ભામતિ · અધ્યાય 29

#તૃતીયાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ# ।
3.4.1.1.
#પુરુષાર્થો ઽતઃશબ્દાદિતિ બાદરાયણઃ# ।
સ્થિતં કૃત્વોપનિષદામપવર્ગાખ્યપુરુષાર્થસાધનાત્મજ્ઞાનપરત્વમુપાસનાનાં ચ તત્તત્પુરુષાર્થસાધનત્વમધસ્તનં વિચારજાતમભિનિર્વર્તિતમ્ ।
સમ્પ્રતિ તુ કિમૌપનિષદાત્મતત્ત્વજ્ઞાનમપવર્ગસાધનતયા પુરુષાર્થમાહો ક્રતુપ્રયોગાપેક્ષિતકર્તૃપ્રતિપાદકતયા ક્રત્વર્થમિતિ મીમાંસામહે ।
યદા ચ ક્રત્વર્થં તદા યાવન્માત્રં ક્રતુપ્રયોગવિધિનાપેક્ષિતં કર્તૃત્વમામુષ્મિકફલોપભોક્તૃત્વં ચ ન ચૈતદનિત્યત્વે ઘટતે કૃતવિપ્રણાશાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાદતો નિત્યત્વમપિ, તાવન્માત્રમુપનિષત્સુ વિવક્ષિતમ્ ।
ઇતો ઽન્યદનપેક્ષિતં વિપરીતં ચ નોપનિષદર્થઃ સ્યાત્ ।
યથા શુદ્ધત્વાદિ ।
યદ્યપિ જીવાનુવાદેન તસ્ય બ્રહ્મત્વપ્રતિપાદનપરત્વમુપનિષદામિતિ મહતા પ્રબન્ધેન તત્ર તત્ર પ્રતિપાદિતં તથાપ્યત્ર કેષાઞ્ચિત્પૂર્વપક્ષશહ્કાબીજાનાં નિરાકરણે તદેવ સ્થૂણનિખનનન્યાયેન નિશ્ચલીક્રિયત ઇત્યસ્તિ વિચારપ્રયોજનમ્ ।
તત્ર યદ્યપિ પ્રોક્ષણાદિવદાત્મજ્ઞાનં ન કઞ્ચિત્ક્રતુમારભ્યાધીતમ્, યદ્યપિ ચ કર્તૃમાત્રં નાવ્યભિચારિતક્રતુસંબન્ધં કર્તૃમાત્રસ્ય લૌકિકેષ્વપિ કર્મસુ દર્શનાદ્યેન પર્ણતાદિવદનારભ્યાધીતમપ્યવ્યભિચરિતક્રતુસંબન્ધજિહૂદ્વારેણ વાક્યેનૈવ ક્રત્વર્થમાપદ્યતે તથાપિ યાદૃશ આત્મા કર્તામુષ્મિકસ્વર્ગાદિફલભોગભાગી દેહાદ્યતિરિક્તે વેદાન્તૈઃ પ્રતિપાદ્યતે ન તાદૃશસ્યાસ્તિ લૌકિકેષુ કર્મસૂપયોગઃ ।
તેષામૈહિકફલાનાં શરીરાનતિરિક્તેનાપિ યાદૃશતાદૃશેન કર્ત્રૌપપત્તેઃ ।
આમુષ્મિકફલાનાં તુ વૈદિકાનાં કર્મણાં તમન્તરેણાસંભવાત્તત્સંબન્ધ એવાયમૌપનિષદઃ ક4તેતિ તદવ્યભિચારાત્તાન્યનુસ્મારયજ્જુહ્વાદિવદ્વાક્યેનૈવ તજ્જ્ઞાનં પર્ણતાવત્ક્રત્વૈદમર્થ્યમાપદ્યત ઇતિ ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ ।
તદુક્તમ્-ઽદ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ સ્યાત્ઽ ઇતિ ઔપનિષદાત્મજ્ઞાનસંસ્કૃતો હિ કર્તા પારલૌકિકફલોપભોગયોગ્યો ઽસ્મીતિ વિદ્યાવાચ્છ્રદ્ધાવાન્ક્રતુપ્રયોગાઙ્ગં નાન્યથા પ્રોક્ષિતા ઇવ વ્રીહયઃ ક્રત્વઙ્ગમિતિ ।
પ્રિયાદિસૂચિતસ્ય ચ સંસારિણ એવાત્મનો દ્રષ્ટવ્યત્વેન પ્રતિજ્ઞાપનાદપહતપાપ્મત્વાદિ તુ તદ્વિશેષણં તસ્યૈવ સ્તુત્યર્થમ્ ।
ન તુ તત્પરત્વમુપનિષદામ્ ।
તસ્માત્ક્રત્વર્થમેવાત્મજ્ઞાનં કર્તૃસંસ્કારદ્વારા ન પુનઃ પુરુષાર્થમિતિ ।
એતદુપોદ્બલાર્થં ચ બ્રહ્મવિદામાચારાદિઃ શ્રુત્યવગત ઉપન્યસ્તઃ ।
ન કેવલં વાક્યાદાત્મજ્ઞાનસ્ય ક્રત્વર્થત્વમ્ ।
તૃતીયાશ્રુતેશ્ચ ।
ન ત્વેતત્પ્રકૃતોદ્ગીથવિદ્યાવિષયં યદેવ વિદ્યયેતિ સર્વનામવધારણાભ્યાં વ્યાપ્તેરધિગમત્ ।
યથા ય એવ ધૂમવાન્દેશઃ સ વહ્વિમાનિતિ ।
સમન્વારમ્ભવચનં ચ ફલારમ્ભે વિદ્યાકર્મણોઃ સાહિત્યં દર્શયતિ ।
તચ્ચ યદ્યપ્યાપ્નેયાદિયગષટ્કવત્સમપ્રધાનત્વેનાપિ ભવતિ તથાપ્યુક્તયા યુક્ત્યા વિદ્યાયાઃ કર્મ પ્રત્યઙ્ગભાવેનૈવ નેતવ્યમ્ ।
વેદાર્થજ્ઞાનવતઃ કર્મવિધાનાદુપનિષદો ઽપિ વેદાર્થ ઇતિ તજ્જ્ઞાનમપિ કર્માઙ્ગમિતિ

3.4.1.2.

3.4.1.3.

3.4.1.4.

3.4.1.5.

3.4.1.6.

3.4.1.7.
#નિયમાચ્ચ# ।
સુગમમ્

3.4.1.8.
#સિદ્ધાન્તયતિ-અધિકોપદેશાત્તુ બાદરાયણસ્યૈવં તદ્દર્શનાત્# ।
યદિ શરીરાદ્યતિરિક્તઃ કર્તા ભોક્તાત્મેત્યેતન્મત્ર ઉપનિષદઃ પર્યવસિતાઃ સ્યુસ્તતઃ સ્યાદેવં, ન ત્વેતદસ્તિ ।
તાસ્ત્વેવંભૂતજીવાનુવાદેન તસ્ય શુદ્ધબુદ્ધોદાસીનબ્રહ્મરૂપતાપ્રતિપાદનપરા ઇતિ તત્ર તત્રાસકૃદાવેદિતમ્ ।
અનધિગતાર્થબોધનસ્વરસતા હિ શબ્દસ્ય પ્રમાણાન્તરસિદ્ધાનુવાદેન ।
તથા ચૌપનિષદાત્મજ્ઞાનસ્ય ક્રત્વનુષ્ઠાનવિરોધિનઃ ક્રતુસંબન્ધ એવ નાસ્તિ ।
કિમઙ્ગ પુનઃ તદવ્યભિચારસ્તતશ્ચ ક્રતુશેષતા ।
તથાચ નાપવર્ગફલશ્રુતેરર્થવાદમાત્રત્વમપિ તુ ફલપરત્વમેવ ।
અત એવ પ્રિયાદિસૂચિતેન સંસારિણાત્મનોપક્રમસ્ય તસ્યૈવાત્મનો ઽધિકોપદિદિક્ષાયાં પરમાત્મનાત્યન્તાભેદ ઉપદિશ્યતે ।
યથા સમારોપિતસ્ય ભુજગસ્ય રજ્જુરૂપાદત્યન્તાભેદઃ પ્રતિપાદ્યતે યો ઽયં સર્પઃ સા રજ્જુરિતિ ।
યથા વિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વે દર્શનમુપન્યસ્તમેવકર્માઙ્ગત્વે દર્શનમુક્તમ્ ।
તત્ર કર્માઙ્ગત્વદર્શનાનામન્યથાસિદ્ધિરુક્તા કેવલવિદ્યાદર્શનાનાં તુ નાન્યથાસિદ્ધિઃ

3.4.1.9.

3.4.1.10.
#અસાર્વત્રિકી# ।
વ્યાપ્તિરપ્યુદ્ગીથવિદ્યાપેક્ષયા તસ્યા એવ પ્રકૃતત્વાન્ન ત્વશેષાપેક્ષયા ।
યથ સર્વે બ્રાહ્મણા ભોજ્યન્તામિતિ નિમિન્ત્રિતાપેક્ષયા તેષામેવ પ્રકૃતત્વાત્

3.4.1.11.
#વિભાગઃ શતવત્# ।
સુગમમ્ ।
અવિભાગે ઽપિ ન દોષ ઇત્યાહ- #ન ચેદં સમન્વારમ્ભવચનમિતિ# ।
સંસારિવિષયા વિદ્યા #વિહિતા#યથોદ્ગીથવિદ્યા ।
પ્રતિષિદ્ધા ચ યથાસચ્છાસ્ત્રાધિગમનલક્ષણા

3.4.1.12.
#અધ્યયનમાત્રવત એવ કર્મવિધિર્ન#તૂપનિષદધ્યયનવતઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદધ્યયનમર્થાવબોધપર્યન્તં કર્મસૂપયુજ્યતે યથા કર્મવિધિવાક્યાનાં તન્માત્રવત એવાધિકારઃ કર્મસુ નોપનિષદધ્યનવતઃ તદધ્યયનસ્ય કર્મસ્વનુપયોગાદિતિ ।
અધ્યયનમાત્રવત એવેતિ માત્રગ્રહણેનાર્થજ્ઞાનં વા વ્યવચ્છિન્નમિતિ મન્વાનો ભ્રાન્તશ્ચોદયતિ- #નન્વેવં સતીતિ# ।
સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયન્સમાધત્તે- #ન વયમિતિ# ।
ઉપનિષદધ્યયનાપેક્ષં માત્રગ્રહણં નાર્થબોધાપેક્ષમિત્યર્થઃ

3.4.1.13.
#નાવિશેષાત્# ।
કુર્વન્નેવેહ કર્માણીત્યવિદ્યાવદ્વિષયમિત્યર્થઃ

3.4.1.14.
વિદ્યવદ્વિષયત્વે ઽપ્યવિરોધો વિદ્યાસ્તુત્યર્થત્વાદિત્યાહ- #સ્તુતયો ઽનુમતિર્વા#

