Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 26
3.2.1.1.
idānīṃ tu tasyaiva jīvasyāvasthābhedaḥ svayañjyotiṣṭvasiddhyartha prapañcayate- #kiṃ prabodha iva svapne 'pi pāramārthikī sṛṣṭirāhosvinmāyāmayīti# /
yadyapi brahmaṇo 'nyasyānirvācyatayā jāgratsvapnāvasthāgatayorubhayorapi sargayormāyamayatvaṃ tathāpi yathā jāgratsṛṣṭirbrahmātmabhāvasākṣātkārātprāganuvartate /
brahmātmabhāvasākṣātkārāttu nivartate /
evaṃ kiṃ svapnasṛṣṭirāhosvit pratidinameva nivartata iti vimarśārthaḥ //
#dvayoḥ#ihalokaparalokasthānayoḥ /
saṃdhau bhavaṃ saṃdhyam /
aihalaukikacakṣurādyavyāpārādrūpādisākṣātkāropajananādanaihalaukikaṃ pāralaukikendriyādivyāpārasya ca bhaviṣyato 'pratyupannatvena na pāralaukikam /
naca na rūpādisākṣātkāro 'sti svapnadṛśaḥ /
tasmādubhayorlokayorasyāntarālatvamiti brahmātmabhāvasākṣātkārātprāk tathyarūpaiva sṛṣṭirbhavitumarhati /
ayamabhisaṃdhiḥ-iha hi sarvāṇyeva mithyājñānānyudāharaṇaṃ teṣāṃ satyatvaṃ pratijñāyate /
prakṛtopayogitayā tu svapnajñānamudāhṛtam /
jñānaṃ yamarthamavabodhayati sa tathaiveti yuktam /
tathābhāvasya jñānārohāt /
atathātvasya tvapratīyamānasya tathābhāvaprameyavirodhena kalpanāspadatvāt bādhakapratyayādatathātvamiti cet /
na /
tasya bādhakatvāsiddheḥ /
samānagocare hi viruddhārthopasaṃhāriṇī jñāne virudhyate /
balavadabalavattvāniścayācca bādhyabādhakabhāvaṃ pratipadyete /
na ceha samānaviṣayatvaṃ, kālabhedena vyavasthopapatteḥ /
yathāhi kṣīraṃ dṛṣṭaṃ kālāntare dadhi bhavati, evaṃ rajataṃ dṛṣṭaṃ kālāntare śuktirbhavet /
nānārūpaṃ vā tadvastu /
yadyasya tīvrātapaklāntisahitaṃ cakṣuḥ sa tasya rajatarūpatāṃ gṛhṇāti /
yasya tu kevalamālokamātropakṛtaṃ, sa tasyaiva śuktirūpatāṃ gṛhṇāti /
evamutpalamapi nīlalohitaṃ divā saurībhirbhābhirabhivyaktaṃ nīlatayā gṛhyate /
pradīpābhivyaktaṃ tu naktaṃ lohitatayā /
evamasatyāṃ nidrāyāṃ sato 'pi rathādīnna gṛhṇāti nidrāṇastu gṛhṇātīti sāmagrībhedādvā kālabhedādvā virodhābhāvaḥ /
nāpi pūrvottarayorbalavadabalavattvanirṇayaḥ /
dvayorapi svagocaracāritayā samānatvena vinigamanāhetorabhāvāt /
tasmādapyavaśyamavirodho vyavasthāpanīyaḥ /
tatsiddhametat /
vivādāspadaṃ pratyayāḥ, samyañcaḥ, pratyayatvāt, jāgratstambhādipratyayavaditi /
imamarthaṃ śrutirapi darśayati-'atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate' iti /
naca 'na tatra rathā na rathayogā na canthāno bhavanti' iti virodhādupacaritārthāṃ sṛjata iti śrutirvyākhyeyā /
sṛjata iti hi śruterbahuśrutisaṃvādātpramāṇāntarasaṃvādācca balīyastvena tadanuguṇatayā na tatra rathā ityasyā bhāktatvena vyākhyānāt /
jāgradavasthādarśanayogyā na santi na tu rathā na santīti /
ata eva kartṛśrutiḥ śākhāntaraśrutirudāhṛtā /
prājñakartṛkatvāccāsya pāramārthikatvaṃ viyadādisargavat /
naca jīvakartṛkatvānna prājñakartṛkatvamiti sāṃpratam /
'anyatra dharmādanyatrādharmāt' iti prājñasyaiva prakṛtatvāt /
jīvakartṛkatve 'pi ca prājñadabhedena jīvasya prājñatvāt /
apica jāgratpratyayasaṃvādavanto 'pi svapnapratyayāḥ keciddṛśyante /
tadyathā svapne śuklāmbaradharaḥ śuklamālyānulepano brāhmaṇāyanaḥ priyavrataṃ pratyāha-priyavrata, pañcame 'hani prātarevorvarāprāyabhūmidānena narapatistvāṃ mānayiṣyatīti /
sa ca jāgrattathātmano mānamanubhūya svapnapratyayaṃ satyamabhimanyate /
tasmātsaṃdhye pāramārthikī sṛṣṭiḥ
3.2.1.2.
3.2.1.3.
iti prāpte ucyate- #māyāmātraṃ tu kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāt# /
idamatrakūtam /
na tāvat kṣīrasyeva dadhi rajatasya pariṇāmaḥ śuktiḥ saṃbhavati /
nahi jātvīśvaragṛhe cirasthitānyapi rajatabhājanāni śuktibhāvamanubhavanti dṛśyante /
na cetarasya rajatānubhavasamaye 'nyo 'nākulendriyo na tasya śuktibhāvamanubhavati pratyeti ca /
na cobhayarūpaṃ vastu /
sāmagrībhedāttu kadācidasya toyabhāvo 'nubhūyate kadācinmarīciteti sāṃpratam /
pāramārthike hāsya toyabhāve tatsādhyāmudānyopaśamalakṣaṇārthakriyāṃ kuryānmarīcisādhyāmapi rūpaprakāśalakṣaṇām /
na marīcibhiḥ kasyacittṛṣṇaja udanyopaśāmyati /
naca toyameva dvividhamudanyopaśamanamatadupaśamanamiti yuktam /
tadarthakriyākāritvavyāptaṃ toyatvaṃ mātrayāpi tāmakurvattoyameva na syāt /
apica toyapratyayasamīcīnatvāyāsya dvaividhyamabhyupeyate taccābhyupagame 'pi na seddhumarhati /
tathāhi-asamarthavidhāpāti toyametaditi manvāno na tṛṣṇayāpi marīcitoyamabhidhāvet yathā marīcīnanubhavan /
athāśaktamabhimanyamāno 'bhidhāvati /
kimaparāddhaṃ marīciṣu toyaviparyāsena sarvajanīnena yattamatilaṅghya viparyāsāntaraṃ kalpyate /
naca kṣīradadhipratyayavadācāryamātulabrāhmaṇapratyayavadvā toyamarīcivijñāne samuccitāvagāhinīsa svānubhavātparasparaviruddhayorbādhyabādhakabhāvāvabhāsanāt /
tatrāpi rajatajñānaṃ pūrvamutpannaṃ bādhyamuttaraṃ tu bādhakaṃ śuktijñānaṃ prāptipūrvakatvātpratiṣedhasya /
rajatajñānātprākprāpakābhāvena śukteraprāptāyāḥ pratiṣedhasaṃbhavātpūrvajñānaprāptaṃ tu rajataṃ śuktijñānamapabadhitumarhati /
tadapabādhātmakaṃ ca svānubhavādavasīyate /
yathāhuḥ-'āgāmitvādabādhitvā paraṃ pūrvaṃ hi jāyate /
pūrvaṃ punarabādhitvā paraṃ notpadyate kkacit' /
naca vartamānarajatāvabhāsi jñānaṃ bhaviṣyattāmasyāgocarayanna bhaviṣyatā svasamayavartinīṃ śuktiṃ gocarayatā pratyayena bādhyate, kālabhedena virodhābhāvāditi yuktam /
mā nāmāsya jñāsītpratyakṣaṃ bhaviṣyattāṃ tatpṛṣṭhabhāvi tvanumānamupakārabhāvahetumivāsati vināśapratyayopanipāte sthemānamākalayati /
asati vināśapratyayopanipāte rajatamidaṃ sthiraṃ rajatatvādanubhūtapratyabhijñātarajatavat /
tathāca rajatagocaraṃ pratyakṣaṃ vastutaḥ sthirameva rajataṃ gocarayet /
tathāca bhaviṣyacchuktikājñānakālaṃ, rajataṃ vyāpnuyāditi virodhācchuktijñānena bādhyate /
yathāhaḥ-'rajate gṛhyamāṇaṃ hi cirasthāyīti gṛhyate /
bhaviṣyacchuktikājñānakālaṃ vyāpnoti tena tat //
' iti /
pratyakṣeṇa cirasthāyīti gṛhyata iti kecidvyācakṣate /
tadayuktam /
yadi cirasthāyitvaṃ yogyatā na sā pratyakṣagocaraḥ śakteratīndriyatvāt /
atha kālāntaravyāpitvaṃ, tadapyayuktaṃ, kālāntareṇa bhaviṣyatendriyasya saṃyogāyogāttadupahitasīmno vyāpitvasyātīndriyatvāt /
naca pratyabhijñāpratyayavadatrāsti saṃskāraḥ yenāvartamānamapyākalayet /
tasmādatyantābhyāsavaśena pratyakṣānantaraṃ śīgratarotpannavinaśyadavasthānumānasahitapratyakṣābhiprāyemeva cirasthāyīti gṛhyata iti mantavyam /
ata evaitatsūkṣmataraṃ kālavyavadhānamavivecayantaḥ saugatāḥ prāhuḥ, dvividho hi viṣayaḥ pratyakṣasya grāhyaścādhyavaseyaśca /
grāhyakṣaṇa ekaḥ svalakṣaṇo 'dhyavaseyaśca /
grāhyakṣaṇa ekaḥ slakṣaṇo 'dhyavaseyaśca saṃtāna iti /
etena svapnapratyayo mithyātvena vyākhyātaḥ /
yattu satyaṃ svapnadarśanamuktaṃ tatrāpyākhyātrā brāhmaṇāyanenākhyāte saṃvādābhāvāt /
priyavratasyākhyātasaṃvādastu kākatālīyo na svapnajñānaṃ pramāṇayitumarhati /
tādṛśasyaiva bahulaṃ visaṃvādadarśadarśitaśca visaṃvādo bhāṣyakṛtā kātsnryenānabhivyaktiṃ vivṛṇvatā /
#rajanyāṃ supta iti# /
rajanīsamaye 'pi hi bhāratādvarṣāntare ketumālādau vāsaro bhavatīti bhārate varṣa ityuktam
3.2.1.4.
