ભામતિ · અધ્યાય 26

3.2.1.1.
ઇદાનીં તુ તસ્યૈવ જીવસ્યાવસ્થાભેદઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વસિદ્ધ્યર્થ પ્રપઞ્ચયતે- #કિં પ્રબોધ ઇવ સ્વપ્ને ઽપિ પારમાર્થિકી સૃષ્ટિરાહોસ્વિન્માયામયીતિ# ।
યદ્યપિ બ્રહ્મણો ઽન્યસ્યાનિર્વાચ્યતયા જાગ્રત્સ્વપ્નાવસ્થાગતયોરુભયોરપિ સર્ગયોર્માયમયત્વં તથાપિ યથા જાગ્રત્સૃષ્ટિર્બ્રહ્માત્મભાવસાક્ષાત્કારાત્પ્રાગનુવર્તતે ।
બ્રહ્માત્મભાવસાક્ષાત્કારાત્તુ નિવર્તતે ।
એવં કિં સ્વપ્નસૃષ્ટિરાહોસ્વિત્ પ્રતિદિનમેવ નિવર્તત ઇતિ વિમર્શાર્થઃ ॥
#દ્વયોઃ#ઇહલોકપરલોકસ્થાનયોઃ ।
સંધૌ ભવં સંધ્યમ્ ।
ઐહલૌકિકચક્ષુરાદ્યવ્યાપારાદ્રૂપાદિસાક્ષાત્કારોપજનનાદનૈહલૌકિકં પારલૌકિકેન્દ્રિયાદિવ્યાપારસ્ય ચ ભવિષ્યતો ઽપ્રત્યુપન્નત્વેન ન પારલૌકિકમ્ ।
નચ ન રૂપાદિસાક્ષાત્કારો ઽસ્તિ સ્વપ્નદૃશઃ ।
તસ્માદુભયોર્લોકયોરસ્યાન્તરાલત્વમિતિ બ્રહ્માત્મભાવસાક્ષાત્કારાત્પ્રાક્ તથ્યરૂપૈવ સૃષ્ટિર્ભવિતુમર્હતિ ।
અયમભિસંધિઃ-ઇહ હિ સર્વાણ્યેવ મિથ્યાજ્ઞાનાન્યુદાહરણં તેષાં સત્યત્વં પ્રતિજ્ઞાયતે ।
પ્રકૃતોપયોગિતયા તુ સ્વપ્નજ્ઞાનમુદાહૃતમ્ ।
જ્ઞાનં યમર્થમવબોધયતિ સ તથૈવેતિ યુક્તમ્ ।
તથાભાવસ્ય જ્ઞાનારોહાત્ ।
અતથાત્વસ્ય ત્વપ્રતીયમાનસ્ય તથાભાવપ્રમેયવિરોધેન કલ્પનાસ્પદત્વાત્ બાધકપ્રત્યયાદતથાત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્ય બાધકત્વાસિદ્ધેઃ ।
સમાનગોચરે હિ વિરુદ્ધાર્થોપસંહારિણી જ્ઞાને વિરુધ્યતે ।
બલવદબલવત્ત્વાનિશ્ચયાચ્ચ બાધ્યબાધકભાવં પ્રતિપદ્યેતે ।
ન ચેહ સમાનવિષયત્વં, કાલભેદેન વ્યવસ્થોપપત્તેઃ ।
યથાહિ ક્ષીરં દૃષ્ટં કાલાન્તરે દધિ ભવતિ, એવં રજતં દૃષ્ટં કાલાન્તરે શુક્તિર્ભવેત્ ।
નાનારૂપં વા તદ્વસ્તુ ।
યદ્યસ્ય તીવ્રાતપક્લાન્તિસહિતં ચક્ષુઃ સ તસ્ય રજતરૂપતાં ગૃહ્ણાતિ ।
યસ્ય તુ કેવલમાલોકમાત્રોપકૃતં, સ તસ્યૈવ શુક્તિરૂપતાં ગૃહ્ણાતિ ।
એવમુત્પલમપિ નીલલોહિતં દિવા સૌરીભિર્ભાભિરભિવ્યક્તં નીલતયા ગૃહ્યતે ।
પ્રદીપાભિવ્યક્તં તુ નક્તં લોહિતતયા ।
એવમસત્યાં નિદ્રાયાં સતો ઽપિ રથાદીન્ન ગૃહ્ણાતિ નિદ્રાણસ્તુ ગૃહ્ણાતીતિ સામગ્રીભેદાદ્વા કાલભેદાદ્વા વિરોધાભાવઃ ।
નાપિ પૂર્વોત્તરયોર્બલવદબલવત્ત્વનિર્ણયઃ ।
દ્વયોરપિ સ્વગોચરચારિતયા સમાનત્વેન વિનિગમનાહેતોરભાવાત્ ।
તસ્માદપ્યવશ્યમવિરોધો વ્યવસ્થાપનીયઃ ।
તત્સિદ્ધમેતત્ ।
વિવાદાસ્પદં પ્રત્યયાઃ, સમ્યઞ્ચઃ, પ્રત્યયત્વાત્, જાગ્રત્સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયવદિતિ ।
ઇમમર્થં શ્રુતિરપિ દર્શયતિ-ઽઅથ રથાન્ રથયોગાન્ પથઃ સૃજતેઽ ઇતિ ।
નચ ઽન તત્ર રથા ન રથયોગા ન ચન્થાનો ભવન્તિઽ ઇતિ વિરોધાદુપચરિતાર્થાં સૃજત ઇતિ શ્રુતિર્વ્યાખ્યેયા ।
સૃજત ઇતિ હિ શ્રુતેર્બહુશ્રુતિસંવાદાત્પ્રમાણાન્તરસંવાદાચ્ચ બલીયસ્ત્વેન તદનુગુણતયા ન તત્ર રથા ઇત્યસ્યા ભાક્તત્વેન વ્યાખ્યાનાત્ ।
જાગ્રદવસ્થાદર્શનયોગ્યા ન સન્તિ ન તુ રથા ન સન્તીતિ ।
અત એવ કર્તૃશ્રુતિઃ શાખાન્તરશ્રુતિરુદાહૃતા ।
પ્રાજ્ઞકર્તૃકત્વાચ્ચાસ્ય પારમાર્થિકત્વં વિયદાદિસર્ગવત્ ।
નચ જીવકર્તૃકત્વાન્ન પ્રાજ્ઞકર્તૃકત્વમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ ઇતિ પ્રાજ્ઞસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાત્ ।
જીવકર્તૃકત્વે ઽપિ ચ પ્રાજ્ઞદભેદેન જીવસ્ય પ્રાજ્ઞત્વાત્ ।
અપિચ જાગ્રત્પ્રત્યયસંવાદવન્તો ઽપિ સ્વપ્નપ્રત્યયાઃ કેચિદ્દૃશ્યન્તે ।
તદ્યથા સ્વપ્ને શુક્લામ્બરધરઃ શુક્લમાલ્યાનુલેપનો બ્રાહ્મણાયનઃ પ્રિયવ્રતં પ્રત્યાહ-પ્રિયવ્રત, પઞ્ચમે ઽહનિ પ્રાતરેવોર્વરાપ્રાયભૂમિદાનેન નરપતિસ્ત્વાં માનયિષ્યતીતિ ।
સ ચ જાગ્રત્તથાત્મનો માનમનુભૂય સ્વપ્નપ્રત્યયં સત્યમભિમન્યતે ।
તસ્માત્સંધ્યે પારમાર્થિકી સૃષ્ટિઃ

3.2.1.2.

3.2.1.3.
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે- #માયામાત્રં તુ કાત્સ્નર્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્# ।
ઇદમત્રકૂતમ્ ।
ન તાવત્ ક્ષીરસ્યેવ દધિ રજતસ્ય પરિણામઃ શુક્તિઃ સંભવતિ ।
નહિ જાત્વીશ્વરગૃહે ચિરસ્થિતાન્યપિ રજતભાજનાનિ શુક્તિભાવમનુભવન્તિ દૃશ્યન્તે ।
ન ચેતરસ્ય રજતાનુભવસમયે ઽન્યો ઽનાકુલેન્દ્રિયો ન તસ્ય શુક્તિભાવમનુભવતિ પ્રત્યેતિ ચ ।
ન ચોભયરૂપં વસ્તુ ।
સામગ્રીભેદાત્તુ કદાચિદસ્ય તોયભાવો ઽનુભૂયતે કદાચિન્મરીચિતેતિ સાંપ્રતમ્ ।
પારમાર્થિકે હાસ્ય તોયભાવે તત્સાધ્યામુદાન્યોપશમલક્ષણાર્થક્રિયાં કુર્યાન્મરીચિસાધ્યામપિ રૂપપ્રકાશલક્ષણામ્ ।
ન મરીચિભિઃ કસ્યચિત્તૃષ્ણજ ઉદન્યોપશામ્યતિ ।
નચ તોયમેવ દ્વિવિધમુદન્યોપશમનમતદુપશમનમિતિ યુક્તમ્ ।
તદર્થક્રિયાકારિત્વવ્યાપ્તં તોયત્વં માત્રયાપિ તામકુર્વત્તોયમેવ ન સ્યાત્ ।
અપિચ તોયપ્રત્યયસમીચીનત્વાયાસ્ય દ્વૈવિધ્યમભ્યુપેયતે તચ્ચાભ્યુપગમે ઽપિ ન સેદ્ધુમર્હતિ ।
તથાહિ-અસમર્થવિધાપાતિ તોયમેતદિતિ મન્વાનો ન તૃષ્ણયાપિ મરીચિતોયમભિધાવેત્ યથા મરીચીનનુભવન્ ।
અથાશક્તમભિમન્યમાનો ઽભિધાવતિ ।
કિમપરાદ્ધં મરીચિષુ તોયવિપર્યાસેન સર્વજનીનેન યત્તમતિલઙ્ઘ્ય વિપર્યાસાન્તરં કલ્પ્યતે ।
નચ ક્ષીરદધિપ્રત્યયવદાચાર્યમાતુલબ્રાહ્મણપ્રત્યયવદ્વા તોયમરીચિવિજ્ઞાને સમુચ્ચિતાવગાહિનીસ સ્વાનુભવાત્પરસ્પરવિરુદ્ધયોર્બાધ્યબાધકભાવાવભાસનાત્ ।
તત્રાપિ રજતજ્ઞાનં પૂર્વમુત્પન્નં બાધ્યમુત્તરં તુ બાધકં શુક્તિજ્ઞાનં પ્રાપ્તિપૂર્વકત્વાત્પ્રતિષેધસ્ય ।
રજતજ્ઞાનાત્પ્રાક્પ્રાપકાભાવેન શુક્તેરપ્રાપ્તાયાઃ પ્રતિષેધસંભવાત્પૂર્વજ્ઞાનપ્રાપ્તં તુ રજતં શુક્તિજ્ઞાનમપબધિતુમર્હતિ ।
તદપબાધાત્મકં ચ સ્વાનુભવાદવસીયતે ।
યથાહુઃ-ઽઆગામિત્વાદબાધિત્વા પરં પૂર્વં હિ જાયતે ।
પૂર્વં પુનરબાધિત્વા પરં નોત્પદ્યતે ક્કચિત્ઽ ।
નચ વર્તમાનરજતાવભાસિ જ્ઞાનં ભવિષ્યત્તામસ્યાગોચરયન્ન ભવિષ્યતા સ્વસમયવર્તિનીં શુક્તિં ગોચરયતા પ્રત્યયેન બાધ્યતે, કાલભેદેન વિરોધાભાવાદિતિ યુક્તમ્ ।
મા નામાસ્ય જ્ઞાસીત્પ્રત્યક્ષં ભવિષ્યત્તાં તત્પૃષ્ઠભાવિ ત્વનુમાનમુપકારભાવહેતુમિવાસતિ વિનાશપ્રત્યયોપનિપાતે સ્થેમાનમાકલયતિ ।
અસતિ વિનાશપ્રત્યયોપનિપાતે રજતમિદં સ્થિરં રજતત્વાદનુભૂતપ્રત્યભિજ્ઞાતરજતવત્ ।
તથાચ રજતગોચરં પ્રત્યક્ષં વસ્તુતઃ સ્થિરમેવ રજતં ગોચરયેત્ ।
તથાચ ભવિષ્યચ્છુક્તિકાજ્ઞાનકાલં, રજતં વ્યાપ્નુયાદિતિ વિરોધાચ્છુક્તિજ્ઞાનેન બાધ્યતે ।
યથાહઃ-ઽરજતે ગૃહ્યમાણં હિ ચિરસ્થાયીતિ ગૃહ્યતે ।
ભવિષ્યચ્છુક્તિકાજ્ઞાનકાલં વ્યાપ્નોતિ તેન તત્ ॥
ઽ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષેણ ચિરસ્થાયીતિ ગૃહ્યત ઇતિ કેચિદ્વ્યાચક્ષતે ।
તદયુક્તમ્ ।
યદિ ચિરસ્થાયિત્વં યોગ્યતા ન સા પ્રત્યક્ષગોચરઃ શક્તેરતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
અથ કાલાન્તરવ્યાપિત્વં, તદપ્યયુક્તં, કાલાન્તરેણ ભવિષ્યતેન્દ્રિયસ્ય સંયોગાયોગાત્તદુપહિતસીમ્નો વ્યાપિત્વસ્યાતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
નચ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયવદત્રાસ્તિ સંસ્કારઃ યેનાવર્તમાનમપ્યાકલયેત્ ।
તસ્માદત્યન્તાભ્યાસવશેન પ્રત્યક્ષાનન્તરં શીગ્રતરોત્પન્નવિનશ્યદવસ્થાનુમાનસહિતપ્રત્યક્ષાભિપ્રાયેમેવ ચિરસ્થાયીતિ ગૃહ્યત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
અત એવૈતત્સૂક્ષ્મતરં કાલવ્યવધાનમવિવેચયન્તઃ સૌગતાઃ પ્રાહુઃ, દ્વિવિધો હિ વિષયઃ પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રાહ્યશ્ચાધ્યવસેયશ્ચ ।
ગ્રાહ્યક્ષણ એકઃ સ્વલક્ષણો ઽધ્યવસેયશ્ચ ।
ગ્રાહ્યક્ષણ એકઃ સ્લક્ષણો ઽધ્યવસેયશ્ચ સંતાન ઇતિ ।
એતેન સ્વપ્નપ્રત્યયો મિથ્યાત્વેન વ્યાખ્યાતઃ ।
યત્તુ સત્યં સ્વપ્નદર્શનમુક્તં તત્રાપ્યાખ્યાત્રા બ્રાહ્મણાયનેનાખ્યાતે સંવાદાભાવાત્ ।
પ્રિયવ્રતસ્યાખ્યાતસંવાદસ્તુ કાકતાલીયો ન સ્વપ્નજ્ઞાનં પ્રમાણયિતુમર્હતિ ।
તાદૃશસ્યૈવ બહુલં વિસંવાદદર્શદર્શિતશ્ચ વિસંવાદો ભાષ્યકૃતા કાત્સ્ન્ર્યેનાનભિવ્યક્તિં વિવૃણ્વતા ।
#રજન્યાં સુપ્ત ઇતિ# ।
રજનીસમયે ઽપિ હિ ભારતાદ્વર્ષાન્તરે કેતુમાલાદૌ વાસરો ભવતીતિ ભારતે વર્ષ ઇત્યુક્તમ્