3.4.1.15.
અપિચ વિદ્યાફલં પ્રત્યક્ષં દર્શયન્તી શ્રુતિઃ કાલાન્તરભાવિફલકર્માઙ્ગત્વં વિદ્યાયા નિરાકરોતીત્યાહ- #કામકારેણ ચૈકે# ।
કામકાર ઇચ્છા

3.4.1.16.
#ઉપમર્દં ચ# ।
અધિકોપદેશાદિત્યનેનાત્મન એવ શુદ્ધબુદ્ધોદાસીનત્વાદય ઉક્તાઃ ।
ઇહ તુ સમસ્તક્રિયાકારકફલવિભાગોપમર્દં ચેતિ

3.4.1.17.
#ઊર્ધ્વરેતઃસુ ચ શબ્દે હિ# ।
સુબોધમ્

3.4.2.18.
#પરામર્શં જૈમિનિરચોદના ચાપવદતિ હિ# ।
સિદ્ધ ઊર્ધ્વરેતસામાશ્રમિત્વે તદ્વિદ્યાનામકર્માઙ્ગતયાપવર્ગાર્થં સ્યાત્ ।
આશ્રમિત્વં ત્વેષામન્યાર્થપરામર્શમાત્રાન્ન સિધ્યતિ ।
વિધ્યભાવાત્ ।
સ્મૃત્યાચારપ્રસિદ્ધિશ્ચ તેષાં પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધાદપ્રમાણમ્ ।
નિન્દતિ હિ પ્રત્યક્ષા શ્રુતિરાશ્રમાન્તરં ઽવીરહા વા એષ દેવાનામ્ઽ ઇત્યાદિકા ।
પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધે ચ સ્મૃત્યાચારયોરપ્રામાણ્યમુક્તં ઽવિરોધે ત્વનપેક્ષં સ્યાદસતિ હ્યનુમાનમ્ઽ ઇતિ ।
તદેતત્સર્વમાહ- #ત્રયો#
#ધર્મસ્કન્ધા ઇત્યાદિના ।
અનધિકૃતવિષયા વેતિ# ।
અન્ધપઙ્ગવાદયો હિ યે નૈમિત્તિકકર્માનધિકૃતાસ્તાન્પ્રત્યાશ્રમાન્તરવિધિરિતિ ।
#અપિચાપવદિતિ હિ# ।
ન કેવલમન્યપરતયા પરામર્શસ્યાશ્રમાન્તરં ન લભ્યતે અપિ ત્વાશ્રમાન્તરનિન્દાદ્વારેણાપવાદાદપીત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવત્વેષ પરામર્શો ઽન્યાર્થઃ ।
યે ચેમે ઽરણ્ય ઇત્યાદિભ્યસ્ત્વાશ્રમાન્તરં સેતસ્યતીત્યત આહ- #યે ચેમે ઽરણ્ય ઇતિ# ।
અસ્યાપિ દેવપથોપદેશપરત્વાન્નૈતત્પરત્વમિત્યર્થઃ ।
ન ચાન્યપરાદપિ સ્ફુટતરાશ્રમાન્તરપ્રત્યત ઇત્યાહ- #સંદિગ્ધં ચેતિ# ।
નહિ તપ એવ દ્વિતીય ઇત્યત્રાશ્રમાન્તરાભિધાયી કશ્ચિદસ્તિ શબ્દ ઇતિ ।
નન્વેતમેવ પ્રવ્રાજિન ઇતિ વચનાદાશ્રમાન્તરં સેત્સ્યતીત્યત આહ- #તથૈતમેવેતિ# ।
એતદપિ લોકસંસ્તવનપરમિતિ ।
અધિકરણારમ્ભમાક્ષિપ્ય નાસ્તિ પ્રત્યક્ષવચનમિતિકૃત્વા ચિન્તેયમિતિ સમાધત્તે- #નનુ બ્રહ્મચર્યાદેવેતિ#

3.4.2.19.
#અનુષ્ઠેયં બાદરાયણઃ સામ્યશ્રુતેઃ# ।
ભવત્વન્યાર્થઃ પરામર્શસ્તથાપ્યેતસ્માદાશ્રમાન્તરાણિ પ્રતીયમાનાનિ ચ નાપાકરણમર્હન્તિ ।
એવં તાન્યપાક્રિયેરન્યદ્યસ્માન્ન પ્રતીયેરન્ ।
પ્રતીયમાનાનિ વા શ્રુત્યા બાધ્યેરન્ ।
ન તાવન્ન પ્રતીયન્તે ।
તથાહિ-ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા ઇતિ સ્કન્ધત્રિત્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તત્ર સ્કન્ધશબ્દો યદ્યાશ્રમપરો ન સ્યાદિતિ તુ સમૂહવચનસ્તતો ધર્માણાં યજ્ઞાદીનાં પ્રાતિસ્વિકોત્પત્તીનાં કિમપેક્ષ્ય ત્રિત્વમઙ્ખ્યા સુવ્યવસ્થાપ્યેત ।
એકૈકાશ્રમોપસંગૃહીતાસ્ત્વાશ્રમાણાં ત્રિત્વાચ્છક્યાસ્ત્રિત્વે વ્યવસ્થાપયિતુમિત્યાશ્રમત્રિત્વપ્રતિજ્ઞોપપત્તિઃ ।
તત્ર યજ્ઞાદિલિઙ્ગો ગૃહાશ્રમ એકો ધર્મસ્કન્ધો બ્રહ્મચારીતિ દ્વિતીયસ્તપ ઇતિ ચ, તપઃપ્રધાનાત્તુ વાનપ્રસ્થાશ્રમાન્નાન્યઃ, બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ ચ પારિશેષ્યાત્પરિવ્રાડિતિ વક્ષ્યતિ ।
તસ્માદન્યપરાદપિ પરામર્થાદશ્રમાન્તરાણિ પ્રતીયમાનાનિ દેવતાધિકરણન્યાયેન ન શક્યન્તે ઽપાકર્તુમ્ ।
નચ પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધો વીરહા વેત્યાદેઃ પ્રતિપન્નગાર્હસ્થ્યં પ્રમાદાદજ્ઞાનાદ્વાગ્નિમુદ્વાસયિતું પ્રવૃત્તં પ્રત્યુપપત્તેઃ ।
એવઞ્ચ અવિરોધે સિદ્ધવત્પરામર્શાદશ્રમાન્તરાણાં શાસ્ત્રાન્તરસિદ્ધિં વા કલ્પયિષ્યામો યથોપવીતવિધિપરે વાક્યે ઽઉપવ્યયતે દેવલક્ષ્મમેવ તત્કુરુતેઽ ઇત્યત્ર નિવીતં મનુષ્યાણાં પ્રાચીનાવીતં પિતૃણામિતિ શાસ્ત્રાન્તરસિદ્ધયોર્નિવીતપ્રાચીનાવીતયોઃ પરામર્શ ઇતિ

3.4.2.20.
#વિધિર્વા ધારણવત્# ।
યદ્યપિ બ્રહ્મસંસ્થત્વસ્તુ તિપરતયાસ્ય સંદર્ભસ્યૈકવાક્યતા ગમ્યતે ।
સંભવાન્ત્યાં ચૈકવાક્યતાયાં વાક્યભેદો ઽન્યાપ્યઃ ।
તથાપ્યાશ્રમાન્તરાણાં પૂર્વસિદ્ધેરભાવાત્પરામર્શાનુપપત્તેઃ, અપરામર્શે ચ સ્તુતેરસંભવેન કિંપરતયા એકવાક્યતાસ્ત્વિતી તાં ભઙ્ક્ત્વા ધારણવદ્વરમપૂર્વત્વાદ્વિધિરેવાસ્તુ ।
યથા ઽઅધસ્તાત્સમિધં ધારયન્નનુદ્રવેદુપરિ હિ દેવેભ્યો ધારયતિઽ ઇત્યત્ર સત્યામપ્યધોધારણેનૈકવાક્યતાપ્રતીતૌ વિધીયત એવોપરિધારણમપૂર્વત્વાત્ ।
તથોક્તમ્ ઽવિધિસ્તુ ધારણે ઽપૂર્વત્વાત્ઽ ઇત્ ।
તથેહાપ્યાશ્રમાન્તરપરામર્શશ્રુતિર્વિધરેવેતિ કલ્પ્ય્તે ।
સંપ્રતિ પરામર્શે ઽપીતરેષામાશ્રમાણાં બ્રહ્મસંસ્થતા સંસ્તવસામર્થ્યાદેવ વિધાતવ્યા ।
ન ખલ્વવિધેયં સંસ્તૂયતે તદર્થત્વાત્સંસ્તવસ્યેત્યાહ- #યદાપીતિ# ।
અત્રાવાન્તરવિચારમારભતે- #સા ચ કિં ચતુર્ષ્વિતિ# ।
વિચારપ્રયોજનમાહ- #યદિ ચેતિ# ।
નનુ અનાશ્રમ્યેવ બ્રહ્મસંસ્થો ભવિષ્યતીત્યત આહ- #અનાશ્રયમિત્વેતિ# ।
તત્ર પૂર્વપક્ષમાહ- #તત્ર તપઃશબ્દેનેતિ# ।
અયમભિસંધિઃ ।
યદિ તાવદ્બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ પદં પ્રત્યસ્તમિત્યાવયવાર્થં પરિવ્રાજકે ઽશ્વકર્ણાદિપદવદ્રૂઢં તદાશ્રમપ્રાપ્તિમાત્રેણૈવામૃતીભાવ ઇતિ ન તદ્ભાવાયા બ્રહ્મજ્ઞાનમપેક્ષેત ।
તથાચ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયેતિ વિરોધઃ ।
નચ સંભત્યવયવાર્થે સમુદાયસક્તિકલ્પના ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણિ સંસ્થાસ્યેતિ ।
બ્રહ્મસંસ્થઃ ।
એવઞ્ચ ચતુર્ષ્વાશ્રમેષુ યસ્યૈવ બ્રહ્મણિ નિષ્ઠત્વમાશ્રમિણઃ સ બ્રહ્મસંસ્થો ઽમૃતત્વમેતીતિ યુક્તમ્ ।
તત્ર તાવદ્બ્રહ્મચારિગૃહસ્થૌ સ્વશબ્દાભિહિતૌ તપઃપદેન ચ તપઃપ્રધાનતયા ભિક્ષુવાનપ્રસ્થાવુપસ્થાપિતૌ ।
ભિક્ષુરપિ હિ સમાધિકશૌચાષ્ટગ્રાસીભોજનનિયમાદ્ભવતિ વાનપ્રસ્થવત્તપઃપ્રધાનઃ ।
નચ ગૃહસ્થાદેઃ કર્મિણો બ્રહ્મનિષ્ઠત્વાસંભવઃ ।
યદિ તાવત્કર્મયોગઃ કર્મિતા સા ભિક્ષોરપિ કાયવાઙ્મનોભિરસ્તિ ।
અથ યે ન બ્રહ્માર્પણેન કર્મ કુર્વન્તિ કિન્તુ કામાર્થિતયા તે કર્મિણઃ ।
તથા સતિ ગૃહસ્થાદયો ઽપિ બ્રહ્માર્પણેન કર્મ કુર્વાણા ન કર્મિણઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણિ તાત્પર્યં બ્રહ્મનિષ્ઠતા ન તુ કર્મત્યાગઃ ।
પ્રમાણવિરોધાત્ ।
તપસા ચ દ્વયોરાશ્રમયોરેકીકરણેન ત્રય ઇતિ ત્રિત્વમુપપદ્યતે ।
એવઞ્ચ ત્રયો ઽપ્યાશ્રમા અબ્રહ્મસંસ્થાઃ સન્તઃ પુણ્યલોકભાજો ભવન્તિ યઃ પુનરેતેષુ બ્રહ્મસંસ્થઃ સો ઽમૃતત્વભાગિતિ ।
નચ યેષાં પુણ્યલોકભાક્ત્વં તેષામેવામૃતત્વમિતિ વિરોધઃ ।
યથા દેવદત્તયજ્ઞદત્તૌ મન્દપ્રજ્ઞાવભૂતાં સંપ્રતિ તયોર્યજ્ઞાદત્તસ્તુ શાસ્ત્રાભ્યાસાત્પટુપ્રજ્ઞો વર્તતે ઇતિ તથેહાપિ ય એવાબ્રહ્મસંસ્થાઃ ।
પુણ્યલોકભાજસ્ત એવ બ્રહ્મસંસ્થા અમૃતત્વભાજ ઇત્યવસ્થાભેદાદવિરોધઃ ।
તથાચ બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ યૌગિકં પદં પ્રકૃતવિષયં ભવિષ્યતિ ।
યથા આગ્નેપ્યાગ્નીધ્રમુપતિષ્ઠત ઇત્યત્ર વિનિયુક્તાપિ પ્રકૃતૈવાગ્નેયી ગૃહ્યતે ।
નચ વિનિયુક્તવિનિયોગવિરોધઃ ।
યદિ હ્યત્રાગ્નોત્યુપદિશ્યેત તતો યથા પ્રતીતા તથોદ્દિશ્યતે ।
વિનિયુક્તા ચ પ્રતીતિર્ભવેદિતિ વિનિયુક્તવિનિયોગવિરોધઃ ।
ઇહ તુ આગ્નીધ્રોપસ્થાને સા વિધેયત્વેન વિનિયુજ્યતે ।
ન તૂદ્દિશ્યતે ।
વિધેયત્વેન ચ વિનિયોગે આગ્નેયીપદાર્થાપેક્ષણાત્પ્રકૃતાતિક્રમે પ્રમાણાભાવાત્ ।
તાવતા ચ શાસ્ત્રોપપત્તેર્નાપ્રકૃતાનામપિ ગ્રહણસંભવઃ ।
નચ યાતયામતયા ન વિનિયોગઃ ।
વાચસ્તેમે સર્વેષામેવ મન્ત્રાણાં વિનિયોગાદન્યત્રાપ્યવિનિયોગપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથેહાપિ પ્રકૃતા એવાશ્રમા બુદ્ધિવિપરિવર્તિનઃ પરામૃશ્યન્તે નાનુક્તઃ પરિવ્રાડેવેતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તમુપક્રમતે- #તદયુક્તમ્ ।
નહિ સત્યાં ગતૌ વાનપ્રસ્થવિશેષેનેતિ# ।
યથોપક્રાન્તં તથૈવ પરિસમાપનમુચિતમ્ ।
યત્સંખ્યાકાશ્ચ યે પ્રસિદ્ધાસ્તે તત્સંખ્યાકા એવ કીર્ત્યન્તે ઇતિ ચોચિતમ્ ।
ન તુ સત્યાં ગતાવુત્સર્ગસ્યાપવાદો યુજ્યતે ।
અશાધારણેનૈકૈકેન લક્ષણેનૈકેક આશ્રમો વક્તુમુપક્રાન્ત ઇતિ તથૈવ સમાપનમુચિતમ્ ।
ન તુ સાધારણાસાધારણાભ્યામુપક્રમસમાપ્તી શ્ર્લિષ્યેતે ।
નચ તપો નામ નાસાધારણં વાનપ્રસ્થાનામિત્યત આહ- #તપશ્ચાસાધારણ ઇતિ# ।
ન ખલુ પરાકાદિભિઃ કાયક્લેશપ્રધાનો યથા વાનપ્રસ્થસ્તથા ભિક્ષુઃ સત્યપ્યષ્ટગ્રાસાદિનિયમે ।
નચ શૌચસન્તોષશમાદયસ્તપઃ પક્ષે વર્તન્તે તત્ર વૃદ્ધાનાં તપઃપ્રસિદ્ધેરસિદ્ધેઃ ।
અત એવ વૃદ્ધાસ્તપસો ભેદેન શૌચાદીનાચક્ષતે-ઽશૌચસન્તોષતપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ નિયમાઃઽ ઇતિ ।
સિદ્ધસંખ્યાભેદેષુ ચ સંખ્યાન્તરાભિધાનમશ્લિષ્ટમિત્યાહ- #ચતુષ્ટ્વેન ચેતિ ।
અપિચ ભેદવ્યપદેશો ઽત્રેતિ# ।
ત્રય એત ઇતિ કિં ભિક્ષુરપિ પરામૃશ્યતે કિન્ત્વા ભિક્ષુવર્જં ત્રય એવ ।
ન તાવન્ત્રય ઇતિ ભિક્ષુસંગ્રહે તદ્વર્જનમેતે ત્રય ઇત્યત્ર વર્તું શક્યમ્ ।
એવ ઇતિ પ્રકૃતાનાં સાકલ્યેન પરામર્શાદ્ભિક્ષુસંગ્રહે ચ ન તસ્ય પુણ્યલોકત્વમબ્રહ્મસંસ્થાત્વાભાવાદ્ભિક્ષોઃ ।
તેન તસ્ય બ્રહ્મસંસ્થસ્ય સદા પુણ્યલોકત્વમમૃતત્વં ચેતિ વિરોધઃ ।
ત્રિષુ ચ બ્રહ્મસંસ્થપદે યદેતિ સંબન્ધનીયમ્ ।
ભિક્ષૌ ચ સદેતિ વૈષમ્યમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- #પૃથક્ત્વે ચેતિ# ।
પૂર્વપક્ષાભાસં સ્મારયતિ- #કથં પુનર્બ્રહ્મસંસ્થશબ્દો યોગાદિતિ# ।
તન્નિરાકરોતિ- #અત્રોચ્યત ઇતિ# ।
અયમભિસંધિઃ ।
સત્યં યૌગિકઃ શબ્દઃ સતિ પ્રકૃતસંભવે ન તદતિપત્ત્યાપ્રકૃતે વર્તિતુમર્હતિ ।
અસતિ તુ સંભવે મા ભૂત્પ્રમાદપાઠ ઇત્યપ્રકૃતે વર્તયિતવ્યઃ, દર્શિતશ્ચાત્રાસંભવો ઽધસ્તાદિતિ ।
એષ હિ બ્રહ્મસંસ્થતાલક્ષણો ધર્મો ભિક્ષોરસાધારણ આશ્રમાન્તરાણિ તત્સંસ્થાન્યતત્સંસ્થાનિ ચ ભિક્ષુસ્તત્સંસ્થ ઇત્યેવ ।
તત્સંસ્થતા હિ સ્વાભાવં વ્યવચ્છિન્દન્તી વિરોધાદ્યસ્તત્સંસ્થ એવ તત્રાઞ્જસી નાન્યત્ર ।
#શમદમાદિસ્તુ તદીય ઇતિ# ।
સ્વાઙ્ગમવ્યવધાયકમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મસંસ્થત્વમસાધારણં પરિવ્રાજકધર્મં શ્રુતિરાદર્શયતીત્યાહ- #તથાચ ન્યાસ ઇતિ બ્રહ્મેતિ# ।
સર્વસઙ્ગપરિત્યાગો હિ ન્યાસઃ સ બ્રહ્મા કુત ઇત્યત આહ- #બ્રહ્મા હિ પરઃ# ।
અતઃ પરો બ્રહ્મેતિ ।
કિમપેક્ષ્ય પરઃ સંન્યાસ ઇત્યત આહ- #તાનિ વા એતાન્યવરાણિ તપાંસિ ન્યાસ એવાત્યરેચયદિતિ# ।
એતદુક્તં ભવતિ-બ્રહ્મપરતયા સર્વેષણાપરિત્યાગલક્ષણો ન્યાસો બ્રહ્મેતિ ।
તથા ચેદૃશં ન્યાસલક્ષણં બ્રહ્મસંસ્થત્વં ભિક્ષોરેવાસાધારણં નેતરેષામાશ્રમિણામ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય શબ્દજનિતસ્ય યઃ પરિપાકઃ સાક્ષાત્કારો ઽપવર્ગસાધનં તદઙ્ગતયા પરિવ્રાજ્યં વિહિતમ્ ।
ન ત્વનધિકૃતં પ્રતીત્યર્થઃ

3.4.3.21.
#સ્તુતિમાત્રમુપાદાનાદિતિ ચેન્નાપૂર્વત્વાત્# ।
યદ્યત્ર સંનિધાન ઉપાસનાવિધિર્નાસ્તિ તતઃ પ્રદેશાન્તરસ્થિતો ઽપિ વિધિવ્યભિચારિતતદ્વિધિસંબન્ધેનોદ્ગીથેનોપસ્થાપિતઃ સ એષ રસાનાં રસતમ ઇત્યાદિના પદસંદર્ભેણૈકવાક્યભાવમુપગતઃ સ્તૂયતે ।
નહિ સમભિવ્યાહૃતૈરેવૈકવાક્યતા ભવતીતિ કશ્ચિન્નિયમહેતુરસ્તિ ।
અનુષઙ્ગાતિદેશલબ્ધૈરપિ વિધ્યસમભિવ્યાહૃતૈરર્થવાદૈરેકવાક્યતાભ્યુપગમાત્ ।
યદિ તૂદ્ગીથમુપાસીત સામોપાસીતેત્યાદિવિધિસમભિવ્યાહારઃ શ્રુતસ્તથાપિ તસ્યૈવ વિધેઃ સ્તુતિર્ન તૂપાસનાવિષયસમર્પણપર ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમિત્યનેનૈવોપાસનાવિષયસમર્પણાદિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ન તાવદ્દૂરસ્થેન કર્મવિધિવાક્યેનૈકવાક્યતાસંભવઃ ।
પ્રતીતસમભિવ્યાહૃતાનાં વિધિનૈકવાક્યતયા સ્તુત્યર્થત્વમર્થવાદાનાં રક્તપટન્યાયેન ભવતિ ।
ન તુ સ્તુત્યા વિના કાચિદનુપપત્તિર્વિધેઃ ।
યથાહુઃ-ઽઅસ્તિ તુ તદિત્યતિરેકે પરિહારઃઽ ઇતિ ।
અત એવ વિધેરપેક્ષાભાવાત્પ્રવર્તનાત્મકસ્યાનુષઙ્ગતિદેશાદિભિરર્થવાદપ્રાપ્ત્યભિધાનમસમઞ્જસમ્ ।
નહિ કર્ત્રપેક્ષિતોપાયામવગતાયાં પ્રાશસ્ત્યપ્રત્યયસ્યાસ્તિ કશ્ચિદુપયોગઃ ।
તસ્માદ્દૂરસ્થસ્ય કર્મવિધેઃ સ્તુતાવાનર્થક્યમ્ ।
તેનૈકવાક્યતાનુપપત્તેઃ સંનિહિતસ્ય તૂપાસનાવિધેઃ કિં વિષયસમર્પણેનોપયુજ્યતામુત સ્તુત્યેતિ વિશયે વિષયસમર્પણેન યથાર્થવત્ત્વં નૈવં સ્તુત્યા બહિરઙ્ગત્વાત્ ।
અગત્યા હિ સા ।
તસ્માદુપાસનાર્થા ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
ઽકુર્યાત્ક્રિયેત કર્તવ્યં ભવેત્સ્યાદિતિ પઞ્ચમમ્ ।
એતત્સ્યાત્સર્વવેદેષુ નિયતં વિધિલક્ષણમ્ ॥
ઽ ભાવનાયાઃ ખલુ કર્તૃસમીહિતાનુકૂલત્વં વિધિર્નિષેધશ્ચ કર્તુરહિતાનુકૂલત્વમ્ ।
યથાહુઃ-ઽકર્તવ્યશ્ચ સુખફલો ઽકર્તવ્યો દુઃખફલો ઽકર્તવ્યો દુઃખફલઃઽ ઇતિ ।
એતચ્ચાસ્માભિરુપપાદિતં ન્યાયકણિકાયામ્ ।
ક્રિયા ચ ભાવના તદ્વચનાશ્ચ કરોત્યાદયઃ ।
યથાહુઃ-કમભ્વસ્તયઃ ક્રિયાસામાન્યવચના ઇતિ ।
અત એવ કૃભ્વસ્તીનુદાહૃતવાન્ ।
સામાન્યોક્તૌ તદ્વિશેષાઃ પચેદિત્યાદયો ઽપિ ગમ્યન્ત ઇતિ તત્ર કુર્યાદિત્યાક્ષિપ્તકર્તૃકા ભાવના ।
ક્રિયેતેતિ આક્ષિપ્તકર્મિકા ભાવના ।
કર્તવ્યમિતિ તુ કર્મભૂતદ્રવ્યોપસર્જનભાવના ।
એવં દણ્ડી ભવેદ્દણ્ડિના ભવિતવ્યં દણ્ડિના ભૂયેતેત્યેકધાત્વર્થવિષયા વિધ્યુપહિતા ભાવના ઉદાહાર્યાઃ ।
ભવતિશ્ચૈષ જન્મનિ ।
યથા કુલાલવ્યાપારાદ્ઘટો ભવતિ બીજાદઙ્કુરો ભવતીતિ પ્રયુઞ્જતે ।
નચ બીજાદઙ્કુરો ઽસ્તીતિ પ્રયુઞ્જતે ।
તસ્માદસ્તિ સત્તાયાં ન જન્મનીતિ

3.4.3.22.

3.4.4.23.
#પારિપ્લવાર્થા ઇતિ ચેન્ન વિશેષિતત્વાત્# ।
યદ્યપિ ઉપનિષદાખ્યાનાનિ વિદ્યાસંનિધૌ શ્રુતાનિ તથાપિ ઽસર્વાણ્યાખ્યાનાનિ પારિપ્લવેઽ ઇતિ સર્વશ્રુત્યા નિઃશેષાર્થતયા દુર્બલસ્ય સંનિધેર્બાધિતત્વાત્પરિપ્લવાર્થાન્યેવાખ્યાનાનિ ।
નચ સર્વા દાશતયીરનુબ્રૂયાદિતિ વિનિયોગે ઽપિ દાશતયીનાં પ્રાતિસ્વિકવિનિયોગાત્તત્ર તત્ર કર્મણિ યથા વિનિયોગો ન વિરુધ્યતે તથેહાપિ સત્યપિ પારિપ્લવે વિનિયેગે સંનિધાનાદ્વિદ્યાઙ્ગત્વમપિ ભવિષ્યતીતિ વાચ્યમ્ ।
દાશતયીષુ પ્રાતિસ્વિકાનાં વિનિયોગાનાં સમુદાયવિનિયોગસ્ય ચ તુલ્યબલત્વાદિહ તુ સંનિધાનાત્ શ્રુતેર્બલીયસ્ત્વાત્ ।
તસ્માત્પારિપ્લવાર્થાન્યેવાખ્યાનાનીતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-નૈષામાખ્યાનાનાં પારિપ્લવે વિનિયોગઃ ।
કિન્તુ પારિપ્લવમાચક્ષીતેત્યુપક્રમ્ય યાન્યામ્નાતાનિ મનુર્વૈવસ્વતો રાજેત્યાદીનિ તેષામેવ તત્ર વિનિયોગઃ, તાન્યેવ હિ પારિપ્લવેન વિશેષિતાનિ ।
ઇતરથા પારિપ્લવે સર્વાણ્યાખ્યાનાનિત્યેતાવતૈવ ગતત્વાત્પરિપ્લવમાચક્ષીતેત્યનર્થકં સ્યાત્ ।
આખ્યાનવિશેષણત્વે ત્વર્થવત્ ।
તસ્માદ્વિશેષાણાનુરોધાત્સર્વશબ્દસ્તદપેક્ષો ન ત્વશેષવચનઃ ।
યથા સર્વે બ્રાહ્મણા ભોજયિતવ્યા ઇત્યત્ર નિમિન્ત્રાતાપેક્ષઃ સર્વશબ્દઃ ।
તથા ચોપનિષદાખ્યાનાનાં વિદ્યાસંનિધિરપ્રતિદ્વન્દીં વિદ્યૈકવાક્યતાં સો ઽરોદીદિત્યાદીનામિવ વિધ્યેકવાક્યત્વં ગમયતીતિ સિદ્ધમ્ ।
પ્રતિપત્તિસૌકર્યાચ્ચેત્યુપાખ્યાનેન હિ બાલા અપ્યવધીયન્તે યથા તન્ત્રોપાખ્યાયિકયેતિ

3.4.4.24.

3.4.5.25.
#અત એવ ચાગ્નીન્ધનાદ્યનપેક્ષા# ।
વિદ્યાયાઃ ક્રત્વર્થત્વે સતિ તથા ક્રતૂપકરણાય સ્વકાર્યાય ક્રતુરપેક્ષિતઃ ।
તદભાવે કસ્યોપકારો વિદ્યયેતિ ।
યદા તુ પુરુષાર્થા તદા નાનયા ક્રતુરપેક્ષિતઃ સ્વકાર્યે નિરપેક્ષાયા એવ તસ્યાઃ સામર્થ્યાત્ ।
અગ્નીન્ધાનાદિના ચાશ્રમકર્માણ્યુપલક્ષ્યન્તે તદાહ- #અગ્નીન્ધનાદીવ્યાશ્રમકર્માણિ વિદ્યયા સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષિતવ્યાનીતિ# ।
સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષિતવ્યાનિ ન તુ સ્વસિદ્ધાવિતિ ।
એતચ્ચાધિકમુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યતે ।
તદ્વિવક્ષયા ચૈતત્પ્રયોજનં પૂર્વતનસ્યાધિકરણસ્યોક્તમ્

3.4.5.26.
અધિકવિવક્ષ્યેતિ યદુક્તં તદધિકમાહ- #સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવત્# ।
યથા સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષ્યન્તે આશ્રમકર્માણિ એવમુત્પત્તાવપિ નાપેક્ષ્યેરન્નિતિ શઙ્કા સ્યાત્ ।
નચ વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનેત્યાદિવિરોધઃ ।
નહ્યેષ વિધિરપિ તુ વર્તમાનાપદેશઃ ।
સ ચ સ્તુત્યાપ્યુપપદ્યતે ।
અપિચ ચતસ્રઃ પ્રતિપત્તયો બ્રહ્મણિ ।
પ્રથમા તાવદુપનિષદ્વાક્યશ્રવણમાત્રાદ્ભવતિ યાં કિલાચક્ષતે શ્રવણમિતિ ।
દ્વિતીયા મીમાંસાસહિતા તસ્યાદેવોપનિષદ્વાક્યાદ્યામાચક્ષતે ।
મનનમિતિ ।
તૃતીયા ચિન્તા ।
સન્તતિમયી યામાચક્ષતે નિદિધ્યાસનમિતિ ।
ચતુર્થી સાક્ષાત્કારવતી વૃત્તિરૂપા નાન્તરીયકં હિ તસ્યાઃ કૈવલ્યમિતિ ।
તત્રાદ્યે તાવત્પ્રતિપત્તિ વિદિતપદતદર્થસ્ય વિદિતવાક્યગતિગોચરન્યાયસ્ય ચ પુંસ ઉપપદ્યેતે એવેતિ ન તત્ર કર્માપેક્ષા ।
તે એવ ચ ચિન્તામયીં તૃતીયં પ્રતિપત્તિં પ્રસુવાતે ઇતિ ન તત્રાપિ કર્માપેક્ષા ।
સા ચાદરનૈરન્તર્યદીર્ઘકાલસેવિતા સાક્ષાત્કારવતીમાધત્ત એવ પ્રતિપત્તિં ચતુર્થીમિતિ ન તત્રાપ્યસ્તિ કર્માપેક્ષા ।
તન્નાન્તરીયકં ચ કૈવલ્યમિતિ ન તસ્યાપિ કર્માપેક્ષા ।
તદેવં પ્રમાણતશ્ચ પ્રમેયત ઉત્પત્તૌ ચ કાર્યે ચ ન જ્ઞાનસ્ય કર્માપેક્ષેતિ બીજં શઙ્કાયામ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઉત્પત્તૌ જ્ઞાનસ્ય કર્માપેક્ષા વિદ્યતે વિવિદિષોત્પાદદ્વારા ઽવિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન ચેદં વર્તમાનાપદેશત્વાત્સ્તુતિમાત્રમપૂર્વત્વાદર્થસ્ય ।
યથા યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતીતિ પર્ણમયતાવિધિરપૂર્વત્વાન્ન ત્વયં વર્તમાનાપદેશઃ, અનુવાદાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદુત્પત્તૌ વિદ્યયા શમાદિવત્ કર્માણ્યપેક્ષ્યન્તે ।
તત્રાપ્યેવંવિદિતિ વિદ્યાસ્વરૂપસંયોગાદન્તરઙ્ગાણિ વિદ્યોત્પાદે શમાદીનિ, બહિરઙ્ગાણિ કર્માણિ વિવિદિષાસંયોગાત્ ।
તથાહિ-આશ્રમવિહિતનિત્યકર્માનુષ્ઠાનાદ્ધર્મસમુત્પાદસ્તતઃ પાપ્મા વિલીયતે ।
સ હિ તત્ત્વતો ઽનિત્યાશુચિદુઃ-ખાનાત્મનિ સંસારે સતિ નિત્યશુચિમુખાત્મલક્ષણેન વિભ્રમેણ મલિનયતિ ચિત્તસત્ત્વમધર્મનિબન્ધનત્વાદ્વિભ્રમાણામ્ ।
અતઃ પાપ્મનઃ પ્રક્ષયે પ્રત્યક્ષોપપત્તિદ્વારાપાવરણે સતિ પ્રત્યક્ષોપપત્તિભ્યાં સંસારસ્ય તાત્ત્વિકીમનિત્યાશુચિદુઃખરૂપતામપ્રત્યૂહં વિનિશ્ચિનેતિ ।
તતો ઽસ્મિન્નનભિરતિસંજ્ઞં વૈરાગ્યમુપજાયતે ।
તતસ્તજ્જિહાસાસ્યોપાવર્તતે ।
તતો હાનોપાયં પ્રયેષતે પર્યેષમાણશ્ચાત્મતત્ત્વજ્ઞાનમસ્યોપાય ઇતિ શાસ્ત્રદાચાર્યવચનાચ્ચોપશ્રુત્ય તજ્જિજ્ઞાસત ઇતિ વિવિદિષોપહારમુખેનાત્મજ્ઞાનોત્પત્તાવસ્તિ કર્માણમુપયોગઃ ।
વિવિદિષુઃ ખલુ યુક્ત એકાગ્રતયા શ્રવણમનને કર્તુમુત્સહતે ।
તતો ઽસ્ય ઽતત્ત્વમસિઽ ઇતિવાક્યન્નિર્વિચિકિત્સં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
નચ નિર્વિચિકિત્સં તત્ત્વમસીતિ વાક્યાર્થમવધારયતઃ કર્મણ્યધિકારો ઽસ્તિ ।
યેન ભાવનાયાં વા ભાવનાકાર્યે વા સાક્ષાત્કારે કર્મણામુપયોગઃ ।
એતેન વૃત્તિરૂરપસાક્ષાત્કારકાર્યે ઽપવર્ગે કર્મણામુપયોગો દૂરનિરસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
તસ્માદ્યથૈવ શમદમાદયો યાવજ્જીવમનુવર્તન્તે એવમાશ્રમકર્માપીત્યસમીક્ષિતાભાધાનમ્ ।
વિદુષસ્તત્રાનધિકારાદિત્યુક્તમ્ ।
દૃષ્ટાર્થેષુ તુ કર્મસુ પ્રતિષિદ્ધવર્જમનધિકારે ઽપ્યસક્તસ્ય સ્વારસિકી પ્રવૃત્તિરુપપદ્યત એવ ।
નહિ તત્રાન્વયવ્યતિરેકસમધિગમનીયફલે ઽસ્તિ વિધ્યપેક્ષા ।
અતશ્ચ ઽભ્રાન્ત્યા ચેલ્લૌકિકં કર્મ વૈદિકં ચ તથાસ્તુ તેઽ ઇતિ પ્રલાપઃ ।
શમદમાદીનાં તુ વિદ્યોત્પાદાયોપાત્તાનામુપરિષ્ટાદવસ્થાસ્વાભાવ્યાદનપેક્ષિતાનામપ્યનુવૃત્તિઃ ।
ઉપપાદિતં ચૈતદસ્માભિઃ પ્રથમસૂત્ર ઇતે નેહ પુનઃ પ્રત્યાપ્યતે ।
તસ્માદ્વિવિદિષોત્પાદદ્વારાશ્રમકર્મણાં વિદ્યોત્પત્તાવુપયોગો ન વિદ્યાકાર્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.4.6.27.

3.4.7.28.
સર્વાન્નાનુમતિશ્ચ પ્રાણાત્યયે તદ્દર્શનાત્ ।
પ્રાણસંવાદે સર્વેન્દ્રિયાણાં શ્રૂયતે ।
એષ કિલ વિચારવિષયઃ-સર્વાણિ ખલુ વાગાદીન્યવજિત્ય પ્રાણો મુખ્ય ઉવાચૈતાનિ કિં મે ઽન્નં ભવિષ્યતીતિ, તાનિ હોચુઃ ।
યદિદં લોકે ઽન્નમા ચ શ્વભ્ય આ ચ શકુનિભ્યઃ સર્વપ્રાણિનાં યદન્નં તત્તવાન્નમિતિ ।
તદનેન સંદર્ભેણ પ્રાણસ્ય સર્વમન્નમિત્યનુચિન્તનં વિધાયાહ શ્રુતિઃ-ઽન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચનાનન્નં ભવતિઽ ઇતિ ।
સર્વં પ્રાણસ્યાન્નમિત્યેવંવિદિ ન કિઞ્ચિનાનન્નં ભવતીતિ ।
તત્ર સંશયઃ-કિમેતત્સર્વાન્નાભ્યનુજ્ઞાનં શમાદિવદેતદ્વિદ્યાઙ્ગતયા વિધીયત ઉત સ્તુત્યર્થં સંકીર્ત્યત ઇતિ ।
તત્ર યદ્યપિ ભવતીતિ વર્તમાનાપદેશાન્ન વિધિઃ પ્રતીયતે ।
તથાપિ યથા યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતીતિ વર્તમાનાપદેશાદપિ પલાશમયીત્વવિધિપ્રતિપત્તિઃ પઞ્ચમલકારાપત્ત્યા તથેહાપિ પ્રવૃત્તિવિશેષકરતાલાભે વિધિપ્રતિપત્તિઃ ।
સ્તુતૌ હિ અર્થવાદમાત્રં ન તથાર્થવદ્યથા વિધૌ ।
ભક્ષ્યાભક્ષ્યશાસ્ત્રં ચ સામાન્યતઃ પ્રવૃત્તમનેન વિશેષશાસ્ત્રેણ બાધ્યતે ।
ગમ્યાગમ્યવિવેકશાસ્ત્રમિવ સામાન્યતઃ પ્રવૃત્તં વામદેવવિદ્યાઙ્ગભૂતસમસ્તન્ત્ર્યપરિહારશાસ્ત્રેણ વિશેષવિષયેણેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-અશક્તેઃ કલ્પનીયત્વાચ્છાસ્ત્રાન્તરવિરોધતઃ ।
પ્રાણસ્યાન્નમિદં સર્વમિતિ ચિન્તનસંસ્તવઃ ॥
ન તાવત્કૌલેયકમર્યાદમન્નં મનુષ્યજાતિના યુગપત્પર્યાયેણ વા શક્યમત્તુમ્ ।
ઇભકરભકાદીનામન્નસ્ય શમીકરીરકણ્ટકવટકાષ્ઠાદેરેકસ્યાપિ અશક્યાદનત્વાત્ ।
ન ચાત્ર લિઙ્ ઇવ સ્ફુટતરા વિધિપ્રતિપત્તિરસ્તિ ।
નચ કલ્પનીયો વિધિરપૂર્વત્વાભાવાત્ ।
સ્તુત્યાપિ ચ તદુપપત્તેઃ ।
નચ સત્યાં ગતૌ સામાન્યતઃ પ્રવૃત્તસ્ય શાસ્ત્રસ્ય વિષયસંકોચો યુક્તઃ ।
તસ્માત્સર્વં પ્રાણસ્યાન્નમિત્યનુચિન્તનવિધાનસ્તુતિરિતિ સામ્પ્રતમ્ ।
શક્યત્વે ચ પ્રવૃત્તિવિશેષકરતોપયુજ્યતે નાશક્યવિધાનત્વે ।
પ્રાણાત્યસ્ય ઇતિ ચાવધારણપરં પ્રાણાત્યય એવ સર્વાન્નત્વમ્ ।
તત્રોપાખ્યાનાચ્ચ સ્ફુટતરવિધિસ્મૃતેશ્ચ સુરાવર્જં વિદ્વાંસમવિદ્વાંસં પ્રતિ વિધાનાત્ ।
ન ત્વન્યત્રેતિ ।
#ઇભ્યેન#હસ્તિપકેન #સામિસ્વાદિતા#નર્ધભક્ષિતાન્ ।
સ હિ ચાક્રાયણો હસ્તિપકોચ્છિષ્ટાન્કુલ્માષાન્ભુઞ્જાનો હસ્તિપકેનોક્તઃ ।
કુલ્માષાનિવ મદુચ્છિષ્ટમુદકં કસ્માન્નાનુપિબસીતિ ।
એવમુક્તસ્તદુદકમુચ્છિષ્ટદોષાત્પ્રત્યાચચક્ષે ।
કારણં ચાત્રોવાચ ।
ન વાજીવિષ્ટં ન જીવિષ્યામીતીમાન્કુલ્માષાનખાદમ્ ।
કામો મ ઉદકપાનમિતિ સ્વાતન્ત્ર્યં મે ઉદકપાને નદીકૂપતડાગપ્રાપાદિષુ યથાકામં પ્રાપ્નોમીતિ નોચ્છિષ્ટોદકાભાવે પ્રાણાત્યય ઇતિ તત્રોચ્છિષ્ટભક્ષણદોષ ઇતિ મટચીહતેષુ કુરુષુ ગ્લાયન્નશનાયયા મુનિર્નિરપત્રપ ઇભ્યેન સામિજગ્ધાન્ખાદયામાસ

3.4.7.29.

3.4.7.30.

3.4.7.31.

3.4.8.32.
#વિહિતત્વાચ્ચાશ્રમતર્માપિ# ।
નિત્યાનિ હ્યાશ્રમકર્માણિ યાવજ્જીવશ્રુતેર્નિત્યેહિતોપાયતયાવશ્યં કર્તવ્યાનિ ।
વિવિદિષન્તીતિ ચ વિદ્યાસંયોગાદ્વિદ્યાયાશ્ચાવશ્યંભાવનિયમાભાવાદનિત્યતા પ્રાપ્નોતિ ।
નિત્યાનિત્યસંયોગશ્ચૈકસ્ય ન સંભવતિ, અવશ્યાનવશ્યંભાવયોરેકત્ર વિરોધાત્ ।
નચ વાક્યભેદાદ્વાસ્તવો વિરોધઃ શક્યો ઽપનેતુમ્ ।
તસ્માદનધ્યવસાય એવાત્રેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એતેન ઽએકસ્ય તૂભયત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ઽ ઇત્યાક્ષિપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-સિદ્ધે હિ સ્યાદ્વિરોધો ઽયં ન તુ સાધ્યે કથઞ્ચન ।
વિધ્યધીનાત્મલાભે ઽસ્મિન્ યથાવિધિ મતા સ્થિતિઃ ॥
સિદ્ધં હિ વસ્તુ વિરુદ્ધધર્મયોગેન બાધ્યતે ।
ન તુ સાધ્યરૂપં યથા ષોડશિન એકસ્ય ગ્રહણાગ્રહણે ।
તે હિ વિધ્યધીનત્વાદ્વિકસ્પેતે એવ ।
ન પુનઃ સિદ્ધે વિકલ્પસંભવઃ ।
તદિહૈકમેવાગ્નિહોત્રાખ્યં કર્મ યાવજ્જીવશ્રુતેર્નિમિત્તેન યુજ્યમાનં નિત્યેહિતોપાત્તદુરિતપ્રક્ષયપ્રયોજનમવશ્યકર્તવ્યં, વિદ્યાઙ્ગતયા ચ વિદ્યાયાઃ કાદાચિત્કતયાનવશ્યં ભાવે ઽપિ ઽકામ્યો વા નૈમિત્તિકો વા વિકૃત્ય નિવિશતેઽ ઇતિ ન્યાયાદનિત્યાધિકારેણ નિવિશમાનમપિ ન નિત્યમનિત્યયતિ, તેનાપિ તસ્મિદ્ધેરિતિ સંયોગપૃથક્ત્વાન્ન નિત્યાનિત્યસંયોગવિરોધ એકસ્ય કાર્યસ્યેતિ સિદ્ધમ્ ।
સહાકિરત્વં ચ કર્મણાં ન કાર્યે વિદ્યાયાઃ કિં તૂત્પત્તૌ ।
કોર્ઽથો વિદ્યાસહકારીણિ કર્માણીતિ ।
અયમર્થઃ-સત્સુ કર્મસુ વિદ્યૈવ સ્વકાર્યે વ્યાપ્રિયતે ।
યથા ઽસહૈવ દશાભિઃ પૂત્રૈર્ભારં વહતિ ગર્દભીઽ ઇતિ સાત્સ્વેવ દશપુત્રેષુ સૈવ ભારસ્ય વાહિકેતિ ।
#અવિધિલક્ષણત્વાદિતિ# ।
વિહિતં હિ દર્શપૌર્ણમાસાદ્યઙ્ગૈર્યુજ્યતે ન ત્વવિહિતમ્ ।
ગ્રાહકગ્રહણપૂર્વકત્વાદઙ્ગભાવસ્ય વિધૈશ્ચ ગ્રાહકત્વાત્ ।
અવિહિતે ચ તદનુપપત્તેઃ ।
ચતસૃણામપિ ચ પ્રતિપત્તીનાં બ્રહ્મણિ વિધાનાનુપપત્તેરિત્યુક્તં પ્રથમસૂત્રે ।
દ્રષ્ટવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇતિ ચ વિધિસરૂપં નિ વિધિરિત્યપ્યુક્તમ્ ।
ઉત્પત્તિં પ્રતિ હેતુભાવસ્તુ સત્ત્વશુદ્ધ્યા વિવિદિષોપજનદ્વારેત્યધસ્તાદુપપાદિતમ્ ।
અસાધ્યત્વાચ્ચ વિદ્યાફલસ્યાપવર્ગસ્ય સ્વરૂપાવસ્થાનલક્ષણો હિ સઃ ।
નચ સ્વં રૂપં બ્રહ્મણઃ સાધ્યં નિત્યત્વાત્ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.4.8.33.

3.4.8.34.
#સર્વથાપિ ત એવોભયલિઙ્ગાત્# ।
યથા માસમગ્નિહોત્રં જુહ્વતીતિ પ્રકરણાન્તરાત્કર્મભેદ એવમિહાપિ ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽ ઇતિક્રતુપ્રકરણમતિક્રમ્યશ્રવણાત્પ્રકરણાન્તરાત્તદ્બુદ્ધિવ્યવચ્છેદે સતિ કર્માન્તરમિતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સત્યપિ પ્રકરણાન્તરે તદેવ કર્મ, શ્રુતેઃ સ્મૃતેશ્ચ સંયોગભેદઃ પરં યથા ઽઅગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામઃઽ ઽયાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ઽ ઇતિ તદેવાગ્નિહોત્રમુભયસંયુક્તમ્ ।
નહિ પ્રકરણાન્તરં સાક્ષદ્ભેદકમ્ ।
કિન્તુ અજ્ઞાતજ્ઞાપનસ્વરસો વિધિઃ પ્રકરણૈક્યે સ્ફુટતરપ્રત્યભિજ્ઞાબલેન સ્વરસં જહ્યાત્ ।
પ્રકરણાન્તરેણ તુ વિઘટુતપ્રત્યભિજ્ઞાનઃ સ્વરસમજહત્કર્મ ભિનત્તિ ।
ઇહ તુ સિદ્ધવદુત્પન્નરૂપાણ્યેવ યજ્ઞાદીનિ વિવિદિષાયાં વિનિયુઞ્જાનો ન જુહ્વતીત્યાદિવદપૂર્વમેષાં રૂપમુત્પાદયિતુમર્હતિ ।
નચ તત્રાપિ નૈયમિકાગ્નિહોત્રે માસવિધિર્નાપૂર્વાગ્નિહોત્રોત્પત્તિરિતિ સાંપ્રતમ્ ।
હોમ એવ સાક્ષદ્વિધિશ્રુતેઃ ।
કાલસ્ય ચાનુપાદેયસ્યાવિધેયત્વાત્ ।
કાલે હિ કર્મ વિધીયતે ન કર્મણિ કાલ ઇત્યુત્સર્ગઃ ।
ઇહ તુ વિવિદિષાયાં વિધિશ્રુતિઃ ન યજ્ઞાદૌ ।
તાનિ તુ સિદ્ધાન્યેવાનૂદ્યન્ત ઇત્યૈકકર્મ્યાત્સંયોગપૃથક્ત્વં સિદ્ધમ્ ।
સ્મૃતિમુક્ત્વા લિઙ્ગદર્શનમુક્તમ્

3.4.8.35.

3.4.9.36.
#અન્તરા ચાપિ તુ તદ્દૃષ્ટેઃ# ।
યદિ વિદ્યાસહકારીણ્યાશ્રમકર્માણિ હન્ત ભો વિધુરાદીનામનાશ્રમિણામનધિકારો વિદ્યાયામ્, અભાવાત્સહકારિણામાશ્રમકર્મણામિતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-નાત્યન્તમકર્માણો રૈક્કવિધુરવાચક્રવીપ્રભૃતયઃ ।
સન્તિ હિ તેષામનાશ્રમિત્વે ઽપિ જપોપવાસદેવતારાધનાદિતિ કર્માણિ ।
કર્મણાં ચ સહકારિત્વમુક્તમાશ્રમકર્મણામુપલક્ષણત્વાદિતિ ન તેષામનધિકારો વિદ્યાસુ ।
#જન્માન્તરાનુષ્ઠિતેરપિ ચેતિ# ।
ન ખલુ વિદ્યાકાર્યે કર્મણામપેક્ષા ।
અપિતુ ઉત્પાદે ।
ઉત્પાદયન્તિ ચ વિવિદિષોપહારેણ કર્માણિ વિદ્યામ્ ।
ઉત્પન્નવિવિદિષાણાં પુરુષધૌરેયાણાં વિધુરસંવર્તપ્રભૃતીનાં કૃતં કર્મભિઃ ।
યદ્યપિ ચેહ જન્મનિ તથેહ જન્મન્યાશ્રમકર્મોત્પાદિતવિવિદિષ એવ વિદ્યાયામધિકૃતો નેતર ઇત્યનાશ્રમિણામનધિકારો વિધુરપ્રભૃતીનામિત્યત આહ- #દૃષ્ટાર્થા ચેતિ# ।
અવિદ્યાનિવૃત્તિર્વિદ્યાયા દૃષ્ટોર્ઽથઃ ।
સ ચાન્વવ્યતિરેકસિદ્ધો ન નિયમમપેક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિષેધો વિઘાતસ્તસ્યાભાવ ઇત્યર્થઃ

3.4.9.37.

3.4.9.38.

3.4.10.39.
યદ્યનાશ્રમિણામપ્યધિકારો વિદ્યાયાં કૃતં તર્હ્યાશ્રમૈરતિબહુલાયાસૈરિત્યાશઙ્ક્યાહ-અતસ્ત્વિતરજ્જ્યાયો લિઙ્ગાચ્ચ ।
સ્વસ્થેનાશ્રમિત્વમાસ્થેયમ્ ।
દૈવાત્પુનઃ પત્ન્યાદિવિયોગાતઃ સત્યનાશ્રમિત્વે ભવેદધિકારો વિદ્યાયામિતિ શ્રુતિસ્મૃતિસંદર્ભેણ વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનેત્યાદિના જ્યાયસ્ત્વાવગતેઃ શ્રુતિલિઙ્ગાત્સ્મૃતિલિઙ્ગાચ્ચ્વાગમ્યતે ।
તેનૈતિ પુણ્યકૃદિતિ શ્રુતિલિઙ્ગમ્, અનાશ્રમી ન તિષ્ઠેતેત્યાદિ ચ સ્મૃતિલિઙ્ગમ્

3.4.10.40.
#તદ્ભૂતસ્ય તુ નાતદ્ભાવો જૈમિનેરપિ નિયમાતદ્રૂપાભાવેભ્યઃ# ।
આરોહવત્પ્રત્યવરોહો ઽપિ કદાચિદૂર્ધ્વરેતસાં સ્યાદિતિ મન્દાશઙ્કાનિવારણાર્થમિદમધિકરણમ્ ।
પૂર્વધર્મેષુ યાગહોમાદિષુ ।
રાગતો વા ગૃહસ્થો ઽહં પત્ન્યાદિપરિવૃતઃ સ્યામિતિ ।
નિયમં વ્યાચષ્ટે-તથાહિ- #અત્યન્તમાત્મનામિતિ# ।
અતદ્રૂપતામારોહતુલ્યતાભાવં વ્યાચષ્ટે- #તથાચ બ્રહ્મચર્યં સમાપ્યેતિ# ।
અભાવં શિષ્ટાચારાભાવં વિભજતે- #ન ચૈવમાચારાઃ શિષ્ટા ઇતિ# ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્

3.4.11.41.
#ન ચાધિકારિકમપિપતનાનુમાનાત્તદયોગાત્# ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામીતિ નૈષ્ઠિકં પ્રતિ પ્રાયશ્ચિત્તાભાવસ્મરણાન્નૈરૃતગર્દભાલમ્ભઃ પ્રાયશ્ચિત્તમુપકુર્વાણકં પ્રતિ ।
તસ્માચ્છિન્નશિરસ ઇવ પુંસઃ પ્રતિક્રિયાભાવ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સૂત્રયોજના તુ-ન ચાધિકારિકમધિકારલક્ષણે પ્રથમકાણ્ડે નિર્ણીતમ્ ઽઅવકીર્ણિપશુશ્ચ તદ્વદાધાનસ્યાપ્રાપ્તકાલત્વાત્ઽ ઇત્યનેન યત્પ્રાયશ્ચિત્તં તન્ન નૈષ્ઠિકે ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ-આરૂઢો નૈષ્ઠિકમિતિ સ્મૃત્યા પતનશ્રુત્યનુમાનાત્તત્પ્રાયશ્ચિત્તાયોગાત્

3.4.11.42.
ઉપપૂર્વમપીત્યેકે ભાવમશનવત્તદુક્તમ્ ।
શ્રુતિસ્તાવત્સરસતો ઽસઙ્કચદ્વૃત્તિર્બ્રહ્મચારિમાત્રસ્ય નૈષ્ઠિકસ્યોપકુર્વાણસ્ય ચાવિશેષેણ પ્રાયશ્ચિત્તમુપદિશતિ સાક્ષાત્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામીતિ તુ સ્મૃતિઃ ।
તસ્યામપિ ચ સાક્ષાત્પ્રાયશ્ચિત્તં ન કર્તવ્યમિતિ પ્રાયશ્ચિત્તનિષેધો ન ગમ્યતે, ન પશ્યામીતિ તુ દર્શનાભાવેન સો ઽનુમાતવ્યઃ ।
તથા ચ સ્મૃતિર્નિષેધાર્થેતિ અનુમાય તદર્થા શ્રુતિરનુમાતવ્યા ।
શ્રુતિસ્તુ સામાન્યવિષયા વિશેષમુપસર્પન્તી શીઘ્રપ્રવૃત્તિરિતિ ।
સ્માર્તં પ્રાયશ્ચિત્તાદર્શનં તુ યત્નગૌરવાર્થમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-કૃતનિર્ણેજનૈરપિ એતૈર્ન સંખ્યાનં કર્તવ્યમિતિ ।
સૂત્રાર્થસ્તુ-ઉપપૂર્વમપિ પાતકં નૈષ્ઠિકસ્યાવકીર્ણિત્વં ન મહાપાતકમપિરેવકારાર્થે અત એકે પ્રાયશ્ચિત્તભાવમિચ્છન્તીતિ ।
આચાર્યાણાં વિપ્રતિપત્તૌ વિશેષાભાવાત્સામ્યં ભવેત્ ।
શાસ્ત્રસ્થા યા વા પ્રસિદ્ધિઃ સા ગ્રાહ્યા શાસ્ત્રમૂલત્વાત્ ।
ઉપપાદેતં ચ પ્રાયશ્ચિત્તભાવપ્રસિદ્ધેઃ શાસ્ત્રમૂલત્વમિતિ ।
સુગમમિતરમ્

3.4.12.43.
યદિ નૈષ્ઠિકાદીનામસ્તિ પ્રાયશ્ચિત્તં તત્કિમેતૈઃ કૃતનિર્ણેજનૈઃ સંવ્યવહર્તવ્યમુત નેતિ ।
તત્ર દોષકૃતત્વાદસંવ્યવહારસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તેન તન્નિબર્હણાદનિબર્હણે વા તત્કરણવૈયર્થ્યાત્સંવ્યવહાર્યા એવેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતિ- #બહિસ્તૂભયથાપિ સ્મૃતેરાચારાચ્ચ# ।
નિષિદ્ધકર્માનુષ્ઠાનજન્યમેનો લોકદ્વયે ઽપ્યશુદ્ધિમાપાદયતિ દ્વૈધમ્ લોકદ્વયે ઽપ્યશુદ્ધિરપનીયતે પ્રાયશ્ચિત્તૈરેનોનિબર્હણં કુર્વાણૈઃ ।
કસ્યાચિત્તુ પરલોકાશુદ્ધિમાત્રમપનીયતે પ્રાયશ્ચિત્તૈરેનોનિબર્હણં કુર્વાણૈરિહલોકાશુદ્ધિસ્ત્વેનસાપાદિતા ન શક્યાપનેતુમ્ ।
યથા સ્ત્રીબાલાદિઘાતિનામ્ ।
યથાહુઃ-ઽવિશુદ્ધાનપિ ધર્મતો ન સંપિબેત્ઽ ઇતિ ।
તથા ચ ઽપ્રાયશ્ચિત્તૈરપૈત્યેનો યદજ્ઞાનકૃતં ભવેત્ઽ કામતઃ કૃતમપિ ।
બાલઘ્રાદિસ્તુ કૃતનિર્ણેજનો ઽપિ વચનાદવ્યવહાર્ય ઇહ લોકે જાયત ઇતિ ।
વચનં ચ બાલઘ્રાંશ્ચેત્યાદિ ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્

3.4.13.44.
#સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેરિત્યાત્રેયઃ# ।
પ્રથમે કાણ્ડે શેષલક્ષણે તથાકામ ઇત્યત્રર્ત્વિક્સંબન્ધે કર્મણઃ સિદ્ધે કિં કામો યાજમાન ઉતાર્ત્વિજ્ય ઇતિ સંશપ્યાર્ત્વિજ્યે ઽપિ કર્મણિ યાજમાન એવ કામો ગુણફલેષ્વિતિ નિર્ણીતમિહિ ત્વેવઞ્જાતીયકાનિ ચાઙ્ગસંબદ્ધાનિ ઉપાસનાનિ કિં યાજમાનન્યેવોતાર્ત્વિજ્યાનીતિ વિચાર્યત ઇતિ ન પુનરુક્તમ્ ।
તત્રોપાસકાનાં ફલશ્રવણાદનધિકારિણસ્તદનુપપત્તેર્યજમાનસ્ય ચ કર્મજનિતફલોપભોગભાજો ઽધિકારાદૃત્વિજાં ચ તદનુપપત્તેર્વચનાચ્ચ રાજાજ્ઞાસ્થાનીયાત્ક્કચિદૃત્વિજાં ફલશ્રુતેરસતિ વચને યજમાનસ્ય ફલવદુપાસનં તસ્ય ફલશ્રુતેઃ તં હ બકો દાલભ્યો વિદાઞ્ચકારેત્યાદેરુપાસનસ્ય ચ સિદ્ધવિષયતયાન્યાયાપવાદસામર્થ્યભાવાદ્યાજમાનમેવોપાસનાકર્મેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-

3.4.13.45.
#આર્ત્વિજ્યમિત્યૌડુલોમિસ્તસ્મૈ હિ પરિક્રીયતે# ।
ઉપાખ્યાનાત્તાવદુપાસનમૌદ્ગાત્રમવગમ્યતે ।
તદ્બલવતિ સતિ બાધકે ઽન્યથોપપાદનીયમ્ ।
ન ચર્ત્વિક્કર્તૃક ઉપાસને યજમાનગામિતા ફલસ્યાસંભવિની તેન હિ સ પરિક્રીયસ્તદ્ગામિને ફલાય ઘટતે ।
તસ્માન્ન વ્યસનિતામાત્રેણોપાખ્યાનમન્યથયિતું યુક્તમિતિ રાદ્ધાન્તઃ

3.4.13.46.

3.4.14.47.
તસ્માદ્બ્રાહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય નિશ્ચયેન ।
લબ્ધ્વા બાલ્યેન તિષ્ઠાસેદ્બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્યાથ મુનિરમૌનં ચ મૌનં ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણ ઇતિ ।
યત્ર હિ વિધિવિભક્તિઃ શ્રૂયતે સ વિધેયઃ ।
બાલ્યેન તિષ્ઠાસેદિત્યત્ર ચ સા શ્રૂયતે ન શ્રૂયતે તુ મૌને ।
તસ્માદ્યથાથ બ્રહ્મણ ઇત્યેતદશ્રૂયમાણવિધિકમવિધેયમેવં મૌનમપિ ।
ન ચાપૂર્વત્વાદ્વિધેયં, તસ્માદ્બ્રાહ્નઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્યેતિ પાણ્ડિત્યવિધાનાદેવ મૌનસિદ્ધેઃ પાણ્ડિત્યમેવ મૌનમિતિ ।
અથવા ભિક્ષુવચનો ઽયં મુનિશબ્દસ્તત્ર દર્શનાત્ ઽગાર્હસ્થ્યમાચાર્યકુલં મૌનં વાનપ્રસ્થમ્ઽ ઇત્યત્ર ।
તસ્યાન્યતો વિહિતસ્યાયમનુવાદઃ ।
તસ્માદ્બાલ્યમેવાત્ર વિધીયતે મૌનં તુ પ્રાપ્તં પ્રશંસાર્થમનૂદ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
ભવેદેવં યદિ પણ્ડિતપર્યાયો મુનિશબ્દો ભવેત્ ।
અપિ તુ જ્ઞાનમાત્રં પાણ્ડિત્યં જ્ઞાનાતિશયસંપત્તિસ્તુ મૌનં તત્પ્રસિદ્ધેઃ ।
આશ્રમભેદે તુ તત્પ્રવૃત્તિર્ગાર્હસ્થ્યાદિપદસંનિધાનાત્ ।
તસ્માદપૂર્વત્વાન્મૌનસ્ય બાલ્યપાણ્ડિત્યાપેક્ષયા તૃતીયમિદં મૌનં જ્ઞાનાતિશયરૂપં વિધીયતે ।
એવં ચ નિર્વેદનીયત્વમપિ વિધાન આઞ્જસં સ્યાદિત્યાહ- #નિર્વેદનીયત્વનિર્દેશાદિતિ# ।
કસ્યેદં મૌનં વિધીયતે વિદ્યાસહકારિતયેત્યત આહ- #તદ્વતો વિદ્યાવતઃ સંન્યાસિનો#ભિક્ષોઃ ।
પૃચ્છતિ- #કથમિતિ# ।
વિદ્યાવત્તા પ્રતીયતે ન સંન્યાસિતેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરન્ #તદધિકારાત્#ભિક્ષોસ્તદધિકારાત્ ।
તદ્દર્શયતિ- #આત્માનં વિદિત્વેતિ# ।
સૂત્રાવયવં યોજયિતું શઙ્કતે- #નન્વિતિ# ।
પરિહરતિ- #અત આહ-પક્ષેણેતિ# ।
વિદ્યાવાનિતિ ન વિદ્યાતિશયો વિવક્ષિતઃ ।
અપિ તુ વિદ્યોદયાયાભ્યાસે પ્રવૃત્તો ન પુનરુત્પન્નવિદ્યાતિશયઃ ।
તથાચાસ્ય પક્ષે કદાચિદ્ભેદદર્શનાત્સંભવ ઇત્યર્થઃ ।
વિધ્યાદિર્વિધિમુખ્યઃ પ્રધાનમિતિ યાવત્ ।
અત એવ સમિદાદિર્વિધ્યન્તઃ સ હિ વિધિઃ પ્રધાનવિધેઃ પશ્ચાદિતિ ।
તત્રાશ્રૂયમાણવિધિત્વે ઽપૂર્વત્વાદ્વિધિરાસ્થેય ઇત્યર્થઃ

3.4.14.48.
નનુ યદ્યયમાશ્રમો બાલ્યપ્રધાનઃ કસ્માત્પુનર્ગાર્હસ્થ્યેનોપસંહરતીતિ ચોદયતિ- #એવં બાલ્યાદિવિશિષ્ટેતિ# ।
ઉત્તરં પઠતિ- #કૃત્સ્નભાવાત્તુ ગૃહિણોપસંહારઃ# ।
છાન્દોગ્યે બહુલાયાસાધ્યકર્મબહુલત્વાદ્ગાર્હસ્થ્યસ્ય ચાશ્રમાન્તરધર્માણાં ચ કેષાઞ્ચિદહિંસાદીનાં સમવાયાત્તેનોપસંહારો ન પુનસ્તેન સમાપનાદિત્યર્થઃ

3.4.14.49.
એવં તદાશ્રમદ્વયોપન્યાસેન ક્કચિત્કદાચિદિતરાભાવશઙ્કા મન્દબુદ્ધેઃ સ્યાદિતિ તદપાકરણાર્થં સૂત્રમ્- #મૌનવદિતરેષામપ્યુપદેશાત્# ।
વૃત્તિર્વાનપ્રસ્થાનામનેકવિધૈરેવં બ્રહ્માચારિણો ઽપીતિ વૃત્તિભેદો ઽનુષ્ઠાતારો વા પુરુષા ભિદ્યન્તે, તસ્માદ્દ્વિત્વે ઽપિ બહુવચનમવિરુદ્ધમ્

3.4.15.50.
#અનાવિષ્કુર્વન્નન્વયાત્# ।
બાલ્યેનેતિ યાવદ્બાલચરિતશ્રુતેઃ કામચારવાદભક્ષતાયાશચાત્યન્તબાલ્યેન પ્રસિદ્ધેઃ શૌચાદિનિયમવિધાયિનશ્ચ સામાન્યશાસ્ત્રસ્યાનેન વિશેષશાસ્ત્રેણ બાધનાત્સકલબાલચરિતવિધાનમિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-વિદ્યાઙ્ગત્વેન બાલ્યવિધાનાત્સમસ્તબાલચર્યાયાં ચ પ્રધાનવિરોધપ્રસઙ્ગાદ્યત્તદનુગુણમપ્રૌઢેન્દ્રિયત્વાદિ ભાવશુદ્ધિરૂપં તદેવ વિધીયતે ।
એવં ચ શાસ્ત્રાન્તરાબાધેનાપ્યુપપત્તૌ ન શાસ્ત્રાન્તરબાધનમન્યાપ્યં ભવિષ્યતીતિ

3.4.16.41.
#ઐહિકમપ્યપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે તદ્દર્શનાત્# ।
સંગતિમાહ- #સર્વાપેક્ષા ચેતિ# ।
કિં શ્રવણાદિભિરિહૈવ વા જન્મનિ વિદ્યા સાધ્યતે ઉતાનિયમ ઇહ વામુત્ર વેતિ ।
યદ્યપિ કર્માણિ યજ્ઞાદિન્યનિયતફલાનિ તેષાં ચ વિદ્યોત્પદસાધનત્વેન વિદ્યોત્પાદસ્યાનિયમઃ પ્રતિભાતિ ।
તથાચ ગર્ભસ્થસ્ય વામદેવસ્યાત્મપ્રતિબોધશ્રવણાત્ ઽઅનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યતિ પરાં ગતિમ્ઽ ઇતિ ચ સ્મરણાદામુષ્મિકત્વમપ્યવગમ્યતે ।
તથાપિ યજ્ઞાદીનાં પ્રમેયાણામપ્રમાણત્વાચ્છ્રવણાદેશ્ચ પ્રમાણત્વાત્તેષામેવ સાક્ષાદ્વિદ્યાસાધનત્વમ્ ।
યજ્ઞાદીનાં સત્ત્વશુદ્ધ્યાધાનેન વા વિદ્યોત્પાદકશ્રવણાદિલક્ષણપ્રમાણપ્રવૃત્તિવિઘ્નોપશમેન વા વિદ્યાસાધનત્વામ્ ।
શ્રવણાદીનાં ત્વનપેક્ષામામેવ વિદ્યોત્પાદકત્વમ્ ।
નચ પ્રમાણેષુ પ્રવર્તમાનાઃ પ્રમાતાર ઐહિકમપિ ચિરભાવિનં પ્રમોત્પાદં કામયન્તે કિન્તુ તાદાત્વિકમેવ પ્રાગેવ તુ પારલૌકિકમ્ ।
નહિ કુમ્ભલાદિદૃક્ષુશ્ચક્ષુષી સમુન્મીલયતિ કાલાન્તરીયાય કુમ્ભદર્શનાય કિન્તુ તાદાત્વિકાય ।
તસ્માદૈહિક એવ વિદ્યોત્પાદો નાનિયતકાલઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતી ચ પારલૌકિકં વિદ્યોત્પાદં સ્તુત્યા બ્રાતઃ ।
ઇત્થંભૂતાનિ નામ શ્રવણાદીન્યાવશ્યકફલાનિ યત્કાલાન્તરે ઽપિ વિદ્યામુત્પાદયન્તીતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-યત એવાત્ર વિદ્યોત્પાદે શ્રવણાદિભિઃ કર્તવ્યે યજ્ઞાદીનાં સત્ત્વાશુદ્ધિદ્વારેણ વા વિઘ્નોપશમદ્વારા વોપયોગો ઽત એવ તેષાં યજ્ઞાદીનાં કર્માન્તરપ્રતિબન્ધાપ્રતિબન્ધાભ્યામનિયતફલત્વેન તદપેક્ષાણાં શ્રવણાદીનામપ્યનિયતફલત્વં ન્યાટ્યનિયતફલત્વં ન્યાટ્યમનપહતવિઘ્નાનાં શ્રવણાદીનામનુત્પાદકત્વાદવિશુદ્ધસત્ત્વાદ્વા પુંસઃ પ્રત્યનુત્પાદકત્વાત્ ।
તથાચ તેષાં યજ્ઞાદ્યપેક્ષાણાં તેષાં ચાનિયતફલત્વેન શ્રવણાદીનામપ્યનિયતફલત્વં યુક્તમેવં શ્રુતિસ્મૃતિપ્રતિબન્ધો ન સ્તુતિમાત્રત્વેન વ્યાખ્યેયો ભવિષ્યતિ ।
પુરુષાશ્ચ વિદ્યાર્થિનઃ સાધનસામર્થ્યાનુસારેણ તદનુરૂપમેવ કામયિષ્યન્તે તદિદમુક્તમ્-અભિસંધેર્નિરઙ્કશત્વાદિતિ

3.4.17.52.
#એવં મુક્તિફલાનિયમસ્તદવસ્થાવધૃતેસ્તદવસ્થાવધૃતેઃ# ।
યજ્ઞાદ્યુપકૃતવિદ્યાસાધનશ્રવણાદિવીર્યવિશેષાત્કિલ તત્ફલે વિદ્યાયામૈહિકમુષ્મિકત્વલક્ષણ ઉત્કર્ષો દર્શિતઃ ।
તથા ચ યથા સાધનોત્કર્ષનિકર્ષાભ્યાં તત્ફલસ્ય વિદ્યાયા ઉત્કર્ષાવેવં વિદ્યાફલસ્યાપિ મુક્તેરુત્કર્ષનિકર્ષૌ સંભાવ્યેતે ।
નચ મુક્તાવૈહિકામુષ્મિકત્વલક્ષણો વિશેષ ઉપપદ્યતે બ્રહ્મોપાસનાપરિપાકલબ્ધજન્મનિ વિદ્યાયાં જીવતો મુક્તેરવશ્યંભાવનિયમાત્સત્યપ્યારબ્ધવિપાકકર્માપ્રક્ષયે ।
તસ્માન્મુક્તાવેવ રૂપતો નિકર્ષોત્કર્ષૌ સ્યાતામ્ ।
અપિચ સગુણાનાં વિદ્યાનામુત્કર્ષનિકર્ષાભ્યાં તત્ફલાનામુત્કર્ષનિકર્ષૌ દૃષ્ટાવિતિ મુક્તેરપિ વિદ્યાફલત્વાદ્રૂપતશ્ચોત્કર્ષનિકર્ષૌ સ્યાતામિતિ પ્રાપત ઉચ્યતે-ન મુક્તેસ્તત્ર તત્રૈકરૂપ્યશ્રુતેરુપપત્તેશ્ચ ।
સાધ્યં હિ સાધનવિશેશષાદ્વિશેષવદ્ભવતિ ।
નચ મુક્તિર્બ્રહ્મણો નિત્યસ્વરૂપાવસ્થાનલક્ષણા નિત્યા સતી સાધ્યા ભવિતુમર્હતિ ।
નચ સવાસનનિઃશેષક્લેશકર્માશયપ્રક્ષયો વિદ્યાજર્ન્મવિશેષવાન્, યેન તદ્વિશેષાન્મોક્ષો વિશેષવાન્ભવેત્ ।
નચ સાવશેષઃ ક્લેશાદિપ્રક્ષયો મોક્ષાય કલ્પતે ।
નચ ચિરાચિરોત્પાદાનુત્પાદાવન્તરેણ વિદ્યાયામપિ રૂપતો ભેદઃ કશ્ચિદુપલક્ષ્યતે તસ્યા અપ્યેકરૂપત્વેન શ્રુતેઃ ।
સગુણાયાસ્તુ વિદ્યાયાસ્તત્તદ્ગુણાવપોદ્ઝામાભ્યાં તત્કાર્યસ્ય ફલસ્યોત્કર્ષનિકર્ષૌ યુજ્યેતે ।
ન ચાત્ર વિદ્યાત્વં સામાન્યતો દૃષ્ટં ભવતિ ।
આગમતત્પ્રભવયુક્તિબાધિતત્વેન કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વાત્ ।
તસ્માત્તસ્યા મુક્ત્યવસ્થાયા ઐકરૂપ્યાવધૃતેર્મુક્તિલક્ષણસ્ય ફલસ્યાવિશેષો યુક્ત ઇતિ