#sūcakaśca hi śruterācakṣate ca tadvidaḥ# /
darśanaṃ sūcakaṃ tacca svarūpeṇa sat /
asattu dṛśyam /
ata eva strīdarśanasvarūpasādhyāścaramadhātuvisargādayo jāgradavasthāyāmanuvartante /
strīsādhyāstu mālyavilepanadantakṣatādayo nānuvartante /
#na cāsmābhiḥ svapne 'pi prājñavyāpāra iti# /
prājñavyāpāratvena pāramārthikatvānumānaṃ pratyakṣeṇa bādhakapratyayena virudhyamānaṃ nātmānaṃ labhata iti bhāvaḥ /
bandhamokṣayorāntarālikaṃ tṛtīyamaiśvaryamiti
3.2.1.5.
#parāmidhyānāttu tirohitaṃ tato hyasya bandhaviparyayau /
dehayogādvā so 'pi#iti sūtradvayaṃ kṛtopapādanamasmābhiḥ prathamasūtre /
nigadavyākhyātaṃ caitayorbhāṣyamiti
3.2.1.6.
3.2.2.7.
#tadabhāvo nāḍīṣu tacchuterātmani ca# /
iha hi nāḍīpuritatparamātmāno jīvasya suṣuptāvasthāyāṃ sthānatvena śrūyante /
tatra kimeṣāṃ sthānānāṃ vikalpa āhosvitsamuccayaḥ /
kimato yadyevam /
etadato bhavati /
yadā nāḍyo vā purītadvā suṣuptasthānaṃ tadā viparītagrahaṇanivṛttāvapi na jīvasya paramātmabhāva iti /
avidyānivṛttāvapi jīvasya paramātmabhāvāya kāraṇāntaramapekṣitavyaṃ tacca karmaiva na tu tattajñānaṃ viparītajñānanivṛttimātreṇa tasyopayogāt, viparītajñānanivṛtteśca vināpi tattvajñānaṃ suṣuptāvapi saṃbhavāt /
tataśca karmaṇaivāpavargo na jñānena /
yathāhuḥ-'karmaṇaiva tu saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ' iti /
ata tu paramātmaiva nāḍīpurītasmṛtidvārā suṣuptisthānaṃ tato viparītajñānanivṛtterasti mātrayā paramātmabhāva upayogaḥ /
tayā hi tāvadeṣa jīvastadavasthāno bhavati kevalam /
tattvajñānābhāvena samūlakāṣamavidyāyā akāṣājjāgratsvapnalakṣaṇaṃ jīvasya vyutthānaṃ bhavati /
tasmātprayojanavatyeṣā vicāraṇeti /
kiṃ tāvaprāptaṃ, nāḍīpurītatparamātmasu sthāneṣu suṣuptasya jīvasya nilayaṃ prati vikalpaḥ /
yathā bahuṣu prāsādeṣveko narendraḥ kadācitkkacinnilīyate kadācitkkacidevameko jīvaḥ kadācinnāḍīṣu kadācitpurītati kadācidbrahmaṇīti /
yathā nirapekṣā vrīhiyavāḥ kratusādhanībhūtapuroḍāśaprakṛtitayā śrutā ekārthā vikalpyante, evaṃ saptamīśrutyā vāyatanaśrutyā vekanilayanārthāḥ parasparānapekṣā nāḍyadayo 'pi vikalpamarhanti /
yatrāpi nāḍībhiḥ pratyavasṛpya purītati śeta iti nāḍība3hmaṇorādhārayoḥ samuccayaśravaṇam /
prāṇaśabdaṃ ca brahma 'athāsmin prāṇe brahmaṇi sa jīva ekadhā bhavati' nnirapekṣayoravedhāratvam /
iyāṃstu viśeṣaḥ /
kadācinnāḍya evādhāraḥ kadācinnāḍībhiḥ saṃcaramāṇasya purītadeva /
evaṃ tābhireva saṃcaramāṇasya kadācidbrahmaivādhāra iti siddhamādhāratve nāḍīpurītatparamātmanāmanapekṣatvam /
tathāca vikalpo vrīhiyavavadbṛhadrathantaravadveti prāptam /
prāpte 'bhidhīyate-jīvaḥ samuccayenaivaitāni nāḍyādīni svāpāyopaiti na vikalpena /
ayamabhisaṃdhiḥ-nityavadāmnātānāṃ yatpākṣikatvaṃ nāma tadgatyantarābhāve kalpyate /
yathāhuḥ-'evameṣo 'ṣṭadoṣo 'pi yadvrīhiyavavākyayoḥ /
vikalpa āśritastatra gatiranyā na vidyate' iti /
prakṛtakratusādhanībhūtapuroḍāśadravyaprakṛtitayā hi parasparānapekṣau vrīhiyavau vihitauśakrutaścaitau pratyekaṃ puroḍāśamabhinirvartayitum /
tatra yadi miśrābhyāṃ puroḍāśo 'bhinirvartyeta parasparānapekṣavrīhiyavavidhātṛṇī ubhe api śāstre bādhyeyātām /
na caitau prayogavacanaḥ samuccatumarhati /
sa hi yathā vihitānyaṅgānyabhisamīkṣya pravartamāno naitānyanyathayitaṃ śakroti /
miśraṇe cānyathātvameteṣām /
na cāṅgānurodhena pradhānābhyāso 'gosave ubhe kuryāt' itivadyuktaḥ /
aśruto hyatra pradhānābhyāso 'ṅgānurodhena ca so 'nyāyyaḥ /
na cāṅgabhūtaindravāyavādigrahānurodhena yathā pradhānasya somayāgasyāvṛttirevamatrāpīti yuktam /
'somenayajeta' iti hi tatrāpūrvayāgavidhiḥ /
tatra ca daśamuṣṭiparimitasya somadravyasya 'somamabhiṣuṇoti', 'somamabhiplāvayati' iti ca vākyāntarānulocanayā rasadvāreṇa yāgasādhanībhūtasyendravāyvādyuddeśena prādeśamātreṣūrdhvapātreṣu grahaṇāni pṛthakprakalpanāni saṃskārā vidhīyante, natu somayāgoddeśenendravāyvādayo devatāścodyante, yena tāsāṃ yāganiṣpattilakṣaṇaikārthatvena vikalpaḥ syāt /
naca prādeśamātramekaikamūrdhvapātraṃ daśamuṣṭiparimitasomarasagrahaṇāya kalpate, yena tulyārtatayā grahaṇāni vikalperan /
naca yāvanmātramekamūrdhvapātraṃ vyāpnoti tāvanmātraṃ gṛhītvā pariśaṣṭaṃ tyajyeteti yujyate /
daśamuṣṭiparimitopādānasyādṛṣṭārthatvaprasaṅgāt /
evaṃ taddṛṣṭārthaṃ bhavedyadi tatsarvaṃ yāga upayujyeta /
naca dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā nyāyyā /
tasmātsakalasya somarasasya yāgaśeṣatvena saṃskārārhatvādekaikena ca grahamena sakalasya saṃskartṛmaśakyatvāttadavayavasyaikena saṃskāre 'vayavāntarasya grahaṇāntareṇa saṃskāra iti kāryabhedādgrahaṇāni samuccīyeran /
ata eva samuccayadarśanaṃ 'daśautānadhvaryuḥ prātaḥ savane grahan gṛhṇāti' iti /
samuccaye ca sati kramo 'pyupapadyate /
'āśvino daśamo gṛhyate tṛtīyo hūyate' /
tathaiva 'aindravāyavāgrāngrahāngṛhṇāti' iti /
teṣāṃ ca samuccaye sati yāvadyaduddeśena gṛhītaṃ tāvattasyai devatāyai tyaktavyamityarthādyāgasyāvṛttyā bhavativyam /
yadi punaḥ pṛthakkṛtānyapyekīkṛtya kāñcana devatāmuddiśya tyajeran, pṛthakkaraṇāni ca devatoddeśāścādṛṣṭārthā bhaveyuḥ /
naca dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā nyāyyetyuktam /
tasmāttatra samuccayasyāvaśyaṃbhāvityādguṇānurodhenāpi pradhānābhyāsa āsthīyate /
iha tvabhyāsakalpanāpramāṇābhāvātpuroḍāśadravyasya cāniyamena prakṛtidravye yasminkasmiṃścitprāpte ekaikā parasparānapekṣā vrīhiśrutiryavaśrutiśca niyāmikaikārtatayā vikalpamarhataḥ /
na tu nāḍīpurītatparamātmanāmanyonyānapekṣaṇāmekanilayanārthasaṃbhavo yena vikalpo bhavet /
nahyekavibhaktinirdeśamātreṇaikārthatā bhavati samuccitānāmapyekavibhaktinirdeśadarśanāt /
paryaṅke śete prasāde śeta iti /
tasmādekavibhaktinirdeśasyānaikāntikatvādanyato vinigamanā vaktavyā /
sā coktā bhāṣyakṛtā- #yatrāpi nirapekṣā iva nāḍīḥ#
#suptisthānatvena śrāvayatītyādinā# /
sāpekṣaśrutyanurodhena nirapekṣaśrutirnetavyetyarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham /
nanu yadi brahmaiva nilayanasthānaṃ tāvanmātramucyatāṃ kṛtaṃ nāḍyupanyāsenetyata āha- #apicātreti# /
apiceti /
samuccaye na vikalpe /
etadupapattisahitā pūrvopapattirarthasādhinīti /
mārgopadeśopayuktānāṃ nāḍīnāṃ stutyarthamatra nāḍīsaṃkīrtanamityarthaḥ /
pittenābhivyāptakaraṇo na bāhyānviṣayānvedeti taddvārā sukhaduḥkhābhāvena tatkāraṇapāṣmāsparśena nāḍīstutiḥ /
yadā tu tejo brahma tadā sugamam /
apica #nāḍyaḥ purītadvā jīvasyopādhyādhāra eva bhavatīti# /
ayamarthaḥ-abhyupetya jīvasyādheyatvamidamuktam /
paramārthatastu na jīvasyādheyatvamasti /
tathāhi-nāḍyaḥ purītadvā jīvasyopādhīnāṃ karaṇānāmāśrayo jīvastu brāhmāvyatirekātsvamahipratiṣṭhaḥ /
na cāpi brahma jīvasyādhāraḥ, tādātmyāt /
vikalpa tu vyatirekaṃ brahmaṇa ādhāratvamucyate jīvaṃ prati /
tathāca suṣuptāvasthāyāmupādhīnāmasamudācārājjīvasya brahmātmatvameva brahmādhāratvaṃ na tu nāḍīpurītādhāratvam /
tadupādhikaraṇamātrādhāratayā tu suṣuptadaśārambhāya jīvasya nāḍīpurītadādhāratvamityatulyārthatayā na vikalpa iti /
apica na kadācijjīvasyeti /
autsagikaṃ brahmasvarūpatvaṃ jīvasyāsati jāgratsvapnadaśārūpe 'pavāde suṣuptavasthāyāṃ nānyathayituṃ śakyamityarthaḥ /
apica ye 'pi sthānavikalpamāsthiṣacata tairapi viśeṣavijñānopaśamalakṣaṇā suṣuptyavasthāṅgīkartavyā /
na ceyamātmatādātmyaṃ vinā nāḍyādiṣu paramātmavyatirikteṣu sthāneṣūpapadyate /
tatra hi sthito 'yaṃ jīva ātmavyatirekābhimānī sannavaśyaṃ viśeṣajñānavān bhavet /
tathāhi śrutiḥ-'yatra vā anyadiva syāttatrānye 'nyatpaśyet' iti /
ātmasthānatve tvadoḥ /
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūtatkena kaṃ paśyedvijānīyāt' iti śruteḥ /
tasmādapyātmasthānavasya dvāraṃ nāḍyādītyāha- #apica sthānavikalpābhyupagame 'pīti# /
atra codayati- #nanu bhedaviṣayasyāpīti# /
bhidyata iti bhedaḥ /
bhidyamānasyāpi viṣayasyetyarthaḥ /
pariharati- #bāḍhamevaṃ syāditi# /
na tāvajjīvasyāsti svataḥparicchedastasya brahmātmatvena vibhutvāt /
aupādhike tu paricchede yatropādhisaṃnihitastanmātraṃ na jānīyānna tu sarvam /
nahyasaṃnidhānātsumerumavidvān devadattaḥ saṃnihitamapi na veda /
tasmātsarvaviśeṣavijñānapratyastamayīṃ suṣuptiṃ na samapradhānatayāganyedivaditi vadanvikalpamapyapākaroti- #naca vayamiheti# /
svādhyāyādhyayanavidhyāpāditupuruṣārthatvasya vedarāśerekenāpi varṇena nāpuruṣārthena bhavituṃ yuktam /
naca suṣuptāvasthāyāṃ jīvasya svarūpeṇa nāḍyādisthānatvapratipādena kiñcitprayojanaṃ brahmabhūyapratipādena tvasti /
tasmānna samapradhānabhāvena samuccayo nāpi vikalpa iti bhāvaḥ /
nītārthamanyat
3.2.2.8.
3.2.3.9.
#sa eva tu karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ# /
yadyapīśvarādibhinno jīvastathāpyupādhyavacchedena bhedaṃ vivakṣitvādhikaraṇāntarārambhaḥ /
sa eveti duḥsaṃpādamiti /
sa vānyo veti īśvaro veti saṃbhavamātreṇopanyāsaḥ /
nahi tasya śuddhamuktasvabhāvasyāvidyākṛtavyutthānasaṃbhavaḥ /
ata eva vimarśāvasare 'syānupanyāsaḥ /
yadvi dvyahādinirvartanīyamekasya puṃsaścoditaṃ karma tasya pūrvedyuranuṣṭhitasyāsti smṛtiriti vakyavye 'nuḥ pratyabhijñānasūcanārthaḥ /
ata eva so 'hamasmītyuktam /
#punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravatīti# /
ayanaṃ āyaḥ niyamena gamanaṃ nyāyaḥ /
jīvaḥ pratinyāyaṃ saṃprasāde suṣuptāvasthāyāṃ buddhāntāyādravati āgacchati pratiyoni /
yohi vyāghrayoniḥ suṣupto buddhāntamāgacchan sa vyāghra eva bhavati na jātyantaram /
tadidamuktam- #na iha vyāghro vā siṃho veti /
atha tatra supta utiṣṭhediti# /
yo hi jīvaḥ suptaḥ sa śarīrāntaraṃ uttiṣṭhati śarīrāntaragatastu suptajīvasaṃbandhini śarīra uttiṣṭhati, tataśca na śarīrāntare vyavahāralopa ityarthaḥ /
#apica na jīvo nāma kaścitparasmādanya iti# /
yathā ghacākāśo nāma na paramākāśādanyaḥ /
atha cānya iva yāvaddhaṭamanuvartate /
na cāsau durvivecastadupādherghacaṭasya viviktatvāt /
evamanādyanirvacanīyāvidyopadhānabhedopādhikalpito jīvo na vastutaḥ paramātmano bhidyate tadupādyudbhavābhibhavābhyāṃ codbhūta ivābhibhūta iva pratīyate /
tataśca suṣuptādāvapi abhibhūta iva jāgradavasthādiṣudbhūta iva /
tasya cāvidyātadvāsanopādheranāditayā kāryakāraṇabhāvena pravahataḥ suvivecatayā tadupahito jīvaḥ suviveca iti
3.2.4.10.
#sugdher'dhasaṃpattiḥ pariśeṣāt# /
viśeṣavijñānābhāvānmūrcchā jāgarasvapnāvasthābhyāṃ bhidyate punarutthānācca maraṇāvasthāyāḥ /
ataḥ suṣuptireva mūrcchā viśeṣajñānābhāvāviśeṣāt /
cirānucchvāsavepathuprabhṛtayastu supteravāntaraprabhedāḥ /
tadyathā kaścitsuptotthitaḥ prāha sukhamahamasvāpsaṃ laghūni me gātrāṇi prasannaṃ me mana iti, kaścitpunarduḥkhasamasvāpsaṃ gurūṇi me gātrāṇi bhramatyanavasthitaṃ me mana iti /
na caitāvatā suṣuptirbhidyate /
tathā vikārāntare 'pi mūrcchā na suṣupterbhidyate /
tasmāllokaprasiddhyabhāvānneyaṃ pcamyavastheti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-yadyapi viśeṣavijñānopaśamena mohasuṣuptayoḥ sāmyaṃ tathāpi naikyam /
nahi viśeṣavijñānasadbhāvasāmyamātreṇa svapnajāgarayorabhedaḥ /
bāhyendriyavyāpārabhāvābhāvābhyāṃ tu bhede tayoḥ suṣuptamohayorapi prayojanabhedātkāraṇabhedāllakṣaṇabhedācca bhedaḥ /
śramāpanuttyarthā hi brahmaṇā saṃpattiḥ suṣaptam /
śarīratyāgārthā tu brahmaṇā saṃpattirmohaḥ /
yadyapi satyapi mohe na maraṇaṃ tathāpyasati mohe na maraṇamiti maraṇārtho mohaḥ /
musalasaṃpātādinimittatvānmohasya śramādinimittatvācca suṣuptasya sukhanetrādivikāralakṣaṇatvānmohasya prasannavadanatvādilakṣaṇabhedācca suṣuptasyāsuṣuptasya tvavāntarabhede 'pi nimittaprayojanalakṣaṇābhedādekatvam /
tasmāt suṣuptamohāvasthayorbrahmaṇā saṃpattāvapi suṣupte yādṛśī saṃpattirna tādṛśī moha ityardhasaṃpattiruktā /
sāmyavaiṣamyābhyāmardhatvam /
yadā naitadavasthāntaraṃ tadā bhedāttatpravilāya yatnāntaramāstheyam /
abhede tu na yatnānramiti cintāprayojanam
3.2.5.11.
#na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi# /
avāntarasaṃgatimāha- #yena brahmaṇā suṣuptādiṣviti# /
yadyapi 'tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ' ityatra niṣprapañcameva brahmopapāditaṃ tathāpi prapañcaliṅgānāṃ bahvīnāṃ śrutīnāṃ darśanādbhavati punarvicikitsā atastannivāraṇāyārambhaḥ /
tasya ca tattvajñānamapavargopayogīti prayojanavān vicāraḥ /
tatrobhayaliṅgaśravaṇādubhayarūpatvaṃ brahmaṇaḥ prāptam /
tatrāpi saviśeṣatvanirviśeṣatvayorvirodhātsvābhāvikatvānupapatterekaṃ svato 'paraṃ tu parataḥ /
naca yatparatastadapāramārthikam /
nahi cakṣurādīnāṃ svataḥpramāṇabhūtānāṃ doṣato 'prāmāṇyamapāramārthikam /
viparyajñānalakṣaṇakāryānutpādaprasaṅgāt /
tasmādubhayaliṅgakaśāstraprāmāṇyādubhayarūpatā brahmaṇaḥ pāramārthikīti prāpta ucyate-na sthānata upādhito 'pi parasya brahmaṇa ubhayacihnatvasaṃbhavaḥ /
ekaṃ hi pāramārthikamanyadadhyāripatam /
pāramārthikatve hyupādhijanitasya rūpasya brahmaṇaḥ pariṇāmo bhavet /
sa ca prākpratiṣiddhaḥ /
tatpāriśeṣyātsphaṭikamaṇeriva svabhāvasvacchaghavalasya lākṣārasavasekopādhirūpaṇimā sarvagandhatvādiraupādhiko brahmaṇyadhyasya iti paśyāmo nirviśeṣatāpratipādanārthatvācchutīnām /
saviśeṣatāyāmapi 'yaścāyamasyāṃ pṛthivyāṃ tejomayaḥ' ityādīnāṃ śrutīnāṃ brahmaikatvapratipādanaparatvādekatvanānātvayoścaikasminnasaṃbhavādekatvāṅgatvenaiva nānātvapratipādanaparyavasānāt, nānātvasya pramāṇāntarasiddhatayānuvādyatvādekatvasya cānadhigatervidheyatvopapatterbhedadarśananindayā ca sākṣādbhūyasībhiḥ śrutibhirabhedapratipānādākāravadbrahmaviṣayāṇāṃ ca kāsāṃcicchutīnāmupāsanāparatvamasati bādhake 'nyaparādvacanātpratīyamānamapi gṛhyate /
yathā devatānāṃ vigrahavattvam /
santi cātra sākṣādvaitāpavādenādvaitapratipādanaparāḥ śataśaḥ śrutayaḥ /
kāsāṃcicca dvaitābhidhāyinīnāṃ tatpravilayaparatvam /
tasmānnirviśeṣamekarūpaṃ caitanyaikarasaṃ sadbrahma paramārthataḥ, viśeṣāśca sarvagandhatvavāmanītvādaya upādhivaśādadhyastā iti siddham /
śeṣamatirohitārtham
3.2.5.12.
3.2.5.13.
3.2.5.13.
3.2.5.14.
3.2.5.15.
3.2.5.16.
3.2.5.17.
3.2.5.18.
3.2.5.19.
3.2.5.20.
3.2.5.21.
#atra keciddve adhikaraṇe kalpayantīti# /
kiṃ sāllakṣaṇaṃ ca prakāśalakṣaṇaṃ ca brahma kiṃ sallakṣaṇameva brahmeti prakāśalakṣaṇameveti tatra pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- #prakāśavaccāvaiyarthyāt# /
cakārātsacca /
avaiyarthyāt /
brahmaṇi sacchuteḥ siddhāntayati- #āha ca tanmātram# /
prakāśamātram /
nahi sattvaṃ nāma prakāśarūpādanyat, yathā sarvagandhatvādayo 'pi tu prakāśarūpameva saditi nobhayarūpatvaṃ brahmaṇa ityarthaḥ /
tadetadanenopanyasya dūṣitam /
sattāprakāśayorekatve nobhayalakṣaṇatvam /
bhede na sthānato 'pīti nirākṛtamiti nādhikaraṇāntaraṃ prayojayati /
paramārthastvabheda eva prakarṣaprakāśavaditi /
#sarveṣāṃ ca sādhāraṇe pravilayārthatve sati 'arūpavadeva hi tatpradhānatvāt' iti vinigamanakāraṇavacanamanavakāśaṃ syāt# /
evaṃ hi tasyāvakāśaḥ syādyāda kāścidupāsanāparatayā rūpamācakṣīran kāścinnīrūpabrahmapratipādanaparā bhaveyuḥ /
sarvāsāṃ tu pravilayārthatvena nīrūpabrahmapratipādanārthatve ukto vinigamanaheturna syādityarthaḥ /
#ekaniyogapratīteḥ prayājadarśapūrṇamāsavākyavadityadhikārābhiprāyam,#anubandhabhedāttu bhinno 'nayorapi niyoga iti /
#ko 'yaṃ prapañcapravilaya iti# /
vāstavasya vā prapañcasya pravilayaḥ sarpiṣa ivāgnisaṃyogāt /
samāropitasya vā rajjvāṃ sarpabhāvasyeva rajjutattvaparijñānāt /
na tāvadvāstavaḥ sarvasādhāraṇaḥ pṛthivyādiprapañcaḥ puruṣamātreṇa śakyaḥ samucchettum /
apica prahlādaśukādibhiḥ puruṣadhaureyaiḥ samūlamunmūlitaḥ prapañca iti śūnyaṃ jagadbhavet /
naca vāstavaṃ tattvajñānena śakyaṃ samucchettum /
āropitarūpavirodhitvāttvajñānasyetyuktam /
samāropitarūpastu prapañco brahmatattvajñāpanaparaireva vākyairbrahmatattvamavabodhayadbhiḥ śakyaḥ samucchettumiti kṛtamatra vidhinā /
nahi vidhiśatenāpi vinā tattvāvabodhanaṃ pravartasvātmajñāna iti vā kuru prapañcapravilayaṃ veti pravartitaḥ śaknoti prapañcapravilayaṃ kartum /
na cāsyātmajñānavidhiṃ vinā vedāntārthabrahmatattvāvabodho na bhavati /
maulikasya svādhyāyādhyayanavirodhereva vivakṣitārthatayā sakalasya vedarāśeḥ phalavadarthāvabodhanaparatāmāpādayato vidyamānatvāt /
anyathā karmavidhivākyānyapi vidhyantaramapekṣeranniti /
naca cintāsākṣātkārayorvidhiriti tattvasamīkṣāyāmasmābhirūpapāditam /
vistareṇa cāyamarthastatraiva prapañcitaḥ /
tasmāt 'jartilayavāgvā juhuyāt' itivadvidhisarūpā ete 'ātmā vā are draṣṭavya' ityādayo na tu vidhaya iti /
tadidamuktam- #draṣṭavyādiśabdā api tattvābhimudhīkaraṇapradhānā na tattvāvabodhavidhipradhānā iti# /
apica brahmatattvaṃ niṣprapañcamuktaṃ na tatra niyojyaḥ kaścitsaṃbhavati /
jīvo hi niyojyo bhavet, sa cetprapañcapakṣe vartate ko niyojyastasyocchinnatvāt /
atha brahmapakṣe tathāpyaniyojyaḥ, brahmaṇo 'niyojyatvāt /
atha brahmaṇo 'nanyo 'pyavidyayānya iveti niyojyaḥ /
tadayuktam /
brahmabhāvaṃ pāramārthikamavagamayatāgamenāvidyāyā nirastatvāt /
tasmānniyojyābhāvādapi na niyogaḥ /
tadidamuktam- #jīvo nāma prapañcapakṣasyaiveti# /
apica jñānavidhaparatve tanmātrāttu jñānasyānutpattestattvapratipādanaparatvamabhyupagamanīyam /
tatra varaṃ tattvapratipādanaparatvamevāstu tasyāvaśyābhyupagantavyatvenobhayavādisiddhatvāt /
evaṃ ca kṛtaṃ tattvajñānavidhinetyāha- #jñeyābhimukhasyāpīti# /
naca tacchakyaṃ vāpi yuktamityāha- #naca pramāṇāntareṇeti /
kiñcānyanniyoganiṣṭhatayaiva ca paryavasyatyāmnāye yadabhyupagataṃ#bhavadbhiḥ śāstraparyālocanayāniyojyabrahmātmatvaṃ jīvasyeti tadetacchāstrāvirodhādapramāṇakam /
athaitacchāstramaniyojyabrahmātmatvaṃ ca jīvasya pratipādayati jīvaṃ ca niyuktaṃ tato dvyarthaṃ ca viruddhārtha ca syādityāha- #atheti# /
darśapaurṇamāsādivākyeṣu jīvasyāniyojyasyāpi vastuto 'dhyastaniyojyabhāvasya niyojyatā yuktā /
nahi tadvākyaṃ tasya niyojyatāmāhāpi tu laukikapramāṇasiddhāṃ niyojyatāmāśritya darśapūrṇamāsau vidhatte /
idaṃ tu niyojyatāmapanayati ca niyuṅkte ceti durghaṭamiti bhāvaḥ /
#niyogaparatāyāṃ ceti# /
paurvāparyālocanayā vedāntānāṃ tattvaniṣṭhatā śrutā na śrutā niyoganiṣṭhatetyarthaḥ /
apica niyoganiṣṭhatve vākyasya darśapaurṇāmāsakarmaṇa ivāpūrvāvāntaravyāpārādātmajñānakarmaṇo 'pyapūrvāvāntaravyāpārādeva svargādiphalavanmokṣasyānandarūpaphalasya siddhiḥ /
tathā cānityatvaṃ sātiśayatvaṃ svargavadbhavedityāha- #karmaphalavaditi /
apica brahmavākyeṣviti# /
saprapañcaniṣprapañcopadeśeṣu hi sādhyānubandhabhedādekaniyogatvamasiddham /
darśaporṇamāsaprayājavākyeṣu tu yadyapyanubandhabhedastathāpyadhikārāṃśasya sādhyasya bhedābhāvādabheda iti
3.2.6.22.
#prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati tato vravīti ca bhūyaḥ /
adhikaraṇaviṣayamāha-dve vāva brahmaṇo rūpe iti# /
dve eva brahmaṇo rūpe brahmaṇaḥ paramārthato 'rūpasyādhyāropite dve eva rūpe tābhyāṃ hi tadrūpyate /
te darśayati- #mūrte caivāmūrte ca# /
samuccīyamānāvadhāraṇam /
atra pṛthivyaptejāṃsi trīṇi bhūtāni brahmaṇo rūpaṃ mūrtaṃ mūrcchitāvayavamitaretarānupraviṣṭāvayavaṃ kaṭhinamiti yāvat /
tasyaiva viśeṣaṇāntarāṇi-martyaṃ maraṇadharmakam /
sthitamavyāpi /
avacchinnamiti yāvat /
sat anyebhyo viśiṣyamāṇamasādhāraṇadharmavaditi yāvat /
gandhasnehoṣṇatāścānyonyavyavacchedahetavo 'sādhāraṇā dharmāḥ /
tasyaitasya brahmarūpasya tejo 'bannasya caturviśeṣaṇasyaiṣa rasaḥ sāro ya eṣa savitā sapati /
athāmūrtaṃ vāyuścāntarikṣaṃ ca taddhi na kaṭhinamityamūrtametadamṛtamamaraṇadharmakam /
mūrtaṃ hi mūrtāntareṇābhihanyamānamavayavaviśleṣāddhvaṃsate natu tathābhāvaḥ saṃbhavatyamūrtasya /
etadyadeti gacchati vyāpnotīti /
etattyaṃ nityaparokṣamityarthaḥ /
tasyaitasyāmūrtasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso ya eṣa gatasmin savitṛmaṇḍale puruṣaḥ /
karaṇātmako hiraṇyagarbhaprāṇāhvayastyasya hyeṣa rasaḥ sāro nityaparokṣatā ca sāmyamityadhidaivatam /
athādhyātmamidameva mūrtaṃ yadanyatprāṇāntarākāśābhyāṃ bhūtatrayaṃ rīrārambhakametanmartyametatsthitametatsattasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso yaccakṣuḥ sato hyoṣa rasa iti /
athāmūrtaṃ prāṇaśca yaścāyamantarātmannākāśa etadamṛtametadyadetattyaṃ tasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso yo 'yaṃ dakṣiṇekṣan puruṣastyasya hyeṣa rasaḥ /
liṅgasya hi karaṇātmakasya hiraṇyagarbhasya dakṣiṇamakṣyadhiṣṭhānaṃ śruteradhigatam /
tadevaṃ brahmaṇa aupādhikayormūrtāmūrtayorādhyātmikādhidaivikayoḥ kāryakāraṇabhāvena vibhāgo vyākhyātaḥ sattyacchabdavācyayoḥ /
athedānīṃ tasya karaṇātmanaḥ puruṣasya liṅgasya rūpaṃ vaktavyam /
etaduktaṃ bhati-mūrtāmūrtavāsanāvijñānamayasya vicitraṃ rūpaṃ liṅgasyeti /
tadevaṃ niravaśeṣaṃ savāsanaṃ satyarūpamuktvā yattatsatyasya satyamuktaṃ brahma tatsvarūpāvadhāraṇārthamidamārabhyate /
yataḥ satyasya rūpaṃ niḥśeṣamuktamato 'vaśiṣṭaṃ satyasya yatsatyaṃ tasyānantaraṃ taduktihetukaṃ svarūpaṃ vakyavyamityāha- #athāta ādeśaḥ#kathanaṃ satyasatyasya paramātmanastamāha- #neti netīti# /
etadarthakathanārthamidamadhikaraṇam /
nanu kimetāvadevādeśyaṃ nāparamastītyarthaḥ /
atraivamarthenetinā yatsaṃnihitaṃ parāmṛṣṭaṃ tanniṣidhyate nañā saṃnihitaṃ ca mūrtāmūrtaṃ savāsanaṃ rūpadvayam /
tadavacchedakatvena ca brahma /
tatredaṃ vicāryate-kiṃ rūpadvayaṃ savāsanaṃ brahma ca sarvameva ca pratiṣidhyate, uta brahmaivātha savāsanaṃ rūpadvayaṃ brahma tu pariśiṣyata iti /
yadyapi teṣu teṣu vedāntapradeśeṣu brahmasvarūpaṃ pratipāditaṃ tadasadbhāvajñānaṃ ca ninditam /
'astītyevopalabdhavyaḥ' iti cāsya sattvamavadhāritaṃ tathāpi sadbodharūpaṃ tadbrahma savāsanamūrtāmūrtarūpasādhāraṇatayā ca sāmānyaṃ tasya caite viśeṣā mūrtāmūrtādayaḥ /
naca tattadviśeṣaniṣedhe sāmānyamavasthātumarhati nirviśeṣasya sāmānyasyāyogāt /
yathāhuḥ-'nirviśeṣaṃ na sāmānyaṃ bhavecchuśaviṣāṇavat' iti /
tasmāttadviśeṣedhe 'pi tatsāmānyasya brahmaṇo 'navasthānātsarvasyaivāyaṃ niṣedhaḥ /
ata eva nahyetasmāditi netyanyatparamastīti niṣedhāt paraṃ nāstīti sarvaniṣedhameva tattvamāha śrutiḥ /
'astītyevopalabdhavyaḥ' iti copāsanāvidhānavanneyaṃ, na tvastitvamevāsya tattvam /
tatpraśaṃsārthaṃ cāsadbhāvajñānanindā /
yaccānyatra brahmasvarūpapratipādanaṃ tadapi mūrtāmūrtarūpapratipādanavanniṣedhārtham /
asaṃnihito 'pi ca tatra niṣedho yogyatvātsaṃbhansyate /
yathāhuḥ-'yena yasyābhisaṃbandho dūrasthasyāpi tena saḥ' iti /
tasmātsarvasyaivāviśeṣeṇa niṣedha iti prathamaḥ pakṣaḥ /
athavā pṛthivyādiprapañcasya samastasya pratyakṣādipramāṇasiddhatvāt, brahmaṇastu vāṅmanasāgocaratayā sakalapramāṇavirahāt, katarasyāstu niṣedha iti viśaye prapañcapratiṣedhe samastapratyakṣādivyākopaprasaṅgāt, brahmapratiṣedho tvavyākopādbrahmaiva pratiṣedhena saṃbadhyate yogyatvānna prapañcastadvaiparītyāt, vīpsā tu tadatyantābhāvasūcanāyeti madhyamaḥ pakṣaḥ /
tatra prathamaṃ pakṣaṃ nirākaroti- #na tāvadubhayapratiṣedha upapadyate śūnyavādaprasaṅgāditi# /
ayamabhisaṃdhiḥ-upādhayo hyamī pṛthivyādayo 'vidyākalpitā na tu śoṇakarkādaya iva viśeṣā aśvatvasya /
na copādhivigame upahitasyābhāvo 'pratītirvā /
nahyupādīnāṃ darpaṇamaṇikṛpāṇādīnāmapagame mukhasyābhāvo 'pratitirvā /
tasmādupādhiniṣedhe 'pi nopahitasya śaśaviṣāṇāyamānatāpratyayo vā /
na cetīti saṃnidhānāviśeṣātsarvasya pratiṣedhyatvamiti yuktam /
nahi bhāvamanupāśritya pratiṣedha upapadyate /
kiñciddha kkacinniṣidhyate /
nahyanāśrayaḥ pratiṣedhaḥ śakyaḥ pratipattum /
tadidamuktam- #apariśiṣyamāṇe cānyasminya itaraḥ pratiṣeddhumārabhyate tasya pratiṣedbhumaśakyatvāttasyaiva paramārthatvāpatteḥ pratiṣādhānupapattiḥ# /
madhyamaṃ pakṣaṃ pratikṣipati- #nāpi brahmapratiṣedha upapadyate# /
yuktaṃ yannaisargikāvidyāprāptaḥ prapañcaḥ pratiṣidhyate prāptipūrvakatvātpratiṣedhasya /
brahma tu nāvidyāsiddhaṃ, nāpi pramāṇāntarāt /
tasmācchabdena prāptaṃ pratiṣedhanīyam /
tathāca yastasya śabdaḥ prāpakaḥ sa tatpara iti sa brahmaṇi pramāṇamiti kathamasya niṣedho 'pi pramāṇavān /
naca paryudāsādhikaraṇapūrvapakṣanyāyena vikalpaḥ vastuni siddhasvabhāve tadanupapatteḥ /
na cāvāṅmanasagocaro buddhāvalokhituṃ śakyaḥ /
aśakyaśca kathaṃ niṣidhyate /
prapañcastvanādyavidyāsiddho 'nūdya brahmaṇi pratiṣidyata iti yuktam /
tadimāmanupapattimabhipretyoktam-'nāpi brahmapratiṣedha upapadyate' iti /
hetvantaramāha-brahma te bravāṇīti /
upakramavirodhāditi /
upakramaparāmarśopasaṃhāraparyālocanayā hi vedāntānāṃ sarveṣāmeva brahmaparatvamupapāditaṃ prathame 'dhyāye /
na cāsatyāmākāṅkṣāyāṃ dūratasthena pratiṣedhenaiṣāṃ saṃbandhaḥ saṃbhavati /
yacca vāṅmanasātītatayā brahmaṇastatpratiṣedhasya na pramāṇāntaravirodha iti tatrāha- #vāṅmanasātītatvamapīti# /
pratipādayanti vedāntā mahatā prayatnena brahma /
naca niṣedhasya tatpratipādanam, anupapatterityuktamadhastāt /
idānīṃ tu niṣprayojanamityuktaṃ 'prakṣālanāddhi paṅkasya' iti nyāyāt /
tasmādvedāntavācā manasi saṃnidhānādbrahmaṇo vāṅmanasātītatvaṃ nāñjasamapi tu pratipādanaprakriyopakrama eṣaḥ /
yathā gavādayo viṣayāḥ sākṣācchṛṅgagrāhikayā pratipādyante pratiyante ca naivaṃ brahma /
yathāhuḥ-'bhedaprapañcavilayadvāreṇa ca nirūpaṇam' iti /
nanu prakṛtapratiṣedhe brahmaṇo 'pi kasmānna pratiṣejha ityata āha- #yaddhi prakṛtaṃ prapañcitaṃ ceti# /
pradhānaṃ prakṛtaṃ prapañcasya pradhānaṃ na brahma tasya ṣaṣṭhyantatayā prapañcāvacchekatvenāpradhānatvādityarthaḥ /
tato 'nyadbravītīti neti netīti pratiṣedhādanyadbhūyo bravītīti tannirvacanam /
nahyetasmādityasya yadā nahyetasmāditi neti netyādiṣṭādbrahmaṇo 'nyatparamastīti vyākhyānaṃ tadā prapañcapratiṣedhādanyadbrahmaiva bravītīti vyākhyeyam /
yadā tu nahyetasmāditi sarvanāmnā pratiṣedho brahmaṇa ādeśaḥ parāmṛśyate tadāpi prapañcapratiṣedhamātraṃ na pratipattavyamapi tu tena pratiṣedhena bhāvarūpaṃ brahmopalakṣyate /
kasmādtyata āha- #tato bravīti ca bhūya iti# /
yasmātpratiṣedhasya parastādapi bravīti /
atha brahmaṇo nāmadheyaṃ nāma satyasya satyamiti tadvyācaṣṭe śrutiḥ-'prāṇā vai satyam' iti /
māhārajanādyupamitaṃ liṅgamupalaṅayati /
tat khalu satyamitarāpekṣayā tasyāpi paraṃ satyaṃ brahma /
tadevaṃ yataḥ pratiṣedhasya parastadbravīti tasmānna prapañcapratiṣedhamātraṃ brahmāpi tu bhāvarūpamiti /
tadevaṃ pūrvasmin vyākhyāne nirvacanaṃ bravītīti vyākhyātam /
asmistuṃ satyasya satyamiti bravītīti vyākhyeyam /
śeṣamatirohitārtham
3.2.6.24.
3.2.6.25.
3.2.5.26.
3.2.6.27.
#ubhayavyapadeśāttvahikuṇḍalavat# /
anenāhirūpeṇābhedaḥ /
kuṇḍalādirūpeṇa tu bheda ityuktaṃ tena viṣayabhedādbhedābhedayoravirodha ityekaviṣayatvena vā sarvadopalabdheravirodhaḥ /
viruddhamiti hi naḥ kka saṃpratyayo na yatpramāṇenopalabhyate /
āgamataśca pramāṇādekagocarāvapi bhedābhedau pratīyamānau na virodhamāvahataḥ savitṛprakāśayoriva pratyakṣātpramāṇādbhedābhedāviti
3.2.6.28.
prakārāntareṇa bhedābhedayoravirodhamāha-prakāśāśrayavadvā tejastvāt
3.2.6.29.
tadevaṃ paramatamupanyasya svamatamāha- #pūrvavadvā# /
ayamabhisaṃdhiḥ-yasya mataṃ vastuno 'hitvenābhedaḥ /
kuṇḍalatvena bheda iti,
sa evaṃ bruvāṇaḥ praṣṭavyo jāyate, kimahitvakuṇḍalatve vastuno bhinne utābhinne iti /
yadi bhinne, ahitvakuṇḍalatve bhinne iti vaktavyaṃ na tu vastunastābhyāṃ bhedābhedau /
nahyanyabhedābhedābhyāmanyadbhinnamabhinnaṃ vā bhavitumarhati /
atiprasaṅgāt /
atha vastuno na bhidyete ahitvakuṇḍalatve tathā sati ko bhedābhedayorviṣayabhedastayorvastuno 'nanyatvenābhedāt /
na caikaviṣayatve 'pi sadānubhūyamānatvādbhedābhedayoravirodha svarūpaviruddhayorapyavirodhe kka nāma virodho vyavatiṣṭheta /
naca sadānubhūyamānaṃ vicārāsahaṃ bhāvikaṃ bhavitumarhati /
dehātmabhāvasyāpi sarvadānubhūyamānasya bhāvikatvaprasaṅgāt /
prapañcitaṃ caitadasmābhiḥ prathamasūtra iti neha prapañcitam /
tasmādanādyavidyāvikrīḍitamevaikasyātmano jīvabhāvabhedo na bhāvikaḥ /
tathāca tattvajñānadavidyānivṛttāvapavargasiddhiḥ /
tāttvikatve tvasya na jñānānnivṛttisaṃbhavaḥ /
naca tattvajñānādanyadapavargasādhanamasti /
yathāha śrutiḥ-'tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya' iti /
śeṣamatirohitārtham
3.2.6.30.
3.2.7.31.
#paramataḥ setūnmānasaṃbandhabhedavyapadeśebhyaḥ# /
yadyapi śrutiprācuryādbrahmavyatiriktaṃ tattvaṃ nāstītyavadhāritaṃ tathāpi setvādiśrutīnāmāpātatastadvirodhadarśanāttatpratisamādhānārthamayamārambhaḥ /
#jāṅgalaṃ#sthalam /
prakāśavadanantavajjyotiṣmadāyatanavaditi pādā brahmaṇaścatvārasteṣāṃ pādānāmardhānyaṣṭau śaphāḥ /
te 'ṣṭāvasya brahmaṇa ityaṣṭaśaphaṃ brahma /
ṣoḍaśa kalā asyeti ṣośakalam /
tadyathā prācī pratīcī dakṣiṇodīcīti catasraḥ kalā avayavā iva kalāḥ sa prakāśavānnāma prathamaḥ pādaḥ /
etadupāsanāyāṃ prakāśavān mukhyo bhavatīti prakāśavān pādaḥ /
athāparāḥ pṛthivyantarikṣaṃ dyauḥ samudra iti catasraḥ kalā eṣa dvitīyaḥ pādo 'nantatavānnāma /
so 'yamanantavattvena guṇonopāsyamāno 'nantatvamupāsakasyāvahatīti anantavān pādaḥ /
athāgniḥ sūryaścandramā vidyuditi catasraḥ kalāḥ sa jyotiṣmānnāma pādastṛtīyastadupāsanājjyotiṣmān bhavatīti jyotiṣmān pādaḥ /
atha ghrāṇaścakṣuḥ śrotraṃ vāgiti catasraḥ kalāścaturthaḥ pāda āyatanavānnāma /
ete ghrāṇādayo hi gandhādiviṣayā mana āyatanamāśritya bhogasādhanaṃ bhavantītyāyatanavānnāma pādaḥ /
tadevaṃ catuṣpādbrahmāṣṭaśaphaṃ ṣoḍaṣakalamunmiṣitaṃ śrutyā /
atastato brahmaṇaḥ paramanyadasti /
syādetat /
asti cet parisaṃkhyāyocyatāmetāvaditi /
ata āha-amitamastīti /
pramāṇasiddham /
na tvetāvadityarthaḥ /
bhedavyapadeśaśca triprakāraḥ-ādhārataścātideśataścāvadhitaśca
3.2.7.32.
sāmānyāttu /
jagatastanmaryādānāṃ ca vidhārakatvaṃ ca setusāmānyam /
yathā hi tantavaḥ paṭaṃ vidhārayanti tadupādānatvādevaṃ brahmāpi jagadvidhārayati tadupapādakatvāt /
tanmaryādānāṃ ca vidhārakaṃ brahma /
itarathāticapalasthūlabalavatkallolamālākalilo jalanidhirilāparimaṇḍalamavagilet /
vaḍavānalo vā visphurjitajvālājaṭilo jagadbhasmasādbhāvayet /
pavanaḥ pracaṇḍo vākāṇḍameva brahmāṇḍaṃ vighaṭa...diti(?) /
tathāca śrutiḥ-'bhīṣāsmādvātaḥ pavate' ityādikā
3.2.7.33.
#buddhyarthaḥ pādavat# /
manaso brahmapratīkasya samāropitabrahmabhāvasya vāgghrāṇaścakṣuḥ śrotramiti catvāraḥ pādāḥ /
mano hi vaktavyaghrātavyadraṣṭavyaśrotavyān gocarān vāgādibhiḥ saṃcaratīti saṃcaraṇasādhāraṇatayā manasaḥ pādastadidamadhyātman /
ākāśasya brahmapratīkasyāgnirvāyurādityo diśa iti catvāraḥ pādāḥ /
te hi vyāpino nabhasa udara iva goḥ pādā vilagnā upalakṣyanta iti pādastadidamadhidaivatam /
tadanena pādavaditi vaidikaṃ nidarśanaṃ vyākhyāya laukikaṃ cedaṃ nidarśanamityāha- #athavā pādavaditi /
tadvaditi# /
ihāpi mandabuddhīnāmādhyānavyavahārāyetyarthaḥ
3.2.7.34.
#sthānaviśeṣātprakāśādivat# /
buddhyādyupādhisthānaviśeṣayogādudbhūtasya jāgratsvapnayorviśeṣavijñānasyopādhyupaśame 'bhibhave suṣuptāvasthānamiti /
tathā bhedavyapadeśo 'pi trividho brahmaṇa upādhibhedāpekṣayeti /
yathā saudhajālamārganiveśinyaḥ savitṛbhāso jālamārgopādhibedādbhinnā bhāsante tadvigame tu gabhastimaṇḍalenaikībhavantyatastena saṃbadhyanta evamihāpīti
3.2.7.35.
syādetat /
ekībhāvaḥ kasmādiha saṃbandhaḥ kathañcidvyākhyāyate na mukhya evetyetatsūtreṇa pariharati- #upapattaśca# /
svamapīta iti hi svarūpasaṃbandhaṃ brūte /
svabhāvaścedanena saṃbandhatvena spṛṣṭastataḥ svābhāvikastādātmyānnātiricyata iti tarkapāda upapāditamityarthaḥ /
tathā bhedo 'pi trividho vānyādṛśaḥ svābhāvika ityarthaḥ
3.2.7.36.
#tathānyapratiṣedhāt# /
sugamena bhāṣyeṇa vyākhyātam
3.2.7.37.
#anena sarvagatatvamāyāmaśabdādibhyaḥ# /
brahmādvaitasiddhāvapi na sarvagatatvaṃ sarvavyāpitā sarvasya brahmaṇā svarūpeṇa rūpavattvaṃ sidhyatītyata āha- #anena setvādinirākaraṇena#parahetunirākaraṇenānyapratiṣedhasamāśrayaṇena ca svasādhanopanyāsena ca sarvagatatvamapyātmanaḥ siddhaṃ bhavati /
advaita siddhe sarvo 'yamanirvacanīyaḥ prapañcāvabhāso brahmādhiṣṭhāna iti sarvasya brahmasaṃbandhādbrahma sarvagatamiti siddham
3.2.8.38.
#phalamata upapatteḥ#siddhāntopakramamidamadhikaraṇam /
syādetat /
nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvasya brahmaṇaḥ kuta īśvaratvaṃ kutaśca phalahetutvamapītyata āha- #tasyaiva brahmaṇo vyāvahārikyāmiti# /
nāsya pāramārthikaṃ rūpamāśrityaitaccintyate kintu sāṃvyavahārikam /
etacca 'tapasā cīyate brahma' iti vyācakṣāṇerasmābhirūpapāditam /
#iṣṭaṃ#phalaṃ svargaḥ /
yathāhuḥ-'yanna duḥkhana saṃbhinnaṃ naca grastamanantaram /
abhilāṣopanītaṃ ca sukhaṃ svargapadāspadam' iti /
#aniṣṭa#mavīcyādisthānabhogyaṃ, #vyāmiśraṃ#manuṣyabhogyam /
#tatra tāvatpratipādyate-phalamata īśvarā#tkarmabhirārādhitādbhavitumarhati /
atha karmaṇa eva phalaṃ kasmānna bhavatītyata āha- #karmaṇastvanukṣaṇavināśinaḥ#pratyakṣavināśina iti /
codayati- #sayādetatkarma# #syādetatkarma vinaśyaditi# /
upāttamapi phalaṃ bhoktumayogyatvādvā karmāntarapratibandhādvā na bhujyata ityarthaḥ /
pariharati- #tadapi na pariśudhyatīti# /
nahi svarga ātmānaṃ labhatāmityadhikāriṇaḥ kāmayante kintu bhogyo 'smākaṃ #bhavatviti# /
tena yādṛśamebhiḥ kāmyate tādṛśasya phalatvamiti bhogyameva satphalamiti /
naca tādṛśaṃ karmānantaramiti kathaṃ phalaṃ, tadapi svarūpeṇa /
apica svarganarakau tīvratame sukhaduḥkhe iti tadviṣayeṇānubhavena bhogāparanāmnāvaśyaṃ bhavitavyam /
tasmādanubhavayogye ananubhūyamāne śaśaśṛṅgavanna sta iti niścīyate /
codayati- #athocyeta mā bhūtkarmānantaraṃ phalotpādaḥ karmākāryādapūrvātphalamutpatsyata iti# /
pariharati- #tadapi neti# /
yadyadacetanaṃ tattatsarvaṃ cetanādhiṣṭhitaṃ pravartata iti pratyakṣagamābhyāmavadhāritam /
tasmādapūrvoṇāpyacetanena cetanādhiṣṭhitenaiva pravartitavyaṃ nānyathetyarthaḥ /
na cāpūrvaṃ prāmāṇikamapītyāha- #tadastitve#
#iti#
3.2.8.39.
#śrutatvācca /
annādaḥ#annapradaḥ
3.2.8.40.
#siddhāntenopakramya pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti-dharmaṃ jaiminirata eva# /
śrutimāha- #śrūyate tāvaditi# /
nanu 'svargakāmo yajeta' ityādayaḥ śrutayaḥ phalaṃ prati na sādhanatayā yāgaṃ vidadhati /
tathāhi-yadi yāgādaya eva kriyā na tadatiriktā bhāvanā tathāpi na eva svapadebhyaḥ pūrvāparībhūtāḥ sādhyasvabhāvā avagamyanta iti na sādhyāntaramapekṣanta iti na svargeṇa sādhyāntareṇa saṃbaddhumarhanti /
athāpi taditarekiṇī bhavānāsti tathāpyasau bhāṣyapekṣāpi svapadopāttaṃ pūrvāgataṃ na bhāvyaṃ dhātvarthamapahāya na bhinnapadopāttaṃ puruṣaviśeṣaṇaṃ ca svargādi bhāṣyatayā svīkartumarhati /
na caikasmin vākye sādhyadvayasaṃbandhasaṃbhavaḥ, vākyabhedaprasaṅgāt /
na kevalaṃ śabdato vastutaśca puruṣaprayatnasya bhāvanāyāḥ sākṣāddhātvartha eva sādhyo na tu svargādistasya tadavyāpyatvāt /
svargādestu nāmapadābhidheyatayā siddharūpasyākhyātavācyaṃ sādhyaṃ dhātvarthe prati 'bhūtaṃ bhavyāyopadiśyate' iti nyāyātsādhanatayā guṇatvenābhisaṃbandhaḥ /
tathāca pāramarṣe sūtram-'dravyāṇāṃ karmasaṃyoge guṇatvenābhisaṃbandhaḥ' iti /
tathāca karmaṇo yāgāderduḥkhatvena puruṣeṇāsamīhitatvāt, samīhitasya ca svargāderasādhyatvānna yāgādayaḥ puruṣasyopakurvanyanupakāriṇāṃ caiṣāṃ na puruṣa īṣṭe anīśānaśca na teṣu saṃbhavatyadhikārītyadhikārābhāvapratipāditānarthakyaparihārāya kṛtsnasyaivāmnāyasya nirmṛṣṭanikhiladuḥkhānuṣaṅganityasukhamayabrahmajñānaparatvaṃ bhedaprapañcavilayanadvāreṇa tathāhi-sarvatraivāmnāye kkacitkasyacidbhedasya pravilayo gamyate-yathā 'svargakāmo yajeta' iti śarīrātmabhāvapraliyaḥ /
iha khalvāpātato dehātirikta āmuṣmikaphalopabhogasamartho 'dhikārī gamyate /
tatrādhikārasyoktena krameṇa nirākaraṇādasato 'pi pratīyamānasya vicārāsahasyopāyatāmātreṇāvasthānādanena vākyena dehātmabhāvapravīlayastatpareṇa kriyate /
'godohanena paśukāmasya praṇayet' ityatrāpyāpātato 'dhikṛtādhikāravagamādadhikāribhedapravilayaḥ /
niṣedhavākyāni ca sākṣādeva pravṛttiniṣedhena vidhivākyāni cānyāyi 'sāṃgrahaṇyā yajeta grāmakāmaḥ' ityādīnā na sāṃgrahaṇyādipravṛttipāraṇyapi tūpāyāntaropadeśena saṃvādidṛṣṭopāyapratiṣedhārthāni /
yathā viṣaṃ bhuṅkṣava māsya gṛhe bhuṅkṣveti /
tathāca rāgādyakṣiptapravṛttiṣedhena śāstrasya śāstratvamapyupapadyate /
rāganibandhanāṃ tūpāyopadeśadvāreṇa pravṛttimanujānato rāgasaṃbardhanādaśāstratvaprasaṅgaḥ /
tanniṣedhena tu brahmaṇi praṇidhānamādadhacchāstraṃ śāstra bhavet /
tasmātka4maphalasaṃbandhasyāprāmāṇikatvādanādivicitrāvidyāsahakāriṇa īśvarādeva karmānapekṣādvicitraphalotpattirita /
kathaṃ tarhi vidhiḥ kimatra kathaṃ pravartanāmātratvādvidhestasya cādhikāramantareṇāpyupapatteḥ /
nahi yo yaḥ pravartayati sa sarvo 'dhikṛtamapekṣate /
pavanādeḥ pravartakasya tadanapekṣatvāditiśaṅkāmapācikīrṣarāha- #tatra ca vidhiśruterviṣayabhāvopagamādyāgaḥ svargasyotpādaka iti gamyate /
anyathā hyananuṣṭhātṛko yāga āpadyeta# /
ayamabhisaṃdhiḥ-upadeśo hi vidhiḥ /
yathoktam-'tasya jñānamupadeśaḥ' iti /
upadeśaśca niyojyaprayojane karmaṇi lokaśāstrayoḥ prasiddhaḥ /
tadyathārogyakāmo jīrṇe bhuñjīta /
eṣa supanthā gacchatu bhavānaneneti /
na tvajñādiriva niyoktṛprayojanastatrābhiprāyasya pravartakatvāt, tasya cāpauruṣeye 'saṃbhavāt /
asya copadeśasya niyojyaprayojanavyāpāraviṣayatvamanuṣṭhātrapekṣitānukūlavyāpāragocaratvamasmābhirūpapāditaṃ nyāyakaṇikāyām /
tathāca 'svargakāmo yajeta' ityādiṣu svargakāmādeḥ samīhitopāyā gamyante yāgādayaḥ /
itarathā tu na sādhayitāramanugaccheyuḥ /
taduktamṛṣiṇā-'asādhakaṃ tu tādarthyāt' iti /
anuṣṭhātrapekṣitopāyatārahitapravartanāmātrārthatve yajetetyādīnāmasādhakaṃ karma yāgādi syāt /
sādhayitāraṃ nādhigacchedityarthaḥ /
na caite sākṣādbhāvanābhāvyā api kartrapekṣitasādhanatāvidhyupahitamaryādā bhāvanoddeśyā bhavitumarhanti, yena puṃsāmanupakārakāḥ santo nādhikārabhājo bhaveyuḥ /
duḥkhatvena karmaṇāṃ cetanasamāhānāspadatvāt /
svargādīnāṃ tu bhāvanāpūrvarūpakāmanopadhānācca /
prītyātmakatvācca /
nāmapadābhidheyānāmapi puruṣaviśeṣaṇānāmapi bhāvanoddeśyatālakṣaṇabhāvyatvapratīteḥ /
phalārthapravṛttabhāvanābhāvyatvalakṣaṇena ca yāgādisādhyatvena phalārthapravṛttabhāvanābhāvyatvarūpasya phalasādhyatvasya samapradhānatvābhāvenaikavākyasamavāyasaṃbhavāt, bhāvanābhāvyatvamātrasya ca yāgādisādhyatvasya karaṇe 'pyavirodhāt /
anyathā sarvatra taducchedāt /
paraśvāderapi chidādiṣu tathābhāvāt /
phalasya sākṣādbhāvanāvyāpyatvavirahiṇo 'pi taduddeśyatayā sarvatra vyāpitayā vyavasthānātsvargasādhane yāgādau svargakāmāderadhikāra iti siddham /
na cāprāptārthaviṣayāḥ sāṃgrahaṇyādiyāgavidhayaḥ parisaṃkhyāyakā niyāmakā vā bhavitumarhanti /
na cādhikārābhāve dehātmapravilayo vādhikāribhedapravilayo vā śakya upapādayitum /
āpātataḥ pratibhāne cāsya tatparatvameva nārthāyātaparatvam /
svarasataḥ pratīyamāner'the vākyasya tādarthye saṃbhavati na saṃpātāyātaparatvamucitam /
na caitāvatā śāstravyāghātaḥ /
tasya svargādyupāyāśane 'pi śāstratvopapatteḥ /
puruṣaśreyo 'bhidhāyakatvaṃ hi śāstratvam /
sarāgavītarāgapuruṣaśreyo 'bhidhāyakatvena sarvapāriṣadatayā na tattvavyāghātaḥ /
tasmādvidhiviṣayabhāvopagamādyāgaḥ svargasyotpādaka iti siddham /
#karmaṇo vā kācidavastheti# /
karmaṇo 'vāntaravyāpāraḥ /
etaduktaṃ bhavati-karmaṇo hi phalaṃ prati yatsādhanatvaṃ śrutaṃ, tannirvāhayituṃ tasyaivāvāntaravyāpāro bhavati /
naca vyāpāravati satyeva vyāpāro nāsatīti yuktam /
asatsvapyāgneyādiṣu tadupattyapūrvāṇāṃ paramāpūrve janayitavye tadavāntaravyāpāratvāt /
asatyapi ca tailapānakarmaṇi tena puṣṭau kartavyāyāmantarā tailapariṇāmabhedānāṃ tadavāntaravyāpāratvāt /
tasmātkarmakāryamapūrve karmaṇā phale kartavye tadavāntaravyāpāra iti yuktam /
yadā punaḥ phalopajananānyathānupapattyā kiñcitkalpyate tadā #phalasya vā pūrvāvasthā /
avicitrasya kāraṇasyeti# /
yadīśvarādeva kevalāditi śeṣaḥ /
karmabhirvā śubhāśubhaiḥ kāryadvaidhotpāde rāgādimattvaprasaṅga ityāśayaḥ
Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0