3.2.1.4.
#સૂચકશ્ચ હિ શ્રુતેરાચક્ષતે ચ તદ્વિદઃ# ।
દર્શનં સૂચકં તચ્ચ સ્વરૂપેણ સત્ ।
અસત્તુ દૃશ્યમ્ ।
અત એવ સ્ત્રીદર્શનસ્વરૂપસાધ્યાશ્ચરમધાતુવિસર્ગાદયો જાગ્રદવસ્થાયામનુવર્તન્તે ।
સ્ત્રીસાધ્યાસ્તુ માલ્યવિલેપનદન્તક્ષતાદયો નાનુવર્તન્તે ।
#ન ચાસ્માભિઃ સ્વપ્ને ઽપિ પ્રાજ્ઞવ્યાપાર ઇતિ# ।
પ્રાજ્ઞવ્યાપારત્વેન પારમાર્થિકત્વાનુમાનં પ્રત્યક્ષેણ બાધકપ્રત્યયેન વિરુધ્યમાનં નાત્માનં લભત ઇતિ ભાવઃ ।
બન્ધમોક્ષયોરાન્તરાલિકં તૃતીયમૈશ્વર્યમિતિ

3.2.1.5.
#પરામિધ્યાનાત્તુ તિરોહિતં તતો હ્યસ્ય બન્ધવિપર્યયૌ ।
દેહયોગાદ્વા સો ઽપિ#ઇતિ સૂત્રદ્વયં કૃતોપપાદનમસ્માભિઃ પ્રથમસૂત્રે ।
નિગદવ્યાખ્યાતં ચૈતયોર્ભાષ્યમિતિ

3.2.1.6.

3.2.2.7.
#તદભાવો નાડીષુ તચ્છુતેરાત્મનિ ચ# ।
ઇહ હિ નાડીપુરિતત્પરમાત્માનો જીવસ્ય સુષુપ્તાવસ્થાયાં સ્થાનત્વેન શ્રૂયન્તે ।
તત્ર કિમેષાં સ્થાનાનાં વિકલ્પ આહોસ્વિત્સમુચ્ચયઃ ।
કિમતો યદ્યેવમ્ ।
એતદતો ભવતિ ।
યદા નાડ્યો વા પુરીતદ્વા સુષુપ્તસ્થાનં તદા વિપરીતગ્રહણનિવૃત્તાવપિ ન જીવસ્ય પરમાત્મભાવ ઇતિ ।
અવિદ્યાનિવૃત્તાવપિ જીવસ્ય પરમાત્મભાવાય કારણાન્તરમપેક્ષિતવ્યં તચ્ચ કર્મૈવ ન તુ તત્તજ્ઞાનં વિપરીતજ્ઞાનનિવૃત્તિમાત્રેણ તસ્યોપયોગાત્, વિપરીતજ્ઞાનનિવૃત્તેશ્ચ વિનાપિ તત્ત્વજ્ઞાનં સુષુપ્તાવપિ સંભવાત્ ।
તતશ્ચ કર્મણૈવાપવર્ગો ન જ્ઞાનેન ।
યથાહુઃ-ઽકર્મણૈવ તુ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા જનકાદયઃઽ ઇતિ ।
અત તુ પરમાત્મૈવ નાડીપુરીતસ્મૃતિદ્વારા સુષુપ્તિસ્થાનં તતો વિપરીતજ્ઞાનનિવૃત્તેરસ્તિ માત્રયા પરમાત્મભાવ ઉપયોગઃ ।
તયા હિ તાવદેષ જીવસ્તદવસ્થાનો ભવતિ કેવલમ્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાભાવેન સમૂલકાષમવિદ્યાયા અકાષાજ્જાગ્રત્સ્વપ્નલક્ષણં જીવસ્ય વ્યુત્થાનં ભવતિ ।
તસ્માત્પ્રયોજનવત્યેષા વિચારણેતિ ।
કિં તાવપ્રાપ્તં, નાડીપુરીતત્પરમાત્મસુ સ્થાનેષુ સુષુપ્તસ્ય જીવસ્ય નિલયં પ્રતિ વિકલ્પઃ ।
યથા બહુષુ પ્રાસાદેષ્વેકો નરેન્દ્રઃ કદાચિત્ક્કચિન્નિલીયતે કદાચિત્ક્કચિદેવમેકો જીવઃ કદાચિન્નાડીષુ કદાચિત્પુરીતતિ કદાચિદ્બ્રહ્મણીતિ ।
યથા નિરપેક્ષા વ્રીહિયવાઃ ક્રતુસાધનીભૂતપુરોડાશપ્રકૃતિતયા શ્રુતા એકાર્થા વિકલ્પ્યન્તે, એવં સપ્તમીશ્રુત્યા વાયતનશ્રુત્યા વેકનિલયનાર્થાઃ પરસ્પરાનપેક્ષા નાડ્યદયો ઽપિ વિકલ્પમર્હન્તિ ।
યત્રાપિ નાડીભિઃ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતતિ શેત ઇતિ નાડીબ3હ્મણોરાધારયોઃ સમુચ્ચયશ્રવણમ્ ।
પ્રાણશબ્દં ચ બ્રહ્મ ઽઅથાસ્મિન્ પ્રાણે બ્રહ્મણિ સ જીવ એકધા ભવતિઽ ન્નિરપેક્ષયોરવેધારત્વમ્ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
કદાચિન્નાડ્ય એવાધારઃ કદાચિન્નાડીભિઃ સંચરમાણસ્ય પુરીતદેવ ।
એવં તાભિરેવ સંચરમાણસ્ય કદાચિદ્બ્રહ્મૈવાધાર ઇતિ સિદ્ધમાધારત્વે નાડીપુરીતત્પરમાત્મનામનપેક્ષત્વમ્ ।
તથાચ વિકલ્પો વ્રીહિયવવદ્બૃહદ્રથન્તરવદ્વેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-જીવઃ સમુચ્ચયેનૈવૈતાનિ નાડ્યાદીનિ સ્વાપાયોપૈતિ ન વિકલ્પેન ।
અયમભિસંધિઃ-નિત્યવદામ્નાતાનાં યત્પાક્ષિકત્વં નામ તદ્ગત્યન્તરાભાવે કલ્પ્યતે ।
યથાહુઃ-ઽએવમેષો ઽષ્ટદોષો ઽપિ યદ્વ્રીહિયવવાક્યયોઃ ।
વિકલ્પ આશ્રિતસ્તત્ર ગતિરન્યા ન વિદ્યતેઽ ઇતિ ।
પ્રકૃતક્રતુસાધનીભૂતપુરોડાશદ્રવ્યપ્રકૃતિતયા હિ પરસ્પરાનપેક્ષૌ વ્રીહિયવૌ વિહિતૌશક્રુતશ્ચૈતૌ પ્રત્યેકં પુરોડાશમભિનિર્વર્તયિતુમ્ ।
તત્ર યદિ મિશ્રાભ્યાં પુરોડાશો ઽભિનિર્વર્ત્યેત પરસ્પરાનપેક્ષવ્રીહિયવવિધાતૃણી ઉભે અપિ શાસ્ત્રે બાધ્યેયાતામ્ ।
ન ચૈતૌ પ્રયોગવચનઃ સમુચ્ચતુમર્હતિ ।
સ હિ યથા વિહિતાન્યઙ્ગાન્યભિસમીક્ષ્ય પ્રવર્તમાનો નૈતાન્યન્યથયિતં શક્રોતિ ।
મિશ્રણે ચાન્યથાત્વમેતેષામ્ ।
ન ચાઙ્ગાનુરોધેન પ્રધાનાભ્યાસો ઽગોસવે ઉભે કુર્યાત્ઽ ઇતિવદ્યુક્તઃ ।
અશ્રુતો હ્યત્ર પ્રધાનાભ્યાસો ઽઙ્ગાનુરોધેન ચ સો ઽન્યાય્યઃ ।
ન ચાઙ્ગભૂતૈન્દ્રવાયવાદિગ્રહાનુરોધેન યથા પ્રધાનસ્ય સોમયાગસ્યાવૃત્તિરેવમત્રાપીતિ યુક્તમ્ ।
ઽસોમેનયજેતઽ ઇતિ હિ તત્રાપૂર્વયાગવિધિઃ ।
તત્ર ચ દશમુષ્ટિપરિમિતસ્ય સોમદ્રવ્યસ્ય ઽસોમમભિષુણોતિઽ, ઽસોમમભિપ્લાવયતિઽ ઇતિ ચ વાક્યાન્તરાનુલોચનયા રસદ્વારેણ યાગસાધનીભૂતસ્યેન્દ્રવાય્વાદ્યુદ્દેશેન પ્રાદેશમાત્રેષૂર્ધ્વપાત્રેષુ ગ્રહણાનિ પૃથક્પ્રકલ્પનાનિ સંસ્કારા વિધીયન્તે, નતુ સોમયાગોદ્દેશેનેન્દ્રવાય્વાદયો દેવતાશ્ચોદ્યન્તે, યેન તાસાં યાગનિષ્પત્તિલક્ષણૈકાર્થત્વેન વિકલ્પઃ સ્યાત્ ।
નચ પ્રાદેશમાત્રમેકૈકમૂર્ધ્વપાત્રં દશમુષ્ટિપરિમિતસોમરસગ્રહણાય કલ્પતે, યેન તુલ્યાર્તતયા ગ્રહણાનિ વિકલ્પેરન્ ।
નચ યાવન્માત્રમેકમૂર્ધ્વપાત્રં વ્યાપ્નોતિ તાવન્માત્રં ગૃહીત્વા પરિશષ્ટં ત્યજ્યેતેતિ યુજ્યતે ।
દશમુષ્ટિપરિમિતોપાદાનસ્યાદૃષ્ટાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવં તદ્દૃષ્ટાર્થં ભવેદ્યદિ તત્સર્વં યાગ ઉપયુજ્યેત ।
નચ દૃષ્ટે સંભવત્યદૃષ્ટકલ્પના ન્યાય્યા ।
તસ્માત્સકલસ્ય સોમરસસ્ય યાગશેષત્વેન સંસ્કારાર્હત્વાદેકૈકેન ચ ગ્રહમેન સકલસ્ય સંસ્કર્તૃમશક્યત્વાત્તદવયવસ્યૈકેન સંસ્કારે ઽવયવાન્તરસ્ય ગ્રહણાન્તરેણ સંસ્કાર ઇતિ કાર્યભેદાદ્ગ્રહણાનિ સમુચ્ચીયેરન્ ।
અત એવ સમુચ્ચયદર્શનં ઽદશૌતાનધ્વર્યુઃ પ્રાતઃ સવને ગ્રહન્ ગૃહ્ણાતિઽ ઇતિ ।
સમુચ્ચયે ચ સતિ ક્રમો ઽપ્યુપપદ્યતે ।
ઽઆશ્વિનો દશમો ગૃહ્યતે તૃતીયો હૂયતેઽ ।
તથૈવ ઽઐન્દ્રવાયવાગ્રાન્ગ્રહાન્ગૃહ્ણાતિઽ ઇતિ ।
તેષાં ચ સમુચ્ચયે સતિ યાવદ્યદુદ્દેશેન ગૃહીતં તાવત્તસ્યૈ દેવતાયૈ ત્યક્તવ્યમિત્યર્થાદ્યાગસ્યાવૃત્ત્યા ભવતિવ્યમ્ ।
યદિ પુનઃ પૃથક્કૃતાન્યપ્યેકીકૃત્ય કાઞ્ચન દેવતામુદ્દિશ્ય ત્યજેરન્, પૃથક્કરણાનિ ચ દેવતોદ્દેશાશ્ચાદૃષ્ટાર્થા ભવેયુઃ ।
નચ દૃષ્ટે સંભવત્યદૃષ્ટકલ્પના ન્યાય્યેત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્તત્ર સમુચ્ચયસ્યાવશ્યંભાવિત્યાદ્ગુણાનુરોધેનાપિ પ્રધાનાભ્યાસ આસ્થીયતે ।
ઇહ ત્વભ્યાસકલ્પનાપ્રમાણાભાવાત્પુરોડાશદ્રવ્યસ્ય ચાનિયમેન પ્રકૃતિદ્રવ્યે યસ્મિન્કસ્મિંશ્ચિત્પ્રાપ્તે એકૈકા પરસ્પરાનપેક્ષા વ્રીહિશ્રુતિર્યવશ્રુતિશ્ચ નિયામિકૈકાર્તતયા વિકલ્પમર્હતઃ ।
ન તુ નાડીપુરીતત્પરમાત્મનામન્યોન્યાનપેક્ષણામેકનિલયનાર્થસંભવો યેન વિકલ્પો ભવેત્ ।
નહ્યેકવિભક્તિનિર્દેશમાત્રેણૈકાર્થતા ભવતિ સમુચ્ચિતાનામપ્યેકવિભક્તિનિર્દેશદર્શનાત્ ।
પર્યઙ્કે શેતે પ્રસાદે શેત ઇતિ ।
તસ્માદેકવિભક્તિનિર્દેશસ્યાનૈકાન્તિકત્વાદન્યતો વિનિગમના વક્તવ્યા ।
સા ચોક્તા ભાષ્યકૃતા- #યત્રાપિ નિરપેક્ષા ઇવ નાડીઃ#
#સુપ્તિસ્થાનત્વેન શ્રાવયતીત્યાદિના# ।
સાપેક્ષશ્રુત્યનુરોધેન નિરપેક્ષશ્રુતિર્નેતવ્યેત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
નનુ યદિ બ્રહ્મૈવ નિલયનસ્થાનં તાવન્માત્રમુચ્યતાં કૃતં નાડ્યુપન્યાસેનેત્યત આહ- #અપિચાત્રેતિ# ।
અપિચેતિ ।
સમુચ્ચયે ન વિકલ્પે ।
એતદુપપત્તિસહિતા પૂર્વોપપત્તિરર્થસાધિનીતિ ।
માર્ગોપદેશોપયુક્તાનાં નાડીનાં સ્તુત્યર્થમત્ર નાડીસંકીર્તનમિત્યર્થઃ ।
પિત્તેનાભિવ્યાપ્તકરણો ન બાહ્યાન્વિષયાન્વેદેતિ તદ્દ્વારા સુખદુઃખાભાવેન તત્કારણપાષ્માસ્પર્શેન નાડીસ્તુતિઃ ।
યદા તુ તેજો બ્રહ્મ તદા સુગમમ્ ।
અપિચ #નાડ્યઃ પુરીતદ્વા જીવસ્યોપાધ્યાધાર એવ ભવતીતિ# ।
અયમર્થઃ-અભ્યુપેત્ય જીવસ્યાધેયત્વમિદમુક્તમ્ ।
પરમાર્થતસ્તુ ન જીવસ્યાધેયત્વમસ્તિ ।
તથાહિ-નાડ્યઃ પુરીતદ્વા જીવસ્યોપાધીનાં કરણાનામાશ્રયો જીવસ્તુ બ્રાહ્માવ્યતિરેકાત્સ્વમહિપ્રતિષ્ઠઃ ।
ન ચાપિ બ્રહ્મ જીવસ્યાધારઃ, તાદાત્મ્યાત્ ।
વિકલ્પ તુ વ્યતિરેકં બ્રહ્મણ આધારત્વમુચ્યતે જીવં પ્રતિ ।
તથાચ સુષુપ્તાવસ્થાયામુપાધીનામસમુદાચારાજ્જીવસ્ય બ્રહ્માત્મત્વમેવ બ્રહ્માધારત્વં ન તુ નાડીપુરીતાધારત્વમ્ ।
તદુપાધિકરણમાત્રાધારતયા તુ સુષુપ્તદશારમ્ભાય જીવસ્ય નાડીપુરીતદાધારત્વમિત્યતુલ્યાર્થતયા ન વિકલ્પ ઇતિ ।
અપિચ ન કદાચિજ્જીવસ્યેતિ ।

ઔત્સગિકં બ્રહ્મસ્વરૂપત્વં જીવસ્યાસતિ જાગ્રત્સ્વપ્નદશારૂપે ઽપવાદે સુષુપ્તવસ્થાયાં નાન્યથયિતું શક્યમિત્યર્થઃ ।
અપિચ યે ઽપિ સ્થાનવિકલ્પમાસ્થિષચત તૈરપિ વિશેષવિજ્ઞાનોપશમલક્ષણા સુષુપ્ત્યવસ્થાઙ્ગીકર્તવ્યા ।
ન ચેયમાત્મતાદાત્મ્યં વિના નાડ્યાદિષુ પરમાત્મવ્યતિરિક્તેષુ સ્થાનેષૂપપદ્યતે ।
તત્ર હિ સ્થિતો ઽયં જીવ આત્મવ્યતિરેકાભિમાની સન્નવશ્યં વિશેષજ્ઞાનવાન્ ભવેત્ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ-ઽયત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્તત્રાન્યે ઽન્યત્પશ્યેત્ઽ ઇતિ ।
આત્મસ્થાનત્વે ત્વદોઃ ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂતત્કેન કં પશ્યેદ્વિજાનીયાત્ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તસ્માદપ્યાત્મસ્થાનવસ્ય દ્વારં નાડ્યાદીત્યાહ- #અપિચ સ્થાનવિકલ્પાભ્યુપગમે ઽપીતિ# ।
અત્ર ચોદયતિ- #નનુ ભેદવિષયસ્યાપીતિ# ।
ભિદ્યત ઇતિ ભેદઃ ।
ભિદ્યમાનસ્યાપિ વિષયસ્યેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- #બાઢમેવં સ્યાદિતિ# ।
ન તાવજ્જીવસ્યાસ્તિ સ્વતઃપરિચ્છેદસ્તસ્ય બ્રહ્માત્મત્વેન વિભુત્વાત્ ।
ઔપાધિકે તુ પરિચ્છેદે યત્રોપાધિસંનિહિતસ્તન્માત્રં ન જાનીયાન્ન તુ સર્વમ્ ।
નહ્યસંનિધાનાત્સુમેરુમવિદ્વાન્ દેવદત્તઃ સંનિહિતમપિ ન વેદ ।
તસ્માત્સર્વવિશેષવિજ્ઞાનપ્રત્યસ્તમયીં સુષુપ્તિં ન સમપ્રધાનતયાગન્યેદિવદિતિ વદન્વિકલ્પમપ્યપાકરોતિ- #નચ વયમિહેતિ# ।
સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધ્યાપાદિતુપુરુષાર્થત્વસ્ય વેદરાશેરેકેનાપિ વર્ણેન નાપુરુષાર્થેન ભવિતું યુક્તમ્ ।
નચ સુષુપ્તાવસ્થાયાં જીવસ્ય સ્વરૂપેણ નાડ્યાદિસ્થાનત્વપ્રતિપાદેન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં બ્રહ્મભૂયપ્રતિપાદેન ત્વસ્તિ ।
તસ્માન્ન સમપ્રધાનભાવેન સમુચ્ચયો નાપિ વિકલ્પ ઇતિ ભાવઃ ।
નીતાર્થમન્યત્

3.2.2.8.

3.2.3.9.
#સ એવ તુ કર્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધિભ્યઃ# ।
યદ્યપીશ્વરાદિભિન્નો જીવસ્તથાપ્યુપાધ્યવચ્છેદેન ભેદં વિવક્ષિત્વાધિકરણાન્તરારમ્ભઃ ।
સ એવેતિ દુઃસંપાદમિતિ ।
સ વાન્યો વેતિ ઈશ્વરો વેતિ સંભવમાત્રેણોપન્યાસઃ ।
નહિ તસ્ય શુદ્ધમુક્તસ્વભાવસ્યાવિદ્યાકૃતવ્યુત્થાનસંભવઃ ।
અત એવ વિમર્શાવસરે ઽસ્યાનુપન્યાસઃ ।
યદ્વિ દ્વ્યહાદિનિર્વર્તનીયમેકસ્ય પુંસશ્ચોદિતં કર્મ તસ્ય પૂર્વેદ્યુરનુષ્ઠિતસ્યાસ્તિ સ્મૃતિરિતિ વક્યવ્યે ઽનુઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનસૂચનાર્થઃ ।
અત એવ સો ઽહમસ્મીત્યુક્તમ્ ।
#પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્યાદ્રવતીતિ# ।
અયનં આયઃ નિયમેન ગમનં ન્યાયઃ ।
જીવઃ પ્રતિન્યાયં સંપ્રસાદે સુષુપ્તાવસ્થાયાં બુદ્ધાન્તાયાદ્રવતિ આગચ્છતિ પ્રતિયોનિ ।
યોહિ વ્યાઘ્રયોનિઃ સુષુપ્તો બુદ્ધાન્તમાગચ્છન્ સ વ્યાઘ્ર એવ ભવતિ ન જાત્યન્તરમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- #ન ઇહ વ્યાઘ્રો વા સિંહો વેતિ ।
અથ તત્ર સુપ્ત ઉતિષ્ઠેદિતિ# ।
યો હિ જીવઃ સુપ્તઃ સ શરીરાન્તરં ઉત્તિષ્ઠતિ શરીરાન્તરગતસ્તુ સુપ્તજીવસંબન્ધિનિ શરીર ઉત્તિષ્ઠતિ, તતશ્ચ ન શરીરાન્તરે વ્યવહારલોપ ઇત્યર્થઃ ।
#અપિચ ન જીવો નામ કશ્ચિત્પરસ્માદન્ય ઇતિ# ।
યથા ઘચાકાશો નામ ન પરમાકાશાદન્યઃ ।
અથ ચાન્ય ઇવ યાવદ્ધટમનુવર્તતે ।
ન ચાસૌ દુર્વિવેચસ્તદુપાધેર્ઘચટસ્ય વિવિક્તત્વાત્ ।
એવમનાદ્યનિર્વચનીયાવિદ્યોપધાનભેદોપાધિકલ્પિતો જીવો ન વસ્તુતઃ પરમાત્મનો ભિદ્યતે તદુપાદ્યુદ્ભવાભિભવાભ્યાં ચોદ્ભૂત ઇવાભિભૂત ઇવ પ્રતીયતે ।
તતશ્ચ સુષુપ્તાદાવપિ અભિભૂત ઇવ જાગ્રદવસ્થાદિષુદ્ભૂત ઇવ ।
તસ્ય ચાવિદ્યાતદ્વાસનોપાધેરનાદિતયા કાર્યકારણભાવેન પ્રવહતઃ સુવિવેચતયા તદુપહિતો જીવઃ સુવિવેચ ઇતિ

3.2.4.10.
#સુગ્ધેર્ઽધસંપત્તિઃ પરિશેષાત્# ।
વિશેષવિજ્ઞાનાભાવાન્મૂર્ચ્છા જાગરસ્વપ્નાવસ્થાભ્યાં ભિદ્યતે પુનરુત્થાનાચ્ચ મરણાવસ્થાયાઃ ।
અતઃ સુષુપ્તિરેવ મૂર્ચ્છા વિશેષજ્ઞાનાભાવાવિશેષાત્ ।
ચિરાનુચ્છ્વાસવેપથુપ્રભૃતયસ્તુ સુપ્તેરવાન્તરપ્રભેદાઃ ।
તદ્યથા કશ્ચિત્સુપ્તોત્થિતઃ પ્રાહ સુખમહમસ્વાપ્સં લઘૂનિ મે ગાત્રાણિ પ્રસન્નં મે મન ઇતિ, કશ્ચિત્પુનર્દુઃખસમસ્વાપ્સં ગુરૂણિ મે ગાત્રાણિ ભ્રમત્યનવસ્થિતં મે મન ઇતિ ।
ન ચૈતાવતા સુષુપ્તિર્ભિદ્યતે ।
તથા વિકારાન્તરે ઽપિ મૂર્ચ્છા ન સુષુપ્તેર્ભિદ્યતે ।
તસ્માલ્લોકપ્રસિદ્ધ્યભાવાન્નેયં પ્ચમ્યવસ્થેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-યદ્યપિ વિશેષવિજ્ઞાનોપશમેન મોહસુષુપ્તયોઃ સામ્યં તથાપિ નૈક્યમ્ ।
નહિ વિશેષવિજ્ઞાનસદ્ભાવસામ્યમાત્રેણ સ્વપ્નજાગરયોરભેદઃ ।
બાહ્યેન્દ્રિયવ્યાપારભાવાભાવાભ્યાં તુ ભેદે તયોઃ સુષુપ્તમોહયોરપિ પ્રયોજનભેદાત્કારણભેદાલ્લક્ષણભેદાચ્ચ ભેદઃ ।
શ્રમાપનુત્ત્યર્થા હિ બ્રહ્મણા સંપત્તિઃ સુષપ્તમ્ ।
શરીરત્યાગાર્થા તુ બ્રહ્મણા સંપત્તિર્મોહઃ ।
યદ્યપિ સત્યપિ મોહે ન મરણં તથાપ્યસતિ મોહે ન મરણમિતિ મરણાર્થો મોહઃ ।
મુસલસંપાતાદિનિમિત્તત્વાન્મોહસ્ય શ્રમાદિનિમિત્તત્વાચ્ચ સુષુપ્તસ્ય સુખનેત્રાદિવિકારલક્ષણત્વાન્મોહસ્ય પ્રસન્નવદનત્વાદિલક્ષણભેદાચ્ચ સુષુપ્તસ્યાસુષુપ્તસ્ય ત્વવાન્તરભેદે ઽપિ નિમિત્તપ્રયોજનલક્ષણાભેદાદેકત્વમ્ ।
તસ્માત્ સુષુપ્તમોહાવસ્થયોર્બ્રહ્મણા સંપત્તાવપિ સુષુપ્તે યાદૃશી સંપત્તિર્ન તાદૃશી મોહ ઇત્યર્ધસંપત્તિરુક્તા ।
સામ્યવૈષમ્યાભ્યામર્ધત્વમ્ ।
યદા નૈતદવસ્થાન્તરં તદા ભેદાત્તત્પ્રવિલાય યત્નાન્તરમાસ્થેયમ્ ।
અભેદે તુ ન યત્નાન્રમિતિ ચિન્તાપ્રયોજનમ્

3.2.5.11.
#ન સ્થાનતો ઽપિ પરસ્યોભયલિઙ્ગં સર્વત્ર હિ# ।
અવાન્તરસંગતિમાહ- #યેન બ્રહ્મણા સુષુપ્તાદિષ્વિતિ# ।
યદ્યપિ ઽતદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽ ઇત્યત્ર નિષ્પ્રપઞ્ચમેવ બ્રહ્મોપપાદિતં તથાપિ પ્રપઞ્ચલિઙ્ગાનાં બહ્વીનાં શ્રુતીનાં દર્શનાદ્ભવતિ પુનર્વિચિકિત્સા અતસ્તન્નિવારણાયારમ્ભઃ ।
તસ્ય ચ તત્ત્વજ્ઞાનમપવર્ગોપયોગીતિ પ્રયોજનવાન્ વિચારઃ ।
તત્રોભયલિઙ્ગશ્રવણાદુભયરૂપત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્તમ્ ।
તત્રાપિ સવિશેષત્વનિર્વિશેષત્વયોર્વિરોધાત્સ્વાભાવિકત્વાનુપપત્તેરેકં સ્વતો ઽપરં તુ પરતઃ ।
નચ યત્પરતસ્તદપારમાર્થિકમ્ ।
નહિ ચક્ષુરાદીનાં સ્વતઃપ્રમાણભૂતાનાં દોષતો ઽપ્રામાણ્યમપારમાર્થિકમ્ ।
વિપર્યજ્ઞાનલક્ષણકાર્યાનુત્પાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદુભયલિઙ્ગકશાસ્ત્રપ્રામાણ્યાદુભયરૂપતા બ્રહ્મણઃ પારમાર્થિકીતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ન સ્થાનત ઉપાધિતો ઽપિ પરસ્ય બ્રહ્મણ ઉભયચિહ્નત્વસંભવઃ ।
એકં હિ પારમાર્થિકમન્યદધ્યારિપતમ્ ।
પારમાર્થિકત્વે હ્યુપાધિજનિતસ્ય રૂપસ્ય બ્રહ્મણઃ પરિણામો ભવેત્ ।
સ ચ પ્રાક્પ્રતિષિદ્ધઃ ।
તત્પારિશેષ્યાત્સ્ફટિકમણેરિવ સ્વભાવસ્વચ્છઘવલસ્ય લાક્ષારસવસેકોપાધિરૂપણિમા સર્વગન્ધત્વાદિરૌપાધિકો બ્રહ્મણ્યધ્યસ્ય ઇતિ પશ્યામો નિર્વિશેષતાપ્રતિપાદનાર્થત્વાચ્છુતીનામ્ ।
સવિશેષતાયામપિ ઽયશ્ચાયમસ્યાં પૃથિવ્યાં તેજોમયઃઽ ઇત્યાદીનાં શ્રુતીનાં બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરત્વાદેકત્વનાનાત્વયોશ્ચૈકસ્મિન્નસંભવાદેકત્વાઙ્ગત્વેનૈવ નાનાત્વપ્રતિપાદનપર્યવસાનાત્, નાનાત્વસ્ય પ્રમાણાન્તરસિદ્ધતયાનુવાદ્યત્વાદેકત્વસ્ય ચાનધિગતેર્વિધેયત્વોપપત્તેર્ભેદદર્શનનિન્દયા ચ સાક્ષાદ્ભૂયસીભિઃ શ્રુતિભિરભેદપ્રતિપાનાદાકારવદ્બ્રહ્મવિષયાણાં ચ કાસાંચિચ્છુતીનામુપાસનાપરત્વમસતિ બાધકે ઽન્યપરાદ્વચનાત્પ્રતીયમાનમપિ ગૃહ્યતે ।
યથા દેવતાનાં વિગ્રહવત્ત્વમ્ ।
સન્તિ ચાત્ર સાક્ષાદ્વૈતાપવાદેનાદ્વૈતપ્રતિપાદનપરાઃ શતશઃ શ્રુતયઃ ।
કાસાંચિચ્ચ દ્વૈતાભિધાયિનીનાં તત્પ્રવિલયપરત્વમ્ ।
તસ્માન્નિર્વિશેષમેકરૂપં ચૈતન્યૈકરસં સદ્બ્રહ્મ પરમાર્થતઃ, વિશેષાશ્ચ સર્વગન્ધત્વવામનીત્વાદય ઉપાધિવશાદધ્યસ્તા ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.2.5.12.

3.2.5.13.

3.2.5.13.

3.2.5.14.

3.2.5.15.

3.2.5.16.

3.2.5.17.

3.2.5.18.

3.2.5.19.

3.2.5.20.

3.2.5.21.
#અત્ર કેચિદ્દ્વે અધિકરણે કલ્પયન્તીતિ# ।
કિં સાલ્લક્ષણં ચ પ્રકાશલક્ષણં ચ બ્રહ્મ કિં સલ્લક્ષણમેવ બ્રહ્મેતિ પ્રકાશલક્ષણમેવેતિ તત્ર પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #પ્રકાશવચ્ચાવૈયર્થ્યાત્# ।
ચકારાત્સચ્ચ ।
અવૈયર્થ્યાત્ ।
બ્રહ્મણિ સચ્છુતેઃ સિદ્ધાન્તયતિ- #આહ ચ તન્માત્રમ્# ।
પ્રકાશમાત્રમ્ ।
નહિ સત્ત્વં નામ પ્રકાશરૂપાદન્યત્, યથા સર્વગન્ધત્વાદયો ઽપિ તુ પ્રકાશરૂપમેવ સદિતિ નોભયરૂપત્વં બ્રહ્મણ ઇત્યર્થઃ ।
તદેતદનેનોપન્યસ્ય દૂષિતમ્ ।
સત્તાપ્રકાશયોરેકત્વે નોભયલક્ષણત્વમ્ ।
ભેદે ન સ્થાનતો ઽપીતિ નિરાકૃતમિતિ નાધિકરણાન્તરં પ્રયોજયતિ ।
પરમાર્થસ્ત્વભેદ એવ પ્રકર્ષપ્રકાશવદિતિ ।
#સર્વેષાં ચ સાધારણે પ્રવિલયાર્થત્વે સતિ ઽઅરૂપવદેવ હિ તત્પ્રધાનત્વાત્ઽ ઇતિ વિનિગમનકારણવચનમનવકાશં સ્યાત્# ।
એવં હિ તસ્યાવકાશઃ સ્યાદ્યાદ કાશ્ચિદુપાસનાપરતયા રૂપમાચક્ષીરન્ કાશ્ચિન્નીરૂપબ્રહ્મપ્રતિપાદનપરા ભવેયુઃ ।
સર્વાસાં તુ પ્રવિલયાર્થત્વેન નીરૂપબ્રહ્મપ્રતિપાદનાર્થત્વે ઉક્તો વિનિગમનહેતુર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
#એકનિયોગપ્રતીતેઃ પ્રયાજદર્શપૂર્ણમાસવાક્યવદિત્યધિકારાભિપ્રાયમ્,#અનુબન્ધભેદાત્તુ ભિન્નો ઽનયોરપિ નિયોગ ઇતિ ।
#કો ઽયં પ્રપઞ્ચપ્રવિલય ઇતિ# ।
વાસ્તવસ્ય વા પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રવિલયઃ સર્પિષ ઇવાગ્નિસંયોગાત્ ।
સમારોપિતસ્ય વા રજ્જ્વાં સર્પભાવસ્યેવ રજ્જુતત્ત્વપરિજ્ઞાનાત્ ।
ન તાવદ્વાસ્તવઃ સર્વસાધારણઃ પૃથિવ્યાદિપ્રપઞ્ચઃ પુરુષમાત્રેણ શક્યઃ સમુચ્છેત્તુમ્ ।
અપિચ પ્રહ્લાદશુકાદિભિઃ પુરુષધૌરેયૈઃ સમૂલમુન્મૂલિતઃ પ્રપઞ્ચ ઇતિ શૂન્યં જગદ્ભવેત્ ।
નચ વાસ્તવં તત્ત્વજ્ઞાનેન શક્યં સમુચ્છેત્તુમ્ ।
આરોપિતરૂપવિરોધિત્વાત્ત્વજ્ઞાનસ્યેત્યુક્તમ્ ।
સમારોપિતરૂપસ્તુ પ્રપઞ્ચો બ્રહ્મતત્ત્વજ્ઞાપનપરૈરેવ વાક્યૈર્બ્રહ્મતત્ત્વમવબોધયદ્ભિઃ શક્યઃ સમુચ્છેત્તુમિતિ કૃતમત્ર વિધિના ।
નહિ વિધિશતેનાપિ વિના તત્ત્વાવબોધનં પ્રવર્તસ્વાત્મજ્ઞાન ઇતિ વા કુરુ પ્રપઞ્ચપ્રવિલયં વેતિ પ્રવર્તિતઃ શક્નોતિ પ્રપઞ્ચપ્રવિલયં કર્તુમ્ ।
ન ચાસ્યાત્મજ્ઞાનવિધિં વિના વેદાન્તાર્થબ્રહ્મતત્ત્વાવબોધો ન ભવતિ ।
મૌલિકસ્ય સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિરોધેરેવ વિવક્ષિતાર્થતયા સકલસ્ય વેદરાશેઃ ફલવદર્થાવબોધનપરતામાપાદયતો વિદ્યમાનત્વાત્ ।
અન્યથા કર્મવિધિવાક્યાન્યપિ વિધ્યન્તરમપેક્ષેરન્નિતિ ।
નચ ચિન્તાસાક્ષાત્કારયોર્વિધિરિતિ તત્ત્વસમીક્ષાયામસ્માભિરૂપપાદિતમ્ ।
વિસ્તરેણ ચાયમર્થસ્તત્રૈવ પ્રપઞ્ચિતઃ ।
તસ્માત્ ઽજર્તિલયવાગ્વા જુહુયાત્ઽ ઇતિવદ્વિધિસરૂપા એતે ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઽ ઇત્યાદયો ન તુ વિધય ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #દ્રષ્ટવ્યાદિશબ્દા અપિ તત્ત્વાભિમુધીકરણપ્રધાના ન તત્ત્વાવબોધવિધિપ્રધાના ઇતિ# ।
અપિચ બ્રહ્મતત્ત્વં નિષ્પ્રપઞ્ચમુક્તં ન તત્ર નિયોજ્યઃ કશ્ચિત્સંભવતિ ।
જીવો હિ નિયોજ્યો ભવેત્, સ ચેત્પ્રપઞ્ચપક્ષે વર્તતે કો નિયોજ્યસ્તસ્યોચ્છિન્નત્વાત્ ।
અથ બ્રહ્મપક્ષે તથાપ્યનિયોજ્યઃ, બ્રહ્મણો ઽનિયોજ્યત્વાત્ ।
અથ બ્રહ્મણો ઽનન્યો ઽપ્યવિદ્યયાન્ય ઇવેતિ નિયોજ્યઃ ।
તદયુક્તમ્ ।
બ્રહ્મભાવં પારમાર્થિકમવગમયતાગમેનાવિદ્યાયા નિરસ્તત્વાત્ ।
તસ્માન્નિયોજ્યાભાવાદપિ ન નિયોગઃ ।
તદિદમુક્તમ્- #જીવો નામ પ્રપઞ્ચપક્ષસ્યૈવેતિ# ।
અપિચ જ્ઞાનવિધપરત્વે તન્માત્રાત્તુ જ્ઞાનસ્યાનુત્પત્તેસ્તત્ત્વપ્રતિપાદનપરત્વમભ્યુપગમનીયમ્ ।
તત્ર વરં તત્ત્વપ્રતિપાદનપરત્વમેવાસ્તુ તસ્યાવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યત્વેનોભયવાદિસિદ્ધત્વાત્ ।
એવં ચ કૃતં તત્ત્વજ્ઞાનવિધિનેત્યાહ- #જ્ઞેયાભિમુખસ્યાપીતિ# ।
નચ તચ્છક્યં વાપિ યુક્તમિત્યાહ- #નચ પ્રમાણાન્તરેણેતિ ।
કિઞ્ચાન્યન્નિયોગનિષ્ઠતયૈવ ચ પર્યવસ્યત્યામ્નાયે યદભ્યુપગતં#ભવદ્ભિઃ શાસ્ત્રપર્યાલોચનયાનિયોજ્યબ્રહ્માત્મત્વં જીવસ્યેતિ તદેતચ્છાસ્ત્રાવિરોધાદપ્રમાણકમ્ ।
અથૈતચ્છાસ્ત્રમનિયોજ્યબ્રહ્માત્મત્વં ચ જીવસ્ય પ્રતિપાદયતિ જીવં ચ નિયુક્તં તતો દ્વ્યર્થં ચ વિરુદ્ધાર્થ ચ સ્યાદિત્યાહ- #અથેતિ# ।
દર્શપૌર્ણમાસાદિવાક્યેષુ જીવસ્યાનિયોજ્યસ્યાપિ વસ્તુતો ઽધ્યસ્તનિયોજ્યભાવસ્ય નિયોજ્યતા યુક્તા ।
નહિ તદ્વાક્યં તસ્ય નિયોજ્યતામાહાપિ તુ લૌકિકપ્રમાણસિદ્ધાં નિયોજ્યતામાશ્રિત્ય દર્શપૂર્ણમાસૌ વિધત્તે ।
ઇદં તુ નિયોજ્યતામપનયતિ ચ નિયુઙ્ક્તે ચેતિ દુર્ઘટમિતિ ભાવઃ ।
#નિયોગપરતાયાં ચેતિ# ।
પૌર્વાપર્યાલોચનયા વેદાન્તાનાં તત્ત્વનિષ્ઠતા શ્રુતા ન શ્રુતા નિયોગનિષ્ઠતેત્યર્થઃ ।
અપિચ નિયોગનિષ્ઠત્વે વાક્યસ્ય દર્શપૌર્ણામાસકર્મણ ઇવાપૂર્વાવાન્તરવ્યાપારાદાત્મજ્ઞાનકર્મણો ઽપ્યપૂર્વાવાન્તરવ્યાપારાદેવ સ્વર્ગાદિફલવન્મોક્ષસ્યાનન્દરૂપફલસ્ય સિદ્ધિઃ ।
તથા ચાનિત્યત્વં સાતિશયત્વં સ્વર્ગવદ્ભવેદિત્યાહ- #કર્મફલવદિતિ ।
અપિચ બ્રહ્મવાક્યેષ્વિતિ# ।
સપ્રપઞ્ચનિષ્પ્રપઞ્ચોપદેશેષુ હિ સાધ્યાનુબન્ધભેદાદેકનિયોગત્વમસિદ્ધમ્ ।
દર્શપોર્ણમાસપ્રયાજવાક્યેષુ તુ યદ્યપ્યનુબન્ધભેદસ્તથાપ્યધિકારાંશસ્ય સાધ્યસ્ય ભેદાભાવાદભેદ ઇતિ

3.2.6.22.
#પ્રકૃતૈતાવત્ત્વં હિ પ્રતિષેધતિ તતો વ્રવીતિ ચ ભૂયઃ ।
અધિકરણવિષયમાહ-દ્વે વાવ બ્રહ્મણો રૂપે ઇતિ# ।
દ્વે એવ બ્રહ્મણો રૂપે બ્રહ્મણઃ પરમાર્થતો ઽરૂપસ્યાધ્યારોપિતે દ્વે એવ રૂપે તાભ્યાં હિ તદ્રૂપ્યતે ।
તે દર્શયતિ- #મૂર્તે ચૈવામૂર્તે ચ# ।
સમુચ્ચીયમાનાવધારણમ્ ।
અત્ર પૃથિવ્યપ્તેજાંસિ ત્રીણિ ભૂતાનિ બ્રહ્મણો રૂપં મૂર્તં મૂર્ચ્છિતાવયવમિતરેતરાનુપ્રવિષ્ટાવયવં કઠિનમિતિ યાવત્ ।
તસ્યૈવ વિશેષણાન્તરાણિ-મર્ત્યં મરણધર્મકમ્ ।
સ્થિતમવ્યાપિ ।
અવચ્છિન્નમિતિ યાવત્ ।
સત્ અન્યેભ્યો વિશિષ્યમાણમસાધારણધર્મવદિતિ યાવત્ ।
ગન્ધસ્નેહોષ્ણતાશ્ચાન્યોન્યવ્યવચ્છેદહેતવો ઽસાધારણા ધર્માઃ ।
તસ્યૈતસ્ય બ્રહ્મરૂપસ્ય તેજો ઽબન્નસ્ય ચતુર્વિશેષણસ્યૈષ રસઃ સારો ય એષ સવિતા સપતિ ।
અથામૂર્તં વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચ તદ્ધિ ન કઠિનમિત્યમૂર્તમેતદમૃતમમરણધર્મકમ્ ।
મૂર્તં હિ મૂર્તાન્તરેણાભિહન્યમાનમવયવવિશ્લેષાદ્ધ્વંસતે નતુ તથાભાવઃ સંભવત્યમૂર્તસ્ય ।
એતદ્યદેતિ ગચ્છતિ વ્યાપ્નોતીતિ ।
એતત્ત્યં નિત્યપરોક્ષમિત્યર્થઃ ।
તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત એતસ્ય ત્યસ્યૈષ રસો ય એષ ગતસ્મિન્ સવિતૃમણ્ડલે પુરુષઃ ।
કરણાત્મકો હિરણ્યગર્ભપ્રાણાહ્વયસ્ત્યસ્ય હ્યેષ રસઃ સારો નિત્યપરોક્ષતા ચ સામ્યમિત્યધિદૈવતમ્ ।
અથાધ્યાત્મમિદમેવ મૂર્તં યદન્યત્પ્રાણાન્તરાકાશાભ્યાં ભૂતત્રયં રીરારમ્ભકમેતન્મર્ત્યમેતત્સ્થિતમેતત્સત્તસ્યૈતસ્ય મૂર્તસ્યૈતસ્ય મર્ત્યસ્યૈતસ્ય સ્થિતસ્યૈતસ્ય સત એષ રસો યચ્ચક્ષુઃ સતો હ્યોષ રસ ઇતિ ।
અથામૂર્તં પ્રાણશ્ચ યશ્ચાયમન્તરાત્મન્નાકાશ એતદમૃતમેતદ્યદેતત્ત્યં તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્યૈતસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત એતસ્ય ત્યસ્યૈષ રસો યો ઽયં દક્ષિણેક્ષન્ પુરુષસ્ત્યસ્ય હ્યેષ રસઃ ।
લિઙ્ગસ્ય હિ કરણાત્મકસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય દક્ષિણમક્ષ્યધિષ્ઠાનં શ્રુતેરધિગતમ્ ।
તદેવં બ્રહ્મણ ઔપાધિકયોર્મૂર્તામૂર્તયોરાધ્યાત્મિકાધિદૈવિકયોઃ કાર્યકારણભાવેન વિભાગો વ્યાખ્યાતઃ સત્ત્યચ્છબ્દવાચ્યયોઃ ।
અથેદાનીં તસ્ય કરણાત્મનઃ પુરુષસ્ય લિઙ્ગસ્ય રૂપં વક્તવ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભતિ-મૂર્તામૂર્તવાસનાવિજ્ઞાનમયસ્ય વિચિત્રં રૂપં લિઙ્ગસ્યેતિ ।
તદેવં નિરવશેષં સવાસનં સત્યરૂપમુક્ત્વા યત્તત્સત્યસ્ય સત્યમુક્તં બ્રહ્મ તત્સ્વરૂપાવધારણાર્થમિદમારભ્યતે ।
યતઃ સત્યસ્ય રૂપં નિઃશેષમુક્તમતો ઽવશિષ્ટં સત્યસ્ય યત્સત્યં તસ્યાનન્તરં તદુક્તિહેતુકં સ્વરૂપં વક્યવ્યમિત્યાહ- #અથાત આદેશઃ#કથનં સત્યસત્યસ્ય પરમાત્મનસ્તમાહ- #નેતિ નેતીતિ# ।
એતદર્થકથનાર્થમિદમધિકરણમ્ ।
નનુ કિમેતાવદેવાદેશ્યં નાપરમસ્તીત્યર્થઃ ।
અત્રૈવમર્થેનેતિના યત્સંનિહિતં પરામૃષ્ટં તન્નિષિધ્યતે નઞા સંનિહિતં ચ મૂર્તામૂર્તં સવાસનં રૂપદ્વયમ્ ।
તદવચ્છેદકત્વેન ચ બ્રહ્મ ।
તત્રેદં વિચાર્યતે-કિં રૂપદ્વયં સવાસનં બ્રહ્મ ચ સર્વમેવ ચ પ્રતિષિધ્યતે, ઉત બ્રહ્મૈવાથ સવાસનં રૂપદ્વયં બ્રહ્મ તુ પરિશિષ્યત ઇતિ ।
યદ્યપિ તેષુ તેષુ વેદાન્તપ્રદેશેષુ બ્રહ્મસ્વરૂપં પ્રતિપાદિતં તદસદ્ભાવજ્ઞાનં ચ નિન્દિતમ્ ।
ઽઅસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યઃઽ ઇતિ ચાસ્ય સત્ત્વમવધારિતં તથાપિ સદ્બોધરૂપં તદ્બ્રહ્મ સવાસનમૂર્તામૂર્તરૂપસાધારણતયા ચ સામાન્યં તસ્ય ચૈતે વિશેષા મૂર્તામૂર્તાદયઃ ।
નચ તત્તદ્વિશેષનિષેધે સામાન્યમવસ્થાતુમર્હતિ નિર્વિશેષસ્ય સામાન્યસ્યાયોગાત્ ।
યથાહુઃ-ઽનિર્વિશેષં ન સામાન્યં ભવેચ્છુશવિષાણવત્ઽ ઇતિ ।
તસ્માત્તદ્વિશેષેધે ઽપિ તત્સામાન્યસ્ય બ્રહ્મણો ઽનવસ્થાનાત્સર્વસ્યૈવાયં નિષેધઃ ।
અત એવ નહ્યેતસ્માદિતિ નેત્યન્યત્પરમસ્તીતિ નિષેધાત્ પરં નાસ્તીતિ સર્વનિષેધમેવ તત્ત્વમાહ શ્રુતિઃ ।
ઽઅસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યઃઽ ઇતિ ચોપાસનાવિધાનવન્નેયં, ન ત્વસ્તિત્વમેવાસ્ય તત્ત્વમ્ ।
તત્પ્રશંસાર્થં ચાસદ્ભાવજ્ઞાનનિન્દા ।
યચ્ચાન્યત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનં તદપિ મૂર્તામૂર્તરૂપપ્રતિપાદનવન્નિષેધાર્થમ્ ।
અસંનિહિતો ઽપિ ચ તત્ર નિષેધો યોગ્યત્વાત્સંભન્સ્યતે ।
યથાહુઃ-ઽયેન યસ્યાભિસંબન્ધો દૂરસ્થસ્યાપિ તેન સઃઽ ઇતિ ।
તસ્માત્સર્વસ્યૈવાવિશેષેણ નિષેધ ઇતિ પ્રથમઃ પક્ષઃ ।
અથવા પૃથિવ્યાદિપ્રપઞ્ચસ્ય સમસ્તસ્ય પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્, બ્રહ્મણસ્તુ વાઙ્મનસાગોચરતયા સકલપ્રમાણવિરહાત્, કતરસ્યાસ્તુ નિષેધ ઇતિ વિશયે પ્રપઞ્ચપ્રતિષેધે સમસ્તપ્રત્યક્ષાદિવ્યાકોપપ્રસઙ્ગાત્, બ્રહ્મપ્રતિષેધો ત્વવ્યાકોપાદ્બ્રહ્મૈવ પ્રતિષેધેન સંબધ્યતે યોગ્યત્વાન્ન પ્રપઞ્ચસ્તદ્વૈપરીત્યાત્, વીપ્સા તુ તદત્યન્તાભાવસૂચનાયેતિ મધ્યમઃ પક્ષઃ ।
તત્ર પ્રથમં પક્ષં નિરાકરોતિ- #ન તાવદુભયપ્રતિષેધ ઉપપદ્યતે શૂન્યવાદપ્રસઙ્ગાદિતિ# ।
અયમભિસંધિઃ-ઉપાધયો હ્યમી પૃથિવ્યાદયો ઽવિદ્યાકલ્પિતા ન તુ શોણકર્કાદય ઇવ વિશેષા અશ્વત્વસ્ય ।
ન ચોપાધિવિગમે ઉપહિતસ્યાભાવો ઽપ્રતીતિર્વા ।
નહ્યુપાદીનાં દર્પણમણિકૃપાણાદીનામપગમે મુખસ્યાભાવો ઽપ્રતિતિર્વા ।
તસ્માદુપાધિનિષેધે ઽપિ નોપહિતસ્ય શશવિષાણાયમાનતાપ્રત્યયો વા ।
ન ચેતીતિ સંનિધાનાવિશેષાત્સર્વસ્ય પ્રતિષેધ્યત્વમિતિ યુક્તમ્ ।
નહિ ભાવમનુપાશ્રિત્ય પ્રતિષેધ ઉપપદ્યતે ।
કિઞ્ચિદ્ધ ક્કચિન્નિષિધ્યતે ।
નહ્યનાશ્રયઃ પ્રતિષેધઃ શક્યઃ પ્રતિપત્તુમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- #અપરિશિષ્યમાણે ચાન્યસ્મિન્ય ઇતરઃ પ્રતિષેદ્ધુમારભ્યતે તસ્ય પ્રતિષેદ્ભુમશક્યત્વાત્તસ્યૈવ પરમાર્થત્વાપત્તેઃ પ્રતિષાધાનુપપત્તિઃ# ।
મધ્યમં પક્ષં પ્રતિક્ષિપતિ- #નાપિ બ્રહ્મપ્રતિષેધ ઉપપદ્યતે# ।
યુક્તં યન્નૈસર્ગિકાવિદ્યાપ્રાપ્તઃ પ્રપઞ્ચઃ પ્રતિષિધ્યતે પ્રાપ્તિપૂર્વકત્વાત્પ્રતિષેધસ્ય ।
બ્રહ્મ તુ નાવિદ્યાસિદ્ધં, નાપિ પ્રમાણાન્તરાત્ ।
તસ્માચ્છબ્દેન પ્રાપ્તં પ્રતિષેધનીયમ્ ।
તથાચ યસ્તસ્ય શબ્દઃ પ્રાપકઃ સ તત્પર ઇતિ સ બ્રહ્મણિ પ્રમાણમિતિ કથમસ્ય નિષેધો ઽપિ પ્રમાણવાન્ ।
નચ પર્યુદાસાધિકરણપૂર્વપક્ષન્યાયેન વિકલ્પઃ વસ્તુનિ સિદ્ધસ્વભાવે તદનુપપત્તેઃ ।
ન ચાવાઙ્મનસગોચરો બુદ્ધાવલોખિતું શક્યઃ ।
અશક્યશ્ચ કથં નિષિધ્યતે ।
પ્રપઞ્ચસ્ત્વનાદ્યવિદ્યાસિદ્ધો ઽનૂદ્ય બ્રહ્મણિ પ્રતિષિદ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
તદિમામનુપપત્તિમભિપ્રેત્યોક્તમ્-ઽનાપિ બ્રહ્મપ્રતિષેધ ઉપપદ્યતેઽ ઇતિ ।
હેત્વન્તરમાહ-બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ ।
ઉપક્રમવિરોધાદિતિ ।
ઉપક્રમપરામર્શોપસંહારપર્યાલોચનયા હિ વેદાન્તાનાં સર્વેષામેવ બ્રહ્મપરત્વમુપપાદિતં પ્રથમે ઽધ્યાયે ।
ન ચાસત્યામાકાઙ્ક્ષાયાં દૂરતસ્થેન પ્રતિષેધેનૈષાં સંબન્ધઃ સંભવતિ ।
યચ્ચ વાઙ્મનસાતીતતયા બ્રહ્મણસ્તત્પ્રતિષેધસ્ય ન પ્રમાણાન્તરવિરોધ ઇતિ તત્રાહ- #વાઙ્મનસાતીતત્વમપીતિ# ।
પ્રતિપાદયન્તિ વેદાન્તા મહતા પ્રયત્નેન બ્રહ્મ ।
નચ નિષેધસ્ય તત્પ્રતિપાદનમ્, અનુપપત્તેરિત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
ઇદાનીં તુ નિષ્પ્રયોજનમિત્યુક્તં ઽપ્રક્ષાલનાદ્ધિ પઙ્કસ્યઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ।

તસ્માદ્વેદાન્તવાચા મનસિ સંનિધાનાદ્બ્રહ્મણો વાઙ્મનસાતીતત્વં નાઞ્જસમપિ તુ પ્રતિપાદનપ્રક્રિયોપક્રમ એષઃ ।
યથા ગવાદયો વિષયાઃ સાક્ષાચ્છૃઙ્ગગ્રાહિકયા પ્રતિપાદ્યન્તે પ્રતિયન્તે ચ નૈવં બ્રહ્મ ।
યથાહુઃ-ઽભેદપ્રપઞ્ચવિલયદ્વારેણ ચ નિરૂપણમ્ઽ ઇતિ ।
નનુ પ્રકૃતપ્રતિષેધે બ્રહ્મણો ઽપિ કસ્માન્ન પ્રતિષેઝ ઇત્યત આહ- #યદ્ધિ પ્રકૃતં પ્રપઞ્ચિતં ચેતિ# ।
પ્રધાનં પ્રકૃતં પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રધાનં ન બ્રહ્મ તસ્ય ષષ્ઠ્યન્તતયા પ્રપઞ્ચાવચ્છેકત્વેનાપ્રધાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
તતો ઽન્યદ્બ્રવીતીતિ નેતિ નેતીતિ પ્રતિષેધાદન્યદ્ભૂયો બ્રવીતીતિ તન્નિર્વચનમ્ ।
નહ્યેતસ્માદિત્યસ્ય યદા નહ્યેતસ્માદિતિ નેતિ નેત્યાદિષ્ટાદ્બ્રહ્મણો ઽન્યત્પરમસ્તીતિ વ્યાખ્યાનં તદા પ્રપઞ્ચપ્રતિષેધાદન્યદ્બ્રહ્મૈવ બ્રવીતીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
યદા તુ નહ્યેતસ્માદિતિ સર્વનામ્ના પ્રતિષેધો બ્રહ્મણ આદેશઃ પરામૃશ્યતે તદાપિ પ્રપઞ્ચપ્રતિષેધમાત્રં ન પ્રતિપત્તવ્યમપિ તુ તેન પ્રતિષેધેન ભાવરૂપં બ્રહ્મોપલક્ષ્યતે ।
કસ્માદ્ત્યત આહ- #તતો બ્રવીતિ ચ ભૂય ઇતિ# ।
યસ્માત્પ્રતિષેધસ્ય પરસ્તાદપિ બ્રવીતિ ।
અથ બ્રહ્મણો નામધેયં નામ સત્યસ્ય સત્યમિતિ તદ્વ્યાચષ્ટે શ્રુતિઃ-ઽપ્રાણા વૈ સત્યમ્ઽ ઇતિ ।
માહારજનાદ્યુપમિતં લિઙ્ગમુપલઙયતિ ।
તત્ ખલુ સત્યમિતરાપેક્ષયા તસ્યાપિ પરં સત્યં બ્રહ્મ ।
તદેવં યતઃ પ્રતિષેધસ્ય પરસ્તદ્બ્રવીતિ તસ્માન્ન પ્રપઞ્ચપ્રતિષેધમાત્રં બ્રહ્માપિ તુ ભાવરૂપમિતિ ।
તદેવં પૂર્વસ્મિન્ વ્યાખ્યાને નિર્વચનં બ્રવીતીતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અસ્મિસ્તું સત્યસ્ય સત્યમિતિ બ્રવીતીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.2.6.24.

3.2.6.25.

3.2.5.26.

3.2.6.27.
#ઉભયવ્યપદેશાત્ત્વહિકુણ્ડલવત્# ।
અનેનાહિરૂપેણાભેદઃ ।
કુણ્ડલાદિરૂપેણ તુ ભેદ ઇત્યુક્તં તેન વિષયભેદાદ્ભેદાભેદયોરવિરોધ ઇત્યેકવિષયત્વેન વા સર્વદોપલબ્ધેરવિરોધઃ ।
વિરુદ્ધમિતિ હિ નઃ ક્ક સંપ્રત્યયો ન યત્પ્રમાણેનોપલભ્યતે ।
આગમતશ્ચ પ્રમાણાદેકગોચરાવપિ ભેદાભેદૌ પ્રતીયમાનૌ ન વિરોધમાવહતઃ સવિતૃપ્રકાશયોરિવ પ્રત્યક્ષાત્પ્રમાણાદ્ભેદાભેદાવિતિ

3.2.6.28.
પ્રકારાન્તરેણ ભેદાભેદયોરવિરોધમાહ-પ્રકાશાશ્રયવદ્વા તેજસ્ત્વાત્

3.2.6.29.
તદેવં પરમતમુપન્યસ્ય સ્વમતમાહ- #પૂર્વવદ્વા# ।
અયમભિસંધિઃ-યસ્ય મતં વસ્તુનો ઽહિત્વેનાભેદઃ ।
કુણ્ડલત્વેન ભેદ ઇતિ,
સ એવં બ્રુવાણઃ પ્રષ્ટવ્યો જાયતે, કિમહિત્વકુણ્ડલત્વે વસ્તુનો ભિન્ને ઉતાભિન્ને ઇતિ ।
યદિ ભિન્ને, અહિત્વકુણ્ડલત્વે ભિન્ને ઇતિ વક્તવ્યં ન તુ વસ્તુનસ્તાભ્યાં ભેદાભેદૌ ।
નહ્યન્યભેદાભેદાભ્યામન્યદ્ભિન્નમભિન્નં વા ભવિતુમર્હતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ વસ્તુનો ન ભિદ્યેતે અહિત્વકુણ્ડલત્વે તથા સતિ કો ભેદાભેદયોર્વિષયભેદસ્તયોર્વસ્તુનો ઽનન્યત્વેનાભેદાત્ ।
ન ચૈકવિષયત્વે ઽપિ સદાનુભૂયમાનત્વાદ્ભેદાભેદયોરવિરોધ સ્વરૂપવિરુદ્ધયોરપ્યવિરોધે ક્ક નામ વિરોધો વ્યવતિષ્ઠેત ।
નચ સદાનુભૂયમાનં વિચારાસહં ભાવિકં ભવિતુમર્હતિ ।
દેહાત્મભાવસ્યાપિ સર્વદાનુભૂયમાનસ્ય ભાવિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રપઞ્ચિતં ચૈતદસ્માભિઃ પ્રથમસૂત્ર ઇતિ નેહ પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
તસ્માદનાદ્યવિદ્યાવિક્રીડિતમેવૈકસ્યાત્મનો જીવભાવભેદો ન ભાવિકઃ ।
તથાચ તત્ત્વજ્ઞાનદવિદ્યાનિવૃત્તાવપવર્ગસિદ્ધિઃ ।
તાત્ત્વિકત્વે ત્વસ્ય ન જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિસંભવઃ ।
નચ તત્ત્વજ્ઞાનાદન્યદપવર્ગસાધનમસ્તિ ।
યથાહ શ્રુતિઃ-ઽતમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ ઇતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.2.6.30.

3.2.7.31.
#પરમતઃ સેતૂન્માનસંબન્ધભેદવ્યપદેશેભ્યઃ# ।
યદ્યપિ શ્રુતિપ્રાચુર્યાદ્બ્રહ્મવ્યતિરિક્તં તત્ત્વં નાસ્તીત્યવધારિતં તથાપિ સેત્વાદિશ્રુતીનામાપાતતસ્તદ્વિરોધદર્શનાત્તત્પ્રતિસમાધાનાર્થમયમારમ્ભઃ ।
#જાઙ્ગલં#સ્થલમ્ ।
પ્રકાશવદનન્તવજ્જ્યોતિષ્મદાયતનવદિતિ પાદા બ્રહ્મણશ્ચત્વારસ્તેષાં પાદાનામર્ધાન્યષ્ટૌ શફાઃ ।
તે ઽષ્ટાવસ્ય બ્રહ્મણ ઇત્યષ્ટશફં બ્રહ્મ ।
ષોડશ કલા અસ્યેતિ ષોશકલમ્ ।
તદ્યથા પ્રાચી પ્રતીચી દક્ષિણોદીચીતિ ચતસ્રઃ કલા અવયવા ઇવ કલાઃ સ પ્રકાશવાન્નામ પ્રથમઃ પાદઃ ।
એતદુપાસનાયાં પ્રકાશવાન્ મુખ્યો ભવતીતિ પ્રકાશવાન્ પાદઃ ।
અથાપરાઃ પૃથિવ્યન્તરિક્ષં દ્યૌઃ સમુદ્ર ઇતિ ચતસ્રઃ કલા એષ દ્વિતીયઃ પાદો ઽનન્તતવાન્નામ ।
સો ઽયમનન્તવત્ત્વેન ગુણોનોપાસ્યમાનો ઽનન્તત્વમુપાસકસ્યાવહતીતિ અનન્તવાન્ પાદઃ ।
અથાગ્નિઃ સૂર્યશ્ચન્દ્રમા વિદ્યુદિતિ ચતસ્રઃ કલાઃ સ જ્યોતિષ્માન્નામ પાદસ્તૃતીયસ્તદુપાસનાજ્જ્યોતિષ્માન્ ભવતીતિ જ્યોતિષ્માન્ પાદઃ ।
અથ ઘ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં વાગિતિ ચતસ્રઃ કલાશ્ચતુર્થઃ પાદ આયતનવાન્નામ ।
એતે ઘ્રાણાદયો હિ ગન્ધાદિવિષયા મન આયતનમાશ્રિત્ય ભોગસાધનં ભવન્તીત્યાયતનવાન્નામ પાદઃ ।
તદેવં ચતુષ્પાદ્બ્રહ્માષ્ટશફં ષોડષકલમુન્મિષિતં શ્રુત્યા ।
અતસ્તતો બ્રહ્મણઃ પરમન્યદસ્તિ ।
સ્યાદેતત્ ।
અસ્તિ ચેત્ પરિસંખ્યાયોચ્યતામેતાવદિતિ ।
અત આહ-અમિતમસ્તીતિ ।
પ્રમાણસિદ્ધમ્ ।
ન ત્વેતાવદિત્યર્થઃ ।
ભેદવ્યપદેશશ્ચ ત્રિપ્રકારઃ-આધારતશ્ચાતિદેશતશ્ચાવધિતશ્ચ

3.2.7.32.
સામાન્યાત્તુ ।
જગતસ્તન્મર્યાદાનાં ચ વિધારકત્વં ચ સેતુસામાન્યમ્ ।
યથા હિ તન્તવઃ પટં વિધારયન્તિ તદુપાદાનત્વાદેવં બ્રહ્માપિ જગદ્વિધારયતિ તદુપપાદકત્વાત્ ।
તન્મર્યાદાનાં ચ વિધારકં બ્રહ્મ ।
ઇતરથાતિચપલસ્થૂલબલવત્કલ્લોલમાલાકલિલો જલનિધિરિલાપરિમણ્ડલમવગિલેત્ ।
વડવાનલો વા વિસ્ફુર્જિતજ્વાલાજટિલો જગદ્ભસ્મસાદ્ભાવયેત્ ।
પવનઃ પ્રચણ્ડો વાકાણ્ડમેવ બ્રહ્માણ્ડં વિઘટ...દિતિ(?) ।
તથાચ શ્રુતિઃ-ઽભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતેઽ ઇત્યાદિકા

3.2.7.33.
#બુદ્ધ્યર્થઃ પાદવત્# ।
મનસો બ્રહ્મપ્રતીકસ્ય સમારોપિતબ્રહ્મભાવસ્ય વાગ્ઘ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમિતિ ચત્વારઃ પાદાઃ ।
મનો હિ વક્તવ્યઘ્રાતવ્યદ્રષ્ટવ્યશ્રોતવ્યાન્ ગોચરાન્ વાગાદિભિઃ સંચરતીતિ સંચરણસાધારણતયા મનસઃ પાદસ્તદિદમધ્યાત્મન્ ।
આકાશસ્ય બ્રહ્મપ્રતીકસ્યાગ્નિર્વાયુરાદિત્યો દિશ ઇતિ ચત્વારઃ પાદાઃ ।
તે હિ વ્યાપિનો નભસ ઉદર ઇવ ગોઃ પાદા વિલગ્ના ઉપલક્ષ્યન્ત ઇતિ પાદસ્તદિદમધિદૈવતમ્ ।
તદનેન પાદવદિતિ વૈદિકં નિદર્શનં વ્યાખ્યાય લૌકિકં ચેદં નિદર્શનમિત્યાહ- #અથવા પાદવદિતિ ।
તદ્વદિતિ# ।
ઇહાપિ મન્દબુદ્ધીનામાધ્યાનવ્યવહારાયેત્યર્થઃ

3.2.7.34.
#સ્થાનવિશેષાત્પ્રકાશાદિવત્# ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિસ્થાનવિશેષયોગાદુદ્ભૂતસ્ય જાગ્રત્સ્વપ્નયોર્વિશેષવિજ્ઞાનસ્યોપાધ્યુપશમે ઽભિભવે સુષુપ્તાવસ્થાનમિતિ ।
તથા ભેદવ્યપદેશો ઽપિ ત્રિવિધો બ્રહ્મણ ઉપાધિભેદાપેક્ષયેતિ ।
યથા સૌધજાલમાર્ગનિવેશિન્યઃ સવિતૃભાસો જાલમાર્ગોપાધિબેદાદ્ભિન્ના ભાસન્તે તદ્વિગમે તુ ગભસ્તિમણ્ડલેનૈકીભવન્ત્યતસ્તેન સંબધ્યન્ત એવમિહાપીતિ

3.2.7.35.
સ્યાદેતત્ ।
એકીભાવઃ કસ્માદિહ સંબન્ધઃ કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાયતે ન મુખ્ય એવેત્યેતત્સૂત્રેણ પરિહરતિ- #ઉપપત્તશ્ચ# ।
સ્વમપીત ઇતિ હિ સ્વરૂપસંબન્ધં બ્રૂતે ।
સ્વભાવશ્ચેદનેન સંબન્ધત્વેન સ્પૃષ્ટસ્તતઃ સ્વાભાવિકસ્તાદાત્મ્યાન્નાતિરિચ્યત ઇતિ તર્કપાદ ઉપપાદિતમિત્યર્થઃ ।
તથા ભેદો ઽપિ ત્રિવિધો વાન્યાદૃશઃ સ્વાભાવિક ઇત્યર્થઃ

3.2.7.36.
#તથાન્યપ્રતિષેધાત્# ।
સુગમેન ભાષ્યેણ વ્યાખ્યાતમ્

3.2.7.37.
#અનેન સર્વગતત્વમાયામશબ્દાદિભ્યઃ# ।
બ્રહ્માદ્વૈતસિદ્ધાવપિ ન સર્વગતત્વં સર્વવ્યાપિતા સર્વસ્ય બ્રહ્મણા સ્વરૂપેણ રૂપવત્ત્વં સિધ્યતીત્યત આહ- #અનેન સેત્વાદિનિરાકરણેન#પરહેતુનિરાકરણેનાન્યપ્રતિષેધસમાશ્રયણેન ચ સ્વસાધનોપન્યાસેન ચ સર્વગતત્વમપ્યાત્મનઃ સિદ્ધં ભવતિ ।
અદ્વૈત સિદ્ધે સર્વો ઽયમનિર્વચનીયઃ પ્રપઞ્ચાવભાસો બ્રહ્માધિષ્ઠાન ઇતિ સર્વસ્ય બ્રહ્મસંબન્ધાદ્બ્રહ્મ સર્વગતમિતિ સિદ્ધમ્

3.2.8.38.
#ફલમત ઉપપત્તેઃ#સિદ્ધાન્તોપક્રમમિદમધિકરણમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવસ્ય બ્રહ્મણઃ કુત ઈશ્વરત્વં કુતશ્ચ ફલહેતુત્વમપીત્યત આહ- #તસ્યૈવ બ્રહ્મણો વ્યાવહારિક્યામિતિ# ।
નાસ્ય પારમાર્થિકં રૂપમાશ્રિત્યૈતચ્ચિન્ત્યતે કિન્તુ સાંવ્યવહારિકમ્ ।
એતચ્ચ ઽતપસા ચીયતે બ્રહ્મઽ ઇતિ વ્યાચક્ષાણેરસ્માભિરૂપપાદિતમ્ ।
#ઇષ્ટં#ફલં સ્વર્ગઃ ।
યથાહુઃ-ઽયન્ન દુઃખન સંભિન્નં નચ ગ્રસ્તમનન્તરમ્ ।
અભિલાષોપનીતં ચ સુખં સ્વર્ગપદાસ્પદમ્ઽ ઇતિ ।
#અનિષ્ટ#મવીચ્યાદિસ્થાનભોગ્યં, #વ્યામિશ્રં#મનુષ્યભોગ્યમ્ ।
#તત્ર તાવત્પ્રતિપાદ્યતે-ફલમત ઈશ્વરા#ત્કર્મભિરારાધિતાદ્ભવિતુમર્હતિ ।
અથ કર્મણ એવ ફલં કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ- #કર્મણસ્ત્વનુક્ષણવિનાશિનઃ#પ્રત્યક્ષવિનાશિન ઇતિ ।
ચોદયતિ- #સયાદેતત્કર્મ# #સ્યાદેતત્કર્મ વિનશ્યદિતિ# ।
ઉપાત્તમપિ ફલં ભોક્તુમયોગ્યત્વાદ્વા કર્માન્તરપ્રતિબન્ધાદ્વા ન ભુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- #તદપિ ન પરિશુધ્યતીતિ# ।
નહિ સ્વર્ગ આત્માનં લભતામિત્યધિકારિણઃ કામયન્તે કિન્તુ ભોગ્યો ઽસ્માકં #ભવત્વિતિ# ।
તેન યાદૃશમેભિઃ કામ્યતે તાદૃશસ્ય ફલત્વમિતિ ભોગ્યમેવ સત્ફલમિતિ ।
નચ તાદૃશં કર્માનન્તરમિતિ કથં ફલં, તદપિ સ્વરૂપેણ ।
અપિચ સ્વર્ગનરકૌ તીવ્રતમે સુખદુઃખે ઇતિ તદ્વિષયેણાનુભવેન ભોગાપરનામ્નાવશ્યં ભવિતવ્યમ્ ।
તસ્માદનુભવયોગ્યે અનનુભૂયમાને શશશૃઙ્ગવન્ન સ્ત ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
ચોદયતિ- #અથોચ્યેત મા ભૂત્કર્માનન્તરં ફલોત્પાદઃ કર્માકાર્યાદપૂર્વાત્ફલમુત્પત્સ્યત ઇતિ# ।
પરિહરતિ- #તદપિ નેતિ# ।
યદ્યદચેતનં તત્તત્સર્વં ચેતનાધિષ્ઠિતં પ્રવર્તત ઇતિ પ્રત્યક્ષગમાભ્યામવધારિતમ્ ।
તસ્માદપૂર્વોણાપ્યચેતનેન ચેતનાધિષ્ઠિતેનૈવ પ્રવર્તિતવ્યં નાન્યથેત્યર્થઃ ।
ન ચાપૂર્વં પ્રામાણિકમપીત્યાહ- #તદસ્તિત્વે#
#ઇતિ#

3.2.8.39.
#શ્રુતત્વાચ્ચ ।
અન્નાદઃ#અન્નપ્રદઃ

3.2.8.40.
#સિદ્ધાન્તેનોપક્રમ્ય પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ-ધર્મં જૈમિનિરત એવ# ।
શ્રુતિમાહ- #શ્રૂયતે તાવદિતિ# ।
નનુ ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યાદયઃ શ્રુતયઃ ફલં પ્રતિ ન સાધનતયા યાગં વિદધતિ ।
તથાહિ-યદિ યાગાદય એવ ક્રિયા ન તદતિરિક્તા ભાવના તથાપિ ન એવ સ્વપદેભ્યઃ પૂર્વાપરીભૂતાઃ સાધ્યસ્વભાવા અવગમ્યન્ત ઇતિ ન સાધ્યાન્તરમપેક્ષન્ત ઇતિ ન સ્વર્ગેણ સાધ્યાન્તરેણ સંબદ્ધુમર્હન્તિ ।
અથાપિ તદિતરેકિણી ભવાનાસ્તિ તથાપ્યસૌ ભાષ્યપેક્ષાપિ સ્વપદોપાત્તં પૂર્વાગતં ન ભાવ્યં ધાત્વર્થમપહાય ન ભિન્નપદોપાત્તં પુરુષવિશેષણં ચ સ્વર્ગાદિ ભાષ્યતયા સ્વીકર્તુમર્હતિ ।
ન ચૈકસ્મિન્ વાક્યે સાધ્યદ્વયસંબન્ધસંભવઃ, વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન કેવલં શબ્દતો વસ્તુતશ્ચ પુરુષપ્રયત્નસ્ય ભાવનાયાઃ સાક્ષાદ્ધાત્વર્થ એવ સાધ્યો ન તુ સ્વર્ગાદિસ્તસ્ય તદવ્યાપ્યત્વાત્ ।
સ્વર્ગાદેસ્તુ નામપદાભિધેયતયા સિદ્ધરૂપસ્યાખ્યાતવાચ્યં સાધ્યં ધાત્વર્થે પ્રતિ ઽભૂતં ભવ્યાયોપદિશ્યતેઽ ઇતિ ન્યાયાત્સાધનતયા ગુણત્વેનાભિસંબન્ધઃ ।
તથાચ પારમર્ષે સૂત્રમ્-ઽદ્રવ્યાણાં કર્મસંયોગે ગુણત્વેનાભિસંબન્ધઃઽ ઇતિ ।
તથાચ કર્મણો યાગાદેર્દુઃખત્વેન પુરુષેણાસમીહિતત્વાત્, સમીહિતસ્ય ચ સ્વર્ગાદેરસાધ્યત્વાન્ન યાગાદયઃ પુરુષસ્યોપકુર્વન્યનુપકારિણાં ચૈષાં ન પુરુષ ઈષ્ટે અનીશાનશ્ચ ન તેષુ સંભવત્યધિકારીત્યધિકારાભાવપ્રતિપાદિતાનર્થક્યપરિહારાય કૃત્સ્નસ્યૈવામ્નાયસ્ય નિર્મૃષ્ટનિખિલદુઃખાનુષઙ્ગનિત્યસુખમયબ્રહ્મજ્ઞાનપરત્વં ભેદપ્રપઞ્ચવિલયનદ્વારેણ તથાહિ-સર્વત્રૈવામ્નાયે ક્કચિત્કસ્યચિદ્ભેદસ્ય પ્રવિલયો ગમ્યતે-યથા ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇતિ શરીરાત્મભાવપ્રલિયઃ ।
ઇહ ખલ્વાપાતતો દેહાતિરિક્ત આમુષ્મિકફલોપભોગસમર્થો ઽધિકારી ગમ્યતે ।
તત્રાધિકારસ્યોક્તેન ક્રમેણ નિરાકરણાદસતો ઽપિ પ્રતીયમાનસ્ય વિચારાસહસ્યોપાયતામાત્રેણાવસ્થાનાદનેન વાક્યેન દેહાત્મભાવપ્રવીલયસ્તત્પરેણ ક્રિયતે ।
ઽગોદોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેત્ઽ ઇત્યત્રાપ્યાપાતતો ઽધિકૃતાધિકારવગમાદધિકારિભેદપ્રવિલયઃ ।
નિષેધવાક્યાનિ ચ સાક્ષાદેવ પ્રવૃત્તિનિષેધેન વિધિવાક્યાનિ ચાન્યાયિ ઽસાંગ્રહણ્યા યજેત ગ્રામકામઃઽ ઇત્યાદીના ન સાંગ્રહણ્યાદિપ્રવૃત્તિપારણ્યપિ તૂપાયાન્તરોપદેશેન સંવાદિદૃષ્ટોપાયપ્રતિષેધાર્થાનિ ।
યથા વિષં ભુઙ્ક્ષવ માસ્ય ગૃહે ભુઙ્ક્ષ્વેતિ ।
તથાચ રાગાદ્યક્ષિપ્તપ્રવૃત્તિષેધેન શાસ્ત્રસ્ય શાસ્ત્રત્વમપ્યુપપદ્યતે ।
રાગનિબન્ધનાં તૂપાયોપદેશદ્વારેણ પ્રવૃત્તિમનુજાનતો રાગસંબર્ધનાદશાસ્ત્રત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તન્નિષેધેન તુ બ્રહ્મણિ પ્રણિધાનમાદધચ્છાસ્ત્રં શાસ્ત્ર ભવેત્ ।
તસ્માત્ક4મફલસંબન્ધસ્યાપ્રામાણિકત્વાદનાદિવિચિત્રાવિદ્યાસહકારિણ ઈશ્વરાદેવ કર્માનપેક્ષાદ્વિચિત્રફલોત્પત્તિરિત ।
કથં તર્હિ વિધિઃ કિમત્ર કથં પ્રવર્તનામાત્રત્વાદ્વિધેસ્તસ્ય ચાધિકારમન્તરેણાપ્યુપપત્તેઃ ।
નહિ યો યઃ પ્રવર્તયતિ સ સર્વો ઽધિકૃતમપેક્ષતે ।
પવનાદેઃ પ્રવર્તકસ્ય તદનપેક્ષત્વાદિતિશઙ્કામપાચિકીર્ષરાહ- #તત્ર ચ વિધિશ્રુતેર્વિષયભાવોપગમાદ્યાગઃ સ્વર્ગસ્યોત્પાદક ઇતિ ગમ્યતે ।
અન્યથા હ્યનનુષ્ઠાતૃકો યાગ આપદ્યેત# ।
અયમભિસંધિઃ-ઉપદેશો હિ વિધિઃ ।
યથોક્તમ્-ઽતસ્ય જ્ઞાનમુપદેશઃઽ ઇતિ ।
ઉપદેશશ્ચ નિયોજ્યપ્રયોજને કર્મણિ લોકશાસ્ત્રયોઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
તદ્યથારોગ્યકામો જીર્ણે ભુઞ્જીત ।
એષ સુપન્થા ગચ્છતુ ભવાનનેનેતિ ।
ન ત્વજ્ઞાદિરિવ નિયોક્તૃપ્રયોજનસ્તત્રાભિપ્રાયસ્ય પ્રવર્તકત્વાત્, તસ્ય ચાપૌરુષેયે ઽસંભવાત્ ।
અસ્ય ચોપદેશસ્ય નિયોજ્યપ્રયોજનવ્યાપારવિષયત્વમનુષ્ઠાત્રપેક્ષિતાનુકૂલવ્યાપારગોચરત્વમસ્માભિરૂપપાદિતં ન્યાયકણિકાયામ્ ।
તથાચ ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યાદિષુ સ્વર્ગકામાદેઃ સમીહિતોપાયા ગમ્યન્તે યાગાદયઃ ।
ઇતરથા તુ ન સાધયિતારમનુગચ્છેયુઃ ।
તદુક્તમૃષિણા-ઽઅસાધકં તુ તાદર્થ્યાત્ઽ ઇતિ ।
અનુષ્ઠાત્રપેક્ષિતોપાયતારહિતપ્રવર્તનામાત્રાર્થત્વે યજેતેત્યાદીનામસાધકં કર્મ યાગાદિ સ્યાત્ ।
સાધયિતારં નાધિગચ્છેદિત્યર્થઃ ।
ન ચૈતે સાક્ષાદ્ભાવનાભાવ્યા અપિ કર્ત્રપેક્ષિતસાધનતાવિધ્યુપહિતમર્યાદા ભાવનોદ્દેશ્યા ભવિતુમર્હન્તિ, યેન પુંસામનુપકારકાઃ સન્તો નાધિકારભાજો ભવેયુઃ ।
દુઃખત્વેન કર્મણાં ચેતનસમાહાનાસ્પદત્વાત્ ।
સ્વર્ગાદીનાં તુ ભાવનાપૂર્વરૂપકામનોપધાનાચ્ચ ।
પ્રીત્યાત્મકત્વાચ્ચ ।
નામપદાભિધેયાનામપિ પુરુષવિશેષણાનામપિ ભાવનોદ્દેશ્યતાલક્ષણભાવ્યત્વપ્રતીતેઃ ।
ફલાર્થપ્રવૃત્તભાવનાભાવ્યત્વલક્ષણેન ચ યાગાદિસાધ્યત્વેન ફલાર્થપ્રવૃત્તભાવનાભાવ્યત્વરૂપસ્ય ફલસાધ્યત્વસ્ય સમપ્રધાનત્વાભાવેનૈકવાક્યસમવાયસંભવાત્, ભાવનાભાવ્યત્વમાત્રસ્ય ચ યાગાદિસાધ્યત્વસ્ય કરણે ઽપ્યવિરોધાત્ ।
અન્યથા સર્વત્ર તદુચ્છેદાત્ ।
પરશ્વાદેરપિ છિદાદિષુ તથાભાવાત્ ।
ફલસ્ય સાક્ષાદ્ભાવનાવ્યાપ્યત્વવિરહિણો ઽપિ તદુદ્દેશ્યતયા સર્વત્ર વ્યાપિતયા વ્યવસ્થાનાત્સ્વર્ગસાધને યાગાદૌ સ્વર્ગકામાદેરધિકાર ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
ન ચાપ્રાપ્તાર્થવિષયાઃ સાંગ્રહણ્યાદિયાગવિધયઃ પરિસંખ્યાયકા નિયામકા વા ભવિતુમર્હન્તિ ।
ન ચાધિકારાભાવે દેહાત્મપ્રવિલયો વાધિકારિભેદપ્રવિલયો વા શક્ય ઉપપાદયિતુમ્ ।
આપાતતઃ પ્રતિભાને ચાસ્ય તત્પરત્વમેવ નાર્થાયાતપરત્વમ્ ।
સ્વરસતઃ પ્રતીયમાનેર્ઽથે વાક્યસ્ય તાદર્થ્યે સંભવતિ ન સંપાતાયાતપરત્વમુચિતમ્ ।
ન ચૈતાવતા શાસ્ત્રવ્યાઘાતઃ ।
તસ્ય સ્વર્ગાદ્યુપાયાશને ઽપિ શાસ્ત્રત્વોપપત્તેઃ ।
પુરુષશ્રેયો ઽભિધાયકત્વં હિ શાસ્ત્રત્વમ્ ।
સરાગવીતરાગપુરુષશ્રેયો ઽભિધાયકત્વેન સર્વપારિષદતયા ન તત્ત્વવ્યાઘાતઃ ।
તસ્માદ્વિધિવિષયભાવોપગમાદ્યાગઃ સ્વર્ગસ્યોત્પાદક ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
#કર્મણો વા કાચિદવસ્થેતિ# ।
કર્મણો ઽવાન્તરવ્યાપારઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-કર્મણો હિ ફલં પ્રતિ યત્સાધનત્વં શ્રુતં, તન્નિર્વાહયિતું તસ્યૈવાવાન્તરવ્યાપારો ભવતિ ।
નચ વ્યાપારવતિ સત્યેવ વ્યાપારો નાસતીતિ યુક્તમ્ ।
અસત્સ્વપ્યાગ્નેયાદિષુ તદુપત્ત્યપૂર્વાણાં પરમાપૂર્વે જનયિતવ્યે તદવાન્તરવ્યાપારત્વાત્ ।
અસત્યપિ ચ તૈલપાનકર્મણિ તેન પુષ્ટૌ કર્તવ્યાયામન્તરા તૈલપરિણામભેદાનાં તદવાન્તરવ્યાપારત્વાત્ ।
તસ્માત્કર્મકાર્યમપૂર્વે કર્મણા ફલે કર્તવ્યે તદવાન્તરવ્યાપાર ઇતિ યુક્તમ્ ।
યદા પુનઃ ફલોપજનનાન્યથાનુપપત્ત્યા કિઞ્ચિત્કલ્પ્યતે તદા #ફલસ્ય વા પૂર્વાવસ્થા ।
અવિચિત્રસ્ય કારણસ્યેતિ# ।
યદીશ્વરાદેવ કેવલાદિતિ શેષઃ ।
કર્મભિર્વા શુભાશુભૈઃ કાર્યદ્વૈધોત્પાદે રાગાદિમત્ત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશયઃ