikaraṇasyoktam

29.26

3.4.5.26.
adhikavivakṣyeti yaduktaṃ tadadhikamāha- #sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat# /
yathā svārthasiddhau nāpekṣyante āśramakarmāṇi evamutpattāvapi nāpekṣyeranniti śaṅkā syāt /
naca vividiṣanti yajñenetyādivirodhaḥ /
nahyeṣa vidhirapi tu vartamānāpadeśaḥ /
sa ca stutyāpyupapadyate /
apica catasraḥ pratipattayo brahmaṇi /
prathamā tāvadupaniṣadvākyaśravaṇamātrādbhavati yāṃ kilācakṣate śravaṇamiti /
dvitīyā mīmāṃsāsahitā tasyādevopaniṣadvākyādyāmācakṣate /
mananamiti /
tṛtīyā cintā /
santatimayī yāmācakṣate nididhyāsanamiti /
caturthī sākṣātkāravatī vṛttirūpā nāntarīyakaṃ hi tasyāḥ kaivalyamiti /
tatrādye tāvatpratipatti viditapadatadarthasya viditavākyagatigocaranyāyasya ca puṃsa upapadyete eveti na tatra karmāpekṣā /
te eva ca cintāmayīṃ tṛtīyaṃ pratipattiṃ prasuvāte iti na tatrāpi karmāpekṣā /
sā cādaranairantaryadīrghakālasevitā sākṣātkāravatīmādhatta eva pratipattiṃ caturthīmiti na tatrāpyasti karmāpekṣā /
tannāntarīyakaṃ ca kaivalyamiti na tasyāpi karmāpekṣā /
tadevaṃ pramāṇataśca prameyata utpattau ca kārye ca na jñānasya karmāpekṣeti bījaṃ śaṅkāyām /
evaṃ prāpta ucyate-utpattau jñānasya karmāpekṣā vidyate vividiṣotpādadvārā 'vividiṣanti yajñena' iti śruteḥ /
na cedaṃ vartamānāpadeśatvātstutimātramapūrvatvādarthasya /
yathā yasya parṇamayī juhūrbhavatīti parṇamayatāvidhirapūrvatvānna tvayaṃ vartamānāpadeśaḥ, anuvādānupapatteḥ /
tasmādutpattau vidyayā śamādivat karmāṇyapekṣyante /
tatrāpyevaṃviditi vidyāsvarūpasaṃyogādantaraṅgāṇi vidyotpāde śamādīni, bahiraṅgāṇi karmāṇi vividiṣāsaṃyogāt /
tathāhi-āśramavihitanityakarmānuṣṭhānāddharmasamutpādastataḥ pāpmā vilīyate /
sa hi tattvato 'nityāśuciduḥ-khānātmani saṃsāre sati nityaśucimukhātmalakṣaṇena vibhrameṇa malinayati cittasattvamadharmanibandhanatvādvibhramāṇām /
ataḥ pāpmanaḥ prakṣaye pratyakṣopapattidvārāpāvaraṇe sati pratyakṣopapattibhyāṃ saṃsārasya tāttvikīmanityāśuciduḥkharūpatāmapratyūhaṃ viniścineti /
tato 'sminnanabhiratisaṃjñaṃ vairāgyamupajāyate /
tatastajjihāsāsyopāvartate /
tato hānopāyaṃ prayeṣate paryeṣamāṇaścātmatattvajñānamasyopāya iti śāstradācāryavacanāccopaśrutya tajjijñāsata iti vividiṣopahāramukhenātmajñānotpattāvasti karmāṇamupayogaḥ /
vividiṣuḥ khalu yukta ekāgratayā śravaṇamanane kartumutsahate /
tato 'sya 'tattvamasi' itivākyannirvicikitsaṃ jñānamutpadyate /
naca nirvicikitsaṃ tattvamasīti vākyārthamavadhārayataḥ karmaṇyadhikāro 'sti /
yena bhāvanāyāṃ vā bhāvanākārye vā sākṣātkāre karmaṇāmupayogaḥ /
etena vṛttirūrapasākṣātkārakārye 'pavarge karmaṇāmupayogo dūranirasto veditavyaḥ /
tasmādyathaiva śamadamādayo yāvajjīvamanuvartante evamāśramakarmāpītyasamīkṣitābhādhānam /
viduṣastatrānadhikārādityuktam /
dṛṣṭārtheṣu tu karmasu pratiṣiddhavarjamanadhikāre 'pyasaktasya svārasikī pravṛttirupapadyata eva /
nahi tatrānvayavyatirekasamadhigamanīyaphale 'sti vidhyapekṣā /
ataśca 'bhrāntyā cellaukikaṃ karma vaidikaṃ ca tathāstu te' iti pralāpaḥ /
śamadamādīnāṃ tu vidyotpādāyopāttānāmupariṣṭādavasthāsvābhāvyādanapekṣitānāmapyanuvṛttiḥ /
upapāditaṃ caitadasmābhiḥ prathamasūtra ite neha punaḥ pratyāpyate /
tasmādvividiṣotpādadvārāśramakarmaṇāṃ vidyotpattāvupayogo na vidyākārya iti siddham /
śeṣamatirohitārtham

29.27

3.4.6.27.

29.28

3.4.7.28.
sarvānnānumatiśca prāṇātyaye taddarśanāt /
prāṇasaṃvāde sarvendriyāṇāṃ śrūyate /
eṣa kila vicāraviṣayaḥ-sarvāṇi khalu vāgādīnyavajitya prāṇo mukhya uvācaitāni kiṃ me 'nnaṃ bhaviṣyatīti, tāni hocuḥ /
yadidaṃ loke 'nnamā ca śvabhya ā ca śakunibhyaḥ sarvaprāṇināṃ yadannaṃ tattavānnamiti /
tadanena saṃdarbheṇa prāṇasya sarvamannamityanucintanaṃ vidhāyāha śrutiḥ-'na ha vā evaṃvidi kiñcanānannaṃ bhavati' iti /
sarvaṃ prāṇasyānnamityevaṃvidi na kiñcinānannaṃ bhavatīti /
tatra saṃśayaḥ-kimetatsarvānnābhyanujñānaṃ śamādivadetadvidyāṅgatayā vidhīyata uta stutyarthaṃ saṃkīrtyata iti /
tatra yadyapi bhavatīti vartamānāpadeśānna vidhiḥ pratīyate /
tathāpi yathā yasya parṇamayī juhūrbhavatīti vartamānāpadeśādapi palāśamayītvavidhipratipattiḥ pañcamalakārāpattyā tathehāpi pravṛttiviśeṣakaratālābhe vidhipratipattiḥ /
stutau hi arthavādamātraṃ na tathārthavadyathā vidhau /
bhakṣyābhakṣyaśāstraṃ ca sāmānyataḥ pravṛttamanena viśeṣaśāstreṇa bādhyate /
gamyāgamyavivekaśāstramiva sāmānyataḥ pravṛttaṃ vāmadevavidyāṅgabhūtasamastantryaparihāraśāstreṇa viśeṣaviṣayeṇeti prāpta ucyate-aśakteḥ kalpanīyatvācchāstrāntaravirodhataḥ /
prāṇasyānnamidaṃ sarvamiti cintanasaṃstavaḥ //
na tāvatkauleyakamaryādamannaṃ manuṣyajātinā yugapatparyāyeṇa vā śakyamattum /
ibhakarabhakādīnāmannasya śamīkarīrakaṇṭakavaṭakāṣṭhāderekasyāpi aśakyādanatvāt /
na cātra liṅ iva sphuṭatarā vidhipratipattirasti /
naca kalpanīyo vidhirapūrvatvābhāvāt /
stutyāpi ca tadupapatteḥ /
naca satyāṃ gatau sāmānyataḥ pravṛttasya śāstrasya viṣayasaṃkoco yuktaḥ /
tasmātsarvaṃ prāṇasyānnamityanucintanavidhānastutiriti sāmpratam /
śakyatve ca pravṛttiviśeṣakaratopayujyate nāśakyavidhānatve /
prāṇātyasya iti cāvadhāraṇaparaṃ prāṇātyaya eva sarvānnatvam /
tatropākhyānācca sphuṭataravidhismṛteśca surāvarjaṃ vidvāṃsamavidvāṃsaṃ prati vidhānāt /
na tvanyatreti /
#ibhyena#hastipakena #sāmisvāditā#nardhabhakṣitān /
sa hi cākrāyaṇo hastipakocchiṣṭānkulmāṣānbhuñjāno hastipakenoktaḥ /
kulmāṣāniva maducchiṣṭamudakaṃ kasmānnānupibasīti /
evamuktastadudakamucchiṣṭadoṣātpratyācacakṣe /
kāraṇaṃ cātrovāca /
na vājīviṣṭaṃ na jīviṣyāmītīmānkulmāṣānakhādam /
kāmo ma udakapānamiti svātantryaṃ me udakapāne nadīkūpataḍāgaprāpādiṣu yathākāmaṃ prāpnomīti nocchiṣṭodakābhāve prāṇātyaya iti tatrocchiṣṭabhakṣaṇadoṣa iti maṭacīhateṣu kuruṣu glāyannaśanāyayā munirnirapatrapa ibhyena sāmijagdhānkhādayāmāsa

29.29

3.4.7.29.

29.30

3.4.7.30.

29.31

3.4.7.31.

29.32

3.4.8.32.
#vihitatvāccāśramatarmāpi# /
nityāni hyāśramakarmāṇi yāvajjīvaśruternityehitopāyatayāvaśyaṃ kartavyāni /
vividiṣantīti ca vidyāsaṃyogādvidyāyāścāvaśyaṃbhāvaniyamābhāvādanityatā prāpnoti /
nityānityasaṃyogaścaikasya na saṃbhavati, avaśyānavaśyaṃbhāvayorekatra virodhāt /
naca vākyabhedādvāstavo virodhaḥ śakyo 'panetum /
tasmādanadhyavasāya evātreti prāptam /
etena 'ekasya tūbhayatve saṃyogapṛthaktvam' ityākṣiptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-siddhe hi syādvirodho 'yaṃ na tu sādhye kathañcana /
vidhyadhīnātmalābhe 'smin yathāvidhi matā sthitiḥ //
siddhaṃ hi vastu viruddhadharmayogena bādhyate /
na tu sādhyarūpaṃ yathā ṣoḍaśina ekasya grahaṇāgrahaṇe /
te hi vidhyadhīnatvādvikaspete eva /
na punaḥ siddhe vikalpasaṃbhavaḥ /
tadihaikamevāgnihotrākhyaṃ karma yāvajjīvaśruternimittena yujyamānaṃ nityehitopāttaduritaprakṣayaprayojanamavaśyakartavyaṃ, vidyāṅgatayā ca vidyāyāḥ kādācitkatayānavaśyaṃ bhāve 'pi 'kāmyo vā naimittiko vā vikṛtya niviśate' iti nyāyādanityādhikāreṇa niviśamānamapi na nityamanityayati, tenāpi tasmiddheriti saṃyogapṛthaktvānna nityānityasaṃyogavirodha ekasya kāryasyeti siddham /
sahākiratvaṃ ca karmaṇāṃ na kārye vidyāyāḥ kiṃ tūtpattau /
kor'tho vidyāsahakārīṇi karmāṇīti /
ayamarthaḥ-satsu karmasu vidyaiva svakārye vyāpriyate /
yathā 'sahaiva daśābhiḥ pūtrairbhāraṃ vahati gardabhī' iti sātsveva daśaputreṣu saiva bhārasya vāhiketi /
#avidhilakṣaṇatvāditi# /
vihitaṃ hi darśapaurṇamāsādyaṅgairyujyate na tvavihitam /
grāhakagrahaṇapūrvakatvādaṅgabhāvasya vidhaiśca grāhakatvāt /
avihite ca tadanupapatteḥ /
catasṛṇāmapi ca pratipattīnāṃ brahmaṇi vidhānānupapatterityuktaṃ prathamasūtre /
draṣṭavyo nididhyāsitavya iti ca vidhisarūpaṃ ni vidhirityapyuktam /
utpattiṃ prati hetubhāvastu sattvaśuddhyā vividiṣopajanadvāretyadhastādupapāditam /
asādhyatvācca vidyāphalasyāpavargasya svarūpāvasthānalakṣaṇo hi saḥ /
naca svaṃ rūpaṃ brahmaṇaḥ sādhyaṃ nityatvāt /
śeṣamatirohitārtham

29.33

3.4.8.33.

29.34

3.4.8.34.
#sarvathāpi ta evobhayaliṅgāt# /
yathā māsamagnihotraṃ juhvatīti prakaraṇāntarātkarmabheda evamihāpi 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena' itikratuprakaraṇamatikramyaśravaṇātprakaraṇāntarāttadbuddhivyavacchede sati karmāntaramiti prāpta ucyate-satyapi prakaraṇāntare tadeva karma, śruteḥ smṛteśca saṃyogabhedaḥ paraṃ yathā 'agnihotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ' 'yāvajjīvamagnihotraṃ juhuyāt' iti tadevāgnihotramubhayasaṃyuktam /
nahi prakaraṇāntaraṃ sākṣadbhedakam /
kintu ajñātajñāpanasvaraso vidhiḥ prakaraṇaikye sphuṭatarapratyabhijñābalena svarasaṃ jahyāt /
prakaraṇāntareṇa tu vighaṭutapratyabhijñānaḥ svarasamajahatkarma bhinatti /
iha tu siddhavadutpannarūpāṇyeva yajñādīni vividiṣāyāṃ viniyuñjāno na juhvatītyādivadapūrvameṣāṃ rūpamutpādayitumarhati /
naca tatrāpi naiyamikāgnihotre māsavidhirnāpūrvāgnihotrotpattiriti sāṃpratam /
homa eva sākṣadvidhiśruteḥ /
kālasya cānupādeyasyāvidheyatvāt /
kāle hi karma vidhīyate na karmaṇi kāla ityutsargaḥ /
iha tu vividiṣāyāṃ vidhiśrutiḥ na yajñādau /
tāni tu siddhānyevānūdyanta ityaikakarmyātsaṃyogapṛthaktvaṃ siddham /
smṛtimuktvā liṅgadarśanamuktam

29.35

3.4.8.35.

29.36

3.4.9.36.
#antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ# /
yadi vidyāsahakārīṇyāśramakarmāṇi hanta bho vidhurādīnāmanāśramiṇāmanadhikāro vidyāyām, abhāvātsahakāriṇāmāśramakarmaṇāmiti prāpta ucyate-nātyantamakarmāṇo raikkavidhuravācakravīprabhṛtayaḥ /
santi hi teṣāmanāśramitve 'pi japopavāsadevatārādhanāditi karmāṇi /
karmaṇāṃ ca sahakāritvamuktamāśramakarmaṇāmupalakṣaṇatvāditi na teṣāmanadhikāro vidyāsu /
#janmāntarānuṣṭhiterapi ceti# /
na khalu vidyākārye karmaṇāmapekṣā /
apitu utpāde /
utpādayanti ca vividiṣopahāreṇa karmāṇi vidyām /
utpannavividiṣāṇāṃ puruṣadhaureyāṇāṃ vidhurasaṃvartaprabhṛtīnāṃ kṛtaṃ karmabhiḥ /
yadyapi ceha janmani tatheha janmanyāśramakarmotpāditavividiṣa eva vidyāyāmadhikṛto netara ityanāśramiṇāmanadhikāro vidhuraprabhṛtīnāmityata āha- #dṛṣṭārthā ceti# /
avidyānivṛttirvidyāyā dṛṣṭor'thaḥ /
sa cānvavyatirekasiddho na niyamamapekṣata ityarthaḥ /
pratiṣedho vighātastasyābhāva ityarthaḥ

29.37

3.4.9.37.

29.38

3.4.9.38.

29.39

3.4.10.39.
yadyanāśramiṇāmapyadhikāro vidyāyāṃ kṛtaṃ tarhyāśramairatibahulāyāsairityāśaṅkyāha-atastvitarajjyāyo liṅgācca /
svasthenāśramitvamāstheyam /
daivātpunaḥ patnyādiviyogātaḥ satyanāśramitve bhavedadhikāro vidyāyāmiti śrutismṛtisaṃdarbheṇa vividiṣanti yajñenetyādinā jyāyastvāvagateḥ śrutiliṅgātsmṛtiliṅgāccvāgamyate /
tenaiti puṇyakṛditi śrutiliṅgam, anāśramī na tiṣṭhetetyādi ca smṛtiliṅgam

29.40

3.4.10.40.
#tadbhūtasya tu nātadbhāvo jaiminerapi niyamātadrūpābhāvebhyaḥ# /
ārohavatpratyavaroho 'pi kadācidūrdhvaretasāṃ syāditi mandāśaṅkānivāraṇārthamidamadhikaraṇam /
pūrvadharmeṣu yāgahomādiṣu /
rāgato vā gṛhastho 'haṃ patnyādiparivṛtaḥ syāmiti /
niyamaṃ vyācaṣṭe-tathāhi- #atyantamātmanāmiti# /
atadrūpatāmārohatulyatābhāvaṃ vyācaṣṭe- #tathāca brahmacaryaṃ samāpyeti# /
abhāvaṃ śiṣṭācārābhāvaṃ vibhajate- #na caivamācārāḥ śiṣṭā iti# /
atirohitārthamanyat

29.41

3.4.11.41.
#na cādhikārikamapipatanānumānāttadayogāt# /
prāyaścittaṃ na paśyāmīti naiṣṭhikaṃ prati prāyaścittābhāvasmaraṇānnairṛtagardabhālambhaḥ prāyaścittamupakurvāṇakaṃ prati /
tasmācchinnaśirasa iva puṃsaḥ pratikriyābhāva iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
sūtrayojanā tu-na cādhikārikamadhikāralakṣaṇe prathamakāṇḍe nirṇītam 'avakīrṇipaśuśca tadvadādhānasyāprāptakālatvāt' ityanena yatprāyaścittaṃ tanna naiṣṭhike bhavitumarhati /
kutaḥ-ārūḍho naiṣṭhikamiti smṛtyā patanaśrutyanumānāttatprāyaścittāyogāt

29.42

3.4.11.42.
upapūrvamapītyeke bhāvamaśanavattaduktam /
śrutistāvatsarasato 'saṅkacadvṛttirbrahmacārimātrasya naiṣṭhikasyopakurvāṇasya cāviśeṣeṇa prāyaścittamupadiśati sākṣāt /
prāyaścittaṃ na paśyāmīti tu smṛtiḥ /
tasyāmapi ca sākṣātprāyaścittaṃ na kartavyamiti prāyaścittaniṣedho na gamyate, na paśyāmīti tu darśanābhāvena so 'numātavyaḥ /
tathā ca smṛtirniṣedhārtheti anumāya tadarthā śrutiranumātavyā /
śrutistu sāmānyaviṣayā viśeṣamupasarpantī śīghrapravṛttiriti /
smārtaṃ prāyaścittādarśanaṃ tu yatnagauravārtham /
etaduktaṃ bhavati-kṛtanirṇejanairapi etairna saṃkhyānaṃ kartavyamiti /
sūtrārthastu-upapūrvamapi pātakaṃ naiṣṭhikasyāvakīrṇitvaṃ na mahāpātakamapirevakārārthe ata eke prāyaścittabhāvamicchantīti /
ācāryāṇāṃ vipratipattau viśeṣābhāvātsāmyaṃ bhavet /
śāstrasthā yā vā prasiddhiḥ sā grāhyā śāstramūlatvāt /
upapādetaṃ ca prāyaścittabhāvaprasiddheḥ śāstramūlatvamiti /
sugamamitaram

29.43

3.4.12.43.
yadi naiṣṭhikādīnāmasti prāyaścittaṃ tatkimetaiḥ kṛtanirṇejanaiḥ saṃvyavahartavyamuta neti /
tatra doṣakṛtatvādasaṃvyavahārasya prāyaścittena tannibarhaṇādanibarhaṇe vā tatkaraṇavaiyarthyātsaṃvyavahāryā eveti prāpta ucyati- #bahistūbhayathāpi smṛterācārācca# /
niṣiddhakarmānuṣṭhānajanyameno lokadvaye 'pyaśuddhimāpādayati dvaidham lokadvaye 'pyaśuddhirapanīyate prāyaścittairenonibarhaṇaṃ kurvāṇaiḥ /
kasyācittu paralokāśuddhimātramapanīyate prāyaścittairenonibarhaṇaṃ kurvāṇairihalokāśuddhistvenasāpāditā na śakyāpanetum /
yathā strībālādighātinām /
yathāhuḥ-'viśuddhānapi dharmato na saṃpibet' iti /
tathā ca 'prāyaścittairapaityeno yadajñānakṛtaṃ bhavet' kāmataḥ kṛtamapi /
bālaghrādistu kṛtanirṇejano 'pi vacanādavyavahārya iha loke jāyata iti /
vacanaṃ ca bālaghrāṃścetyādi /
tasmātsarvamavadātam

29.44

3.4.13.44.
#svāminaḥ phalaśruterityātreyaḥ# /
prathame kāṇḍe śeṣalakṣaṇe tathākāma ityatrartviksaṃbandhe karmaṇaḥ siddhe kiṃ kāmo yājamāna utārtvijya iti saṃśapyārtvijye 'pi karmaṇi yājamāna eva kāmo guṇaphaleṣviti nirṇītamihi tvevañjātīyakāni cāṅgasaṃbaddhāni upāsanāni kiṃ yājamānanyevotārtvijyānīti vicāryata iti na punaruktam /
tatropāsakānāṃ phalaśravaṇādanadhikāriṇastadanupapatteryajamānasya ca karmajanitaphalopabhogabhājo 'dhikārādṛtvijāṃ ca tadanupapattervacanācca rājājñāsthānīyātkkacidṛtvijāṃ phalaśruterasati vacane yajamānasya phalavadupāsanaṃ tasya phalaśruteḥ taṃ ha bako dālabhyo vidāñcakāretyāderupāsanasya ca siddhaviṣayatayānyāyāpavādasāmarthyabhāvādyājamānamevopāsanākarmeti prāpta ucyate-

29.45

3.4.13.45.
#ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikrīyate# /
upākhyānāttāvadupāsanamaudgātramavagamyate /
tadbalavati sati bādhake 'nyathopapādanīyam /
na cartvikkartṛka upāsane yajamānagāmitā phalasyāsaṃbhavinī tena hi sa parikrīyastadgāmine phalāya ghaṭate /
tasmānna vyasanitāmātreṇopākhyānamanyathayituṃ yuktamiti rāddhāntaḥ

29.46

3.4.13.46.

29.47

3.4.14.47.
tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya niścayena /
labdhvā bālyena tiṣṭhāsedbālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniramaunaṃ ca maunaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇa iti /
yatra hi vidhivibhaktiḥ śrūyate sa vidheyaḥ /
bālyena tiṣṭhāsedityatra ca sā śrūyate na śrūyate tu maune /
tasmādyathātha brahmaṇa ityetadaśrūyamāṇavidhikamavidheyamevaṃ maunamapi /
na cāpūrvatvādvidheyaṃ, tasmādbrāhnaḥ pāṇḍityaṃ nirvidyeti pāṇḍityavidhānādeva maunasiddheḥ pāṇḍityameva maunamiti /
athavā bhikṣuvacano 'yaṃ muniśabdastatra darśanāt 'gārhasthyamācāryakulaṃ maunaṃ vānaprastham' ityatra /
tasyānyato vihitasyāyamanuvādaḥ /
tasmādbālyamevātra vidhīyate maunaṃ tu prāptaṃ praśaṃsārthamanūdyata iti yuktam /
bhavedevaṃ yadi paṇḍitaparyāyo muniśabdo bhavet /
api tu jñānamātraṃ pāṇḍityaṃ jñānātiśayasaṃpattistu maunaṃ tatprasiddheḥ /
āśramabhede tu tatpravṛttirgārhasthyādipadasaṃnidhānāt /
tasmādapūrvatvānmaunasya bālyapāṇḍityāpekṣayā tṛtīyamidaṃ maunaṃ jñānātiśayarūpaṃ vidhīyate /
evaṃ ca nirvedanīyatvamapi vidhāna āñjasaṃ syādityāha- #nirvedanīyatvanirdeśāditi# /
kasyedaṃ maunaṃ vidhīyate vidyāsahakāritayetyata āha- #tadvato vidyāvataḥ saṃnyāsino#bhikṣoḥ /
pṛcchati- #kathamiti# /
vidyāvattā pratīyate na saṃnyāsitetyarthaḥ /
uttaran #tadadhikārāt#bhikṣostadadhikārāt /
taddarśayati- #ātmānaṃ viditveti# /
sūtrāvayavaṃ yojayituṃ śaṅkate- #nanviti# /
pariharati- #ata āha-pakṣeṇeti# /
vidyāvāniti na vidyātiśayo vivakṣitaḥ /
api tu vidyodayāyābhyāse pravṛtto na punarutpannavidyātiśayaḥ /
tathācāsya pakṣe kadācidbhedadarśanātsaṃbhava ityarthaḥ /
vidhyādirvidhimukhyaḥ pradhānamiti yāvat /
ata eva samidādirvidhyantaḥ sa hi vidhiḥ pradhānavidheḥ paścāditi /
tatrāśrūyamāṇavidhitve 'pūrvatvādvidhirāstheya ityarthaḥ

29.48

3.4.14.48.
nanu yadyayamāśramo bālyapradhānaḥ kasmātpunargārhasthyenopasaṃharatīti codayati- #evaṃ bālyādiviśiṣṭeti# /
uttaraṃ paṭhati- #kṛtsnabhāvāttu gṛhiṇopasaṃhāraḥ# /
chāndogye bahulāyāsādhyakarmabahulatvādgārhasthyasya cāśramāntaradharmāṇāṃ ca keṣāñcidahiṃsādīnāṃ samavāyāttenopasaṃhāro na punastena samāpanādityarthaḥ

29.49

3.4.14.49.
evaṃ tadāśramadvayopanyāsena kkacitkadāciditarābhāvaśaṅkā mandabuddheḥ syāditi tadapākaraṇārthaṃ sūtram- #maunavaditareṣāmapyupadeśāt# /
vṛttirvānaprasthānāmanekavidhairevaṃ brahmācāriṇo 'pīti vṛttibhedo 'nuṣṭhātāro vā puruṣā bhidyante, tasmāddvitve 'pi bahuvacanamaviruddham

29.50

3.4.15.50.
#anāviṣkurvannanvayāt# /
bālyeneti yāvadbālacaritaśruteḥ kāmacāravādabhakṣatāyāśacātyantabālyena prasiddheḥ śaucādiniyamavidhāyinaśca sāmānyaśāstrasyānena viśeṣaśāstreṇa bādhanātsakalabālacaritavidhānamiti prāpte 'bhidhīyate-vidyāṅgatvena bālyavidhānātsamastabālacaryāyāṃ ca pradhānavirodhaprasaṅgādyattadanuguṇamaprauḍhendriyatvādi bhāvaśuddhirūpaṃ tadeva vidhīyate /
evaṃ ca śāstrāntarābādhenāpyupapattau na śāstrāntarabādhanamanyāpyaṃ bhaviṣyatīti

29.51

3.4.16.41.
#aihikamapyaprastutapratibandhe taddarśanāt# /
saṃgatimāha- #sarvāpekṣā ceti# /
kiṃ śravaṇādibhirihaiva vā janmani vidyā sādhyate utāniyama iha vāmutra veti /
yadyapi karmāṇi yajñādinyaniyataphalāni teṣāṃ ca vidyotpadasādhanatvena vidyotpādasyāniyamaḥ pratibhāti /
tathāca garbhasthasya vāmadevasyātmapratibodhaśravaṇāt 'anekajanmasaṃsiddhastato yati parāṃ gatim' iti ca smaraṇādāmuṣmikatvamapyavagamyate /
tathāpi yajñādīnāṃ prameyāṇāmapramāṇatvācchravaṇādeśca pramāṇatvātteṣāmeva sākṣādvidyāsādhanatvam /
yajñādīnāṃ sattvaśuddhyādhānena vā vidyotpādakaśravaṇādilakṣaṇapramāṇapravṛttivighnopaśamena vā vidyāsādhanatvām /
śravaṇādīnāṃ tvanapekṣāmāmeva vidyotpādakatvam /
naca pramāṇeṣu pravartamānāḥ pramātāra aihikamapi cirabhāvinaṃ pramotpādaṃ kāmayante kintu tādātvikameva prāgeva tu pāralaukikam /
nahi kumbhalādidṛkṣuścakṣuṣī samunmīlayati kālāntarīyāya kumbhadarśanāya kintu tādātvikāya /
tasmādaihika eva vidyotpādo nāniyatakālaḥ /
śrutismṛtī ca pāralaukikaṃ vidyotpādaṃ stutyā brātaḥ /
itthaṃbhūtāni nāma śravaṇādīnyāvaśyakaphalāni yatkālāntare 'pi vidyāmutpādayantīti /
evaṃ prāpta ucyate-yata evātra vidyotpāde śravaṇādibhiḥ kartavye yajñādīnāṃ sattvāśuddhidvāreṇa vā vighnopaśamadvārā vopayogo 'ta eva teṣāṃ yajñādīnāṃ karmāntarapratibandhāpratibandhābhyāmaniyataphalatvena tadapekṣāṇāṃ śravaṇādīnāmapyaniyataphalatvaṃ nyāṭyaniyataphalatvaṃ nyāṭyamanapahatavighnānāṃ śravaṇādīnāmanutpādakatvādaviśuddhasattvādvā puṃsaḥ pratyanutpādakatvāt /
tathāca teṣāṃ yajñādyapekṣāṇāṃ teṣāṃ cāniyataphalatvena śravaṇādīnāmapyaniyataphalatvaṃ yuktamevaṃ śrutismṛtipratibandho na stutimātratvena vyākhyeyo bhaviṣyati /
puruṣāśca vidyārthinaḥ sādhanasāmarthyānusāreṇa tadanurūpameva kāmayiṣyante tadidamuktam-abhisaṃdherniraṅkaśatvāditi

29.52

3.4.17.52.
#evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ# /
yajñādyupakṛtavidyāsādhanaśravaṇādivīryaviśeṣātkila tatphale vidyāyāmaihikamuṣmikatvalakṣaṇa utkarṣo darśitaḥ /
tathā ca yathā sādhanotkarṣanikarṣābhyāṃ tatphalasya vidyāyā utkarṣāvevaṃ vidyāphalasyāpi mukterutkarṣanikarṣau saṃbhāvyete /
naca muktāvaihikāmuṣmikatvalakṣaṇo viśeṣa upapadyate brahmopāsanāparipākalabdhajanmani vidyāyāṃ jīvato mukteravaśyaṃbhāvaniyamātsatyapyārabdhavipākakarmāprakṣaye /
tasmānmuktāveva rūpato nikarṣotkarṣau syātām /
apica saguṇānāṃ vidyānāmutkarṣanikarṣābhyāṃ tatphalānāmutkarṣanikarṣau dṛṣṭāviti mukterapi vidyāphalatvādrūpataścotkarṣanikarṣau syātāmiti prāpata ucyate-na muktestatra tatraikarūpyaśruterupapatteśca /
sādhyaṃ hi sādhanaviśeśaṣādviśeṣavadbhavati /
naca muktirbrahmaṇo nityasvarūpāvasthānalakṣaṇā nityā satī sādhyā bhavitumarhati /
naca savāsananiḥśeṣakleśakarmāśayaprakṣayo vidyājarnmaviśeṣavān, yena tadviśeṣānmokṣo viśeṣavānbhavet /
naca sāvaśeṣaḥ kleśādiprakṣayo mokṣāya kalpate /
naca cirācirotpādānutpādāvantareṇa vidyāyāmapi rūpato bhedaḥ kaścidupalakṣyate tasyā apyekarūpatvena śruteḥ /
saguṇāyāstu vidyāyāstattadguṇāvapodjhāmābhyāṃ tatkāryasya phalasyotkarṣanikarṣau yujyete /
na cātra vidyātvaṃ sāmānyato dṛṣṭaṃ bhavati /
āgamatatprabhavayuktibādhitatvena kālātyayāpadiṣṭatvāt /
tasmāttasyā muktyavasthāyā aikarūpyāvadhṛtermuktilakṣaṇasya phalasyāviśeṣo yukta iti

Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc