Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 2
atha yadasaṃdigdhamapirayojanaṃ ca na tatprekṣāvatpratipitsāgocaraḥ, yathā samanaskendriya- saṃnikṛṣṭaḥ sphītālokamadhyavartī ghaṭaḥ, karaṭadantā vā ; tathā cedaṃ brabmeti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ /
tathā hi-- bṛhattvādbṛṃhaṇatvādvātmaiva brahmeti gīyate /
sa cāyam ākīṭapataṅgebhya ā ca devarṣibhyaḥ prāṇabhṛnmātrasyedaṅkārāspadebhyo dehendriyamanobuddhiviṣayebhyo vivekena 'aham' ityasaṃdigdhāviparyastāparokṣānubhavasiddha iti na jijñāsārapadam /
na hi jātu kaścidatra saṃdigdhe 'ahaṃ vā nāhaṃ vā' iti /
na ca viparyasyati 'nāhameva' iti /
na ca 'ahaṃ kṛśaḥ, sthūlaḥ, gacchāmi' ityādidehadharmasāmānādhikaraṇyadarśanāddehālamno 'yamahaṅkāra iti sāṃpratam /
tadālambanatve hi 'yo 'haṃ bālye pitarāvanvabhūvaṃ sa eva sthāvire praṇaptṝnanubhavāmi' iti pratisaṃdhānaṃ na bhavet /
na hi bālasthavirayoḥ śarīrayorasti manāgapi pratyabhijñānagandho yenaikatvaṃ adhyavasīyeta /
tasmādyeṣu vyāvartamāneṣu yadanuvartate tattebhyo bhinnaṃ yathā kusumebhyaḥ sūtram /
tathā ca bālādiśarīreṣu vyāvartamāneṣvapi parasparamahaṅkārāspadamanuvartamānaṃ tebhyo bhidyate /
api ca svapnānte divyaṃ śarīrabhedamāsthāya taducitānbhogānbhuñjāna eva pratibuddho manuṣyaśarīramātmānaṃ paśyan 'nāhaṃ devo manuṣya eva' iti devaṣaśarīre bādhyamāne 'pyahamāspadamabādhyamānaṃ śarīrādbhinnaṃ pratipadyate /
api ca yogavyāghraḥ śarīrabhede 'pyātmānamabhinnamanubhavatīti nāhaṅkārālambanaṃ dehaḥ /
ata eva nendriyāṇyapyasyālambanam, indriyabhede 'pi 'yo 'hamadrākṣaṃ sa evaitarhi spṛśāmi' ityahamā-lambanasya pratyabhijñānāt /
viṣayebhyastvasya vivekaḥ sthavīyāneva /
buddhimanasośca karaṇayoḥ 'aham' iti kartṛpratibhāsaprakhyānālambanatvāyogaḥ /
'kṛśo 'ham' 'andho 'ham' ityādayastu prayogā asatyapyabhede kathañcit 'mañcāḥ krośanti' ityādivadaupacārikā iti yuktamutpaśyāmaḥ /
tasmādidaṅkārāspadebhyo dehendriyamanobuddhiviṣayebhyo vyāvṛttaḥ sphuṭatarāhamanubhavagamya ātmā saṃśayābhāvādajijñāsya iti siddham /
aprayojanatvācca /
tathā hi- saṃsāranivṛttirapavarga iha prayojanaṃ vivakṣitam /
saṃsāraśca ātmayāthātmyānanubhavanimitta ātmayāthātmyajñānena nivartanīyaḥ /
sa cedayamanādiranādinā ātmayāthātmyajñānena sahānuvartate, kuto 'sya nivṛttiḥ avirodhāt ? kutaścātmayāthātmyānanubhavaḥ ? na hi 'aham' ityanubhavādanyadātmayāthātmyajñānamasti /
na ca 'aham' iti sarvajanīnasphuṭatarānubhavasamarthita ātmā dehendriyādivyatiriktaḥ śakya upaniṣadāṃ sahasrairapyanyathayitum, anubhavavirodhāt /
na hyāgamāḥ sahasramapi ghaṭaṃ paṭayitumīśate /
tasmādanubhavavirodhādupacaritārthā evopaniṣada iti yuktamutpaśyāma ityāśayavānāśaṅkya pariharati- yuṣmadasmatpratyayagocarayoḥ iti /
atra ca yuṣmadasmat ityādiḥ mithyeti bhavituṃ yuktaṃ ityantaḥ śaṅkāgranthaḥ /
tathāpi ityādiḥ parihāragranthaḥ /
tathāpi ityabhisaṃbandhācchaṅkāyāṃ yadyapīti paṭhitavyam /
idamasmatpratyayagocarayoriti vaktavye yuṣmadgrahaṇamatyantabhedopalakṣaṇārtham /
yathā hyahaṅkārapratiyogī tvaṅkāro naivamidaṅkāraḥ, 'ete vayam, ime vayam, āsmahe' iti bahulaṃ prayogadarśanāditi /
citsvabhāva ātmā viṣayī, jaḍasvabhāvā buddhīndriyadehaviṣayā viṣayāḥ /
ete hi cidātmānaṃ visinvanti avabadhnanti ; svena rūpeṇa nirūpaṇīyaṃ kurvantīti yāvat /
parasparānadhyāsahetau atyantavailakṣaṇye dṛṣṭāntaḥ - tamaḥ prakāśavat iti /
na hi jātu kaścitsamudācāradvṛttinī prakāśatamasī parasparātmatayā pratipattumarhati /
tadidamuktam - itaretarabhāvānupapattau iti /
itaretarabhāvaḥ itaretaratvam, tādātmyamiti yāvat ; tasyānupapattāviti /
syādetat /
mā bhūddharmiṇoḥ parasparabhāvaḥ ; taddharmāṇāṃ tu jāḍyacaitanyanityatvānityatvādīnāṃ itaretarādhyāso bhaviṣyati /
dṛśyate hi dharmiṇorvivekagrahaṇe 'pi taddharmāṇāmadhyāsaḥ, yathā kusumādbhedena gṛhyamāṇe 'pi sphaṭikamaṇāvatisvacchatayā japākusumapratibimbodgrāhiṇi 'aruṇaḥ sphaṭikaḥ' ityāruṇyavibhrama ityata idamuktam - taddharmāṇāmapi iti /
itaretaratra dharmiṇi dharmāṇāṃ bhāvo vinimayaḥ, tasyānupapattiḥ /
ayamabhisaṃdhiḥ - rūpavaddhi dravyamatisvacchatayā rūpavato dravyāntarasya tadvivekena gṛhyamāṇasyāpi cchāyāṃ gṛhṇīyāt, cidātmā tu nīrūpo viṣayī na viṣayacchāyāmudgrāhayitumarhati /
yathāhuḥ-
'śabdagandharasādīnāṃ kīdṛśī pratibimbatā' iti /
tadiha pāriśeṣyādviṣayaviṣayiṇoranyonyātmasaṃbhedenaiva taddharmāṇāmapi parasparasaṃbhedena vinimayātmanā bhavitavyam , tau ceddharmiṇau atyantavivekena gṛhyamāṇāvasaṃbhinnau, asaṃbhinnāḥ sutarāṃ tayordharmāḥ, svāśrayābhyāṃ vyavadhānena dūrāpetatvāt /
tadidamuktam - sutarāṃ iti /
tadviparyayeṇa iti /
viṣayaviparyayeṇetyarthaḥ /
mithyāśabdaḥ apahnavavacanaḥ /
etaduktaṃ bhavati - adhyāso bhedāgraheṇa vyāptaḥ, tadviruddhaścehāsti bhedagrahaḥ, sa bhedāgrahaṃ nivartayaṃstadvyāptamadhyāsamapi nivartayatīti /
mithyeti bhavituṃ yuktaṃ yadyapi tathāpīti yojanā /
idamatrākūcam - bhavedetadevaṃ yadi 'aham' ityanubhave ātmatatvaṃ prakāśeta /
na tvetadasti /
tath hi samastopādhyanavacchinnānantānandacaitanyaikarasamudāsīnamkamadvitīyamātmatattvaṃ śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu gīyate /
na caitānyupakramaparāmarśopasaṃhāraiḥ kriyāsamabhihāreṇedṛgātmatattvamabhidadhati tatparāṇi santi śakyāni śakreṇāpyupacaritārthāni kartum /
abhyāse hi bhūyastvamarthasya bhavati yathā 'aho darśanīyā aho darśanīyā' iti, nālpatvamapi prāgevopacaritatvamiti /
ahamanubhavastu prādeśikamanekavidhaśokaduḥkhādiprapañcopaplutamātmānamādarśayan kathamātmatattvagocaraḥ kathaṃ vānupaplavaḥ ? na ca jyeṣṭhapramāṇapratyakṣavirodhādāmnāyasyaiva tadapekṣasyāprāmāṇyamupacaritārthatvaṃ veti yuktam, tasyāpauruṣeyatayā nirastasamastadoṣāśaṅkasya, bodhakatayā ca svataḥsiddhapramāṇabhāvasya svakārye pramitāvanapekṣatvāt /
pramitāvanapekṣatve 'pyutpatau pratyakṣāpekṣatvāttadvirodhādanutpattilakṣaṇamasyāprāmāṇyamiti cet, na, utpādakāpratidvandvitvāt /
na hyāgamajñānaṃ sāṃvyavahārikaṃ pratyakṣasya prāmāṇyamupahanti yena kāraṇābhāvānna bhavet ; api tu tāttvikam /
na ca tāttvikamasyotpādakam, atāttvikapramāṇabhāvebhyo 'pi sāṃvyavahārikapramāṇebhyastattvajñānotpattidarśanāt /
tathā ca varṇe hrasvatvadīrghatvādayo 'nyadharmā api samāropitāḥ tattvapratipattihetavaḥ /
na hi laukikāḥ 'nāgaḥ' iti vā"nagaḥ"iti vā padātkuñcaraṃ vā taruṃ vā pratipadyamānā bhavanti bhrāntāḥ /
na cānanyaparaṃ vākyaṃ svārtha upacaritārthaṃ yuktam /
uktaṃ hi - 'na vidhau paraḥ śabdārthaḥ' iti /
jyeṣṭhatvaṃ ca anapekṣitasya bādhyatve hetuḥ na tu bādhakatve, rajatajñānasya jyāyasaḥ śuktijñānena kanīyasā bādhadarśanāt /
tadamapabādhane tadapabādhātmanaḥ tasyotpatteranupapatteḥ /
darśitaṃ ca tāttvikapramāṇabhāvasyānapekṣitatvam /
tathā ca pāramarṣaṃ sūtram - 'paurvāparye pūrvadaurbalyaṃ prakṛtivat' iti /
tathā ca -
pūrvātparabalīyastvaṃ tatra nāma pratīyatām /
anyonyanirapekṣāṇāṃ yatra janma dhiyāṃ bhavet //
- iti //
api ca ye 'pyahaṅkārāspadamātmānamāsthiṣata tairapyasya na tāttvikatvamabhyupetavyam, 'ahamihaivāsmi sadane jānānaḥ' iti sarvavyāpinaḥ prādeśikatvena grahaṇāt uccataragiriśikharavartiṣu mahātaruṣu bhūmiṣṭhasya dūrvāpravālanirbhāsapratyayavat /
na cedaṃ dehasya prādeśikatvamanubhūyate na tvātmana iti sāṃpratam /
na hi tadaivaṃ bhavati 'aham' iti, gauṇatve vā na 'jānānaḥ' iti /
api ca paraśabdaḥ paratra lakṣyamāṇaguṇayogena vartata iti yatra prayoktṛpratipattroḥ saṃpratipattiḥ sa gauṇaḥ /
sa ca bhedapratyayapuraḥsaraḥ /
tadyathā, naiyamikāgnihotravacane 'gnihotraśabdaḥ prakaraṇāntarāvadhṛtabhede kuṇḍapāyināmayanagate karmaṇi 'māsamagmihotraṃ juhoti' ityatra sādhyasādṛśyena gauṇaḥ, māṇavake cānubhavasiddhabhede siṃhātsiṃhaśabdaḥ /
na tvahaṅkārasya mukhyor'tho nirluṭhitagarbhatayā dehādibhyo bhinno 'nubhūyate, yena paraśabdaḥ śarīrādau gauṇo bhavet /
na cātyantanirūṭhatayā gauṇe 'pi na gauṇatvābhimānaḥ sārṣapādiṣu tailaśabdavaditi veditavyam /
tatrāpi snehāttilabhavādbhede siddha eva sārṣapādīnāṃ tailaśabdavācyatvābhimānaḥ, na tvarthayostailasārṣapayorabhedādhyavasāyaḥ /
tatsiddhaṃ gauṇatvamubhayadarśino gauṇamukhyavivekavijñānena vyāptam, tadiha vyāpakaṃ vivekavijñānaṃ nivartamānaṃ gauṇatāmapi nivartayatīti /
na ca bālasthaviraśarīrabhede 'pi 'so 'ham' ityekasyātmanaḥ pratisaṃdhānadehādibhyo bhedenāstyātmānubhava iti vācyam /
parīkṣakāṇāṃ khalviyaṃ kathā, na laukikānām /
parīkṣakā api hi vyavahārasamaye na lokasāmāmyamativartante /
vakṣyatyanantarameva hi bhagavānbhāṣyakāraḥ -'paśvādibhiścāviśeṣāt' iti /
bāhyā apyāhuḥ -'śāstracintakāḥ khalvevaṃ vivecayanti na pratipattāraḥ' iti /
tatpāriśeṣyāccidātmagocaramahaṅkāram 'ahamihāsmi sadane' iti prayuñjāno laukikaḥ śarīrādyabhedagrahādātmanaḥ prādeśikatvamabhimanyate nabhasa iva ghaṭamaṇikamallikādyupādhyavacchedāditi yuktamutpaśyāmaḥ /
na cāhaṅkāraprāmāṇyāya dehādivadātmāpi prādeśika iti yuktam /
tadā khalvayamaṇuparimāṇo vā syāddehaparimāṇo vā /
aṇupariṃmāṇatve 'sthūlo 'ham, dīrghaḥ' iti ca na syāt /
dehaparimāṇatve tu sāvayavatayā dehavadanityatvaprasaṅgaḥ /
kiñca asminpakṣe avayavasamudāyo vā cetayet, pratyekaṃ vāvayavāḥ /
pratyekaṃ cetanatvapakṣe bahūnāṃ cetanānāṃ svatantrāṇāmekavākyatābhāvādaparyāyaṃ viruddhadikkriyatayā śarīramunmathyeta, akriyaṃ vā prasajyeta //
samudāyasya tu caitanyayoge vṛkṇa ekasminnavayave cidātmano 'pyavayavo vṛkṇa iti na cetayet /
na ca bahūnāmavayavānāṃ parasparāvinābhāvaniyamo dṛṣṭaḥ /
ya evāvayavo yadā viśīrṇastadā tadabhāve na cetayet /
vijñānālambanatve 'pi ahaṃpratyayasya bhrāntatvaṃ tadavasthameva, tasya sthiravastunirbhāsatvādasthiratvācca vijñānānām /
etena 'sthūlo 'ham andho 'ham gacchāmi' ityādayo 'pi adhyāsatayā vyākhyātāḥ /
tadevamuktena krameṇa ahaṃpratyaye pūtikūṣmāṇḍīkṛte bhagavatī śrutiḥ apratyūhaṃ kartṛtvabhoktṛtvasukhaduḥkhaśokādyātmatvamahamanubhavaprasañjitamātmano niṣeddhumarhatīti /
tadevaṃ sarvapravādaśrutismṛtītihāsapurāṇaprathitamithyābhāvasyāhaṃpratyayasya svarūpanimittaphalairupavyākhyānam - anyonyasmin ityādi /
anyonyasmindharmiṇyātmaśarīrādau anyonyātmakatāmadhyasya - ahamidaṃ śarīrāditi /
'idam' iti ca vastutaḥ, na pratītitaḥ /
lokavyavahāraḥ lokānāṃ vyavahāraḥ /
sa ca 'ayamaham' iti vyapadeśaḥ /
iti śabdasūcitaśca śarīrādyanukūlaṃ pratikūlaṃ ca prameyajātaṃ pramāṇena pramāya tadupādānaparivarjanādiḥ /
anyonyadharmāṃścādhyasya anyonyasmindharmiṇi dehādidharmān janmamaraṇajarāvyādhyādīnātmani dharmiṇi adhyastadehādibhāve samāropya, tathā caitanyādīnātmadharmān dehādāvadhyastātmabhāve samāropya 'mamedaṃ jarāmaraṇaputrapaśusvāmyādi' iti vyavahāro vyapadeśaḥ /
itiśabdasūcitaśca tadanurūpaḥ pravṛttyādiḥ /
atra ca adhyāsavyavahārakriyābhyāṃ yaḥ kartā unnītaḥ sa samāna iti samānakartṛkatvena 'adhyasya vyavahāraḥ' ityupapannam /
pūrvakālatvasūcitamadhyāsasya vyavahārakāraṇatvaṃ sphuṭayati - mithyājñānanimittaḥ vyavahāraḥ iti /
mithyājñānamadhyāsaḥ, tannimittaḥ, tadbhāvābhāvānuvidhānādvyavahārabhāvābhāvayorityarthaḥ /
tadevamadhyāsasvarūpaṃ phalaṃ ca vyavahāramuktvā tasya nimittamāha - itaretarāvivekena iti /
vivekagrahaṇenetyarthaḥ /
atha aviveka eva kasmānna bhavati, tathā ca nādhyāsa ityata āha - atyantaviviktayordharmadharmiṇoḥ /
paramārthato dharmiṇoratādātmyaṃ vivekaḥ dharmāṇāṃ cāsaṃkīrṇatā vivekaḥ /
syādetat /
viviktayorvastusatorbhedāgrahanibandhanastādātmyavibhramo yujyate śukteriva rajatādbhedāgrahe rajatatādātmyavibhramaḥ /
iha tu paramārthasataḥ cidātmano 'nyanna dehādyasti vastusat, tatkutaḥ cidātmano bhedāgrahaḥ kutaśca tādātmyavibhramaḥ ityata āha - satyānṛte mithunīkṛtya iti /
vivekāgrahādadhyasyeti yojanā /
satyaṃ cidātmā, anṛtaṃ buddhīndriyadehādiḥ ; te dve dharmiṇī mithunīkṛtya yugalīkṛtyetyarthaḥ /
na ca saṃvṛtiparamārthasatoḥ pāramārthakaṃ mithunamastītyabhūtatadbhāvārthasya cveḥ prayogaḥ /
etaduktaṃ bhavati - apratītasyāropāyogādāropyasya pratītirupayujyate na vastusatteti /
syādetat /
āropyasya pratītau satyāṃ pūrvadṛṣṭasya samāropaḥ samāropanibandhanā ca pratītiriti durvāraṃ parasparāśrayatvamityata āha - naisargika iti /
śvābhāvikaḥ anādirayaṃ vyavahāraḥ /
vyavahārānāditayā tatkāraṇasyādhyāsasya, anāditoktā, tataśca pūrvapūrvamithyājñānopadarśitasya buddhīndriyaśarīrādeḥ uttarottarādhyāsopayoga ityanāditvāt bījāṅkuravanna parasparāśrayatvamityarthaḥ /
syādetat /
advā pūrvapratītimātramupayujyate ārope, na tu pratīyamānasya paramārthasattā /
pratītireva tu atyantāsato gaganakamalinīkalpasya dehendriyādeḥ nopapadyate /
prakāśamānatvameva hi cidātmano 'pi sattvaṃ na tu tadatiriktaṃ sattāsāmānyasamavāyor'thakriyākāritā vā dvaitāpatteḥ /
sattāyāścārthakriyākāritāyāśca sattāntarārthakriyākāritāntarakalpane anavasthāpātāt prakāśamānataiva sattā abhyupetavyā /
tathā ca dehādayaḥ prakāśamānatvānnāsantaḥ cidātmavat, asattve vā na prakāśamānāḥ ; tatkathaṃ satyānṛtayormithunībhāvaḥ ?
tadabhāve vā kasya kuto bhedāgrahaḥ ? tadasaṃbhave kuto 'dhyāsaḥ ? ityāśayavān āha ākṣeptā- ko 'yamadhyāso nāma iti /
ka ityākṣepe /
samādhātā lokasiddhamadhyāsalakṣaṇamācakṣāṇa evākṣepaṃ pratikṣipati- ucyate- smṛtirūpaḥ paratra pūrvadṛṣṭāvabhāsa iti /
avasannaḥ avamato vā bhāsaḥ avabhāsaḥ /
pratyayāntarabādhaścāsya avasādo 'vamāno vā /
etāvatā mithyājñānamityuktaṃ bhavati /
tasyedamupavyākhyānam 'pūrvadṛṣṭa-' ityādi /
pūrvadṛṣṭasyāvabhāsaḥ pūrvadṛṣṭāvabhāsaḥ /
mithyāpratyayaśca āropaviṣayāropaṇīyamithunamantareṇa na bhavatīti pūrvadṛṣṭagrahaṇenānṛtamāropaṇīyamupasthāpayati /
tasya ca dṛṣṭatvamātramupayujyate na vastusatteti dṛṣṭagrahaṇam /
tathāpi vartamānaṃ dṛṣṭaṃ darśanaṃ nāropopayogīti pūrva- ityuktam /
tacca pūrvadṛṣṭaṃ svarūpeṇa sadapyāropaṇīyatayā anirvācyamityanṛtam /
āropaviṣayaṃ satyamāha- paratra iti /
paratra śuktikādau paramārthasati /
tadanena satyānṛtamithunamuktam /
syādetat /
paratra pūrvadṛṣṭāvabhāsa ityalakṣaṇam , ativyāpakatvāt /
asti hi svastimatyāṃ gavi pūrvadṛṣṭasya gotvasya paratra kālākṣyāmavabhāsaḥ /
asti ca pāṭaliputre pūrvadṛṣṭasya devadattasya paratra māhiṣmatyāmavabhāsaḥ samīcīnaḥ /
avabhāsapadaṃ ca samīcīne 'pi pratyaye prasiddham, yathā nīlasyāvabhāsaḥ pītasyāvabhāsa iti /
ata āha- smṛtirūpa iti /
smṛteḥ rūpamiva rūpamasyeti smṛtirūpaḥ /
asaṃnihitaviṣayatvaṃ ca smṛtirūpatvam /
saṃnihitaviṣayaṃ ca pratyabhijñānaṃ samīcīnamiti nātivyāptiḥ /
nāpyavyāptiḥ, svapnajñānasyāpi snṛtivibhramarūpasyaivaṃrūpatvāt /
tatrāpi hi smaryamāṇe pitrādau nidropaplavavaśādasaṃnidhānāparāmarśe, tatra tatra pūrvadṛṣṭasyaiva saṃnihitadeśakālatvasya samāropaḥ /
evam 'pītaḥ śaṅkhaḥ' 'tikto guḍaḥ' ityatrāpyetallakṣaṇaṃ yojanīyam /
tathā hi- bahirvinirgacchajatyacchanayanaraśmisaṃpṛktapittadravyavartinīṃ pītatāṃ pittarahitāmanubhavan, śaṅkhaṃ ca doṣācchāditaśuklimānamanubhavan, pītatāyāśca śaṅkhāsaṃbandhamananubhavan, asaṃbandhāgrahaṇasārūpye 'pītaṃ tapanīyapiṇḍaṃ' 'pītaṃ bilvaphalaṃ' ityādau pūrvadṛṣṭaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ pītatvaśaṅkhatvayorāropyāha 'pītaḥ śaṅkhaḥ' iti /
etena 'tikto guḍaḥ' iti pratyayo vyākhyātaḥ /
evaṃ vijñātṛpuruṣābhimukheṣvādarśodakādiṣu svaccheṣu cākṣuṣaṃ tejo lagnamapi balīyasā saureṇa tejasā pratisrotaḥ pravartitaṃ mukhasaṃyuktaṃ mukhaṃ grāhayet, doṣavaśāttaddeśatāmanabhimukhatāṃ ca mukhyasyāgrāhayat, pūrvadṛṣṭābhimukhādarśodakadeśatāmābhimukhyaṃ ca mukhasyāropayatīti pratibimbavibhramo 'pi lakṣito bhavati /
etena dvicandradiṅmohālātacakragandharvanagaravaṃśoragādivibhrameṣvapi yathāsaṃbhavaṃ lakṣaṇaṃ yojanīyam /
etaduktaṃ bhavati- na prakāśamānatāmātraṃ sattvam, yena dehendriyādeḥ prakāśamānatayā sadbhāvo bhavet /
na hi sarpātadabhāvena rajjvādayo vā sphaṭikādayo vā raktādiguṇayogino na pratibhāsante, pratibhāsamānā vā bhavanti tadātmānastaddharmāṇo vā /
tathā sati maruṣu marīcikānicayam 'uccāvacamuccalattuṅgataraṅgabhaṅgamāleyamabhyarṇabhavatīrṇā mandākinī' ityabhisaṃdhāya pravṛttaḥ tattoyamāpīya pipāsāmupaśamayet /
tasmādakāmenāpi prakāśamānasyāpyāropitasya na vastusattvamabhyupagamanīyam /
na ca marīcirūpeṇa salilamavastusat svarūpeṇa tu paramārthasadeva dehendriyādayastu svarūpeṇāpyasanta ityanubhavāgocaratvātkathamāropyanta iti sāṃpratam ; yato yadyasanto nānubhavagocarāḥ kathaṃ tarhi marīcyādīnāmasatāṃ toyādyātmatayānubhavagocaratvam ? na ca svarūpasattvena toyādyātmanāpi santo bhavanti /
yadyucyeta- nābhāvo nāma bhāvādanyaḥ kaścidasti, api tu bhāva eva bhāvāntarātmanā abhāvaḥ svena rūpeṇa tu bhāvaḥ /
yathāhuḥ-
'bhāvāntaramabhāvo hi kayācittu vyapekṣayā' /
iti /
tataśca bhāvātmanopākhyeyatayā asya yujyeta anubhavagocaratā /
prapañcasya punaratyantāsato nirastasamastasāmarthyasya nistattvasya kuto 'nubhavaviṣayabhāvaḥ, kuto vā cidātmanyāropaḥ ? na ca viṣayasya samastasāmarthyavirahe 'pi vijñānameva tattādṛśaṃ svapratyayasāmarthyādadṛṣṭāntasiddhasvabhāvabhedamupajātamasataḥ prakāśanam, tasmādasatprakāśanaśaktirevāsyāvidyeti sāṃpratam /
yato yeyamasatprakāśanaśaktirvijñānasya kiṃ punarasyāḥ śakyam ? asaditi cet, kimetatkāryam, āhosvidasyā jñāpyam ? na tāvatkāryam, asatastattvānupapatteḥ /
nāpi jñāpyam, jñānāntarānupalabdheḥ, anavasthāpātācca /
vijñānasvarūpameva asataḥ prakāśa iti cet. kaḥ punareṣa sadasatoḥ saṃbandhaḥ ? asadadhīnanirūpaṇatvaṃ sato jñānasya asatā saṃbandha iti cet, aho batāyamatinirvṛtaḥ pratyayatapasvī yadasya asatyapi nirūpaṇamāyatate /
na ca pratyayastatrādhatte kiñcit, asata ādhāratvāyogāt /
asadantareṇa pratyayo na prathata iti pratyayasyaivaiṣa svabhāvaḥ na tvasadadhīnamasya kiñciditi cet, aho batāsya asatpakṣapātaḥ yadayamatadutpattiḥ atadātmā ca tadavinābhāvaniyataḥ pratyaya iti /
tasmādatyantāsantaḥ śarīrendriyādayo nistattvā nānubhavaviṣayā bhavitumarhantīti /
atra brūmaḥ- nistattvaṃ cennānubhavagocaraḥ, tatkimidānīṃ marīcayo 'pi toyātmanā satattvāḥ yadanubhavagocarāḥ syuḥ /
na satattvāḥ, tadātmanā marīcīnāmasattvāt /
dvividhaṃ ca vastūnāṃ tattvam- sattvamasattvaṃ ca tatra pūrvaṃ svataḥ, paraṃ tu parataḥ /
yathāhuḥ-
'svarūpapararūpābhyāṃ nityaṃ sadasadātmake /
vastuni jñāyate kiñcidrūpaṃ kaiścitkadācana //
-iti /
tatkiṃ marīciṣu toyanirbhāsapratyayastattvagocaraḥ ? tathā ca samīcīna iti na bhrānto nāpi bādhyeta /
addhā ! na bādhyeta yadi marīcīnayaṃ atoyātmatattvānatoyātmanā gṛhṇīyāt /
toyātmanā tu gṛhṇan kathama bhrāntaḥ, kathaṃ vā abādhyaḥ ? hanta ! toyābhāvātmanāṃ marīcināṃ toyabhāvātmatvaṃ tāvanna sat, teṣāṃ toyābhāvādabhedena toyabhāvātmatānupapatteḥ /
nāpyasat ; vastvantarameva hi vastvantarasyāsattvamāsthīyate /
'bhāvāntaramabhāvo 'nyo na kaścidanirūpaṇāt' iti vadadbhiḥ /
na cāropitaṃ rūpaṃ vastvantaram ; taddhi marīcayo vā bhavet, gaṅgādigataṃ toyaṃ vā /
pūrvasminkalpe 'marīcayaḥ' iti pratyayaḥ syāt, na 'toyam' iti /
uttarasmiṃstu 'gaṅgāyāṃ toyam' iti syāt, na punaḥ 'iha' iti /
deśabhedāsmaraṇe 'toyam' iti syāt, na pula 'iha' iti /
na cedamatyantamasat nirastasamastasvarūpamalīkamevāstu iti sāṃpratam, tasyānubhavagocaratvānupapatteḥ, ityuktamadhastāt /
tasmānna sat, nāsat, nāpi sadasat parasparavirodhāt, ityanirvācyamevāropaṇīyaṃ marīciṣu toyamāstheyam ; tadanena krameṇādhyastaṃ toyaṃ paramārthatoyamiva, ata eva pūrvadṛṣṭamiva ; tattvatastu na toyam, na ca pūrvadṛṣṭam ; kiṃ tu anṛtam anirvācyam /
evaṃ ca dehendriyādiprapañco 'pi anirvācyaḥ ; apūrvo 'pi pūrvamithyāpratyayopadarśita iva paratra cidātmanyadhyasyata iti upapannam, adhyāsalakṣaṇayogāt /
dehendriyādiprapañcabādhanaṃ ca upapādayiṣyate /
cidātmā tu śrutismṛtītihāsapurāmagocaraḥ tanmūlatadaviruddhanyāyanirṇītaśuddhabuddhamuktasvabhāvaḥ sattvenaiva nirvācyaḥ /
abādhitā svayaṃprakāśataiva asya sattā, sā ca svarūpameva cidātmanaḥ, na tu tadatiriktaṃ sattāsāmānyasamavāyaḥ arthakriyākāritā vā iti sarvamavadātam /
sa cāyamevaṃlakṣaṇako 'dhyāsaḥ anirvacanīyaḥ sarveṣāmeva saṃmataḥ parīkṣakāṇām ; tadbhede paraṃ vipratipattirityanirvacanīyatāṃ draḍhayitumāha- taṃ kecit iti /
anyadharmasya jñānadharmasya rajatasya ; jñānākārasyeti yāvat /
adhyāsaḥ anyatra bāhye /
sautrāntikanaye tāvadbāhyamasti vastusat ; tatra jñānākārasyāropaḥ /
vijñānavādināmapi, yadyapi na bāhyaṃ vastusat tathāpyanādyavidyāvāsanāropitamalīkaṃ bāhyam ; tatra jñānākārasyāropaḥ /
upapattiśca- yadyādṛśamanubhavasiddhaṃ rūpaṃ tattādṛśameva abhyupetavyamityutsargaḥ ; anyathātvaṃ punarasya balavadbādhakapratyayavaśāt ; 'nedaṃ rajatam' iti bādhakasya idantāmātrabādhenāpyupapattau na rajatagocaratocitā /
rajatasya dharmiṇo bhādhe hi rajataṃ ca tasya dharma idantā ca bādhite bhavetām ; tadvaramidantaivāsya dharmo bādhyatām, na punā rajatamapi dharmi ; tathā ca rajataṃ bahirbādhitamarthādāntare jñāne vyavatiṣṭhata iti jñānākārasya bahiradhyāsaḥ sidhyati /
kecittu- jñānākārakhyātāvaparituṣyanto vadanti- yatra yadadhyāsaḥ tadvivekāgrahanibandhano bhrama iti /
aparitoṣakāraṇaṃ cāhuḥ- vijñānakāratā rajatāderanubhavādvā vyavasthāpyeta, anumānādvā /
tatrānumānamupariṣṭānnirākariṣyate /
anubhavo 'pi rajatapratyayo vā syāt, bādhakapratyayo vā /
na tāvadrajatānubhavaḥ /
sa hi idaṅkārāspadaṃ rajatamāvedayati na tvāntaram /
'aham' iti hi tadā syāt, pratipattuḥ pratyayādavyatirekāt /
bhrāntaṃ vijñānaṃ svākārameva bāhyatayādhyavasyati, tathā ca nāhaṅkārāspadamasya gocaraḥ, jñānākāratā punasya bādhakapratyayamālocayatvāyuṣmān /
sa kiṃ purovarti dravyaṃ rajatādvivecayati āho jñānākāratāmapyasya darśayati ? tatra jñānākāratopadarśanavyāpāraṃ bādhakapratyayasya bruvāṇaḥ ślāghanīyaprajño devānāṃ priyaḥ /
purovartitvapratiṣedhādarthādasya jñānākārateti cet, na /
asaṃnidhānāgrahaniṣedhādasaṃnihito bhavati /
pratipatturatyantasaṃnidhānaṃ tvasya pratipatrātmakaṃ kutastyam ? na caiṣa rajatasya niṣedhaḥ, na ca idantāyāḥ, kiṃ tu vivekāgrahaprasañjitasya rajatavyavahārasya /
na ca rajatameva śuktikāyāṃ prasañjitaṃ rajatajñānena /
na hi rajatanirbhāsasya śuktikālambanaṃ yuktam, anubhavavirodhāt /
na khalu sattāmātreṇālambanam, atiprasaṅgāt /
sarveṣāmarthānāṃ sattvāviśeṣādālambanatvaprasaṅgāt /
nāpi kāraṇatvena, indriyādīnāmapi kāraṇatvāt /
tathā ca bhāsamānataivālambanārthaḥ /
na ca rajatajñāne śuktikā bhāsate, iti kathamālambanam ? bhāsamānatābhyupagame vā kathaṃ nānubhavavirodhaḥ ? api cendriyādīnāṃ samīcīnajñānopajanane sāmarthyamupalabdhamiti kathamebhyo mithyājñānasaṃbhavaḥ ? doṣasahitānāṃ teṣāṃ mithyāpratyaye 'pi sāmarthyamiti cet, na, doṣāṇāṃ kāryopajananasāmarthyavidhātamātre hetutvāt ; anyathā pluṣṭādapi kuṭajabījādvaṭāṅkurotpattiprasaṅgāt /
api ca svagocaravyabhicāre vijñānānāṃ sarvatrānāśvāsaprasaṅgaḥ /
tasmātsarvaṃ jñānaṃ samīcīnamāstheyam /
tathā ca 'rajatam','idam' iti ca dve vijñāne smṛtyanubhavarūpe /
tatra 'idaṃ' iti purovartidravyamātragrahaṇam, doṣavaśāttadgataśuktitvasāmānyaviśeṣasyāgrahāt tanmātraṃ ca gṛhītaṃ sadṛśatayā saṃskārodbodhakrameṇa rajate smṛtiṃ janayati /
sā ca gṛhītagrahaṇasvabhāvāpi doṣavaśādgṛhītatvāṃśapramoṣāc grahaṇamātramavatiṣṭhate /
tathā ca rajatasamṛteḥ purovartidravyamātragrahaṇasya ca mithaḥ svarūpato viṣayataśca bhedāgrahaṇāt, saṃnihitarajatagocarajñānasārūpyeṇa 'idam',
ṭarajatam', iti dve ete api grahaṇasmaraṇe abhedavyavahāraṃ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaṃ ca pravartayataḥ /
kvacitpunargrahaṇe e mithaḥ agṛhītabhede, yathā 'pītaḥ śaṅkhaḥ' iti /
atra hi vinirgacchannayanaraśmivartinaḥ pittadravyasya kācasyeva svacchasya pītatvaṃ gṛhyate pittaṃ tu na gṛhyate /
śaṅkho 'pi doṣavaśācchuklaguṇarahitaḥ svarūpamātreṇa gṛhyate /
tadanayorguṇaguṇinorasaṃsargāgrahasārūpyāt pītatapanīyapiṇḍapratyayāviśeṣeṇābhedavyavahāraḥ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaśca /
bhedāgrahaprasañjitābhedavyavahārabādhanācca 'nedam' iti vivekapratyayasya bādhakatvamapyupapadyate ; tadupapattau ca prāktanasya pratyayasya bhrāntatvamapi lokasiddhaṃ siddhaṃ bhavati /
tasmādyathārthāḥ sarve vipratipannāḥ saṃdehavibhramāḥ, pratyayatvāt, ghaṭādipratyayavat /
tadidamuktam- yatra yadadhyāsa iti /
yasmin śuktikādau yasya rajatāderadhyāsa iti lokaprasiddhiḥ nāsāvanyathākhyātinibandhanā, kiṃ tu gṛhītasya rajatādestatsmaraṇasya ca gṛhītatāṃśapramoṣeṇa gṛhītamātrasya yaḥ 'idam' iti puro 'vasthitāddravyamātrāttatprajñānācca vivekaḥ, tadagrahaṇanibandhano bhramaḥ /
bhrāntatvaṃ ca grahaṇasmaraṇayoritaretarasāmānādhikaraṇyavyapadeśo rajatādivyavahāraśceti /
anye tu- atrāpyaparituṣyantaḥ- yatra yadadhyāsastasyaiva viparītadharmakalpanāmācakṣate /
atredamākūtam- asti tāvadrajatārthinaḥ 'rajatamidam' iti pratyayātputovartini dravye pravṛttiḥ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaśceti sarvajanīnām /
tadetanna tāvadgrahaṇasmaraṇayostadgocarayośca mitho bhedāgrahamātrādbhavitumarhati /
grahaṇanibandhanau hi cetanasya vyavahāravyapadeśau kathamagrahaṇamātrādbhavetām ? nanūktaṃ nāgrahaṇamātrāt, kiṃ tu grahaṇasmaraṇe eva mithaḥ svarūpato viṣayataścāgṛhītabhede, samīcīnapuraḥsthitarajatavijñānasādṛśyenābhedavyavahāraṃ sāmānādhikaṇyavyapadeśaṃ ca pravartayataḥ /
atha samīcīnajñānasārūpyamanayorgṛhyamāṇaṃ vā vyavahārapravṛttihetuḥ, agṛhyamāṇaṃ vā sattāmātreṇa /
gṛhyamāṇe 'pi 'samīcīnajñānasārūpyamanayoridamiti rajatamiti ca jñānayoḥ' iti grahaṇam, atha vā 'tayoreva svarūpato viṣayataśca mitho bhedāgrahaḥ' iti grahaṇam /
tatra na tāvatsamīcīnajñānasadṛśī iti jñānaṃ samīcīnajñānavadvyavahārapravartakam /
na hi 'gosadṛśo gavayaḥ' iti jñānaṃ gavārthinaṃ gavaye pravartayati /
'anayoreva bhedāgrahaḥ' iti tu jñānaṃ parāhatam ; na hi bhedāgrahe anayoriti bhavati, anayoriti grahe bhedāgrahaṇamiti na bhavati /
tasmātsattāmātreṇa bhedāgrahaḥ agṛhīta eva vyavahāraheturiti vaktavyam /
tatra kimayamāropotpādakrameṇa vyavahārahetuḥ, āho anutpāditāropa eva svata iti ? vayaṃ tu paśyāmaḥ- cetanavyavahārasya ajñānapūrvakatvānupapatteḥ āropajñānotpādakrameṇaiva- iti /
nanu satyaṃ cetanavyavahāro nājñānapūrvakaḥ, kiṃ tu aviditavivekagrahaṇasmaraṇapūrvaka iti /
maivam /
na hi rajataprātipadikārthamātrasmaraṇaṃ pravṛttāvupayujyate /
idaṅkārāspadābhimukhī khalu rajatārthināṃ pravṛttirityavivādam /
kathaṃ cāyamidaṅkārāspade pravarteta yadi tu na tadicchet ? anyadicchatyanyatkarotīti vyāhatam /
na cedidaṅkārāspadaṃ rajatamiti jānīyāt kathaṃ rajatārthī tadicchet ? yadi atathātvenāgrahaṇāt iti brūyāt, sa ca prativaktavyaḥ, atha tathātvenāgrahaṇāt kasmānnopekṣeteti /
so 'yamupādānopekṣābhyāmubhayata ākṛṣyamāṇaścecanaḥ avyavasthitaḥ idaṅkārāspade rajatasamāropeṇopādāna eva vyavasthāpyate, iti bhedāgrahaḥ samāropotpādakrameṇa cetanapravṛttihetuḥ /
tathā hi - bhedāgrahādidaṅkārāspade rajatatvaṃ samāropya, tajjātīyasyopakārahetubhāvamanucintya, tajjātīyatayedaṅkārāspade rajate tamanumāya, tadarthī pravartate ityānupūrvyaṃ siddham /
na ca taṭastharajatasmṛtiḥ idaṅkārāspadasyopakārahetubhāvamanumāpayitumarhati, rajatatvasya hetorapakṣadharmatvāt /
ekadeśadarśanaṃ khalvanumāpakaṃ na tvanekadeśadarśanam /
yadāhuḥ-"jñātasaṃbandhasyaikadeśadareśanāt"iti /
samārope tvekadeśadarśanamasti /
tatsiddham- etadvivādādhyāsitaṃ rajatādijñānaṃ purovartivastuviṣayam, rajatādyarthinastatra niyamena pravartakatvāt, yadyadarthinaṃ yatra niyamena pravartakatvāt ; yadyadarthinaṃ yatra niyamena pravartayati tajjñānaṃ tadviṣayaṃ yathobhayasiddhasamīcīnarajatajñānam ; tathā cedam ; tasmāttathā- iti /
yaccoktam anavabhāsamānatayā na śuktirālambanamiti, tatra bhavān pṛṣṭo vyācaṣṭām- kiṃ śuktikātvasya 'idaṃ rajatam' iti jñānaṃ pratyanālambanatvam āhosvit dravyamātrasya puraḥsthitasya sitabhāsvarasya ? yadi śuktikātvasya anālambanatvam, addhā ! uttarasyānālambanatvaṃ bruvāṇasya tavaivānubhavavirodhaḥ /
tathā hi-'rajatamidam' ityanubhavannanubhavitā purovarti vastu aṅgulyādinā nirdiśati /
dṛṣṭaṃ ca duṣṭānāṃ kāraṇānāmautsargikakāryapratibandhena kāryāntaropajananasāmarthyam, yathā dāvāgnidagdhānāṃ vetrabījānāṃ kadalīkāṇḍajanakatvam, bhasmakaduṣṭasya caudaryasya tejaso bahvannapacanamiti /
pratyakṣabādhāpahṛtaviṣayaṃ ca vibhramāṇāṃ yathārthatvānumānamābhāsaḥ, hutavahānuṣṇatvānumānavat /
yaccoktaṃ mithyāpratyayasya vyabhicāre sarvapramāṇeṣvanāśvāsa iti, tat bodhakatvena svataḥprāmāṇyaṃ nāvyabhicāreṇeti vyutpādayadbhirasmābhiḥ parihṛtaṃ nyāyakaṇikāyāmiti neha pratanyate /
diṅmātraṃ cāsya smṛtipramoṣabhaṅgasyoktam ; vistarastu brahmatattvasamīkṣāyāmavagantavya iti /
tadidamuktam- anye tu yatra yadadhyāsastasyaiva viparītadharmakalpanāmācakṣate iti /
yatra śuktikādau yasya rajatāderadhyāsastasyaiva śuktikāderviparītadharmakalpanāṃ rajatatvadharmakalpanāmiti yojanā /
nanu santu nāma parīkṣakāṇāṃ vipratipattayaḥ, prakṛte tu kimāyātamityata āha- sarvathāpi iti /
anyasyānyadharmakalpanā anṛtatā, sā ca anirvacanīyatetyadhastādupapādayitum /
tena sarveṣāmeva parīkṣakāṇāṃ mate anyasyānyadharmakalpanānirvacanīyāvaśyaṃbhāvinītyanirvacanīyatā sarvatantrasiddhānta ityarthaḥ /
akhyātivādibhirakāmairapi sāmānādhikaraṇyavyapadeśapravṛttiniyamasnehādidamabhyupeyamiti bhāvaḥ /
na kevalamiyamanṛtatā parīkṣakāṇāṃ siddhā, api tu laukikānāmapītyāha- tathā ca loke anubavaḥ śuktikā hi rajatavadavabhāsata iti /
na punā rajatamidamiti śeṣaḥ /
syādetat /
anyasyānyātmatāvibhramo lokasiddhaḥ, ekasya tvabhinnasya bhedabhramo na dṛṣṭa iti kutaḥ cidātmano 'bhinnānāṃ jīvānāṃ bhedavibhrama ityata āha- ekaścandraḥ sadvitīyavat iti /
punarapi cidātmanyadhyāsamākṣipati- kathaṃ punaḥ iti /
ayamarthaḥ- cidātmā prakāśate na vā ? na cet prakāśate, kathamasminnadhyāso viṣayataddharmāṇām ? na khalvapratibhāsamāne purovartini dravye rajatasya vā taddharmāṇāṃ vā samāropaḥ saṃbhavati /
pratibhāsamāne vā na tāvadayamātmā jaḍo ghaṭādivatparādhīnaprakāśa iti yuktam /
na khalu sa eva kartā ca karma ca bhavati, virodhāt /
parasamavetakriyāphalaśāli hi karma, na ca jñānakriyā parasamavāyinīti kathamasyāḥ karma ? na ca tadeva svaṃ ca paraṃ ca, virodhāt /
ātmāntarasamavāyābhyupagame tu jñeyasyātmanaḥ anātmatvaprasaṅgaḥ /
evaṃ tasya tasyetyanavasthāprasaṅgaḥ /
syādetat /
ātmā jaḍo 'pi sarvārthajñāneṣu bhāsamāno 'pi kartaiva na karma, parasamavetakriyāphalaśālitvābhāvāt, caitravat /
yathā hi caitrasamavetakriyayā caitranagaraprāptāvubayasamavetāyāmapi kriyamāṇāyāṃ nagarasyaiva karmatā, parasamavetakriyāphalaśālitvāt, na tu caitrasya kriyāphalaśālino 'pi, caitrasamavāyādgamanakrīyāyā iti /
tanna, śrutivirodhāt /
śrūyate hi 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' iti /
upapadyate ca /
tathā hi- yo 'yamarthaprakāśaḥ phalaṃ yasminnarthaśca ātmā ca prathete sa kiṃ jaḍaḥ svayaṃprakāśo vā ? jaḍaścet viṣayātmāvapi jaḍāviti kasmin kiṃ prakāśeta aviśeṣāt, iti prāptamāndhyamaśeṣasya jagataḥ /
tathā cābhāṇakaḥ -
'andhasyevāndhalagnasya vinipātaḥ pade pade'
iti /
na ca nilīnameva vijñānamarthātmānau jñāpayati cakṣurādivaditi vācyam /
jñāpanaṃ hi jñānajananam, janitaṃ ca jñānaṃ jaḍaṃ sannoktadūṣaṇamativarteteti /
evamuttarottarāṇyapi jñānāni jaḍānītyanavasthā /
tasmādaparādhīnaprakāśā saṃvidupetavyā /
tathāpi kimāyātaṃ viṣayātmanoḥ svabhāvajaḍayoḥ ? etadāyātaṃ yattayoḥ saṃvidajaḍeti /
tatkiṃ putraḥ paṇḍita iti pitāpi paṇḍito 'stu ? svabhāva eṣa saṃvidaḥ svayaṃprakāśāyā yadarthātmasaṃbandhiteti cet, hanta putrasyāpi paṇḍitasya svabhāva eṣa yatpitṛsaṃbandhiteti samānam /
sahārthātmaprakāśena saṃvitprakāśo na tvarthātmaprakāśaṃ vineti tasyāḥ svabhāva iti cet, tatkiṃ saṃvido bhinnau saṃvidarthātmaprakāśau /
tathā ca na svayaṃprakāśā saṃvit, na ca saṃvit arthātmaprakāśa iti /
atha saṃvidarthātmaprakāśo na saṃvido bhidyete, saṃvideva tau /
evaṃ cet yāvaduktaṃ bhavati saṃvit
ātmārthau saheti tāvaduktaṃ bhavati saṃvidarthātmaprakāśau saheti /
tathā ca na vivakṣitārthasiddhiḥ /
na cātītānāgatārthagocarāyāḥ saṃvidor'thasahabhāvo 'pi /
tadviṣayahānopādānopekṣābuddhijananādarthasahabhāva iti cet, na, arthasaṃvida iva hānādibuddhīnāmapi tadviṣayatvānupapatteḥ /
hānādijananāddhānādibuddhīnāmarthaviṣayatvam, arthaviṣayahānādibuddhijananācca arthasaṃvidastadviṣayatvamiti cet, tatkiṃ dehasya prayatnavadātmasaṃyogo dehapravṛttinivṛttiheturartha ityarthaprakāśo 'stu ? jāḍyāddehātmasaṃyogo nārthaprakāśa iti cet, nanvayaṃ svayaṃprakāśo 'pi svātmanyeva khadyotavatprakāśaḥ, arthe tu jaḍa ityupapāditam /
na ca prakāśasyātmāno viṣayāḥ ; te hi vicchinnadīrghasthūlatayānubhūyante ; prakāśaścāyaṃ antaro 'sthūlo 'naṇurahrasvo 'dīrdhaśceti prakāśate ; tasmāccandre 'nubhūyamāne iva dvitīyaścandramāḥ svaprakāśādanyor'thaḥ anirvacanīya eveti yuktamutpaśyāmaḥ /
na ca asya prakāśasyājānataḥ svalakṣaṇabhedo 'nubhūyate /
na ca anirvācyārthabhedaḥ prakāśaṃ nirvācyaṃ bhettumarhati, atiprasaṅgāt /
na ca arthānāmapi parasparaṃ bhedaḥ samīcīnajñānapaddhatimadhyāste ityupariṣṭādupapādayiṣyate /
tadayaṃ prakāśa eva svayaṃprakāśa ekaḥ kūṭastho nityo niraṃśaḥ pratyagātmā aśakyanirvacanīyebhyo dehendriyādibhya ātmānaṃ pratīpaṃ nirvacanīyamañcati jānātīti pratyaṅ, sa cātmeti pratyagātmā /
sa cāparādhīnaprakāśāt anaṃśatvācca aviṣayaḥ, tasminnadhyāso viṣayadharmāṇām, dehendriyādidharmāṇām, katham ? kimākṣepe /
ayukto 'yamadhyāsa ityākṣepaḥ /
kasmādayamayukta ityata āha - sarvo hi puro 'vasthite viṣaye viṣayāntaramadhyasyati /
etaduktaṃ bhavati- yatparādhīnaprakāśamaṃśavacca tatsāmānyāṃśagrahe karaṇadoṣavaśācca viśeṣāgrahe anyathā prakāśate /
pratyagātmā tu aparādhīnaprakāśatayā na svajñāne kāraṇānyapekṣate, yena tadāśrayairdeṣairduṣyet /
na cāṃśavān, yena kaścidasyāṃśo gṛhyeta, kaścinna gṛhyeta /
na hi tadeva tadānīmeva tenaiva gṛhītamagṛhītaṃ ca saṃbhavatīti na svayaṃprakāśatāpakṣe adhyāsaḥ /
sadātane 'pyaprakāśe puro 'vasthitatvasya aparokṣatvasyābhāvānnādhyāsaḥ /
na hi śuktau apuraḥsthitāyāṃ rajatamadhyasyati 'idaṃ rajatam' iti /
tasmādatyantagrahe atyantāgrahe ca nādhyāsa iti siddham /
syādetat /
aviṣayatve hi cidātmano nādhyāsaḥ, viṣaya eva tu cidātmā asmatpratyayasya, tatkathaṃ nādhyāsa ityata āha- yuṣmatpratyayāpetasya iti /
viṣayatve hi cidātmano 'nyo viṣayī bhavet /
tathā ca yo viṣayī sa eva cidātmā /
viṣayastu tato 'nyo yuṣmatpratyayagocaro 'bhyupeyaḥ /
tasmādanātmatvaprasaṅgādanavasthāparihārāya yuṣmatpratyayāpetatvam ; ata eva aviṣayatvamātmano vaktavyam ; tathā ca nādhyāsa ityarthaḥ /
pariharati- ucyate- na tāvadayamekāntenāviṣayaḥ /
kutaḥ ? asmatpratyayaviṣayatvāt /
ayamarthaḥ- satye pratyagātmā svayaṃprakāśatvādaviṣayo 'naṃśaśca ; tathāpi anirvacanīyānādyavidyāparikalpitabuddhimanaḥ sūkṣmasthūlaśarīrendriyāvacchedakabhedena anavacchinno 'pi vastuto 'vacchinna iva abhinno 'pi bhinna iva akartāpi karteva abhoktāpi bhokteva aviṣayo 'pyasmatpratyayaviṣaya iva jīvabhāvamāpannaḥ avabhāsate, nabha iva ghaṭamaṇikamallikādyupādhyavacchedabhedena bhinnamivānekavidhadharmakamiveti /
na hi cidekarasasyātmanaḥ cidāṃśe gṛhīte agṛhītaṃ kiñcidasti /
na khalu ānandanityatvavibhutvādayaḥ asya cidrūpādvastuto bhidyante, yena tadgrahe na gṛhyeran /
gṛhītā eva tu kalpitena bhedena na vivecitā ityagṛhītā ivābhānti /
na ca ātmano buddhyādibhyo bhedastāttvikaḥ yena cidātmani gṛhyamāṇe so 'pi gṛhīta eva bhavet, buddhyādīnāmanirvācyatvena tadbhedasyāpyanirvacanīyatvāt /
tasmāccidātmanaḥ svayaṃprakāśasyaiva anavacchinnasya avacchinnebhyo buddhyādibhyo bhedāgrahāt tadadhyāsena jīvabhāva iti /
tasya ca anidamidamātmanaḥ asmatpratyayaviṣayatvamupapadyate /
tathā hi- kartā bhoktā cidātmā ahaṃpratyaye pratyavabhāsate /
na ca udāsīnasya tasya kriyāśaktirbhogaśaktirvā saṃbhavati /
yasya ca buddhyādeḥ kāryakaraṇasaṃghātasya kriyābhogaśaktī na tasya caitanyam /
tasmāccidātmaiva kāryakaraṇasaṃghātena grathito labdhakriyābhogaśaktiḥ svayaṃprakāśo 'pi buddhyādiviṣayavicchuraṇāt kathañcidasmatpratyayaviṣayaḥ ahaṅkārāspadaṃ jīva iti ca janturiti ca kṣetrajña iti ca ākhyāyate /
na khalu jīvaścidātmano bhidyate /
tathā hi śrutiḥ- 'anena jīvenātmanā' iti /
tasmāccidātmano 'vyatirekāt jīvaḥ svayaṃprakāśo 'pi ahaṃpratyayena kartṛbhoktṛtayā vyavahārayogyaḥ kriyata ityahaṃpratyayālambanamucyate /
na ca adhyāse sati viṣayatvaṃ viṣayatve ca adhyāsaḥ ityanyonyāśrayatvamiti sāṃpratam,bījāṅkuravadanāditvāt, pūrvapūrvādhyāsatadvāsanāviṣayīkṛtasya uttarottarādhyāsaviṣayatvāvirodhādityuktam-"naisargiko 'yaṃ lokavyavahāraḥ"iti bhāṣyagranthena /
tasmāt suṣṭhūktam- na tāvadayamekāntenāviṣaya iti /
jīvo hi cidātmatayā svayaṃprakāśatayā aviṣayo 'pi aupādhikena rūpeṇa viṣaya iti bhāvaḥ /
syādetat /
na vayamaparādhīnaprakāśatayā aviṣayatvenādhyāsamapākurmaḥ, kiṃ tu pratyagātmā na svato nāpi
parataḥ prathata ityaviṣaya iti brūmaḥ /
tathā ca sarvathāprathamāne pratyagātmani kuto 'dhyāsa ityata āha- aparokṣatvācca pratyagātmaprasiddheḥ iti /
pratīca ātmanaḥ prasiddhiḥ prathā, tasyā aparokṣatvāt /
yadyapi pratyagātmani nānyā prathāsti tathāpi bhedopacāraḥ, yathā 'puruṣasya caitanyam' iti /
etaduktaṃ bhavati- avaśyaṃ cidātmā aparokṣo 'bhyupetavyaḥ tadaprathāyāṃ sarvasyāprathanena jagadāndhyaprasaṅgādityuktam /
śrutiścātra bhavati- 'tameva bhāntamanu bhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti' iti /
tadevaṃ paramārthaparihāramuktvā abhyupetyāpi cidātmanaḥ parokṣatāṃ prauḍhavāditayā parihārāntaramāha- na cāyamasti iti /
puro 'vasthita eva, aparokṣa eva /
kasmādayaṃ na niyama ityata āha- apratyakṣe 'pi iti /
hiryasmādarthe /
nabho hi dravyaṃ sat rūpasparśavirahānna bāhyendriyapratyakṣam /
nāpi mānasam, manaso 'sahāyasya bāhye apravṛtteḥ ; tasmādapratyakṣam /
atha ca tatra bālā avivekinaḥ paradarśitadarśinaḥ kadācitpārthivacchāyāṃ śyāmatāmāropya, kadācittaijasaṃ śuklatvamāropya, nīlotpalapalāśaśyāmamiti vā rājahaṃsamālādhavalamiti vā nirvarṇayanti /
tatrāpi pūrvadṛṣṭasya taijasasya vā tāmasasya vā rūpasya paratra nabhasi smṛtirūpo 'vabhāsa iti /
evaṃ tadeva talamadhyasyanti avāṅmukhībhūtamahendranīlamaṇimayamahākaṭāhakalpamityarthaḥ /
upasaṃharati- evam uktena prakāreṇa sarvākṣepaparihārāt, aviruddhaḥ pratyagātmanyapyanātmanām- buddhyādīnām- adhyāsaḥ /
nanu santi ca sahasramadhyāsāḥ, tatkimarthamayamevādhyāsa ākṣepasamādhānābhyāṃ vyutpāditaḥ nādhyāsamātramityata āha- tametamevaṃlakṣaṇamadhyāsaṃ paṇḍitā avidyeti manyante /
avidyā hi sarvānarthabījamiti śrutismṛtītihāsapurāṇādiṣu suprasiddham, taducchedāya ca vedāntāḥ pravṛttā iti vakṣyati /
pratyagātmanyanātmādhyāsa eva sarvānarthahetuḥ na punā rajatādivibhramā iti sa evāvidyā, tatsvarūpaṃ cāvijñātaṃ na śakyamucchettumiti tadeva vyutpādyaṃ nādhyāsamātram /
atra ca"evaṃlakṣaṇam"iti evaṃrūpatayā anarthahetutoktā /
yasmātpratyagātmanyaśanāyādirahite aśanāyādyupetāntaḥkaraṇādyahitāropeṇa pratyagātmānamaduḥkhaṃ duḥkhākaroti, tasmādanarthahetuḥ /
na caivaṃ pṛthagjanā api manyante adhyāsam, yena na vyutpādyetetyata uktam-"paṇḍitā manyante"iti /
nanu iyamanādiratinirūḍhanibiḍavāsanānubaddhā avidyā na śakyā niroddhum, upāyābhāvāt, iti yo manyante taṃ prati tannirodhopāyamāha - tadvivekena ca vastusvarūpāvadhāraṇam, nirvicikitsaṃ jñānam, vidyāmāhuḥ paṇḍitāḥ /
pratyagātmani khalu atyantavivikte buddhyādibhyaḥ buddhyādibhedāgrahanimitto buddhyādyātmatvataddharmādhyāsaḥ /
tatra śravaṇamananādibhiryadvivekavijñānaṃ tena vivekāgrahe nivartite, adhyāsāpabādhātmakaṃ vastusvarūpāvadhāraṇaṃ vidyā cidātmarūpaṃ svarūpe vyavatiṣṭhata ityarthaḥ /
syādetat /
atinirūḍhanibiḍhavāsanānuvidvā avidyā vidyayā apabādhitāpi svavāsanāvaśātpunarudbhaviṣyati pravartayiṣyati ca vāsanādikāryaṃ svocitamityaya āha - tatraivaṃ sati, evaṃbhūtavastutattvāvadhāraṇe sati, yatra yadadhyāsaḥ
tatkṛtena doṣeṇa guṇena vā aṇumātreṇāpi sa na saṃbadhyate, antaḥkaraṇādidoṣeṇāśanāyādinā cidātmā, cidātmano guṇena caitanyānandādinā antaḥkaraṇādi na saṃbadhyate /
etaduktaṃ bhavati - tattvāvadhāraṇābhyāsasya hi svabhāva eva sa tādṛśaḥ, yadanādimapi nirūḍhanibiḍavāsanamapi mithyāpratyayamapanayati /
tattvapakṣapāto hi svabhāvo dhiyām, yathāhurbāhyā api--
nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ /
na bādho 'yatnavattve 'pi buddhestatpakṣapātataḥ //
iti /
viśeṣatastu cidātmasvabhāvasya tattvajñānasya atyantāntaraṅgasya kuto 'nirvācyayā avidyayā bādha iti /
yaduktam"satyānṛte mithunākṛtya, vivekāgrahādadhyasya, 'ahamidam' 'mamedam' iti lokavyavahāraḥ"iti tatra vyapadeśalakṣaṇo vyavahāraḥ kaṇṭhoktaḥ /
itiśabdasūcitaṃ lokavyavahāramādarśayati- tametamavidyākhyam iti /
nigadavyākhyātam /
ākṣipati- kathaṃ punaravidyāvadviṣayīṇi pratyakṣādīni pramāṇāni /
tattvaparicchedo hi pramā vidyā ; tatsādhanāni pramāṇāni kathamavidyāvadviṣayāṇi ? nāvidyāvantaṃ pramāṇānyāśrayanti, tatkāryasya vidyāyā avidyāvirodhitvāt iti bhāvaḥ /
santu vā pratyakṣādīni saṃvṛtyāpi yathā tathā ; śāstrāṇi tu puruṣahitānuśāsanaparāṇi avidyāpratipakṣatayā nāvidyāvadviṣayāṇi bhavitumarhantītyāha - śāstrāṇi ca iti /
samādhatte- ucyate iti /
dehendriyādiṣu ahaṃmamābhimānahīnasya, tādātmyataddharmādhyāsahīnasya, pramātṛtvānupapattau satyāṃ pramāṇapravṛttyanupapatteḥ /
ayamarthaḥ- pramātṛtvaṃ hi pramāṃ prati kartṛtvam /
tacca svātantryam /
svātantryaṃ ca pramāturitarakārakāprayojyasya samastakārakaprayoktṛtvam /
tadanena pramākaraṇaṃ pramāṇaṃ prayojanīyam /
na ca svavyāpāramantareṇa karaṇaṃ prayoktumarhati /
na ca kūṭasthanityaścidātmā apariṇāmī svato vyāpāravān /
tasmāt vyāpāravadbuddhyāditādātmyādhyāsāt vyāpāravattayā pramāṇamadhiṣṭhātumarhatīti bhavatyavidyāvatpuruṣaviṣayatvamavidyāvatpuruṣāśrayatvaṃ pramāṇānāmiti /
atha mā pravartiṣata pramāṇāni, kiṃ naśchinnamityata āha- na hīndriyāṇyanupādāya pratyakṣādivyavahāraḥ saṃbhavati /
vyavahriyate aneneti vyavahāraḥ phalam, pratyakṣādīnāṃ pramāṇānāṃ phalamityarthaḥ /
indriyāṇi iti indriyaliṅgādīnīti draṣṭavyam, 'daṇḍino gacchanti' itivat /
evaṃ hi pratyakṣādi ityupapadyate /
vyavahārakriyayā ca vyavahāryākṣepātsamānakartṛkatā /
anupādāya yo vyavahāra iti yojanā /
kimiti punaḥ pramātā upādatte pramāṇāni ? atha svayameva kasmānna pravartante ityata āha- na cādhiṣṭhānamantareṇendriyāṇāṃ vyāpāraḥ, pramāṇānāṃ vyāpāraḥ, saṃbhavati /
na jātu karaṇānyanadhiṣṭhitāni kartrā svakārye vyāpriyante, mā bhūtkuvindarahitebhyo vemādibhyaḥ paṭotpattiriti /
atha deha evādhiṣṭhātā kasmānna bhavati ? kṛtamatrātmādhyāsenetyata āha- na cānadhyastātmabhāvena dehena kaścidvyāpriyate ; suṣupte 'pi vyāpāraprasaṅgāditi bhāvaḥ /
syādetat /
yathānadhyastātmabhāvaṃ vemādikaṃ kuvindo vyāpārayanpaṭasya kartā, evamanadhyastātmabhāvaṃ dehendriyādi vyāpārayan bhaviṣyati tadabhijñaḥ pramātā ityata āha- na caitasminsarvasmin, itaretarātmādhyāse itaretarātmādhyāse itaretaradharmādhyāse ca, asati, ātmano 'saṅgasya, sarvathā sarvadā sarvadharmadharmiviyuktasya, pramātṛtvamupapadyate /
vyāpāravanto hi kuvindādayo vemādīnadhiṣṭhāya vyāpārayanti, anadhyastātmabhāvasya tu dehādiṣvātmano na vyāpārayogo 'saṅgatvādityarthaḥ /
ātaścādhyāsāśrayāṇi pramāṇānītyāha- na ca pramātṛtvamantareṇa pramāṇapravṛttirasti /
pramāyāṃ khalu phale svatantraḥ pramātā bhavati /
antaḥkaraṇapariṇāmabhedaśca prameyapravaṇaḥ kartṛsthaścitsvabhāvaḥ pramā /
kathaṃ ca jaḍasyāntaḥkaraṇasya pariṇāmaścidrūpo bhavet,
yadi cidātmā tatra nādhyasyeta ? kathaṃ caiṣa cidātmakartṛko bhavet, yadyantaḥkaraṇaṃ vyāpāravat cidātmani nādhyasyet ? tasmāditaretarādhyāsāccidātmakartṛsthaṃ pramāphalaṃ sidhyati, tatsiddhau ca pramātṛtvam /
tāmeva ca pramāmurarīkṛtya pramāṇasya pravṛttiḥ /
pramātṛtvena ca pramā upalakṣyate /
pramāyāḥ phalasyābhāve pramāṇaṃ na pravarteta /
tathā ca pramāṇamapramāṇaṃ syādityarthaḥ /
upasaṃharati- tasmādavidyāvadviṣayāṇyeva pratyakṣādīni pramāṇāni /
syādetat /
bhavatu pṛthagjanānāmevam ; āgamopapattipratipannapratyagātmatattvānāṃ vyutpannānāmapi puṃsāṃ pramāṇaprameyavyavahārā dṛśyanta iti kathamavidyāvadviṣayāṇyeva pramāṇānītyata āha- paśvādibhiścāviśeṣāt iti /
vidantu nāma āgamopapattibhyāṃ dehendriyādibhyo bhinnaṃ pratyagātmānam ; pramāṇaprameyavyavahāre tu prāṇabhṛnmātradharmatvaṃ nātivartante /
yādṛśo hi paśuśakuntādīnāmavipratipannamugdhabhāvānāṃ vyavahārastādṛśo vyutpannānāmapi puṃsāṃ dṛśyate /
tena tatsāmānyātteṣāmapi vyavahārasamaye avidyāvattvamanumeyam /
caśabdaḥ samuccaye /
uktaśaṅkānivartanasahitā pūrvoktopapattiḥ avidyāvatpuruṣaviṣayatvaṃ pramāṇānāṃ sādhayatītyarthaḥ /
etadeva vibhajate- yathā hi paśvādaya iti /
atra ca śabdādibhiḥ śrotrādīnāṃ saṃbandhe sati iti pratyakṣaṃ pramāṇaṃ darśitam /
śabdādivijñāne iti tatphalamuktam /
pratikūle iti ca anumānaphalam /
tathā hi- śabdādisvarūpamupalabhya tajjātīyasya pratikūlatāmanusmṛtya tajjātīyatayopalabhyamānasya pratikūlatāmanumimata iti /
udāharati- yathā daṇḍa iti /
śeṣamatirohitārtham /
syādetat /
bhavantu pratyakṣādīnyavidyāvadviṣayāṇi /
śāstraṃ tu 'jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta' ityādi na dehātmādhyāsena pravartitumarhati /
atra hi āmuṣmikaphalopabhogayogyaḥ adhikārī pratīyate /
tathā ca pāramarṣaṃ sūtram- 'śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāttasmātsvayaṃ prayoge syāt' iti /
na ca dehādi bhasmībhūtaṃ pāralaukikāya phalāya kalpata iti dehādyatiriktaṃ kañcidātmānamadhikāriṇamākṣipati śāstram ; tadavagamaśca vidyā ; iti kathamavidyāvadviṣayaṃ śāstramityāśaṅkyāha- śāstrīyetu iti /
tu-śabdaḥ pratyakṣādivyavahārādbhinatti śāstrīyam /
adhikāraśāstraṃ hi svargakāmasya puṃsaḥ paralokasaṃbandhaṃ vinā na nirvahatīti tāvanmātramākṣipet, na tvarayāsaṃsāritvamapi ; tasyādhikāre 'nupayogāt ; pratyuta aupaniṣadasya puruṣasya akarturabhokturadhikāravirodhāt /
prayoktā hi karmaṇaḥ karmajanitaphalabhogabhāgī karmaṇyadhikārī svāmī bhavati /
tatra kathamakartā prayoktā ? kathaṃ ca abhoktā karmajanitaphalabhogabhāgī ? tasmādanādyavidyālabdhakartṛtvabhoktṛtvabrāhmaṇatvādyabhimāninaṃ naramadhikṛtya vidhiniṣedhaśāstraṃ pravartate /
evaṃ vedāntā apyavidyāvatpuruṣaviṣayā eva /
na hi pramātrādivibhāgādṛte tadarthādhigamaḥ /
te tvavidyāvantamanuśāsato nirmṛṣṭanikhilāvidyamanuśiṣṭaṃ svarūpo vyavasthāpayantītyetāvāneṣāṃ viśeṣaḥ /
tasmādavidyāvatpuruṣaviṣayāṇyeva śāstrāṇīti siddham /
syādetat /
yadyapi virodhānupayogābhyāmaupaniṣadaḥ puruṣaḥ adhikāre nāpekṣyate tathāpyupaniṣadbhyo 'vagamyamānaḥ śaknotyadhikāraṃ niroddhum /
tataśca parasparaparāhatārthatvena kṛtsna eva vedaḥ prāmāṇyamapajahyādityata āha- prāk ca tathābhūtātma- iti /
satyamaupaniṣadapuruṣādhigamaḥ adhikāravirodhī ; tasmāttu purastātkarmavidhayaḥ svocitaṃ vyavahāramabhinirvartayanto nānupajātena brahmajñānena śakyā niroddhum /
na ca parasparaparāhatiḥ, vidyāvidyāvatpuruṣabhedena vyavasthopapatteḥ /
yathā-'na hiṃsyātsarvā bhūtāni' iti sādhyāṃśaniṣedhe 'pi 'śyenenābhicaran yajeta' iti śāstraṃ pravartamānaṃ 'na hiṃsyāt' ityanena na virudhyate ; tatkasya hetoḥ ? puruṣabhedāditi /
avajitakrodhārātayaḥ puruṣā niṣedhe adhikriyante, krodhārātivaśīkṛtāstu śyenādiśāstre iti /
avidyāvatpuruṣaviṣayatvaṃ nātivartata iti yaduktaṃ tadeva sphuṭayati- tathā hi iti /
varṇādhyāsaḥ 'rājā rājasūyena yajeta' ityādiḥ /
āśramādhyāsaḥ 'gṛhasthaḥ sadṛśīṃ bhāryāṃ vindeta' ityādiḥ /
vayo 'dhyāsaḥ 'kṛṣṇakeśo 'gnīnādadhīta' ityādiḥ /
avasthādhyāsaḥ 'apratisamādheyavyādhīnāṃ jalādipraveśena prāṇatyāgaḥ' ityādiḥ /
ādigrahaṇaṃ pātakopapātakasaṃkarīkaraṇāpātrīkaraṇamalinīkaraṇādyadhyāsopasaṃgrahārtham /
tadevamātmānātmanoḥ parasparādhyāsamākṣepasamādhānābhyāmupapādya pramāṇaprameyavyavahārapravartanena ca dṛḍhīkṛtya tasyānaharthahetutvamudāharaṇaprapañcena pratipādayan tatsvarupamuktaṃ smārayati- adhyāso nāma atasmiṃstadbuddhirityavocāma /
'smṛtirūpaḥ paratra pūrvadṛṣṭāvabhāsaḥ' ityasya saṃkṣepābhidhānametat /
tatra 'aham' iti dharmitādātmyādhyāsamātram 'mama' ityanutpāditadharmādhyāsaṃ nānarthaheturiti dharmādhyāsameva mamakāraṃ sākṣādaśeṣānarthasaṃsārakāraṇamudāharaṇaprapañcānāha- tadyathā putrabhāryādiṣu iti /
dehatādātmyamātmanyadhyasya dehamarthaṃ putrakalatrādisvābhyaṃ ca kṛśatvādivat āropyāha- ahameva vikalaḥ, sakalaḥ iti /
svasya khalu sākalyena svābhyasākalyāt svāmīśvaraḥ sakalaḥ saṃpūrṇo bhavati ; tathā svasya vaikalyena svāmyavaikalyāt svāmīśvaro visalo 'saṃpūrṇo bhavati /
bāhyadharmā ye vaikalyādayaḥ svābhyapraṇālikayā saṃcaritāḥ śarīre tānātmanyadhyasyatītyarthaḥ /
yadā ca paropādhyapekṣe dehadharme svāmye iyaṃ gatiḥ, tadā kaiva kathā anaupādhikeṣu dehadharmeṣu kṛśatvādiṣu ityāśayavānāha- tathā dehadharmān iti /
dehādapyantaraṅgāṇāmindriyāṇāmadhyastātmabhāvānāṃ dharmān mūkatvādīn, tato 'pyantaraṅgasyāntaḥkaraṇasya adhyastātmabhāvasya dharmān kāmasaṃkalpādīn ātmanyadhyasyatīti yojanā /
tadanena prapañcena dharmādhyāsamuktvā tasya mūlaṃ dharmyadhyāsamāha- evamahaṃpratyayinam /
ahaṃpratyayo vṛttiryasmin antaḥkaraṇādau, so 'yamahaṃpratyayī ; taṃ svapracāraṇasākṣiṇi, antaḥkaraṇapracārasākṣiṇi, caitanyodāsīnatābhyāṃ pratyagātmanyadhyasya /
tadanena kartṛtvabhoktṛtve upapādite /
caitanyamupapādayati- taṃ ca pratyagātmānaṃ sarvasākṣiṇaṃ tadviparyayeṇa, antaḥkaraṇādiviparyayeṇa- antaḥkaraṇādyacetanam, tasya viparyayaḥ caitanyam, tena, itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā-antaḥkaraṇādiṣvadhyasyati /
tadanena antaḥkaraṇādyavacchinnaḥ pratyagātmā idamanidaṃrūpaścetanaḥ kartā bhoktā kāryakāraṇāvidyādvayādhāro 'haṅkārāspadaṃ saṃsārī sarvānarthasaṃbhārabhājanaṃ jīvātmā itaretarādhyāsopādānaḥ tadupādānaścādhyāsa ityanāditvāt bījāṅkuravannetaretarāśrayatvamityuktaṃ bhavati /
pramāṇaprameyavyavahāradṛḍhīkṛtameva śiṣyahitāya svarūpābhidhānapūrvakaṃ sarvalokapratyakṣatayā adhyāsaṃ sudṛḍhīkaroti- evamayamanādiranantaḥ, tattvajñānamantareṇāśakyasamucchedaḥ /
anādyanantatve heturuktaḥ- naisargika iti /
mithyāpratyayarūpaḥ mithyāpratyayānāṃ rūpamanirvacanīyatvam ; tadyasya sa tathoktaḥ ; anirvacanīya ityarthaḥ /
prakṛtamupasaṃharati- asyānarthahetoḥ prahāṇāya /
virodhipratyayaṃ vinā kuto 'sya prahāṇamityaya uktam- ātmaikatvavidyāpratipattaye /
pratipattiḥ prāptiḥ, tasyai, na tu japamātrāya, nāpi karmasu pravṛttaye /
ātmaikatvaṃ vigalitanikhilaprapañcatvam ānandarūpasya sataḥ /
tatpratipattiṃ nirvicikitsāṃ bhāvayanto vedāntāḥ samūlaghātamadhyāsamupaghnanti /
etaduktaṃ bhavati- asmatpratyayasyātmaviṣayasya samīcīnatve sati brahmaṇo jñātatvāt niṣprayojanatvācca na jijñāsā syāt ; tadabhāve ca na brahmajñānāya vedāntāḥ paṭhyeran ; api tu avivakṣitārthā japamātre upayujyeran /
na hi tadaupaniṣadātmapratyayaḥ pramāṇatāmaśnute /
na cāsāvapramāṇamabhyasto 'pi vāstavaṃ kartṛtvabhoktṛtvādyātmano 'panetumarhati /
āropitaṃ hi rūpaṃ tattvajñānenāpodyate, na tu vāstavamatattvajñānena /
na hi rajjvā rajjutvaṃ sahasramapi sarpadhārāpratyayā apavaditumutsahante /
mithyājñānaprasañjitaṃ tu rūpaṃ śakyaṃ tattvajñānena apavaditum, mithyājñānasaṃskāraśca sudṛḍho 'pi tattvajñānasaṃskāreṇādaranairantaryadīrdhakālāsevitatattvajñānābhyāsajanmaneti /
syādetat /
prāṇādyupāsanā api vedānteṣu bahulamupalabhyante /
tatkathaṃ sarveṣāṃ vedāntānāmātmaikatvapratipādanamartha ityata āha- yathā cāyamarthaḥ ityādi /
śarīrameva śarīrakam ; tatra nivāsī śārīrako jīvātmā /
tasya tvaṃpadābhidheyasya tatpadābhidheyaparamātmarūpatayā yā mīmāṃsā sā tathoktā /
etāvānatrārthasaṃkṣepaḥ- yadyapi svādhyāyādhyayanavidhinā svādhyāyapadavācyasya vedarāśeḥ phalavadarthāvabodhaparatāṃ āpādayatā karmavidhiniṣedhānāmiva vedāntānāmapi svādhyāyaśabdavācyānāṃ phalavadarthāvabodhaparatvamāpāditam, yadyapi ca 'aviśiṣṭastu vākyārthaḥ' iti nyāyāt mantrāṇāmiva vedāntānāmarthaparatvamautsargikam, yadyapi ca vedāntebhyaḥ caitanyānandaghanaḥ kartṛtvabhoktṛtvarahito niṣprapañca ekaḥ pratyagātmā avagamyate, tathāpi kartṛtvabhoktṛtvaduḥkhaśoka-
mohamayamātmānamavagāhamānenāhaṃpratyayena sedehabādhavirahiṇā virudhyamānā vedāntāḥ svārthātpracyutā upacaritārthā vā japamātropayogino vā ityavivakṣitasvārthāḥ /
tathā ca tadarthavicārātmikā caturlakṣaṇī śārīrakamīmāṃsā nārabdhavyā /
na ca sarvajanīnāhamanubhavasiddha ātmā saṃdigdho vā saprayojano vā, yena jijñāsyaḥ san vicāraṃ prayuñjīta- iti pūrvapakṣaḥ /
siddhāntastu- bhavedetadevaṃ yadyahaṃpratyayaḥ pramāṇam /
tasya tu uktena krameṇa śrutyādibādhakatvānupapatteḥ, śrutyādibhiśca samastatīrthakaraiśca prāmāṇyānabhyupagamādadhyāsatvam /
evaṃ ca vedāntā nāvivakṣitārthāḥ, nāpi upacaritārthāḥ, kiṃ tu uktakṣaṇāḥ /
pratyagātmaiva teṣāṃ mukhyor'thaḥ /
tasya ca vakṣyamāṇena krameṇa saṃdigdhatvāt prayojanatvācca yuktā jijñāsā- ityāśayavān sūtrakāraḥ tajjijñāsāmasūtrayat, athāto brahmajijñāsā iti /
jijñāsayā ca saṃdehaprayojane sūcayati /
tatra sakṣādicchāvyāpyatvādbrahmajñānaṃ kaṇaṭhoktaṃ prayojanam /
na ca karmajñānātparācīnamanuṣṭhānamiva brahmajñānātparācīnaṃ kiñcidasti, yenaitadavāntaraprayojanaṃ bhavet /
kiṃ tu brahmamīmāṃsākhyatarketikartavyatānujñātaviṣayairvedāntairāhitaṃ nirvicikitsaṃ brahmajñānameva samastaduḥkhopaśamarūpamānandaikarasaṃ paramaṃ prayojanam /
tamarthamadhikṛtya hi prekṣāvantaḥ pravartantetarām /
tacca prāptamapyanādyavidyāvaśādaprāptamiveti prepsitaṃ bhavati ; yathā svagrīvāgatamapi graiveyakaṃ kutaścidbhramānnāstīti manyamānaḥ pareṇa pratipāditamaprāptamiva prāpnoti /
jijñāsā tu saṃśayasya kāryamiti svakāraṇaṃ saṃśayaṃ sūcayati /
saṃśayaśca mīmāṃsārambhaṃ prayojayati /
tathā ca śāstre prekṣāvatpravṛttihetusaṃśayaprayojanasūcanāt yuktamasya sūtrasya śāstrāditvam, ityāha bhagavānbhāṣyakāraḥ-
vedāntamīmāṃsāśāstrasya vyācikhyāsitasya asmābhiḥ, idamādimaṃ sūtram /
pūjitavicāravacano mīmāṃsāśabdaḥ /
paramapuruṣārthahetubhūtasūkṣmatamārthanirṇayaphalatayā ca vicārasya ca pūjitatā /
tasya mīmāṃsāyāḥ śāstram, sā hyanena śiṣyate śiṣyebhyo yathāvatpratipādyata iti /
sūtraṃ ca bahvarthasūcanāt bhavati /
yathāhuḥ-
laghūni sūcitārthāni svalpākṣarapadāni ca /
sarvataḥ sārabhūtāni sūtrāṇyāhurmanīṣiṇaḥ //
iti /
tadevaṃ sūtratātparyaṃ vyākhyāya tasya prathamapadaṃ atha iti vyācaṣṭe- tatrāthaśabda ānantaryārthaḥ parigṛhyate /
teṣu sūtrapadeṣu madhye yo 'yaṃ athaśabdaḥ sa ānantaryārtha iti yojanā /
nanu adhikārārtho 'pyathaśabdo dṛśyate, yathā 'athaiṣa jyotiḥ' iti vede, yathā vā loke 'atha śabdānuśāsanam' iti, 'atha yogānuśāsanam' iti ca ; tatkimatrādhikārārtho na gṛhyata ityata āha- nādhikārārthaḥ /
kutaḥ ? brahmajijñāsāyā anadhikāryatvāt /
jijñāsā tāvadiha sūtre brahmaṇaśca tajjñānācca śabdataḥ pradhānaṃ pratīyate /
na ca yathā 'daṇḍī praiṣānanvāha' ityatra apradhānamapi daṇḍaśabdārtho vivakṣyate evamihāpi brahmatajjñāne iti yuktam, brahmamīmāṃsāśāstrapravṛttyaṅgasaṃśayaprayojanasūcanārthatvena jijñāsāyā eva vivakṣitatvāt /
tadavivakṣāyāṃ tadasūcanena kākadantaparīkṣāyāmiva na brahmamīmāṃsāyāṃ prekṣāvantaḥ pravarteran /
na hi tadānīṃ brahma tajjñānaṃ ca abhidheyaprayojane bhavitumarhataḥ, anadhyastāhaṃpratyayavirodhena vedāntānāmevaṃvidher'the prāmāṇyānupapatteḥ ; karmapravṛttyupayogitayā upacaritārthānāṃ vā japopayogināṃ vā 'hum' ityevamādīnāmivāvivakṣitārthānāmapi svādhyāyādhyayanavidhyadhīnagrahaṇatvasya saṃbhavāt /
tasmātsaṃdehaprayojanasūcanī jijñāsā iha padato vākyataśca pradhānaṃ vivakṣitavyā /
na ca tasyā adhikāryatvam, aprastūyamānatvāt, yena tatsamabhivyāhṛto 'thaśabdo 'dhikārārthaḥ syāt /
jijñāsāviśeṣaṇaṃ tu brahmajñānamadhikāryaṃ bhavet /
na ca tadapyathaśabdena saṃbadhyate, prādhānyābhāvāt /
na ca jijñāsā mīmāṃsā yena yogānuśāsanavadadhikriyeta ; nāntatvaṃ nipātya 'māṅ māne' ityasmādvā 'mānapūjāyām' ityasmādvā dhātoḥ 'mānbandha-' ityādinā anicchārthe sani vyutpāditasya mīmāṃsāpadasya pūjitavicāravacanatvāt ; jñānecchāvācakatvājjijñāsāpadasya /
pravartikā hi mīmāṃsāyāṃ jījñāsā syāt /
na ca pravartyapravartakayoraikyam, ekatve tadbhāvānupapatteḥ /
na ca svārthaparatvasyopapattau satyāṃ anyārthaparatvakalpanā yuktā, atiprasaṅgāt /
tasmātsuṣṭhūktam 'jijñāsāyā anadhikāryatvāt' iti /
atha maṅgalārtho 'thaśabdaḥ kasmānna bhavati ? tathā ca maṅgalahetutvāt pratyahaṃ brahmajijñāsā kartavyeti sūtrārthaḥ saṃpadyata ityata āha- maṅgalasya ca vākyārthe samanvayābhāvāt /
padārtha eva hi vākyārthe samanvīyate, sa ca vācyo lakṣyo vā /
na ceha maṅgalamathaśabdasya vācyaṃ vā lakṣyaṃ vā, kiṃ tu mṛdaṅgaśaṅkhadhvanivadathaśabdaśravaṇamātrakāryam /
na ca kāryajñāpyayorvākyārthe samanvayaḥ śabdavyavahāre dṛṣṭa ityarthaḥ /
tatkimidānīṃ maṅgalārtho 'śabdaḥ teṣu teṣu na prayoktavyaḥ ? tathā ca oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā /
kaṇṭhaṃ bhittvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvubhau //
iti smṛtivyākopa ityata āha- arthāntaraprayukta eva hyathaśabdaḥ śrutyā maṅgalaprayojano bhavati /
arthāntareṣvānantaryādiṣu prayuktaḥ athaśabdaḥ śrutyā śravaṇamātreṇa veṇuvīṇādhvanivanmaṅgalaṃ kurvan maṅgalaprayojano bhavati anyārthamānīyamānodakumbhadarśanavat /
tena na smṛtivyākopaḥ /
tena ca iha ānantaryārthasya sataḥ śravaṇamātreṇa maṅgalārthatetyarthaḥ /
syādetat /
pūrvaprakṛtāpekṣo 'thaśabdo bhaviṣyati vinaivānantaryārthatvam /
tadyathā- iyamevāthaśabdaṃ prakṛtya vimṛśyate 'kimayamathaśabda ānantarye athādhikāre' iti /
atra vimarśakavākye 'thaśabdaḥ pūrvaprakṛtamathaśabdamapekṣya prathamapakṣopanyāsapūrvakaṃ pakṣāntaropanyāse /
na cāsyānantaryamarthaḥ, pūrvaprakṛtasya prathamapakṣopanyāsena vyavāyāt /
na ca prakṛtānapekṣā, tadanapekṣasya tadviṣayatvābhāvena asamānaviṣayatayā vikalpānupapatteḥ /
na hi jātu bhavati- kiṃ nitya ātmā, atha anityā buddhiriti /
tasmādānantaryaṃ vinā pūrvaprakṛtāpekṣa ihāthaśabdaḥ kasmānna bhavatītyata āha-
pūrvaprakṛtāpekṣāyāśca phalata ānantaryāvyatirekāt /
asyārthaḥ- na vayamānantaryārthatāṃ vyasanitayā rocayāmahe, kiṃ tu brahmajijñāsāhetubhūtapūrvaprakṛtasiddhaye /
sā ca pūrvaprakṛtārthāpekṣatve 'pyathaśabdasya sidhyatīti vyartha ānantaryārthatvāvadhāraṇāgraho 'smākamiti /
tadidamuktam 'phalataḥ' iti /
paramārthatastu kalpāntaropanyāse pūrvaprakṛtāpekṣā ; na ceha kalpāntaropanyāsa iti pāriśeṣyādānantaryārtha eveti yuktam /
bhavatvānantaryārthaḥ, kimevaṃ satītyata āha- sati cānantaryārthatva iti /
na tāvadyasya kasyacidatrānantaryam iti vaktavyam, tasyābhidhānamantareṇāpi prāptatvāt /
avaśyaṃ hi puruṣaḥ kiñcitkṛtvā kiñcitkaroti /
na cānantaryamātrasya dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā prayojanaṃ paśyāmaḥ /
tasmāttasyātrānantaryaṃ vaktavyaṃ yadvinā brahmajijñāsā na bhavati, yasminsati tu bhavantī bhavatyeva /
tadidamuktam- yatpūrvavṛttaṃ niyamenāpekṣata iti /
syādetat /
dharmajijñāsāyā iva brahmajijñāsāyā api yogyatvāt svādhyāyādhyayanānantaryam, dharmavadbrahmaṇo 'pyāmnāyaikapramāṇagamyatvāt /
tasya cāgṛhītasya svaviṣaye vijñānājananāt, grahaṇasya ca 'svādhyāyo 'dhyetavyaḥ' ityadhyayanenaiva niyatatvāt /
tasmādvedādhyayanānantaryameva brahmajijñāsāyā apyathaśabdārtha ityata āha- svādhyāyānantaryaṃ tu samānaṃ dharmabrahmajijñāsayoḥ /
atra ca svādhyāyena viṣayeṇa tadviṣayamadhyayanaṃ lakṣayati /
tathā ca 'athāto dharmajijñāsā' ityanenaiva gatamiti nedaṃ sūtramārabdhavyam ; dharmaśabdasya vedārthamātropalakṣaṇatayā dharmavadbrahmaṇo 'pi vedārthatvāviśeṣeṇa vedādhyayanānantaryopadeśasāmyādityarthaḥ /
codayati - nanviha karmāvabodhānantaryaṃ viśeṣaḥ dharmajijñāsāto brahmajijñāsāyāḥ /
asyārthaḥ- 'vividiṣanti yajñena' iti tṛtīyāśrutyā yajñādīnāmaṅgatvena brahmajñāne viniyogāt, jñānasyaiva karmatayā icchāṃ prati prādhānyāt, pradhānasaṃbandhāccāpradhānānāṃ padārthāntarāṇām /
tatrāpi ca na vākyārthajñānotpattāvaṅgabhāvo yajñādīnām, vākyārthajñānasya vākyādevotpatteḥ /
na ca vākyaṃ sahakāritayā karmāṇyapekṣata iti yuktam ; akṛtakarmaṇāmapi viditapadapadārthasaṃbandhānāṃ samadhigataśābdanyāyatattvānāṃ guṇapradhānabhūtapūrvāparapadārthākāṅkṣāsaṃnidhiyogyatānusaṃdhānavatāmapratyūhaṃ vākyārthapratyayotpatteḥ /
anutpattau vā vidhiniṣedhavākyārthapratyayābhāvena tadarthānuṣṭhānaparivarjanābhāvaprasaṅgaḥ /
tadbodhatastu tadarthānuṣṭhānaparivarjane parasparāśrayaḥ, tasmin sati tadarthānuṣṭhānaparivarjanaṃ tataśca tadbodha iti /
na ca vedāntavākyānāmeva svārthapratyāyane karmāpekṣā na vākyāntarāṇāmiti sāṃpratam, viśeṣahetoḥ abhāvāt /
nanu 'tattvamasi' iti vākyāt tvaṃpadārthasya kartṛbhoktṛrūpasya jīvātmano nityaśuddhabuddhodāsīnasvabhāvena tatpadārthena paramātmanaikyamaśakyaṃ drāgityeva pratipattuṃ āpātato 'śuddhasattvaiḥ, yogyatāvirahaviniścayāt /
yajñadānatapo 'nāśakatanūkṛtāntarmalāstu viśuddhasattvāḥ śraddadhānāyogyatāvagamapuraḥsaraṃ tādātmyamavagamiṣyantīti cet, tatkimidānīṃ pramāṇakāraṇaṃ yogyatāvadhāraṇamapramāṇātkarmaṇo vaktumadhyavasito 'si, pratyakṣādyatiriktaṃ vā karmāpi pramāṇam /
vedāntāviruddhatanmūlanyāyabalena tu yogyatāvadhāraṇe kṛtaṃ karmabhiḥ /
tasmāt 'tattvamasi' ityādeḥ śrutamayena jñānena jīvātmanaḥ paramātmabhāvaṃ gṛhītvā, tanmūlayā copapattyā vyavasthāpya, tadupāsanāyāṃ bhāvanāparābhidhānāyāṃ dīrghakālanairantaryavatyāṃ brahmasākṣātkāraphalāyāṃ yajñādīnāmupayogaḥ /
yathāhuḥ- 'sa tu dīrdhakālanairantaryasatkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ' iti /
brahmacaryatapaḥśraddhāyajñādayaśca satkārāḥ /
ata eva śrutiḥ- 'tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ' /
iti /
vijñāya tarkopakaraṇena śabdena prajñāṃ bhāvanāṃ kurvītetyarthaḥ /
atra ca yajñādīnāṃ śreyaḥparipanthikalmaṣanibarhaṇadvāreṇopayoga iti kecit /
puruṣasaṃskāradvāreṇetyanye /
yajñādisaṃskṛto hi puruṣaḥ ādaranairantaryadīrghakālairāsevamāno brahmabhāvanāmanādyavidyāvāsanāṃ samūlakāṣaṃ kaṣati ; tato 'sya pratyagātmā suprasannaḥ kevalo viśadībhavati /
ata eva smṛtiḥ- 'mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ' /
iti, 'yasyaite 'ṣṭācatvāriṃśatsaṃskārāḥ' iti ca /
apare tu ṛṇatrayāpākaraṇena brahmajñānopayogaṃ karmaṇāmāhuḥ /
asti hi smṛtiḥ- 'ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet' /
iti /
anye tu 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena' ityādiśrutibhyaḥ tattatphalāya coditānāmapi karmaṇāṃ saṃyogapṛthaktvena brahmabhāvanāṃ pratyaṅgabhāvamācakṣate, kratvarthasyeva khādiratvasya vīryārthatām, 'ekasya tūbhayārthatve saṃyogapṛthaktvam' iti nyāyāt /
ata eva pāramarṣaṃ sūtram 'sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat' iti /
yajñatapodānādi sarvam, tadapekṣā brahmabhāvanetyarthaḥ /
tasmāt yadi śrutyādayaḥ pramāṇaṃ yadi vā pāramarṣaṃ sūtraṃ sarvathā yajñādikarmasamuccitā brahmopāsanā viśeṣaṇatrayavatī anādyavidyātadvāsanāsamucchedakrameṇa brahmasākṣātkārāya mokṣāparanāmne kalpata iti tadarthaṃ karmāṇyanuṣṭheyāni /
na caitāni dṛṣṭādṛṣṭasāmavāyikārādupakārahetubhūtaupadeśikātideśikakramaparyantāṅgagrāmasahitaparasparavibhinnakarmasvarūpatadadhikāribhedaparijñānaṃ vinā śakyānyanuṣṭhātum /
na ca dharmamīmāṃsāpariśīlanaṃ vinā tatparijñānam /
tasmātsādhūktam 'karmāvabodhānantaryaṃ viśeṣaḥ' iti /
karmāvabodhena hi karmānuṣṭhānasāhityaṃ bhavati brahmopāsanāyā ityarthaḥ /
tadetannirākaroti- na iti /
kutaḥ ? karmāvabodhāt prāgapyadhītavedāntasya brahmajijñāsopapatteḥ /
idamatrākūtam- brahmopāsanayā bhāvanāparābhidhānayā karmāṇyapekṣyanta ityuktam /
tatra brūmaḥ- kva punarasyāḥ karmāpekṣā ? kiṃ kārye yathāgneyādīnāṃ paramāpūrve cirabhāviphalānukūle janayitavye samidādyapekṣā ? svarūpe vā yathā teṣāmeva dviravattapuroḍāśādidravyāgnidevatādyapekṣā ? na tāvatkārye, tasya vikalpāsahatvāt /
tathā hi- brahmopāsanāyā brahmasvarūpasākṣātkāraḥ kāryamabhyupeyaḥ /
sa cotpādyo vā syāt yathā saṃyavanasya piṇḍaḥ, vikāryo vā yathāvaghātasya vrīhayaḥ, saṃskāryo vā yathā prokṣaṇasyolūkhalādayaḥ, prāpyo vā yathā dohanasya payaḥ /
na tāvadutpādyaḥ /
na khalu ghaṭādisākṣātkāra iva jaḍasvabhāvebhyo ghaṭādibhyo bhinna indriyādyādheyo brahmasākṣātkāro bhāvanādheyaḥ saṃbhavati, brahmaṇo 'parādhīnaprakāśatayā tatsākṣātkārasya tatsvabhāvyena nityatayotpādyatvānupapatteḥ /
tato bhinnasya vā bhāvanādheyasya sākṣātkārasya pratibhāpratyayavat saṃśayākrāntatayā prāmāṇyāyogāt, tadvidhasya tatsāmagrīkasyaiva bahulaṃ vyabhicāropalabdheḥ /
na khalu anumānāvagataṃ siddhaṃ vahniṃ bhāvayataḥ śītārtasya śiśirabharamantharatarakāyakāṇḍasya sphurajjvālājaṭilānalasākṣātkāraḥ pramāṇāntareṇa saṃvādyate, visaṃvādasya bahulamupalambhāt /
tasmāt prāmāṇikasākṣātkāralakṣaṇakāryābhāvānnopāsanāyā utpādye karmāpekṣā /
na ca kūṭasthanityasya sarvavyāpino brahmaṇa upāsanāto vikārasaṃskāraprāptayaḥ saṃbhavanti /
syādetat /
mā bhūdbrahmasākṣātkāra utpādyādirūpa upāsanāyāḥ /
saṃskāryastu anirvacanīyāvidyādvayapidhānāpanayanena bhaviṣyati, pratisīrāpihitā nartakīva pratisīrāpanayadvārā raṅgavyāpṛtena /
tatra ca karmaṇāmupayogaḥ /
etāvāṃstu viśeṣaḥ- pratisīrāpanaye pāriṣadānāṃ nartakīviṣayaḥ sākṣātkāro bhavati /
iha tu avidyāpidhānāpanayamātrameva nāparamutpādyamasti, brahmasākṣātkārasya brahmasvabhāvasya nityatvena anutpādyatvāt /
atrocyate- kā punariyaṃ brahmopāsanā ? kiṃ śābdajñānamātrasaṃtatiḥ, āho nirvicikitsaśābdajñānasaṃtatiḥ ? yadi śābdajñānamātrasaṃtatiḥ, na tarhīyamabhyāsyamānāpyavidyāṃ samucchettumarhati /
tattvaviniścayastadabhyāso vā savāsanaṃ viparyāsamunmūlayet, na saṃśayābhyāsaḥ, sāmānyamātradarśanābhyāso vā /
na hi sthāṇurvā puruṣo veti vā, ārohapariṇāhavat dravyamiti vā śataśo 'pi jñānamabhyasyamānaṃ puruṣa eveti niścayāya paryāptam, ṛte viśeṣadarśanāt /
nanūktaṃ śrutamayena jñānena jīvātmanaḥ paramātmabhāvaṃ gṛhītvā yuktimayena ca vyavasthāpyata iti /
tasmānnirvicikatsaśābdajñānasaṃtatirūpopāsanā karmasahakāriṇyavidyādvayocchedahetuḥ /
na cāsāvanutpāditabrahmānubhavā taducchedāya paryāptā /
sākṣātkārarūpo hi viparyāsaḥ sākṣātkārarūpeṇaiva tattvajñānenocchidyate, na tu parokṣāvabhāsena, diṅmohālātacakracaladvṛkṣamarumarīcisalilādivibhrameṣvaparokṣāvabhāsiṣu aparokṣāvabhāsibhireva digāditattvapratyayairnivṛttidarśanāt /
no khalvāptavacanaliṅgādiniścitadigāditattvānāṃ diṅmohādayo nivartante /
tasmāt tvaṃpadārthasya tatpadārthatvena sākṣātkāra eṣitavyaḥ /
etāvatā hi tvaṃpadārthasya duḥkhiśokitvādisākṣātkāranivṛttiḥ, nānyathā /
na caiṣa sākṣātkāro mīmāṃsāsahitasyāpi śabdapramāṇasya phalam, api tu pratyakṣasya, tasyaiva tatphalatvaniyamāt ; anyathā kuṭajabījādapi vaṭāṅkurotpattiprasaṅgāt /
tasmānnirvicikitsavākyārthabhāvanāparipākasahitamantaḥkaraṇaṃ tvaṃpadārthasyāparokṣasya tattadupādhyākāraniṣedhena tatpadārthatāmāvirbhāvayatīti yuktam /
na cāyamanubhavato brahmasvabhāvo yena na janyeta, api tu antaḥkaraṇasyaiva vṛttibhedo brahmaviṣayaḥ /
na caitāvatā brahmaṇo 'pi parādhīnaprakāśatā /
na hi śābdajñānaprakāśyaṃ brahma svayaṃ prakāśaṃ na bhavati /
sarvopādhivihīnaṃ hi svayañjyotiriti gīyate, na tūpahitamapi /
yathāha sma bhagavānbhāṣyakāraḥ- 'na tāvadayamekāntenāviṣayaḥ' iti /
na cāntaḥkaraṇavṛttāvapyasya sākṣātkāre sarvopādhivinirmokaḥ, tasyaiva tadupādhervinaśyadavasthasya svaparopādhivirodhino vidyamānatvāt /
anyathā caitanyacchāyāpattiṃ vināntaḥkaraṇavṛtteḥ svayamacetanāyāḥ svaprakāśatvānupapattau sākṣātkāratvāyogāt /
na cānumitabhāvitavahnisākṣātkāravat pratibhātvenāsyāprāmāṇyam, tatra vahnisvalakṣaṇasya parokṣatvāt /
iha tu brahmasvarūpasya upādhikaluṣitasya jīvasya prāgapyaparokṣatvāt /
na hi śuddhabuddhatvādayo vastutastato 'tiricyante /
jīva eva tu tattadupādhirahitaḥ śuddhabuddhatvādisvabhāvo brahmeti gīyate /
na ca tattadupādhiviraho 'pi tato 'tiricyate /
tasmāt yathā gāndharvaśāstrārthajñānābhyāsāhitasaṃskārasacivaḥ śrotrendriyeṇa ṣaḍjādisvaragrāmamūrchanābhedamadhyakṣamanubhavati, evaṃ vedāntārthajñānābhyāsāhitasaṃskāro jīvaḥ svasya brahmabhāvamantaḥkaraṇeneti /
antaḥkaraṇavṛttau brahmasākṣātkāre janayitavye asti tadupāsanāyāḥ karmāpekṣeti cet, na, tasyāḥ karmānuṣṭhānasahabhāvābhāvena tatsahakāritvānupapatteḥ /
na khalu 'tattvamasi' ityādervākyānnirvicikitsaṃ śuddhabuddhodāsīnasvabhāvaṃ akartṛtvādyupetaṃ apetabrāhmaṇatvādijātiṃ dehādyatiriktaṃ ekamātmānaṃ pratipadyamānaḥ karmasvadhikāramavaboddhumarhati /
anarhaśca kathaṃ kartā vādhikṛto vā /
yadyucyeta niścite 'pi tattve viparyāsanibandhano vyavahāro 'nuvartamāno dṛśyate, yathā guḍasya mādhuryaviniścaye api pittopahatendriyāṇāṃ tiktatāvabhāsānuvṛttiḥ, āsvādya thūtkṛtya tyāgāt /
tasmādavidyāsaṃskārānuvṛttyā karmānuṣṭhānam, tena ca vidyāsahakāriṇā tatsamuccheda upapatsyate /
na ca- karmāvidyātmakaṃ kathamavidyāmucchinatti, karmaṇo vā taducchedakasya kuta ucchedaḥ iti vācyam, sajātīyasvaparavirodhināṃ bhāvānāṃ bahulamupalabdheḥ /
yathā payaḥ payo 'ntaraṃ jarayati svayaṃ ca jīryati, yathā viṣaṃ viṣāntaraṃ śamayati svayaṃ ca śāmyati, yathā vā katakarajo rajo 'ntarāvile pāthasi prakṣiptaṃ rajo 'ntarāṇi bhindat svayamapi bhidyamānamanāvilaṃ pāthaḥ karoti, evaṃ karmāvidyātmakamapi avidyāntarāṇyapagamayat svayamapyapagacchatīti /
atrocyate- satyam ; 'sadeva somyedamagra āsīt' ityupakramāt 'tattvamasi' ityantācchabdādbrahmamīmāṃsopakaraṇādasakṛdabhyastānnirvicikitse 'nādyavidyopādānadehādyatiriktapratyagātmatattvāvabodhe jāte 'pi avidyāsaṃskārānuvṛttyānuvartante sāṃsārikāḥ pratyayāstadvyavahārāśca, tathāpi tānapyayaṃ vyavahārapratyayānmithyeti manyamāno vidvān ca śraddhatte, pittopahatendriya iva guḍaṃ thūtkṛtya tyajannapi tasya tiktatām /
tathā cāyaṃ kriyākartṛkaraṇetikartavyatāphalaprapañcamatāttvikaṃ viniścinvan kathamadhikṛto nāma ? viduṣo hyadhikāraḥ /
anyathā paśuśūdrādīnāmapi adhikāro durvāraḥ syāt /
kriyākartrādisvarūpavibhāgaṃ ca vidvasyamāna iha vidvānabhimataḥ karmakāṇḍe /
ata eva bhagavān avidvadviṣayatvaṃ śāstrasya varṇayāṃbabhūva bhāṣyakāraḥ /
tasmādyathā rājajātīyābhimānikartṛke rājasūye na vipravaiśyajātīyābhimāninoradhikāraḥ, evaṃ dvijātikartṛkriyākaraṇādivibhāgābhimānikartṛke karmaṇi na tadanabhimānino 'dhikāraḥ /
na cānadhikṛtena samarthenāpi kṛte vaidikaṃ karma phalāya kalpate, vaiśyastoma iva brāhmaṇarājanyābhyām /
tena dṛṣṭārtheṣu karmasu śaktaḥ pravartamānaḥ prāpnotu phalam, dṛṣṭatvāt /
adṛṣṭārtheṣu tu śāstraikasamadhigamyaṃ phalamanadhikāriṇi na yujyata iti nopāsanākārye karmāpekṣā /
syādetat /
manuṣyābhimānavadadhikārike karmaṇi vihite yathā tadabhimānarahitasyānadhikāraḥ, evaṃ niṣedhavidhayo 'pi manuṣyādhikārā iti tadabhimānarahitasteṣvapi nādhikriyeta paśvādivat ; tathā cāyaṃ niṣiddhamanutiṣṭhan na pratyaveyāt tiryagādivaditi bhinnakarmatāpātaḥ /
maivam /
na khalvayaṃ sarvathā manuṣyābhimānarahitaḥ, kiṃ tvavidyāsaṃskārānuvṛttyāsya mātrayā tadabhimāno 'nuvartate /
anuvartamānaṃ ca mithyeti manyamāno na śraddhatta ityuktam /
kimato yadyevam ? etadato bhavati- vidhiṣu śrāddho 'dhikārī nāśrāddhaḥ /
tataśca manuṣyādyabhimāne naśraddhadhāno na vidhiśāstreṣvadhikriyate /
tathā ca smṛtiḥ-
'aśraddhayā hutaṃ dattam'-
ityādikā /
niṣedhaśāstraṃ tu na śraddhāmapekṣate /
api tu niṣidhyamānakriyonmukho nara ityeva pravartate /
tathā ca sāṃsārika iva śraddhāvagatabrahmatattvo 'pi niṣedhamatikramya pravartamānaḥ pratyavaitīti na bhinnakarmadarśanābhyupagamaḥ /
tasmānnopāsanāyāḥ kārye karmāpekṣā /
ata eva nopāsanotpattāvapi ; nirvicikitsaśābdajñānotpattyuttarakālamanadhikāraḥ karmaṇītyuktam /
tathā ca śrutiḥ-
'na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ' /
iti /
tatkimidānīmanupayoga eva sarvatheha karmaṇām ? tathā ca 'vividiṣanti yajñena' ityādyāḥ śrutayo virudhyeran /
na, ārādupakārakatvātkarmaṇāṃ yajñādīnām /
tathā hi- tametamātmānaṃ vedānuvacanena nityasvādhyāyena, brāhmaṇā vividiṣanti, veditumicchanti, na tu vidanti /
vastutaḥ pradhānasyāpi vedanasya prakṛtyarthatayā śabdato guṇatvāt, icchāyāśca pratyayārthatayā prādhānyāt, pradhānena ca kāryasaṃpratyayāt /
na hi 'rājapuruṣamānaya' ityukte vastutaḥ pradhāno 'pi rājā puruṣaviśeṣaṇatayā śabdata upasarjana ānīyate, api tu puruṣa eva, śabdatastasya prādhānyāt /
evaṃ vedānuvacanasyeva yajñasyāpīcchāsādhanatayā vidhānam /
evaṃ tapaso 'nāśakasya /
kāmānaśanameva tapaḥ, hitamitamedhyāśino hi brahmaṇi vividiṣā bhavati, na tu sarvathā anaśnataḥ, maraṇāt /
nāpi cāndrāyaṇādi tapaḥ, tacchīlasya dhātuvaiṣamyāpatteḥ /
etāni ca nityāni upāttaduritanibarhaṇena puruṣaṃ saṃskurvanti /
tathā ca śrutiḥ- 'sa ha vā ātmāyājī yo veda idaṃ me 'nenāṅgaṃ saṃskriyata idaṃ me 'nenāṅgamupadhīyate' iti /
aneneti prakṛtaṃ yajñādi parāmṛśati /
smṛtiśca-
'yasyaite 'ṣṭācatvāriṃśatsaṃskārāḥ' iti /
nityanaimittikānuṣṭhānaprakṣīṇakalmaṣasya ca viśuddhasattvasyāviduṣa eva utpannavividiṣasya jñānottapattiṃ darśayatyātharvaṇī śrutiḥ-
'.................. viśuddhasattvastatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ' iti /
smṛtiśca 'jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ' ityādikā /
kḷptenaiva ca nityānāṃ karmaṇāṃ nityehitenopāttaduritanibarhaṇena puruṣasaṃskāreṇa jñānotpattāvaṅgabhāvopapattau na saṃyogapṛthaktvena sākṣādaṅgabhāvo yuktaḥ, kalpanāgauravāpatteḥ /
tathāhi- nityakarmaṇāmanuṣṭhānāddharmotpādaḥ, tataḥ pāpmā nivartate ; sa hi anityāśuciduḥkharūpe saṃsāre nityaśucisukhakhyātilakṣaṇena viparyāsena cittasattvaṃ malinayati ; ataḥ pāpanivṛttau pratyakṣopapattidvārāpāvaraṇe sati pratyakṣopapattibhyāṃ saṃsārasya anityāśuciduḥsvarūpatvamapratyūhamavabudhyate ; tato 'sya asminnanabhiratisaṃjñaṃ vairāgyamupajāyate ; tatastajjihāsopāvartate ; tato hānopāyaṃ paryeṣate ; paryeṣamāṇaścātmatattvajñānamasyopāya ityupaśrutya tajjijñāsate ; tataḥ śravaṇādikrameṇa tajjānātītyārādupakārakatvaṃ tattvajñānotpādaṃ prati cittasattvaśuddhyā karmaṇāṃ yuktam /
iyamevārthamanuvadati bhagavadgītā-
'ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate /
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate' //
iti /
evaṃ ca ananuṣṭhitakarmāpi prāgbhavīyakarmavaśāt yo viśuddhasattvaḥ saṃsārāsāratādarśanena niṣpannavairāgyaḥ, kṛtaṃ tasya karmānuṣṭhānena vairāgyotpādopayoginā, prāgbhavīyakarmānuṣṭhānādeva tatsiddheḥ /
iyameva ca puruṣadhaureyabhedamadhikṛtya pravavṛte śrutiḥ- 'yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajet' iti /
tadidamuktam, karmāvabodhāt, prāgapyadhītavedāntasya brahmajijñāsopapatteriti /
ata eva na brahmacāriṇa ṛṇāni santi yena tadapākaraṇārthaṃ karmānutiṣṭhet /
etadanurodhācca 'jāyamāno vai brāhmaṇastribhirṛṇavā jāyate' iti gṛhasthaḥ saṃpadyamāna iti vyākhyeyam /
anyathā 'yadi vetarathā brahmacaryādeva' iti śrutirvirudhyeta /
gṛhasthasyāpi ca ṛṇāpākaraṇaṃ sattvaśuddhyarthameva /
jarāmaryavādo bhasmāntatāvādo 'ntyeṣṭayaśca karmajaḍānaviduṣaḥ prati, na tvātmatattvavidaḥ paṇḍitān /
tasmāttasyānantaryamatha-śabdārthaḥ yadvinā brahmajijñāsā na bhavati yasmiṃstu sati bhavantī bhavatyeva /
na cetthaṃ karmāvabodhaḥ /
tasmānna karmāvabodhānantaryamātrāthaśabdārtha iti sarvamavadātam /
syādetat /
mā bhūdagnihotrayavāgūpākavadarthaḥ kramaḥ ; śrautastu bhaviṣyanti ; 'gṛhī bhūtvā vanī bhavet vanī bhūtvā pravrajet' iti jābālaśrutirgārhasthyena hi yajñādyanuṣṭhānaṃ sūcayati /
smaranti ca -
'adhītya vidhivadvedānputrāṃścotpādya dharmataḥ /
iṣṭvā ca śaktito yajñairmano mokṣe niveśayet //
' iti /
nindanti ca-
'anadhītya dvijo vedānanutpādya tathātmajān /
aniṣṭvā caiva yajñaiśca mokṣamicchanvrajatyadhaḥ' //
iti ; āha- yathā ca hṛdayādyavadānānāmānantaryaniyamaḥ /
kutaḥ ? 'hṛdayasyāgre 'vadyati atha jihvāyā atha vakṣasaḥ' ityathāgraśabdābhyāṃ kramasya vivakṣitatvāt /
na tatheha kramo vivakṣitaḥ, śrutyā tayaivānantaramaniyamasya darśitatvāt, 'yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajedgṛhādvā vanādvā' iti /
etāvatā hi vairāgyamupalakṣayati /
ata eva 'yadahareva virajettadahareva pravrajet' iti śrutiḥ /
nindāvacanaṃ ca aviśuddhasattvapuruṣābhiprāyam /
aviśuddhasattvo hi mokṣamicchannālasyāttadupāye 'pravartamāno gṛhasthadharmamapi nityanaimittikamanācaranpratikṣaṇamupacīyamānapāpmā adhogatiṃ gacchatītyarthaḥ /
syādetat /
mā bhūcchrauta ārtho vā kramaḥ ; pāṭhasthānamukhyapravṛttipramāṇakastu kasmānna bhavatītyata āha- śeṣaśeṣitve pramāṇābhāvāt /
śeṣāṇāṃ samidādīnāṃ śeṣiṇāṃ cāgneyādīnāṃ ekaphalavadupakāropanibaddhānāṃ ekaphalāvacchinnānām ekaprayogavacanopagṛhītānām ekādhikārikartṛkāṇāṃ ekapaurṇamāsyamāvāsyākālasaṃbaddhānāṃ yugapad anuṣṭhānāśakteḥ, sāmarthyātkramaprāptau tadviśeṣāpekṣāyāṃ pāṭhādayastadbhedaniyamāya prabhavanti /
yatra tu na śeṣaśeṣibhāvaḥ nāpyekādhikārāvacchedaḥ yathā sauryāryamṇaprājāpatyādīnām, tatra kramabhedāpekṣābhāvānna pāṭhādiḥ kramaviśeṣaniyame pramāṇam, avarjanīyatayā tasya tatrāvagatatvāt /
na ceha dharmabrahmajijñāsayoḥ śeṣaśeṣibhāve śrutyādīnāmanyatamaṃ pramāṇamasatīti /
nanu śeṣaśeṣibhāvābhāve 'pi kramaniyamo dṛṣṭaḥ yathā godohanasya puruṣārthasya dārśapaurṇamāsikairaṅgaiḥ saha, yathā vā 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajeta' iti darśapūrṇamāsasomayoraśeṣaśeṣiṇorityata āha- adhikṛtādhikāre vā pramāṇābhāvāt- iti yojanā /
svargakāmasya hi darśapūrṇamāsādhikṛtasya paśukāmasya sato darśapūrṇamāsa-
kratvarthāppraṇayanāśrite godohane adhikāraḥ /
no khalu godohanadravyamavyāpriyamāṇaṃ sākṣātpaśūn bhāvayitumarhati /
na ca vyāpārāntarāviṣṭaṃ śrūyate yatastadaṅgakramamatipatet ; appraṇayanāśritaṃ tu pratīyate, 'camasenāpaḥ praṇayedgodohanena paśukāmāsya' iti samabhivyāhārāt, yogyatvāccāsyāpāṃ praṇayanaṃ prati /
tasmātkratvarthāppraṇayanāśritatvādgodohanasya tatkrameṇa puruṣārthamapi godohanaṃ kramavaditi siddham /
śrutinirākaraṇenaiva iṣṭisomakramavadapi kramo 'pāsto veditavyaḥ /
śeṣaśeṣitvādhikṛtādhikārābhāve 'pi kramo vivakṣyeta yadyekaphalāvacchedo bhavet, yathāgneyādīnāṃ ṣaṇṇāmekasvargaphalāvacchinnānām ; yadi vā jijñāsyabrahmaṇaḥ aṃśo dharmaḥ syāt, yathā caturlakṣaṇīvyutpādyaṃ brahma kenacitkenacit aṃśenaikena lakṣaṇena vyutpādyate, tatra caturṇāṃ lakṣaṇānāṃ jijñāsyābhedena parasparasaṃbandhe sati kramo vivakṣitaḥ, tathehāpyekajijñāsyatayā dharmabrahmajijñāsayoḥ kramo vivakṣyeta ; na caitadubhayamapyastītyāha- phalajijñāsyabhedācca /
phalabhedaṃ vibhajate- abhyudayaphalaṃ dharmajñānam iti /
jijñāsāyā vastuto jñānatantratvāt jñānaphalaṃ jijñāsāphalamiti bhāvaḥ /
na kevalaṃ svarūpataḥ phalabhedaḥ, tadutpādanaprakārabhedādapi tadbheda ityāha- taccānuṣṭhānāpekṣam /
brahmajñānaṃ ca nānuṣṭhānāntarāpekṣam /
śābdajñānābhyāsānnānuṣṭhānāntaramapekṣate, nityanaimittikakarmānuṣṭhānasahabhāvasya apāstatvāt- iti bhāvaḥ /
jijñāsyabhedamātyantikamāha- bhavyaśca dharma iti /
bhavitā bhavyaḥ ; kartari kṛtyaḥ /
bhavitā ca bhāvakavyāpāranirvartyatayā tattantra iti tataḥ prāgjñānakāle nāstītyarthaḥ /
bhūtam, satyam ; sadekāntataḥ, na kadācidasadityarthaḥ /
na kevalaṃ svarūpato jijñāsyayorbhedaḥ, jñāpakapramāṇapravṛttibhedādapi bheda ityāha- codanāpravṛttibhedācca /
codaneti vaidikaṃ śabdamāha, viśeṣeṇa sāmānyasya lakṣaṇāt /
pravṛttabhedaṃ vibhajate- yā hi codanā dharmasya iti /
ājñādīnāṃ puruṣābhiprāyabhedānāmasaṃbhavāt apauruṣeye vede codanopadeśaḥ /
ata evoktam- 'tasya jñānamupadeśaḥ' iti /
sā ca svasādhye puruṣavyāpāre bhāvanāyāṃ tadviṣaye ca yāgādau ; sa hi bhāvanāviṣayaḥ, tadadhīnanirūpaṇatvāt prayatnasya bhāvanāyāḥ, 'ṣiñ bandhane' ityasmāt dhātorviṣayapadavyutpatteḥ /
bhāvanāyāstaddvāreṇa ca yāgāderapekṣitopāyatāmavagamayantī tatrecchopahāramukheṇa puruṣaṃ niyuñjānaiva yāgādidharmamavabodhayati nānyathā /
brahmacodanā tu puruṣamavabodhayatyeva kevalaṃ na tu pravartayantyavabodhayati /
kutaḥ ? avabodhasya pravṛttirahitasya codanājanyatvāt /
nanu 'ātmā jñātavyaḥ' ityetadvidhiparairvedāntaiḥ tadekavākyatayāvabodhe pravartayadbhireva puruṣo brahmāvabodhyata iti samānatvaṃ dharmacodanābhirbrahmacodanānāmityata āha- na puruṣo 'vabodhe niyujyate //
ayamabhisaṃdhiḥ- na tāvadbrahmasākṣātkāre puruṣo niyoktavyaḥ, tasya brahmasvābhāvyena nityatvāt akāryatvāt /
nāpyupāsanāyām, tasyā api jñānaprakarṣe hetubhāvasyānvayavyatirekasiddhatayā prāptatvenāvidheyatvāt /
nāpi śābdabodhe, tasyāpyadhītavedasya puruṣasya viditapadatadarthasya samadhigataśābdanyāyatattvasyāpratyūhamutpatteḥ /
atraiva dṛṣṭāntamāha- yathākṣārtha iti /
dārṣṭāntike yojayati- tadvat iti /
api cātmajñānavidhipareṣu vedānteṣu nātmatattvaviniścayaḥ śābdaḥ syāt /
na hi tadā ātmatattvaparāste, kiṃ tu tajjñānavidhiparāḥ, yatparāśca te ta eva teṣāṃ arthāḥ /
na ca bodhasya bodhyaniṣṭhatvādapekṣitatvāt, anyaparebhyo 'pi bodhyatattvaviniścayaḥ, samāropeṇāpi tadupapatteḥ /
tasmānna bodhavidhiparā vedāntā iti siddham /
prakṛtamupasaṃharati- tasmātkimapi vaktavyam iti /
yasminnasati brahmajijñāsā na bhavati sati tu bhavantī bhavatyevetyarthaḥ /
tadāha- ucyate- nityānityavastuviveka ityādi /
nityaḥ pratyagātmā, anityāḥ dehendriyaviṣayādayaḥ /
tadviṣayaścedviveko niścayaḥ, kṛtamasya brahmajijñāsayā, jñātatvādbrahmaṇaḥ /
atha viveko jñānamātram, na niścayaḥ ; tathā sati eṣa viparyāsādanyaḥ saṃśayaḥ syāt ; tathā ca na vairāgyaṃ bhāvayet ; abhāvayankathaṃ brahmajijñāsāhetuḥ ? tasmādevaṃ vyākhyeyam /
nityānityayorvasatīti nityānityavastu taddharmaḥ ; nityānityayordharmiṇostaddharmāṇāṃ ca viveko nityānityavastuvivekaḥ /
etaduktaṃ bhavati- mā bhūt idaṃ ṛtaṃ nityam, idaṃ tadanṛtamanityamiti dharmiviśeṣayorvivekaḥ ; dharmimātrayornityānityayostaddharmayośca vivekaṃ niścinotyeva /
nityatvaṃ satyatvaṃ tadyasyāsti tannityaṃ satyam ; tathā cāsthāgocaraḥ /
anityatvamasatyatvaṃ tadyasyāsti tadanityamanṛtam ; tathā cānāsthāgocaraḥ /
tadeteṣvanubhūyamāneṣu yuṣmadasmatpratyayagocareṣu viṣayaviṣayiṣu yadṛtaṃ nityaṃ sukhaṃ vyavasthāsyate tadāsthāgocaro bhaviṣyati ; yattvanityamanṛtaṃ bhaviṣyati tāpatrayaparītaṃ tattyakṣyata iti so 'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ prāgbhavīyādaihikādvā karmaṇo viśuddhasattvasya bhavatyanubhavopapattibhyām /
na khalu satyaṃ nāma na kiñcidastīti vācyam /
tadabhāve tadadhiṣṭhānasyānṛtasyāpyanupapatteḥ, śūnyavādināmapi śūnyatāyā eva satyatvāt /
athāsya puruṣadhaureyasyānubhavopapattibhyāmevaṃ sunipuṇaṃ nirūpayataḥ ā ca satyalokāt ā cāvīceḥ jāyasva mriyasva iti viparivartamānaṃ kṣaṇamuhūrtayāmāhorātrārdhamāsamāsartvayanavatsarayugacaturyugamanvantarapralayamahāpralayamahāsargāvāntarasargasaṃsārasāgarormibhiraniśamuhyamānaṃ tāpatrayaparītamātmānaṃ jīvalokaṃ cāvalokya asminsaṃsāramaṇḍale anityāśuciduḥkhātmakaṃ prasaṃkhyānamupāvartate /
tato 'syedṛśānnityānityavastuvivekalakṣaṇātprasaṃkhyānāt ihamutrārthabhegavirāgaḥ bhavati /
arthyate prārthyata ityarthaḥ, phalamiti yāvat /
tasminvirāgo nāmānābhogātmikopekṣābuddhiḥ /
tataḥ śamadamādisādhanasaṃpat /
rāgādikaṣāyamadirāmattaṃ hi manaḥ teṣu teṣu viṣayeṣūccāvacamindriyāṇi pravartayat vividhāśca pravṛttīḥ puṇyāpuṇyaphalā bhāvayat puruṣamatighore vividhaduḥkhajvālājaṭāle saṃsārahutabhuji juhoti /
prasaṃkhyānābhyāsalabdhavairāgyaparipākabhagnarāgādikaṣāyamadirāmadaṃ tu manaḥ puruṣeṇāvajīyate vaśīkriyate /
so 'yamasya vairāgyahetuko manovijayaḥ śama iti vaśīkarasaṃjña iti cākhyāyate /
vijitaṃ ca manastattvaviṣayaviniyogayogyatāṃ nīyate ; seyamasya yogyatā damaḥ, yathā dānto 'yaṃ vṛṣabhayuvā halaśakaṭādivahanayogyaḥ kṛta iti gamyate /
ādi-grahaṇena ca viṣayatitikṣātaduparamatattvaśraddhāḥ saṃgṛhyante /
ata eva śrutiḥ- 'tasmācchānto dānta uparatastitikṣuḥ śraddhāvitto bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyet, sarvamātmani paśyati' iti /
tadetasya śamadamādirūpasya sādhanasya saṃpat, prakarṣaḥ, śamadamādisādhanasaṃpat /
tato 'sya saṃsārabandhanānmumukṣā bhavatītyāha- mumukṣutvaṃ ca iti /
tasya ca nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvabrahmajñānaṃ mokṣasya kāraṇamityupaśrutya tajjijñāsā bhavati dharmajijñāsāyāḥ prāgūrdhvaṃ ca ; tasmātteṣāmevānantaryaṃ na dharmajijñāsāyā ityāha- teṣu hi iti /
na kevalaṃ jijñāsāmātram, api tu jñānamapītyāha- jñātuṃ ca /
upasaṃharati- tasmāt iti /
kramaprāptamataḥśabdaṃ vyācaṣṭe- ataḥśabdo hetvarthaḥ /
tamevātaḥśabdasya heturūpamarthamāha- yasmādveda eva iti /
atraivaṃ paricodyate- satyaṃ yathoktasādhanasaṃpattyanantaraṃ brahmajijñāsā bhavati /
saiva tvanupapannā, ihāmutraphalabhogavirāgasyānupapatteḥ /
anukūlavedanīyaṃ hi phalam, iṣṭalakṣaṇatvātphalasya /
na cānurāgahetāvasya vairāgyaṃ bhavitumarhati /
duḥkhānuṣaṅgadarśanātsukhe 'pi vairāgyamiti cet, hanta bhoḥ sukhānuṣaṅgādduḥkhe 'pyanurāgo na kasmādbhavati ? tasmāt sukhe upādīyamāne duḥkhaparihāre prayatitavyam ; avarjanīyatayā duḥkhamāgatamapi parihṛtya sukhamātraṃ bhokṣyate /
tadyathā- matsyārthī saśalkānsakaṇṭakānmatsyānupādatte, sa yāvadādeyaṃ tāvadādāya nivartate ; yathā vā dhānyārthī sapalālāni dhānyānyāharati, sa yāvadādeyaṃ tāvadādāya nivartate /
tasmādduḥkhabhayānnānukūlavedanīyamaihikaṃ vāmuṣmikaṃ vā sukhaṃ parityaktumucitam /
na hi mṛgāḥ santīti śālayo nopyante, bhikṣukāḥ santīti sthālyo nādhiśrīyante /
api ca dṛṣṭaṃ sukhaṃ candanavanitādisaṅgajanma kṣayitālakṣaṇena duḥkhenāghrātatvādatibhīruṇā tyajyetāpi, na tvāmuṣmikaṃ svargādi, tasyāvināśitvāt /
śrūyate hi- 'apāma somamamṛtā abhūma' iti ; tathā ca 'akṣayyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati' iti /
na ca kṛtakatvahetukaṃ vināśitvānumānamatra saṃbhavati, naraśiraḥkapālaśaucānumānavadāgamabādhitaviṣayatvāt /
tasmādyathoktasādhanasaṃpattyabhāvānna brahmajijñāseti prāptam /
evaṃ prāpte āha bhagavānsūtrakāraḥ 'ataḥ' iti ; tasyārthaṃ vyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ- yasmādveda eva iti /
ayamabhisaṃdhiḥ- satyaṃ mṛgabhikṣukādayaḥ śakyāḥ parihartuṃ pācakakṛṣīvalādibhiḥ ; duḥkhaṃ tvanekavidhānekakāraṇasaṃpātajamaśakyaparihāram ; antataḥ sādhanāpāratantryakṣayitalakṣaṇayorduḥkhayoḥ samastakṛtakasukhāvinābhāvaniyamāt /
na hi madhuviṣasaṃpṛktamannaṃ viṣaṃ parityajya madhumiśraṃ śakyaṃ śilpivareṇāpi bhoktum /
kṣayitānumānopodvalitaṃ ca 'tadyatheha karmacitaḥ' ityādivacanaṃ kṣayitāpratipādakam, 'apāma somam' ityādikaṃ vacanaṃ mukhyāsaṃbhave jaghanyavṛttitāmāpādayati /
yathāhuḥ paurāṇikāḥ-
'ābhūtasaṃplavaṃ sthānamamṛtatvaṃ hi bhāṣyate' iti /
atra ca brahmapadena tatpramāṇaṃ veda upasthāpitaḥ /
sa ca yogyatvāt 'tadyatheha karmacitaḥ' ityādiḥ 'ataḥ' iti sarvanāmnā parāmṛśya hetupañcamyā nirdiśyate /
syādetat /
yathā svargādeḥ kṛtakasya sukhasya duḥkhānuṣaṅgaḥ tathā brahmaṇo 'pītyata āha- tathā brahmavijñānādapi iti /
tenāyamarthaḥ- ataḥ svargādīnāṃ kṣayitāpratipādakāt brahmajñānasya ca paramapuruṣārthatāpratipādakāt āgamāt yathoktasādhanasaṃpat ; tataśca jijñāseti siddham /
brahmajijñāsāpadavyākhyānamāha- brahmaṇa iti /
ṣaṣṭhīsamāsapradarśanena prācāṃ vṛttikṛtāṃ brahmaṇe jijñāsā brahmajijñāseti caturthīsamāsaḥ parāsto veditavyaḥ /
'tādarthyasamāse prakṛtivikṛtigrahaṇaṃ kartavyam' iti kātyāyanīyavacanena yūpadārvādiṣveva prakṛtivikārabhūteṣu caturthīsamāsaniyamāt aprakṛtivikārabhūte ityevamādau tanniṣedhāt, 'aśvaghāsādayaḥ ṣaṣṭhīsamāsā bhaviṣyanti' ityaśvaghāsādiṣu ṣaṣṭhīsamāsapratividhānāt /
ṣaṣṭhīsamāse 'pi ca brahmaṇo vāstavaprādhānyopapatteriti /
syādetat /
brahmaṇo jijñāsetyukte tatrānekārthatvādbrahmaśabdasya saṃśayaḥ- kasya brahmaṇo jijñāsā ?- iti /
asti brahmaśabdo vipratvajātau, yathā- brahmahatyeti ; asti ca vede, yathā- brahmojjhamiti ; asti ca paramātmani, yathā- 'brahma veda brahmaiva bhavati' iti /
tamimaṃ saṃśayamapākaroti- brahma ca vakṣyamāṇalakṣaṇam iti /
yato brahmajijñāsāṃ pratijñāya tajjñāpanāya paramātmalakṣaṇaṃ praṇayati tato 'vagacchāmaḥ paramātmajijñāsaiveyaṃ na vipratvajātyādijijñāsā, ityarthaḥ /
ṣaṣṭhīsamāsaparigrahe 'pi neyaṃ karmaṣaṣṭhī, kiṃ tu śeṣalakṣaṇā ; saṃbandhamātraṃ ca śeṣa iti brahmaṇo jijñāsetyukte brahmasaṃbandhinī jijñāsetyuktaṃ bhavati /
tathā ca brahmasvarūpapramāṇayuktisādhanaprayojanajijñāsāḥ sarvā brahmajijñāsārthā brahmajijñāsayāvaruddhā bhavanti, sākṣāt pāramparyeṇa vā brahmasaṃbandhāt /
karmaṇi ṣaṣṭhyāṃ tu brahmaśabdārthaḥ karma ; sa ca svarūpameveti tatpramāṇādayo nāvarudhyeran ; tathā cāpratijñātārthacintā pramāṇādiṣu bhavet- iti ye manyante tānpratyāhabrahmaṇa iti karmaṇi iti /
atra hetumāha- jijñāsya iti /
icchāyāḥ pratipattyanubandho jñānam, jñānasya ca jñeyaṃ brahma /
no khalu jñānaṃ jñeyaṃ vinā nirūpyate, na ca jijñāsā jñānaṃ vinā, iti pratipattyanubandhatvāt prathamaṃ jijñāsā karmaivāpekṣate, na tu saṃbandhimātram, tadantareṇāpi sati karmaṇi tannirūpaṇāt /
na hi candramasamādityaṃ vopalabhya kasyāyamiti saṃbandhyanveṣaṇā bhavati /
bhavati tu jñānamityukte viṣayānveṣaṇā kiṃviṣayamiti /
tasmātprathamamapekṣitatvāt karmatayaiva brahma saṃbadhyate, na tu saṃbandhitāmātreṇa, tasya jaghanyatvāt /
tathā ca karmaṇi ṣaṣṭhī, ityarthaḥ /
nanu satyaṃ na jijñāsyamantareṇa jijñāsā nirūpyate ; jijñāsyāntaraṃ tvasyā bhaviṣyati ; brahma tu śeṣatayā saṃbhantsyata ityata āha- jijñāsyāntara iti /
nigūḍhābhiprāyaścodayati- nanu śeṣaṣaṣṭhīparigrahe 'pi iti /
sāmānyasaṃbandhasya viśeṣasaṃbandhāvirodhena karmatāyā avighātena jijñāsānirūpaṇopapatterityarthaḥ /
nigūḍhābhiprāya eva dūṣayati- evamapi pratyakṣaṃ brahmaṇa iti /
vācyasya karmatvasya jijñāsayā prathamamapekṣitasya prathamasaṃbandhārhasya cānvayaparityāgena paścātkathañcidapekṣitasya saṃbandhimātrasya saṃbandho, jaghanyaḥ prathamaḥ prathamaśca jaghanyaḥ, iti suvyāhṛtaṃ nyāyatattvam /
pratyakṣaparokṣatābhidhānaṃ ca prāthamyāprāthamyasphuṭatvāsphuṭatvābhiprāyam /
cedakaḥ svābhiprāyamudghāṭayati- na vyarthaḥ brahmāśritāśeṣa iti /
vyākhyātametadadhastāt /
samādhātā svābhisaṃdhimudghāṭayati- na, pradhānaparigraha iti /
vāstavaṃ prādhānyaṃ brahmaṇaḥ /
śeṣaṃ sanidarśanamatirohitārtham /
śrutyanugamaścātirohitaḥ /
tadevamabhimataṃ samāsaṃ vyavasthāpya jijñāsāpadārthamāha- jñātum iti /
syādetat /
na jñānamicchāviṣayaḥ /
sukhaduḥkhāvāptiparihārau vā tadupāyo vā taddvāreṇecchāgocaraḥ /
na caivaṃ brahmajñānam /
na khalvetadanukūlamiti vā pratikūlanivṛttiriti vānubhūyate /
nāpi tayorupāyaḥ ; tasminsatyapi sukhabhedasyādarśanāt, anuvartamānasya ca duḥkhasyānivṛtteḥ /
tasmānna sūtrakāravacanamātrādiṣikarmatā jñānasyetyata āha- avagatiparyantam iti /
na kevalaṃ jñānamiṣyate kiṃ tvavagatiṃ sākṣātkāraṃ kurvadavagatiparyantaṃ sanvācyāyā icchāyāḥ karma /
kasmāt ? phalaviṣayatvādicchāyāḥ tadupāyaṃ phalaparyantaṃ gocarayatīccheti śeṣaḥ /
nanu bhavatvavagatiparyantaṃ jñānam ; kimetāvatāpīṣṭaṃ bhavati ? na hyanapekṣaṇīyaviṣayamavagatiparyantamapi jñānamiṣyata ityata āha- jñānena hi pramāṇenāvagantumiṣṭaṃ brahma /
bhavatu brahmaviṣayāvagatiḥ, evamapi kathamiṣṭetyata āha- brahmāvagatirhi puruṣārthaḥ /
kimabhyudayaḥ ? na, kiṃ tu niḥśreyasaṃ vigalitanikhiladuḥkhānuṣaṅgaparamānandaghanabrahmāvagatirbrahmaṇaḥ svabhāva iti saiva niḥśreyasaṃ puruṣārtha iti /
syādetat /
na brahmāvagatiḥ puruṣārthaḥ /
puruṣavyāpāravyāpyo hi puruṣārthaḥ /
na cāsyā brahmasvabhāvabhūtāyā utpattivikārasaṃskāraprāptayaḥ saṃbhavanti, tathā satyanityatvena tatsvābhāvyānupapatteḥ /
na cotpattyādyabhāve vyāpāravyāpyatā /
tasmānna brahmāvagatiḥ puruṣārtha ityata āha-niḥśeṣasaṃsārabījāvidyādyanarthanibarhaṇāt /
satyam, brahmāvagatau brahmasvabhāve notpattyādayaḥ saṃbhavanti ; tathāpyanirvacanīyānādyavidyāvaśādbrahmasvabhāvo 'parādhīnaprakāśo 'pi pratibhānapi na pratibhātīva parādhīnaprakāśa iva dehendriyādibhyo bhinno 'pyabhinna iva bhāsata iti saṃsārabījāvidyādyanarthanibarhaṇātprāgaprāpta iva tasminsati prāpta iva bhavatīti puruṣeṇārthyamānatvātpuruṣārtha iti yuktam /
avidyādītyādigrahaṇena tatsaṃskāro 'varudhyate /
avidyādinivṛttistūpāsanākāryādantaḥ karaṇavṛttibhedāt sākṣātkārāditi draṣṭavyam /
upasaṃharati- tasmādbrahma jijñāsitavyam uktalakṣaṇena mumukṣuṇā /
na khalu tajjñānaṃ vinā savāsanavividhaduḥkhanidānamavidyocchidyate /
na ca taducchedamantareṇa vigalitanikhiladuḥkhānuṣaṅgānandaghanabrahmātmatāsākṣātkārāvirbhāvo jīvasya /
tasmādānandaghanabrahmātmatāmicchatā tadupāyo jñānameṣitavyam /
tacca na kevalebhyo vedāntebhyaḥ api tu brahmamīmāṃsopakaraṇebhya iti icchāmukhena brahmamīmāṃsāyāṃ pravartyate, na tu vedānteṣu tadarthavivakṣāyāṃ vā ; tatra phalavadarthāvabodhaparatāṃ svādhyāyādhyayanavidheḥ sūtrayatā 'athāto dharmajijñāsā' ityanenaiva pravartitatvāt, dharmagrahaṇasya ca vedārthopalakṣaṇatvenādharmavadbrahmaṇo 'pyupalakṣaṇatvāt /
yadyapi ca dharmamīmāṃsāvat vedārthamīmāṃsayā brahmamīmāṃsāpyākṣeptuṃ śakyate, tathāpi prācyā mīmāṃsayā na tadvyutpādyate, nāpi brahmamīmāṃsāyā adhyayanamātrānantaryamiti brahmamīmāṃsārambhāya nityānityavivekādyānantaryapradarśanāya cedaṃ sūtramārambhaṇīyamityapaunaruktyam /
syādetat /
etena sūtreṇa brahmajñānaṃ pratyupāyatā mīmāṃsāyāḥ pratipādyata ityuktam ; tadayuktam, vikalpāsahatvāt, iti codayati- tatpunarbrahma iti /
vedāntebhyo 'pauruṣeyatayā svataḥsiddhaprāmāṇyebhyaḥ prasiddhamaprasiddhaṃ vā syāt /
yadi prasiddham, vedāntavākyasamutthena niścayajñānena viṣayīkṛtam ; tato na jijñāsitavyam, niṣpāditakriye karmaṇi aviśeṣādhāyinaḥ sādhanasya sādhananyāyātipātāt /
athāprasiddhaṃ vedāntebhyaḥ, tarhi na tadvedāntāḥ pratipādayantīti sarvathāprasiddhaṃ naiva śakyaṃ jijñāsitum /
anubhūte hi priye bhavatīcchā na tu sarvathānanubhūtāpūrve /
na ceṣyamāṇamapi śakyaṃ jñātum, pramāṇābhāvāt /
śabdo hi tasya pramāṇaṃ vaktavyam /
yathā vakṣyati 'śāstrayonitvāt' iti /
sa cettannāvabodhayati, kutastasya tatra prāmāṇyam ? na ca pramāṇānantaraṃ brahmaṇi prakramate /
tasmātprasiddhasya jñātuṃ śakyasyāpyajijñāsanāt aprasiddhasyecchāyā aviṣayatvāt aśakyajñānatvācca na brahma jijñāsyamityākṣepaḥ /
pariharati- ucyate- asti tāvadbrahma nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvam /
ayamarthaḥ- prāgapi brahmamīmāṃsāyā adhītavedasya nigamaniruktavyākaraṇādipariśīlanaviditapadatadarthasaṃbandhasya 'sadeva somyedamagra āsīt' ityupakramāt 'tattvamasi' ityantātsaṃdarbhāt nityatvādyupetabrahmasvarūpāvagamastāvadāpātato vicārādvināpyasti /
atra ca brahmetyādināvagamyena tadviṣayamavagamaṃ lakṣayati, tadastitvasya sati vimarśe vicārātprāganirṇayāt /
nityeti kṣayitālakṣaṇaṃ duḥkhamupakṣipati /
śuddheti dehādyupādhikamapi duḥkhamapākaroti /
buddhetyaparādhīnaprakāśamānandātmānaṃ darśayati, ānandaprakāśayorabhedāt /
syādetat /
muktau satyāmasyaite śuddhatvādayaḥ prathante, tatastu prāk dehādyabhedena taddharmajanmajarāmaraṇādiduḥkhayogādityata uktam- mukta iti /
sadaiva muktaḥ sadaiva kevalo 'nādyavidyāvaśāttu bhrāntyā tathāvabhāsata ityarthaḥ /
tadevamanaupādhikaṃ brahmaṇo rūpaṃ darśayitvā avidyopādhikaṃ rūpamāha- sarvajñaṃ sarvaśaktisamanvitam /
tadanena jagatkāraṇatvamasya darśitam, śaktijñānabhāvābhāvānuvidhānātkāraṇatvabhāvābhāvayoḥ /
kutaḥ punarevaṃbhūtabrahmasvarūpāvagatiḥ ityata āha- brahmaśabdasya hi iti /
na kevalam 'sadeva somyedam' ityādīnāṃ vākyānāṃ paurvāparyaparyālocanayā itthaṃbhūtabrahmāvagatiḥ /
api tu brahmapadamapi nirvacanasāmarthyādimamevārthaṃ svahastayati /
nirvacanamāha- bṛhaterdhātorarthānugamāt /
vṛddhikarmā hi bṛhatiratiśāyane vartate /
taccedamatiśāyanamanavacchinnaṃ padāntarāvagamitaṃ nityaśuddhabuddhatvādyasyābhyanujānātītyarthaḥ /
tadevaṃ tatpadārthasya śuddhatvādeḥ prasiddhimabhidhāya tvaṃpadārthasyāpyāha- sarvasyātmatvācca brahmāstitvaprasiddhiḥ /
sarvasya pāṃsulapādakasya hālikasyāpi brahmāstitvaprasiddhiḥ ; kutaḥ ? ātmatvāt /
etadeva sphuṭayati- sarvo hi iti /
pratītimeva apratītinirākaraṇena draḍhayati- na na iti /
na na pratyeti 'ahamasmi' iti, kiṃ tu pratyetyeveti yojanā /
nanu 'ahamasmi' iti ca jñāsyati mā ca jñāsīdātmānamityata āha- yadi iti /
ahamasmīti na pratīyāt /
ahaṅkārāspadaṃ hi jīvātmānaṃ cenna pratīyāt 'aham' iti na pratīyādityarthaḥ /
nanu pratyetu sarvo jana ātmānamahaṅkārāspadam, brahmaṇi tu kimāyātam ityata āha- ātmā ca brahma ; tadaḥ tvamāsāmānādhikaraṇyāt /
tasmāttatpadārthasya śuddhabuddhatvādeḥ śabdataḥ tvaṃpadārthasya ca jīvātmanaḥ pratyakṣataḥ prasiddheḥ, padārthajñānapūrvakatvācca vākyārthajñānasya, tvaṃpadārthasya brahmabhāvāvagamaḥ 'tattvamasi' iti vākyādupapadyata iti bhāvaḥ /
ākṣeptā prathamakalpāśrayaṃ doṣamāha- yadi tarhi loka iti /
adhyāpakādhyetṛparamparā lokaḥ /
tatra 'tattvamasi' iti vākyādyadi brahma ātmatvena prasiddhamasti /
'ātmā brahmatvena' iti vaktavye 'brahma ātmatvena' iti abhedavivakṣayā gamayitavyam /
pariharati- naḥ ; kutaḥ ? tadviśeṣaṃ prati vipratipatteḥ /
tadanena vipratipattiḥ sādhakabādhakapramāṇābhāve sati saṃśayabījamuktam /
tataśca saṃśayājjijñāsopapadyata iti bhāvaḥ /
vivādādhikaraṇaṃ dharmī sarvatantrasiddhāntasiddho 'bhyupeyaḥ ; anyathā anāśrayā bhinnāśrayā vā vipratipattayo na syuḥ /
viruddhā hi pratipattayo vipratipattayaḥ ; na cānāśrayāḥ pratipattayo bhavanti, anālambanatvāpatteḥ ; na ca bhinnāśrayā viruddhāḥ /
na hi 'anityā buddhiḥ' 'nitya ātmā' iti pratipattivipratipattī /
tasmāttatpadārthasya śuddhatvādervedāntebhyaḥ pratītiḥ, tvaṃpadārthasya ca jīvātmano lokataḥ siddhiḥ sarvatantrasiddhāntaḥ /
tadābhāsatvānābhāsatvatattadviśeṣeṣu paramatra vipratipattayaḥ /
tasmāt sāmānyataḥ prasiddhe dharmiṇi viśeṣato vipratipattau yuktastadviśeṣeṣu saṃśayaḥ /
tatra tvaṃpadārthe tāvadvipratipattīrdarśayati- dehamātram ityādinā bhoktaiva kevalaṃ na karttā ityantena /
atra dehendriyamanaḥkṣaṇikavijñānacaitanyapakṣe na tatpadārthanityatvādayaḥ tvaṃpadārthena saṃbadhyante, yogyatāvirahāt /
śūnyapakṣe 'pi sarvopākhyārahitamapadārthaḥ kathaṃ tattvamorgocaraḥ ? kartṛbhoktṛsvabhāvasyāpi pariṇāmitayā tatpadārthanityatvādyasaṃgatireva /
akartṛtve 'pi bhoktṛtvapakṣe pariṇāmitayā nityatvādyasaṃgatiḥ /
abhoktṛtve 'pi nānātmatvapakṣe nānātvenāvacchinnatvādanityatvādiprasaktāvadvaitahānācca tatpadārthāsaṃgatistadavasthaiva /
tvaṃpadārthavipratipattyā ca tatpadārthe 'pi vipratipattirdarśitā- vedāprāmāṇyavādino hi laukāyatikādayastatpadārthapratyayaṃ mithyeti manyante, vedaprāmāṇyavādino 'pyaupacārikaṃ tatpadārthamavivakṣitaṃ vā manyanta iti /
tadevaṃ tvaṃpadārthavipratipattidvārā tatpadārthe vipratipattiṃ sūcayitvā sākṣāttatpadārthe 'pi vipratipattimāha- asti tadvyatirikta īśvaraḥ sarvajñaḥ sarvaśaktiriti kecit /
#tat#iti jīvātmanaḥ parāmṛśati /
na kevalaṃ śarīrādibhyaḥ jīvātmabhyo 'pi vyatiriktaḥ /
sa ca sarvasyaiva jagata īṣṭe /
aiśvaryasiddhyarthaṃ svābhāvikamasya rūpadvayamuktam 'sarvajñaḥ sarvaśaktiḥ' iti /
tasyāpi jīvātmabhyo 'pi vyatirekāt na tvaṃpadārthena sāmānādhikaraṇyamiti svamatamāha- #atmā sa bhokturityapare# /
bhokturjīvātmano 'vidyopādhikasya sa īśvaraḥ tatpadārtha ātmā ; tata īśvarādabhinno jīvātmā, paramākāśādiva ghaṭākāśādaya ityarthaḥ /
vipratipattīrupasaṃharan vipratipattibījamāha- #evaṃ bahava#iti /
yuktiyuktyābhāsavākyavākyābhāsasamāśrayāḥ santa iti yojanā /
nanu santu vipratipattayaḥ tannimittaśca saṃśayaḥ ; tathāpi kimarthaṃ brahmamīmāṃsā ārabhyate ityata āha- #tatrāvicārya#iti /
tattvajñānācca niḥśreyasādhigamaḥ, nātattvajñānādbhavitumarhati /
api ca atattvajñānānnāstikye sati anarthaprāptirapītyāha- #anarthaṃ ca#iti /
sūtratātparyamupasaṃharati- #tasmāt#iti /
vedāntamīmāṃsā tāvattarka eva, tadavirodhinaśca ye 'nye 'pi tarkā adhvaramīmāṃsāyāṃ nyāye ca vedapratyakṣādiprāmāṇyapariśodhanādiṣūktāḥ t upakaraṇaṃ yasyāḥ sā tathoktā /
tasmātparamaniḥśreyasasādhanabrahmajñānaprayojanā brahmamīmāṃsā ārabdhavyeti siddham /
brahma jijñāsitavyamityuktam /
kiṃlakṣaṇaṃ punastadbrahma ityata āha bhagavānsūtrakāraḥ -
#janmādyasya yataḥ#
tadevaṃ prathamasūtreṇa mīmāṃsārambhamupapādya brahmamīmāṃsāmārabhate- #janmādyasya yataḥ# /
etasya sūtrasya pātanikāmāha bhāṣyakāraḥ - #brahma jijñāsitavyamityuktam ; kiṃlakṣaṇaṃ# #punastadbrahma# /
atra yadyapi brahmasvarūpajñānasya pradhānasya pratijñayā tadaṅgānyapi pramāṇādīni pratijñātāni, tathāpi svarūpasya prādhānyāttadevākṣipya prathamaṃ samarthyate /
tatra yadyāvadanubhūyate tatsarvaṃ parimitamaviśudadhamabuddhaṃ vidhvaṃsi ca ; na tenopalabdhena tadviruddhasya nityaśuddhabuddhasvabhāvasya brahmaṇaḥ svarūpaṃ śakyaṃ lakṣayitum /
na hi jātu kaścitkṛtakatvena nityaṃ lakṣayati /
na ca taddharmeṇa nityatvādinā tallakṣyate, tasyānupalabdhacaratvāt /
prasiddhaṃ hi lakṣaṇaṃ bhavati, nātyantāprasiddham /
evaṃ ca na śabdo 'pyatra prakramate, atyantāprasiddhatayā brahmaṇo 'padārthasyāvākyārthatvāt /
tasmāt lakṣaṇābhāvāt na brahma jijñāsitavyamityātyākṣepābhiprāyaḥ /
tamimamākṣepaṃ bhagavān sūtrakāraḥ pariharati- #'janmādyasya yataḥ'#iti /
mā bhūdanubhūyamānaṃ jagattaddharmatayā tādātmyena vā brahmaṇo lakṣaṇam ; tadutpattyā tu bhaviṣyati deśāntaraprāptiriva saviturvrajyāyā iti tātparyārthaḥ /
sūtrāvayavān vibhajate- #janmotpattirādirasya#iti /
lāghavāya sūtrakṛtā janmādīti napuṃsakaprayogaḥ kṛtaḥ ;
tadupapādanāya samāhāramāha- #janmasthitibhaṅgam#iti /
#janmanaśca#ityādiḥ #kāraṇanirdeśaḥ#ityantaḥ saṃdarbho nigadavyākhyātaḥ /
syādetat /
pradhānakālagrahalokapālakriyāyadṛcchāsvabhāvābhāveṣūpaplavamāneṣu satsu sarvajñaṃ sarvaśaktisvabhāvaṃ brahma jagajjanmādikāraṇamiti kutaḥ saṃbhāvanetyata āha- #asya jagata#iti /
atra #nāmarūpābhyāṃ vyākṛtasya#iti cetanabhāvakartṛkatvasaṃbhāvanayā pradhānādyacetanakartṛkatvaṃ nirupākhyakartṛkatvaṃ ca vyāsedhati /
yatkhalu nāmnā rūpeṇa ca vyākriyate taccetanakartṛkaṃ dṛṣṭam, yathā ghaṭādi /
vivādādhyāsitaṃ ca jagannāmnā rūpeṇa ca vyākṛtam ; tasmāccetanakartṛkaṃ saṃbhāvyate /
cetano hi buddhāvālikhya nāmarūpe ghaṭa iti nāmnā rūpeṇa ca kambugrīvādinā bāhyaṃ ghaṭaṃ niṣpādayati /
ata eva ghaṭasya nirvartyasyāpyantaḥ saṃkalpātmanā siddhasya karmakārakabhāvaḥ 'ghaṭaṃ karoti' iti /
yathāhuḥ-'buddhisiddhaṃ tu na tadasat' iti /
tathā cācetano buddhāvanālikhitaṃ karotīti na śakyaṃ saṃbhāvayitumiti bhāvaḥ /
syādetat /
cetanā grahā lokapālā vā nāmarūpe buddhāvālikhya jagajjanayiṣyanti, kṛtam uktasvabhāvena brahmaṇetyata āha- #anekakartṛbhoktṛsaṃyuktasya#iti /
kecitkartāro bhavanti, yathā sūdartvigādayaḥ, na bhoktāraḥ /
kecittu bhoktāraḥ, yathā śrāddhavaiśvānareṣṭyādiṣu pitāputrādayaḥ, na kartāraḥ /
tasmādubhayagrahaṇam /
deśakālanimittakriyāphalāni itītaretaradvandvaḥ /
deśādīni ca tāni pratiniyatāti ceti vigrahaḥ /
tadāśrayo jagat ; tasya /
kecitkhalu pratiniyatadeśotpādāḥ, yathā kṛṣṇamṛgādayaḥ /
kecitpratiniyatakālotpādāḥ, yathā kokilāravādayaḥ /
kecitpratiniyatanimittāḥ, yathā navāmbudadhvānādinimittā balākāgarbhādayaḥ /
kecitpratiniyatakriyāḥ, yathā brāhmaṇānāṃ yājanādayaḥ, netareṣām /
evaṃ kecitpratiniyataphalāḥ, yathā kecitsukhinaḥ kecidduḥkhinaḥ, evaṃ ya eva sukhinasta eva kadācidduḥkhinaḥ /
sarvametadākasmikāparanāmni yādṛcchikatve ca svābhāvikatve cāsarvajñāsarvaśaktikartṛkatve ca na ghaṭate, parimitajñānaśaktibhirgrahalokapālādibhirjñātuṃ kartuṃ cāśakyatvāt /
tadidamuktam- #manasāpyacintyaracanārūpasya#
iti /
ekasyā api hi śarīraracanāyā rūpaṃ manasā na śakyaṃ cintayituṃ kadācit, prāgeva jagadracanāyāḥ ; kimaṅga punaḥ kartumityarthaḥ /
sūtravākyaṃ pūrayati- #tadbrahmeti vākyaśeṣaḥ# /
syādetat /
kasmātpunarjanmasthitibhaṅgamātramihādigrahaṇena gṛhyate na tu vṛddhipariṇāmāpakṣayā apītyata āha- #anyeṣāmapi bhāvavikārāṇāṃ#vṛddhyādīnān #triṣvevāntarbhāva#iti /
vṛddhistāvadavayavopacayaḥ /
tenālpāvayavādavayavino dvitantukāderanya eva mahānpaṭo jāyata iti janmaiva vṛddhiḥ /
pariṇāmo 'pi trividhaḥ dharmalakṣaṇāvasthālakṣaṇaḥ utpattireva /
dharmiṇo hi hāṭakāderdharmalakṣaṇaḥ pariṇāmaḥ kaṭakamukuṭādiḥ tasyotpattiḥ /
evaṃ kaṭakāderapi pratyutpannatvādilakṣaṇaḥ lakṣaṇapariṇāma utpattiḥ /
evamavasthāpariṇāmo navapurāṇatvādirutpattiḥ /
apakṣayastu avayavahrāso nāśa eva /
tasmājjanmādiṣu yathāsvamantarbhāvādvṛddhyādayaḥ pṛthaṅnoktā ityarthaḥ /
athaite vṛddhyādayo na janmādiṣvantarbhavanti, tathāpyutpattisthitibhaṅgamevopādātavyam /
tathā sati hi tatpratipādake 'yato vā imāni bhūtāni' iti vedavākye buddhisthīkṛte jaganmūlakāraṇaṃ brahma lakṣitaṃ bhavati /
anyathā tu jāyate asti vardhate ityādīnāṃ grahaṇe tatpratipādakaṃ nairuktavākyaṃ buddhau bhavet ; tacca na mūlakāraṇapratipādanaparam, mahāsargādūrdhvaṃ sthitikāle 'pi tadvākyoditānāṃ janmādīnāṃ bhāvavikārāṇāmupapatteḥ,- iti śaṅkānirākaraṇārthaṃ vedoktotpattisthitibhaṅgagrahaṇamityāha- #yāska-#
#paripaṭhitānāṃ tu#iti /
nanvevamapi utpattimātraṃ sūcyatām ; tannāntarīyakatayā tu sthitibhaṅgaṃ gamyata ityata āha- #yotpattirbrahmaṇaḥ kāraṇāt#iti /
tribhirasyopādānatvaṃ sūcyate ; utpattimātraṃ tu nimittakāraṇasādhāraṇamiti nopādānatvaṃ sūcayet ; tadidamuktam- #tatraiva#iti /
pūrvoktānāṃ kāryakāraṇaviśeṣaṇānāṃ prayojanamāha- #na yathokta#iti /
tadanena prabandhena pratijñāviṣayasya brahmasvarūpasya lakṣaṇadvāreṇa saṃbhāvanoktā /
tatra pramāṇaṃ vaktavyam /
yathāhurnaiyāyikāḥ-
'saṃbhāvitaḥ pratijñāyāṃ pakṣaḥ sādhyeta hetunā /
na tasya hetubhistrāṇamutpatanneva yo hataḥ //
yathā ca vandhyā jananī' ityādiriti /
itthaṃ nāma janmādi saṃbhāvanāhetuḥ /
yadanye vaiśeṣikakādaya ita evānumānādīśvaraviniścayamicchanti, iti saṃbhāvanāhetutāṃ draḍhayitumāha- #etadeva#iti /
codayati- #nanvihāpi#iti /
etāvataivādhikaraṇārthe samāpte vakṣyamāṇādhikaraṇārthamanuvadansuhṛdbhāvena pariharati- #na, vedānta#iti /
vedāntavākyakusumagrathanārthatvameva darśayati- #vedānta#iti /
vicārasyādhyavasānaṃ savāsanāvidyādvayocchedaḥ /
tato hi brahmāvagaternivṛttirāvirbhāvaḥ /
tatkiṃ brahmaṇi śabdādṛte na mānāntaramanusaraṇīyam ? tathā ca kuto mananam ? kutaśca tadanubhavaḥ sākṣātkāraḥ ? ityata āha- #satsu tu vedāntavākyeṣu#iti /
anumānaṃ vedāntāvirodhi tadupajīvi cetyapi draṣṭavyam /
śabdāvirodhinyā tadupajīvinyā ca yuktyā vivecanaṃ mananam /
yuktiśca arthāpattiranumānaṃ vā /
syādetat /
yathā dharmo na puruṣabuddhisāhāyyam, evaṃ brahmaṇyapi kasmānna bhavatītyata āha- #na dharmajijñāsāyāmiva#iti /
#śrutyādaya#iti ; śrutītihāsapurāṇāsmṛtayaḥ pramāṇam /
anubhavaḥ antaḥkaraṇavṛttibhedo brahmasākṣātkāraḥ ; tasyāvidyānivṛttidvāreṇa brahmasvarūpāvirbhāvaḥ pramāṇaphalam /
tacca phalamiva phalamiti gamayitavyam /
yadyapi dharmajijñāsāyāmapi sāmagryāṃ pratyakṣādīnāṃ vyāpāraḥ tathāpi sākṣānnāsti /
brahmajijñāsāyāṃ tu sākṣādanubhavādīnāṃ saṃbhavo 'nubhavārthā ca brahmajijñāsetyāha- #anubhavāvasānatvāt# /
brahmānubhavo brahmasākṣātkāraḥ paramapuruṣārthaḥ, nirmṛṣṭanikhiladuḥkhaparamānandarūpatvāditi /
nanu bhavatu brahmānubhavārthā jijñāsā ; tadanubhava eva tvaśakyaḥ, brahmaṇastadviṣayatvāyogyatvāt ityata āha- #bhūtavastuviṣayatvācca brahmajñānasya#iti /
vyatirekasākṣātkārasya vikalparūpo viṣayaviṣayibhāvaḥ /
na tvevaṃ dharmajñānamanubhavāvasānam, tadanubhavasya svayamapuruṣārthatvāt, tadanuṣṭhānasādhyatvātpuruṣārthasya, anuṣṭhānasya ca vināpyanubhavaṃ śābdajñānamātrādeva siddheḥ ityāha- #kartavye hi#ityādinā /
na cāyaṃ sākṣātkāraviṣayatāyogyo 'pi, avartamānaścānavasthitatvādityāha- #puruṣādhīna#iti /
puruṣādhīnatvameva laukikavaidikakāryāṇāmāha- #kartumakartuṃ#iti /
laukikaṃ kāryamanavasthitamudāharati- #yathāśvena#iti /
laukikenodāharaṇena saha vaidikamudāharaṇaṃ samuccinoti- #tathātirātra#iti /
kartumakartumityasyedamudāharaṇamuktam /
kartumanyathā vā kartumityasyodāharaṇamāha - #udita#iti /
syādetat /
puruṣasvātantryāt kartavye vidhipratiṣedhānāmānarthakyam, atadadhīnatvāt puruṣapravṛttinivṛttyoḥ ityata āha- #vidhipratiṣedhāścātrārthavantaḥ syuḥ# /
gṛhṇātīti vidhiḥ ; na gṛhṇātīti pratiṣedhaḥ /
uditānuditahomayorvidhiḥ /
evaṃ nārāsthitasparśananiṣedho brahmaghnaśca tadvāraṇavidhiḥ- ityevañjātīyakā vidhipratiṣedhā arthavantaḥ /
kuta ityata āha- #vikalpotsargāpavādāśca# /
co hetau /
yasmādgrahaṇāgrahaṇayoruditānuditahomayośca virodhāt samuccayāsaṃbhave tulyabalatayā ca bādhyabādhakabhāvābhāve sati agatyā vikalpaḥ /
nārāsthisparśananiṣedhatadvāraṇāyośca viruddhayoratulyabalatayā na vikalpaḥ ; kiṃ tu sāmānyaśāstrasya sparśananiṣedhasya dhāraṇavidhiviṣayeṇa viśeṣaśāstreṇa bādhaḥ /
etaduktaṃ bhavati- vidhipratiṣedhaireva sa tādṛśo viṣayo 'nāgatotpādyarūpa upanītaḥ yena puruṣasya vidhiniṣedhādhīnapravṛttinivṛttyorapi svātantryaṃ bhavatīti /
bhūte vastuni tu neyamasti vidhā, ityāha- #na tu vastvevaṃ naivam#iti /
tadanena prakāravikalpo nirastaḥ /
prakārivikalpaṃ niṣedhati - #asti nāsti#iti /
syādetat /
bhūte 'pi vastuni vikalpo dṛṣṭaḥ, yathā 'sthāṇurvā puruṣo vā' iti /
tatkathaṃ na vastu vikalpyate, ityata āha- #vikalpanāstu#iti /
#puruṣabuddhiḥ#antaḥkaraṇaṃ ; tadapekṣā vikalpanāḥ saṃśayaviparyāsāḥ /
savāsanamanomātrayonayo vā yathā svapne ; savāsanendriyamanoyonayo vā yathā 'sthāṇurvā puruṣo vā' iti sthāṇau saṃśayaḥ, 'puruṣa eva' iti ca viparyāsaḥ ; #anya#śabdena vastutaḥ sthāṇoranyasya puruṣasyābhidhānāt /
na tu puruṣatattvaṃ vā sthāṇutattvaṃ vāpekṣante, samānadharmadharmidarśanamātrādhīnajanmatvāt /
tasmādayathāvastato vikalpanā na vastu vikalpayanti vā anyathayanti vetyarthaḥ /
tattvajñānaṃ tu na buddhitantram, kiṃ tu vastutantram ; atastato vastuviniścayo yuktaḥ, na tu vikalpanābhya ityāha- #na vastuyāthātmya#iti /
evamuktena prakāreṇa bhūtavastuviṣayāṇāṃ jñānānāṃ prāmāṇyasya vastutantratāṃ prasādhya brahmajñānasya vastutantratāmāha- #tatraivaṃ sati#iti /
atra codayati- #nanu bhūta#iti /
yatkila bhūtārthaṃ vākyaṃ tatpramāṇāntaragocarārthatayānuvādakaṃ dṛṣṭam, yathā- nadyāstīre phalāni santīti /
tathā ca vedāntāḥ /
tasmāt bhūtārthatayā pramāṇāntaradṛṣṭamevārthamanuvadeyuḥ /
uktaṃ ca brahmaṇi jagajjanmādihetukamanumānaṃ pramāṇāntaram /
evaṃ ca maulikaṃ tadeva parīkṣaṇīyam, na tu vedāntavākyāni tadadhīnasatyatvānīti kathaṃ vedāntavākyagrathanārthatā sūtrāṇāmityarthaḥ /
pariharati-
#na, indriyāviṣayatvena#iti /
kasmātpunarnendriyaviṣayatvaṃ pratīca ityata āha- #svabhāvata#iti /
ata eva śrutiḥ-
'parāñci khāni vyatṛṇatsvayaṃbhūstasmātparāṅ paśyati nāntarātman' iti /
#sati hīndriya#iti pratyagātmanastvaviṣayatvamupapāditam /
yathā ca sāmānyato dṛṣṭamapyanumānaṃ brahmaṇi na pravartate tathopariṣṭānnipuṇataramupapādayiṣyāmaḥ /
upapāditaṃ caitadasmābhirvistareṇa nyāyakaṇikāyām /
na ca bhūtārthatāmātreṇānuvādatetyupariṣṭādupapādayiṣyāmaḥ /
tasmātsarvamavadātam /
śrutiśca 'yato vā' iti janma darśayati, 'yena jātāni jīvanti' iti jīvanaṃ stitim, 'yatprayanti-' iti tatraiva layam /
#tasya ca nirṇayavākyam# /
atra ca pradhānādiviṣayatvasaṃśaye nirṇayavākyam- ānandādhyeva iti /
etaduktaṃ bhavati-yathā rajjvajñānasahitarajjūpādānā dhārā rajjvāṃ satyāmasti rajjvāmeva ca līyate, evamavidyāsahitabrahmopādānaṃ jagat brahmaṇyevāsti tatraiva ca līyata iti siddham /
jagatkāraṇatvapradarśanena sarvajñaṃ brahmetyupakṣiptam ; tadeva draḍhayannāha-
#śāstrayonitvāt#
sūtrāntaramavatārayituṃ purvasūtrasaṃgatimāha- #jagatkāraṇatvapradarśanena#iti /
na kevalaṃ jagadyonitvādasya bhagavataḥ sarvajñatā, śāstrayonitvādapi boddhavyā /
śāstrayonitvasya sarvajñatāsādhanatvaṃ samarthagate- #mahata ṛgvedādeḥ śāstrasya#iti /
cāturvarṇyasya cāturāśramyasya ca yathāyathaṃ niṣekādiśmaśānāntāsu brahmamuhūrtopakramapradoṣaparisamāpanīyāsu nityanaimittikakāmyakarmapaddhatiṣu ca brahmatattve ca śiṣyāṇāṃ śāsanāt śāstramṛgvedādiḥ ; ata eva mahāviṣayatvāt mahat /
na kevalaṃ mahāviṣayatvenāsya mahattvam, api tvanekāṅgopāṅgopakaraṇatayāpītyāha- #anekavidyāsthānopabṛṃhitasya# /
purāṇanyāyamīmāṃsādayo daśa vidyāsthānāni ; taiḥ tayā tayā dvāropakṛtasya /
tadanena samastaśiṣṭajanaparigraheṇāprāmāṇyaśaṅkāpyapākṛtā /
purāṇādipraṇetāro hi maharṣayaḥ śiṣṭāḥ ; taiḥ tayā tayā dvārā vedān vyācakṣāṇaistadarthaṃ cādareṇānutiṣṭhadbhiḥ parigṛhīto veda iti /
na cāyamanavabodhako nāpyarapaṣṭabodhako yenāpramāṇaṃ syādityāha-
#pradīpavatsarvārthāvadyotinaḥ# /
sarvamarthajātaṃ sarvathāvabodhayan nānavabodhako nāpyaspaṣṭabodhaka ityarthaḥ /
ata eva #sarvajñakalpasya#sarvajñasadṛśasya /
sarvajñasya hi jñānaṃ sarvaviṣayaṃ śāstrasyāpyabhidhānaṃ sarvaviṣayamiti sādṛśyam /
tadevamanvayamuktvā vyatirekamāha- #na hīdṛśasya#iti /
sarvajñasya guṇaḥ sarvaviṣayatā ; tadanvitaṃ śāsatram, asyāpi sarvaviṣayatvāt /
uktamarthaṃ pramāṇayati- #yadyadvistarārthaṃ śāstraṃ yasmātpuruṣaviśeṣāt#
#saṃbhavati sa#puruṣaviśeṣaḥ #tato 'pi#śāstrāt #adhikataravijñānaḥ#iti yojanā /
adyatve 'pyasmadādibhiryatsamīcīnārthaviṣayaṃ śāstraṃ viracyate tatrāsmākaṃ vaktṛṇāṃ vākyājjñānamadhikaviṣayam /
na hi te te asādhāraṇadharmā anubhūyamānā api śakyā vaktum /
na khalvikṣukṣīraguḍādīnāṃ madhurarasabhedāḥ śakyāḥ sarasvatyāpyākhyātum /
vistarārthamapi vākyaṃ na vaktṛjñānena tulyaviṣayamiti kathayituṃ #vistara#grahaṇam /
sopanayaṃ nigamanamāha- #kimu vaktavyam#iti /
vedasya yasmāt mahato bhūtāt yoneḥ saṃbhavaḥ, tasya mahato bhūtasya brahmaṇo niratiśayaṃ sarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ ca kimu vaktavyamiti yojanā /
#anekaśākhā#iti /
atra ca #anekaśākhābhedabhinnasya#ityādiḥ #saṃbhava#
ityanta upanayaḥ /
#tasya#ityādi #sarvaśaktitvaṃ ca#ityantaṃ nigamanam /
#aprayatnenaiva#iti /
īṣatprayatnena, yathā 'alavaṇā yavāgūḥ' iti /
devarṣayo hi mahāpariśrameṇāpi yatrāśaktāḥ tadayamīṣatprayatnena līlayaiva karotīti niratiśayamasya sarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ coktaṃ bhavati /
aprayatnenāsya vedakartṛtve śrutiruktā 'asya mahato bhūtasya' iti /
ye 'pi tāvat varṇānāṃ nityatvamāsthiṣata tairapi padavākyādīnāmanityatvamabhyupāyam /
ānupūrvībhedavanto hi varṇāḥ padam /
padāni cānupūrvībhedavanti vākyam /
vyaktidharmaścānupūrvī na varṇadharmaḥ, varṇānāṃ nityānāṃ vibhūnāṃ ca kālato deśato vā paurvāparyāyogāt /
vyaktiścānityeti kathaṃ tadupagṛhītānāṃ varṇānāṃ nityānāmapi padatā nityā ?
padānityatayā ca vākyādīnāmapyanityatā vyākhyātā /
tasmānnṛttānukaraṇavat padādyanukaraṇamapi /
yathā hi yādṛśaṃ gātracalanādi nartakaḥ karoti tādṛśameva śikṣyamāṇānukaroti nartakī, na tu tadeva vyanakti, evaṃ yādṛśīmānupūrvīṃ vaidikānāṃ varṇapadādīnāṃ karotyadhyāpayitā tādṛśīmevānukaroti māṇavakaḥ, na tu tāmevoccārayati, ācāryavyaktibhyo māṇavakavyaktīnāmanyatvāt /
tasmānnityānityavarṇavādināṃ na laukikavaidikapadavākyādipauruṣeyatve vivādaḥ ; kevalaṃ vedavākyeṣu puruṣasvātantryāsvātantrye vipratipattiḥ /
yathāhuḥ- 'yatnataḥ pratiṣedhyā naḥ puruṣāṇāṃ svatantratā' iti /
tatra sṛṣṭipralayamanicchanto jaiminīyā vedādhyayanaṃ pratyasmādṛśaguruśiṣyaparamparāmavicchinnāmanādimācakṣate /
vaiyāsikaṃ tu matamanuvartamānāḥ śrutismṛtītihāsādisiddhasṛṣṭipralayānusāreṇa anādyavidyopadhānalabdhasarvaśaktisarvajñānasyāpi paramātmano nityasya vedānāṃ yonerapi na teṣu svātantryam, pūrvapūrvasargānusāreṇa tādṛśānupūrvīviracanāt ; yathā hi yāgādibrahmahatyādayor'thānarthahetavo brahmavivartā api na sargāntare vipariyanti /
na hi jātu kvacitsarge brahmahatyārthaheturanarthahetuścāśvamedho bhavati, agnirvā kledayati, āpo vā dahanti, tadvat /
yathātra sarge niyatānupūrvyaṃ vedādhyayanamabhyudayaniḥśreyasahetuḥ, anyathā tadeva vāgvajratayānarthahetuḥ, evaṃ sargāntareṣvapīti tadanurodhāt sarvajño 'pi sarvaśaktirapi pūrvapūrvasargānusāreṇa vedānviracayanna svatantraḥ /
puruṣāsvātantryamātraṃ cāpauruṣeyatvaṃ rocayante jaiminīyā api /
taccāsmākamapi samānam, anyatrābhiniveśāt /
na caikasya pratibhāne anāśvāsa iti yuktam /
na hi bahūnāmapyajñānāṃ vijñānāṃ vā āśayadoṣavatāṃ pratibhāne yukta āśvāsaḥ ; tattvajñānavatastvapāstasamastadoṣasyaikasyāpi pratibhāne yukta evāśvāsaḥ /
sargādibhuvāṃ ca prajāpatidevarṣīṇāṃ dharmajñānavairāgyaiśvaryasaṃpannānāmupapadyate tatsvarūpāvadhāraṇam ; tatpratyayena cārvācīnānāmapi tatra saṃpratyaya ityupapannaṃ brahmaṇaḥ śāstrayonitvam, śāstrasya cāpauruṣeyatvam, prāmāṇyaṃ ceti /
iti prathamavarṇakam /
varṇakāntaramārabhate- #atha vā#iti /
pūrveṇādhikaraṇena brahmasvarūpalakṣaṇāsaṃbhavāśaṅkāṃ vyudasya lakṣaṇasaṃbhava uktaḥ /
tasyaiva tu lakṣaṇasyānena anumānatvāśaṅkāmapākṛtya āgamopadarśanena brahmaṇi śāstraṃ pramāṇamuktam /
akṣarārthastu atirohitaḥ /
śāstrapramāṇakatvamuktaṃ brahmaṇaḥ pratijñāmātreṇa ; tadanena sūtreṇa pratipādanīyam ; ityutsūtraṃ pūrvapakṣamāracayati bhāṣyakāraḥ- #kathaṃ punaḥ#iti /
kim ākṣepe- śuddhabuddhodāsīnasvabhāvatayā upekṣaṇīyaṃ brahma bhūtamabhidadhatāṃ vedāntānāmapuruṣārthopadeśināmaprayojanatvāpatteḥ ; bhūtārthatvena ca pratyakṣādibhiḥ samānaviṣayatayā laukikavākyavattadarthānuvādakatvenāprāmāṇyaprasaṅgāt /
na khalu laukikāni vākyāni pramāṇāntaraviṣayamarthamavabodhayanti svataḥ pramāṇam ;
evaṃ vedāntā apītyanapekṣatvalakṣaṇaṃ prāmāṇyameṣāṃ vyāhanyeta /
na ca tairapramāṇairbhavituṃ yuktam /
na cāprayojanaiḥ, svādhyāyādhyayanavidhyāpāditaprayojanavattvaniyamāt /
tasmāttattadvihitakarmāpekṣitakartṛdevatādipratipādanaparatvenaiva kriyārthatvam /
yadi tvasaṃnidhānāttatparatvaṃ na rocayante, tataḥ saṃnihitopāsanādikriyāparatvaṃ vā vedāntānām /
evaṃ hi pratyakṣādyanadhigatagocaratvenānapekṣatayā prāmāṇyaṃ ca prayojanavattvaṃ ca sidhyatīti tātparyārthaḥ /
pāramarṣasūtropanyāsaḥ tu pūrvapakṣadārḍhyāya /
#ānarthakyaṃ#ca aprayojanavattvam, sāpekṣatayā pramānutpādakatvaṃ cānuvādakatvāditi /
#ataḥ#ityādi #vā#ntaṃ grahaṇakavākyam /
asya vibhāgabhāṣyaṃ #na hi#ityādi #upapannā vā#ityantam /
syādetat /
akriyārthatve 'pi brahmasvarūpavidhiparā vedāntā bhaviṣyanti ; tathā ca 'vidhinā tvekavākyatvāt-'
iti rāddhāntasūtramanugrahīṣyate /
na khalvapravṛttapravartanameva vidhiḥ ; utpattividherajñātajñāpanārthatvāt ; vedāntānāṃ cājñātaṃ brahma jñāpayatāṃ tathābhāvāt , ityata āha- #na ca pariniṣṭhita#iti /
anāgatotpādyabhāvaviṣaya eva hi sarvo vidhirupeyaḥ, adhikāraviniyogaprayogotpattirūpāṇāṃ parasparamavinābhāvāt, siddhe ca teṣāmasaṃbhavāt /
tadvākyānāṃ tvaidaṃparyaṃ bhidyate /
yathā 'agnihotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ' ityādibhyo 'dhikāraviniyogaprayogāṇāṃ pratilambhāt, 'agnihotraṃ juhoti' ityutpattimātraparaṃ vākyam /
na tvatra viniyogādayo na santi ; santo 'pyanyato labdhatvātkevalamavivakṣitāḥ /
tasmāt bhāvanāviṣayo vidhirna siddhe vastuni bhavitumarhatīti /
upasaṃharati- #tasmāt#iti /
atrārucikāraṇamuktvā pakṣāntaramupasaṃkramate- #atha#iti /
evaṃ ca sati uktarūpe brahmaṇi śabdasyātātparyāt pramāṇāntareṇa yādṛśamasya rūpaṃ vyavasthāpyate na tacchabdena virudhyate ; tasyopāsanāparatvāt, samāropeṇa copāsanāyā upapatteriti /
prakṛtamupasaṃharati- #tasmānna#iti /
sūtreṇa siddhāntayati- #ucyata#iti /
tadetadvyācaṣṭe- #tuśabda#iti /
tadityuttarapakṣapratijñāṃ vibhajate- #tadbrahma#iti /
pūrvapakṣī karkaśāśayaḥ pṛcchati- #katham#iti /
kutaḥ prakārādityarthaḥ /
siddhāntī svapakṣe hetuṃ prakārabhedamāha- #samanvayāt# /
samyaganvayaḥ samanvayaḥ ; tasmāt /
etadeva vibhajyate- #sarveṣu hi vedānteṣu#iti /
vedāntānāmaikāntikīṃ brahmaparatāmācikhyasurbahūni vākyānyudāharati- #sadeva#iti /
'yato vā imāni bhūtāni' iti tu vākyaṃ pūrvamudāhṛtaṃ jagadutpattisthitināśakāraṇamiti ceha smāritamiti na paṭhitam /
yena hi vākyamupakramyate yena copasaṃhriyate sa eva vākyārtha iti śābdāḥ /
yathopāṃśuyājavākye 'nūcoḥ puroḍāśayorjāmitādoṣasaṃkīrtanapūrvakopāṃśuyājavidhānena tatpratisamādhānopasaṃhāreṇa cāpūrvopāṃśuyājakarmavidhiparatā ekavākyatābalādāśritā, evamatrāpi 'sadeva somyedam' iti brahmopakramāt 'tattvamasi'
iti ca jīvasya brahmātmanopasaṃhārāt tatparataiva vākyasya /
evaṃ vākyāntarāṇāmapi paurvāparyālocanayā brahmaparatvamavagantavyam /
na ca tatparatvasya dṛṣṭasya sati saṃbhave 'nyaparatā adṛṣṭā yuktā kalpayitum, atiprasaṅgāt /
na kevalaṃ kartṛparatā teṣāmadṛṣṭā, anupapannā cetyāha- #na ca teṣām#iti /
sāpekṣatvenāprāmāṇyaṃ pūrvapakṣabījaṃ smārayitvā dūṣayati- #na ca pariniṣṭhitavastusvarūpatve 'pi#iti /
ayamabhisaṃdhiḥ- puṃvākyanidarśanena hi bhūtārthatayā vedāntānāṃ sāpekṣatvamāśaṅkyate /
tatraivaṃ bhavān pṛṣṭo vyācaṣṭām,
kiṃ puṃvākyānāṃ sāpekṣatā bhūtārthatvena, āho pauruṣeyatvena ? yadi bhūtārthatvena tataḥ pratyakṣādīnāmapi parasparāpekṣatvenāprāmāṇyaprasaṅgaḥ ; tānyapi hi bhūtārthānyeva /
atha puruṣabuddhipurvakatayā puṃvākyaṃ sāpekṣam, evaṃ tarhi atatpūrvakāṇāṃ vedāntānāṃ bhūtārthānāmapi nāprāmāṇyaṃ pratyakṣādīnāmiva niyatendriyaliṅgādijanmanām /
yadyucyeta- siddhe kilāpauruṣeyatve vedāntānāmanapekṣatayā prāmāṇyaṃ sidhyet ; tadeva tu bhūtārthatvena na sidhyati ; bhūtārthasya śabdānapekṣeṇa puruṣeṇa mānāntarataḥ śakyajñānatvādbuddhipūrvaṃ viracanopapatteḥ ; vākyatvādiliṅgakasya vedapauruṣeyatvānumānasyāpratyūhamutpatteḥ /
tasmātpauruṣeyatvena sāpekṣatvaṃ durvāram, na tu bhūtārthatvena /
kāryārthatve tu kāryasyāpūrvasya mānāntarāgocaratayā atyantānanubhūtapūrvasya tattvena samāropeṇa vā puruṣabuddhāvasamārohāt tadarthānāṃ vedāntānāmaśakyaracanatayā pauruṣeyatvābhāvādanapekṣaṃ pramāṇatvaṃ sidhyatīti prāmāṇyāya vedāntānāmapi kāryaparatvamātiṣṭhāmahe /
atra brūmaḥ- kiṃ punaridaṃ kāryamabhimatamāyuṣmataḥ yadaśakyaṃ puruṣeṇa jñātum ? apūrvamiti cet, hanta kutastyamasya liṅādyarthatvam ? tenālaukikena saṃgatisaṃvedanavirahāt ; lokānusārataḥ kriyāyā eva laukikyāḥ kāryatayā liṅāderavagamāt /
'svargakāmo yajeta' iti sādhyasvargaviśiṣṭo niyojyo 'vagamyate ; sa ca tadeva kāryamavagacchati yatsvargānukūlam /
na ca kriyā kṣaṇabhaṅgurā āmuṣmikāya svargāya kalpata iti pāriśeṣyādvedata evāpūrve kārye liṅādīnāṃ saṃbandhagraha iti cet, hanta caityavandanādivākyeṣvapi svargakāmādipadasaṃbandhādapūrvakāryatvaprasaṅgaḥ ; tathā ca teṣāmapyaśakyaracanatvenāpauruṣeyatvāpātaḥ /
spaṣṭadṛṣṭena pauruṣeyatvena vā teṣāmapūrvārthatvapratiṣedhe vākyatvādinā liṅgena vedāntānāmapi pauruṣeyatvamanumitamityapūrvārthatā na syāt /
anyatastu vākyatvādīnāmanumānābhāmatvopapādane kṛtamapūrvārthatvenātra tadupapādakena /
upapāditaṃ cāpauruṣeyatvamasmābhirnyāyakaṇikāyām ; iha tu vistarabhayānnoktam /
tenāpauruṣeyatve siddhe bhūtārthānāmapi vedāntānāṃ na sāpekṣatayā prāmāṇyavighātaḥ /
na cānadhigatagantṛtā nāsti yena prāmāṇyaṃ na syāt, jīvasya brahmatāyā anyato 'nadhigamāt /
tadidamuktam - #na ca pariniṣṭhitavastusvarūpatva'pi#iti /
dvitīyaṃ pūrvapakṣabījaṃ smārayitvā dūṣayati- #yattu heyopādeyarahitatvāt#iti /
vidhyarthāvagamāt khalu pāramparyeṇa puruṣārthapratilambhaḥ /
iha tu 'tattvamasi' ityavagatiparyantādvākyārthajñānāt bāhyānuṣṭhānāyāsānapekṣātsākṣādeva puruṣārthapratilambhaḥ, 'nāyaṃ sarpo rajjuriyam' iti jñānādiveti /
so 'yamasya vidhyarthajñānāt prakarṣaḥ /
etaduktaṃ bhavati- dvividhaṃ hīpsitaṃ puruṣasya ; kiñcidaprāptam, yathā grāmādi ; kiñcitpunaḥ prāptamapi bhramavaśādaprāptamityavagatam, yathā svagrīvāvanaddhaṃ graiveyakam /
evaṃ jihāsitamapi dvividham ; kiñcidahīnaṃ jīhāsati, yathā valayitacaraṇaṃ phaṇinam ; kiñcitpunarhīnameva jihāsati, yathā caraṇābharaṇe nūpure phaṇinamāropitam /
tatrāprāptaprāptau cātyaktatyāge ca bāhyopāyānuṣṭhānasādhyatvāt tadupāyatattvajñānādasti parācīnānuṣṭhānāpekṣā /
na jātu jñānamātraṃ nastvapanayati /
na hi sahasramapi rajjupratyayā vastusantaṃ phaṇinamanyathayitumīśate /
samāropite tu prepsitajihāsite tattvasākṣātkāramātreṇa bāhyānuṣṭhānānapekṣeṇaiva śakyete prāptumiva hātumiva /
samāropamātrajīvite hi te ; samāropitaṃ ca tattvasakṣātkāraḥ samūlaghātamupahantīti /
tathehāpyavidyāsamāropitajīvabhāve brahmaṇyānande vastutaḥ śokaduḥkhādirahite samāropitanibandhanastadbhāvaḥ 'tattvamasi' iti vākyārthatattvajñānādavagatiparyantānnivartate /
tannivṛttau prāptamapyānandarūpamaprāptamiva prāptaṃ bhavati ; tyaktamapi śokaduḥkhādyatyaktamiva tyaktaṃ bhavati /
tadidamuktam - #brahmātmāvagamādeva#jīvasya sarvakleśasya savāsanasya viparyāsasya- sa hi kliśnāti jantūnataḥ kleśaḥ- tasya prakarṣeṇa hānāt #puruṣārthasya,#duḥkhanivṛttisukhāptilakṣaṇasya #siddheḥ#iti /
yattu 'ātmetyevopāsīta', 'ātmānameva lokamupāsīta'
ityupāsanāvākyagatadevatādipratipādanenopāsanāparatvaṃ vedāntānāmuktaṃ taddūṣayati- #devatādipratipādanasya tu#
ātmetyetāvanmātrasya #svavākyagatopāsanārthatve 'pi na kaścidvirodhaḥ# /
yadi na virodhaḥ, santu tarhi vedāntā devatāpratipādanadvāreṇopāsanāvidhiparā evetyata āha- #na tu tathā brahmaṇa#iti /
upāsyopāsakopāsanādibhedasiddhyadhīnopāsanā na nirastasamastabhedaprapañce vedāntavedye brahmaṇi saṃbhavatīti nopāsanāvidhiśeṣatvaṃ vedāntānāṃ tadvirodhitvāt ityarthaḥ /
syādetat /
yadi vidhivirahe 'pi vedāntānāṃ prāmāṇyam, hanta tarhi 'so 'rodīt' ityādīnāmapyastu svatantrāṇāmevopekṣaṇīyārthānāṃ prāmāṇyam ; na hi hānopādānabuddhī eva prāmaṇasya phale, upekṣābuddherapi tatphalatvena prāmāṇikairabhyupetatvāt ; iti kṛtam 'barhiṣi rajataṃ na deyam' ityādiniṣedhavidhiparatvenaiteṣāmityata āha- #yadyapi#iti /
svādhyāyavidhyadhīnagrahaṇatayā hi sarvo vedarāśiḥ puruṣārthatantra ityavagatam /
tatraikenāpi varṇena nāpuruṣārthena bhavituṃ yuktam ; kiṃ punariyatā 'so 'rodīt' ityādinā padaprabandhena /
na ca vedāntebhya iva tadarthāvagamamātrādeva kaścitpuruṣārtha upalabhyate /
tenaiṣa padasaṃdarbhaḥ sākāṅkṣa evāste puruṣārthamudīkṣamāṇaḥ /
'barhiṣi rajataṃ na deyam' ityayamapi niṣedhavidhiḥ svaniṣedhyasya nindāmapekṣate ; na hyanyathā tataścetanaḥ śakyo nivartayitum /
tadyadi dūrato 'pi na nindāmavāpsyattato niṣedhavidhireva rajataniṣedhe ca nindāyāṃ ca darvihenatasvasya sāmarthyadvayamakalpayiṣyat /
tadevamuttaptayoḥ 'so 'rodīt' iti ca 'barhiṣi rajataṃ na deyam' iti ca padasaṃdarbhayorlakṣyamāṇanindādvāreṇa naṣṭāśvadagdharathavat parasparaṃ samanvayaḥ /
na tvevaṃ vedānteṣu puruṣārthāpekṣā, tadarthāvagamādevānapākṣātparamapuruṣārthalābhādityuktam /
nanu vidhyasaṃsparśino vedasyānyasya na prāmāṇyaṃ dṛṣṭamiti kathaṃ vedāntānāṃ tadaspṛśāṃ tadbhaviṣyatītyata āha- #na cānumānagamyaṃ#iti /
abādhitānadhigatāsaṃdigdhabodhajanakatvaṃ hi pramāṇatvaṃ pramāṇānām ; tacca svata ityupapāditam /
yadyapi caiṣāmīdṛgbodhajanakatvaṃ kāryārthāpattisamadhigamyam, tathāpi tadbodhopajanane mānāntaraṃ nāpekṣante nāpīmāmevārthāpattim, parasparāśrayaprasaṅgāditi svata ityuktam /
īdṛgbodhajanakatvaṃ ca kārye iva vidhīnām, vedāntānāmapi brahmaṇyastīti dṛṣṭāntānapekṣaṃ teṣāṃ brahmaṇi prāmāṇyaṃ siddhaṃ bhavati /
anyathā nendriyāntarāṇāṃ rūpaprakāśanaṃ dṛṣṭamiti cakṣurapi na rūpaṃ prakāśayediti /
prakṛtamupasaṃharati- #tasmāt#iti /
ācāryaikadeśīyānāṃ matamutthāpayati- #atrāpare pratyavatiṣṭhante#iti /
tathā hi-
ajñātasaṃgatitvena śāstratvenārthavattayā /
mananādipratītyā ca kāryārthadbrahmaniścayaḥ //
na khalu vedāntāḥ siddhabrahmarūpaparā bhavitumarhanti, tatrāviditasaṃgatitvāt /
yatra hi śabdā lokena na prayujyante na tatra teṣāṃ saṃgatigrahaḥ /
na cāheyamanupādeyaṃ rūpamātraṃ kaścidvivakṣati prekṣāvān, tasyābubhutsitatvāt /
abubhutsitāvabodhane ca prekṣāvattāvidhātaḥ syāt /
tasmāt pratipitsitaṃ pratipipādayiṣannayaṃ lokaḥ pravṛttinivṛttihetubhūtamevārthaṃ pratipādayet, kāryaṃ cāvagate taddheturiti tadeva bodhayet /
evaṃ ca vṛddhaprayogāt padānāṃ kāryaparatāmavagacchati /
tatra kiñcitsākṣāt kāryābhidhāyakam, kiñcittu kāryārthasvārthābhidhāyakam, na tu bhūtārthaparatā padānām /
api ca narāntarasya vyutpannasyārthapratyayamanumāya tasya ca padaśabdabhāvābhāvānuvidhānamavagamyaya śabdasya tadviṣayabodhakatvaṃ niścetavyam /
na ca bhūtārtharūpamātrapratyaye paranaravartini kiñcilliṅgamasti /
kāryapratyaye tu narāntaravartini pravṛttinivṛttī sto hetū ityajñātasaṃgatitvānna brahmarūpaparā vedāntāḥ /
api ca vedāntānāṃ vedatvācchāstratvaprasiddhirasti /
pravṛttinivṛttiparāṇāṃ ca padasaṃdarbhāṇāṃ śāstratvam /
yathāhuḥ-
pravṛttirvā nivṛttirvā nityena kṛtakena vā /
puṃsāṃ yenopadiśyeta tacchāstramabhidhīyate //
iti /
tasmācchāstratvaprasiddhyā vyāhatameṣāṃ svarūpaparatvam /
api ca na brahmarūpapratipādanaparāṇāmeṣāmarthavattvaṃ paśyāmaḥ /
na ca 'rajjuriyaṃ na bhujaṅgaḥ' iti yathākathañcillakṣaṇayā vākyārthatattvaniścayādyathā bhayakampādinivṛttiḥ, evam 'tattvamasi' iti vākyārthāvagamānnivṛttirbhavati sāṃsārikāṇāṃ dharmāṇām. śrutavākyārthasyāpi puṃsasteṣāṃ tādavasthyāt /
api ca yadi śrutabrahmaṇo bhavati sāṃsārikadharmanivṛttiḥ kasmāt punaḥ śravaṇasyopari mananādayaḥ śrūyante ? tasmātteṣāṃ vaiyarthyaprasaṅgādapi na brahmasvarūpaparā vedāntāḥ, kiṃ tvātmapratipattiviṣayakāryaparāḥ /
tacca kāryaṃ svātmani niyojyaṃ niyuñjānaṃ niyoga iti ca mānāntarāpūrvatayāpūrvamiti cākhyāyate /
na ca viṣayānuṣṭhānaṃ vinā tatsiddhiriti svasiddhyarthaṃ tadeva kāryaṃ svaviṣayasya karaṇasyātmajñānasyānuṣṭhānamākṣipati /
yathā ca kāryaṃ svaviṣayādhīnanirūpaṇamiti jñānena viṣeyeṇa nirūpyate, evaṃ jñānamapi svaviṣayamātmānamantareṇāśakyanirūpaṇamiti tannirūpaṇāya tādṛśamātmānamākṣipati tadeva kāryam /
yathāhuḥ- 'yattu tatsiddhyarthamupādīyate ākṣipyate tadapi vidheyamiti tantre vyavahāraḥ' iti /
vidheyatā ca niyogaviṣayasya jñānasya bhāvārthatayānuṣṭheyatā ; tadviṣayasya tvātmanaḥ svarūpasattāviniścitiḥ /
āropitatadbhāvasya tvanyasya nirūpakatve tena tannirūpitaṃ na syāt /
tasmāttādṛgātmapratipattividhiparebhyo vedāntebhyaḥ tādṛgātmaviniścayaḥ /
tadetatsarvamāha- #yadyapi#iti /
vidhiparebhyo 'pi vastutattvaviniścaya ityatra vidarśanamuktam- #yathā yūpa#iti /
'yūpe paśuṃ badhnāti' iti bandhanāya viniyukte yūpe, tasyālaukikatvātko 'sau yūpa ityapekṣite 'khādiro yūpo bhavati', 'yūpaṃ takṣati', 'yūpamaṣṭāśrīkaroti' ityādibhirvākyaistakṣaṇādividhipapairapi saṃskārāviṣṭaṃ viśiṣṭasaṃsthānaṃ dāru yūpa iti gamyate /
evamāhavanīyādayo 'pyavagantavyāḥ /
pravṛttinivṛttiparasya śāstratvaṃ na svarūpaparasya, kārya eva ca saṃbandho na svarūpo, iti hetudvayaṃ bhāṣyavākyenopapāditam- #pravṛttinivṛttiprayojanatvāt#ityādinā #tatsāmānyādvedāntānāmapi tathaivārthavattvaṃ syāt#ityantena /
na ca svatantraṃ kāryaṃ niyojyamadhikāriṇamanuṣṭhātāramantareṇeti niyojyabhedamāha- #sati ca vidhiparatve#
iti /
'brahma veda brahmaiva bhavati' iti siddhavadarthavādādavagatasyāpi brahmabhavanasya niyojyaviśeṣākāṅkṣāyāṃ brahma bubhūṣorniyojyaviśeṣasya rātrisatranyāyena pratilambhaḥ /
piṇḍaputṛyajñānyāyena tu svargakāmasya niyojyasya kalpanāyāmarthavādasyāsamavetārthatayātyantaparokṣā vṛttiḥ syāditi /
brahmabhāvaścāmṛtatvamiti #amṛtatvakāmasya#ityuktam /
amṛtatvaṃ ca amṛtatvādeva na kṛtakatvena śakyamanityamanumātum, āgamavirodhāditi bhāvaḥ /
uktena dharmabrahmajijñāsayorvailakṣaṇyenana vidhyaviṣayatvaṃ codayati- #nanu#iti /
pariharati- #nārhatyevam#iti /
atra cātmadarśanaṃ na vidheyam /
taddhi dṛśerupalabdhivacanatvāt śrāvaṇaṃ vā syāt pratyakṣaṃ vā /
pratyakṣamapi laukikamahaṃpratyayo vā, bhāvanāprakarṣaparyantajaṃ vā /
tatra śrāvaṇaṃ na vidheyam, svādhyāyavidhinaivāsya prāpitatvāt, karmaśrāvaṇavat /
nāpi laukikaṃ pratyakṣam, tasya naisargikatvāt /
na caupaniṣadātmaviṣayaṃ bhāvanādheyavaiśadyaṃ vidheyam, tasyopāsanāvidhānādeva vājinavadanuniṣpāditatvāt /
tasmādaupaniṣadātmopāsanā amṛtatvakāmaṃ niyojyaṃ prati vidhīyate /
'draṣṭavyaḥ' ityādayastu vidhisarūpā na vidhaya iti /
tadidamuktam- #tadupāsanācca#iti /
arthavattyā mananādipratītyā cetyasya śeṣaḥ prapañco vidajavyākhyātaḥ /
tadekadeśimataṃ dūṣayati- #atrābhidhīyate-na#ekadeśimatam /
kutaḥ? #karmabrahmavidyāphalayorvailakṣaṇyāt# /
puṇyāpuṇyakarmaṇoḥ phale sukhaduḥkhe /
tatra manuṣyalokamārabhya ā brahmalokātsukhasya tāratamyamadhikādhikotkarṣaḥ /
evaṃ manuṣyalokamārabhya duḥkhatāratamyayā cāvīcilokāt /
tacca sarvaṃ kāryaṃ ca vināśi ca /
ātyantikaṃ tvaśarīratvamanatiśayaṃ svabhāvasiddhatayā nityamakāryamātmajñānasya phalam /
taddhi phalamiva phalam, avidyāpanayanamātreṇāvirbhāvāt /
etaduktaṃ bhavati- tvayāpyupāsanāvidhiparatvaṃ vedāntānāmabhyupagacchatā nityaśuddhabuddhatvādirūpabrahmātmatā jīvasya svābhāvikī vedāntagamyāsthīyate /
sā copāsanāviṣayasya vidherna phalam, nityatvādakāryatvāt /
nāpyanādyavidyāpidhānāpanayaḥ, tasya svavirodhividyodayādeva bhāvāt /
nāpi vidyodayaḥ, tasyāpi śravaṇamananapūrvakopāsanājanitasaṃskārasacivādeva cetaso bhāvāt /
upāsanāsaṃskāravadupāsanāpūrvamapi cetaḥsahakāri ; dṛṣṭaṃ ca khalu naiyogikaṃ phalamaihikamapi, yathā citrākārīryādiniyogānāmaniyataniyataphalānāmaihikaphaleti cet, na ; gāndharvaśāstrārthepāsanāvāsanāyā ivāpūrvānapekṣāyāḥ ṣaṭjādisākṣātkāre vedāntārthopāsanāvāsanāyā jīvasya brahmabhāvasākṣātkāre 'napekṣāyā eva sāmarthyāt /
tathā cāmṛtībhāvaṃ pratyahetutvādupāsanāpūrvasya nāmṛtatvakāmastatkāryamavaboddhumarhati /
anyadicchatyanyatkarotīti hi vipratiṣiddham /
na ca tatkāmaḥ kriyāmeva kāryamavagamiṣyati nāpūrvamiti sāṃpratam ; tasyā mānāntarādeva tatsādhanatvapratītervidhervaiyarthyāt /
na cāvaghātādividhitulyatā, tatrāpi niyamāpūrvasyānyato 'navagateḥ /
na ca brahmabhūyādanyadamṛtatvamārthavādikaṃ kiñcidasti, yena tatkāma upāsanāyāmadhikriyeta /
viśvajinnyāyena tu svargakalpanāyāṃ tasya sātiśayatvaṃ kṣayiṣṇutvaṃ ceti na nityaphalatvamupāsanāyāḥ /
tasmādbrahmabhūyasyāvidyāpidhānāpanayamātreṇāvirbhāvāt, avidyāpanayasya ca vedāntārthavijñānādavagatiparyantādeva saṃbhavāt, upāsanāyāḥ saṃskārahetubhāvasya saṃskārasya ca sākṣātkāropajanane manaḥsācivyasya ca mānāntarasiddhatvāt. 'ātmetyevopāsīta' iti na vidhiḥ ; api tu vidhisarūpo 'yam ; yathopāṃśuyājavākye 'viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyaḥ' ityādayo vidhisarūpā na vidhayaḥ-iti tātparyārthaḥ /
#śrutismṛtinyāyaprasiddham#ityuktam /
tatra śrutiṃ darśayati- #tathā ca śrutiḥ#iti /
nyāyamāha- #ata eva#iti /
yatkila svābhāvikaṃ tannityam, yathā caitanyam ; svābhāvikaṃ cedam ; tasmānnityam /
pare hi dvayīṃ nityatāmāhuḥ-kūṭasthanityatā pariṇāminityatāṃ ca /
tatra nityamityukte mā bhūdasya pariṇāminityatetyāha- #tatra kiñcit#iti /
pariṇāminityatā hi na pāramārthikī /
tathā hi-tatsarvātmanā vā pariṇamate ekadeśena vā ? sarvātmanā pariṇāme kathaṃ na tattvavyāhṛtiḥ ? ekadeśapariṇāme vā sa ekadeśastato bhinno vā abhinno vā ? bhinnaścet kathaṃ tasya pariṇāmaḥ ? na hyanyasmin pariṇamamāne 'nyaḥ pariṇamati, atiprasaṅgāt /
abhede vā kathaṃ na sarvātmanā pariṇāmaḥ ?
bhinnābhinnaṃ taditi cet ; tathā hi-tadeva kāraṇātmanābhinnam, bhinnaṃ ca kāryātmanā, kaṭakādaya ivābhinnā hāṭakātmanā bhinnāśca kaṭakādyātmanā /
na ca bhedābhedayorvirodhānnaikatra samavāya iti yuktam /
viruddhamiti naḥ kva saṃpratyayaḥ ? yatpramāṇaviparyayeṇa vartate /
yattu yathā pramāṇenāvagamyate tasya tathābhāva eva /
'kuṇḍalamidaṃ suvarṇam' iti sāmānādhikaraṇyapratyaye vyaktaṃ bhedābhedau cakāstaḥ ; tathā hi-ātyantike 'bhede 'nyatarasya dviravabhāsaprasaṅgaḥ ; bhede cātyantike na sāmānādhikaraṇyaṃ gavāśvavat ; ādhārādheyabhāve ekāśrayatve vā na sāmānādhikaraṇyam ; na hi bhavati kuṇḍaṃ badaramiti ; nāpyekāsanasthayoścaitramaitrayoścaitro maitra iti ; so 'yamabādhito 'saṃdigdhaḥ sarvajanīnaḥ sāmānādhikaraṇyapratyaya eva kāryakāraṇayorbhedābhedau vyavasthāpayati ; tathā ca kāryāṇāṃ kāraṇātmatvāt kāraṇasya ca sadrūpasya sarvatrānugamāt, sadrūpeṇābhedaḥ kāryasya jagataḥ ; bhedaḥ kāryarūpeṇa goghaṭādineti ; yathāhuḥkāryarūpeṇa nānātvamabhedaḥ kāraṇātmanā /
hemātmanā yathābhedaḥ kuṇḍalādyātmanā bhidā //
iti /
atrocyate-kaḥ punarayaṃ bhedo nāma, yaḥ sahābhedenaikatra bhavet ? parasparābhāva iti cet, kimayaṃ kāryakāraṇayoḥ kaṭakahāṭakayorasti na vā ? na cet, ekatvamevāsti, na ca bhedaḥ /
asti cet bheda eva, nābhedaḥ /
na ca bhāvābhāvayoravirodhaḥ, sahāvasthānāsaṃbhavāt /
saṃbhave vā kaṭakavardhamānayorapi tattvenābhedaprasaṅgaḥ, bhedasyābhedāvirodhāt /
api ca kaṭakasya hāṭakādabhede yathā hāṭakātmanā kaṭakamukuṭakuṇḍalādayo na bhidyante evaṃ kaṭakātmanāpi na bhidyeran, kaṭakasya hāṭakādabhedāt /
tathā ca hāṭakameva vastusat na kaṭakādayaḥ, bhedasyāpratibhāsanāt /
atha hāṭakatvenaivābhedo na kaṭakatvena ; tena tu bheda eva kuṇḍalādeḥ /
yadi hāṭakādabhinnaḥ kaṭakaḥ kathamayaṃ kuṇḍalādiṣu nānuvartate ? nānuvartate cet kathaṃ hāṭakādabhinnaḥ kaṭakaḥ ? ye hi yasminnanuvartamāne vyāvartante te tato bhinnā eva, yathā sūtrātkusumabhedāḥ /
nānuvartante cānuvartamāne 'pi hāṭakatve kuṇḍalādayaḥ ; tasmātte 'pi hāṭakādbhinnā eveti /
sattānuvṛttyā ca sarvavastvanugame 'idamiha nedam, idamevaṃ nedam' iti vibhāgo na syāt, kasyacit kvacit kadācit kathañcidvivekahetorabhāvāt /
api ca dūrātkanakamityavagate na tasya kuṇḍalādayo viśeṣā jijñāsyeran, kanakādabhedātteṣām, tasya ca jñātatvāt /
atha bhedo 'pyasti kanakāt kuṇḍalādīnāmiti kanakāvagame 'pyajñātāste /
nanvabhedo 'pyastīti kiṃ na jñātāḥ ? pratyuta jñānameva teṣāṃ yuktam ; kāraṇābhāve hi kāryabhāva autsargikaḥ ; sa ca kāraṇasattayā apodyate /
asti cābhede kāraṇasatteti kanake jñāte jñātā eva kuṇḍalādaya iti tajjijñāsājñānāni cānarthakāni syuḥ /
tena yasmin gṛhyamāṇe yanna gṛhyate tattato bhidyate ; yathā karabhe gṛhyamāṇe 'gṛhyamāṇe rāsabhaḥ karabhāt /
gṛhyamāṇe ca dūrato hemni na gṛhyante tasya bhedāḥ kuṇḍalādayaḥ ; tasmātte hemno bhidyante /
kathaṃ tarhi hema kuṇḍalamiti sāmānādhikaraṇyam iti cet, na hyādhārādheyabhāve samānāśrayatve vā vā sāmānādhikaraṇyamityuktam /
athānuvṛttivyāvṛttivyavasthā ca hemni jñāte kuṇḍalādijijñāsā ca katham ? na khalvabhede aikāntike 'naikāntike caitadubhayamupapadyate ityuktam /
tasmādbhedābhedayoranyatarasminnavaheye 'bhedo pādānaiva bhedakalpanā, na bhedopādānābhedakalpaneti yuktam /
bhidyamānatantratvādbhedasya, bhidyamānānāṃ ca pratyekamekatvāt, ekābhāve cānāśrayasya bhedasyāyogāt, ekatvasya ca bhedānadhīnatvāt, nāyamayaṃ iti ca bhedagrahasya pratiyogigrahasāpekṣatvāt, ekatvagrahasya cānyānapekṣatvāt, abhedopādānaivānirvacanīyabhedakalpaneti sāṃpratam /
tathā ca śrutiḥ 'mṛttiketyeva satyam' iti /
tasmāt kūṭasthanityataiva pāramārthikī. na pariṇāminityateti siddham /
#vyomavat#iti ca dṛṣṭāntaḥ parasiddhaḥ, asmanmate tasyāpi kāryatvenānityatvāt /
atra ca #kūṭasthanityam#iti nirvartyakarmatāmapākaroti /
#sarvavyāpi#iti prāpyakarmatām /
#sarvavikriyārahitam#iti vikāryakarmatām /
#niravayavam#iti saṃskāryakarmatām /
vrīhīṇāṃ khalu prokṣaṇena saṃskārākhyoṃ'śo yathā janyate, naivaṃ brahmaṇi kaścidaṃśaḥ kriyādheyo 'sti, anavayavatvāt ; anaṃśatvādityarthaḥ /
puruṣārthatāmāha- #nityatṛptam#iti /
tṛptyā duḥkharahitaṃ sukhamupalakṣayati /
kṣudduḥkhanivṛttisahitaṃ hi sukhaṃ tṛptiḥ /
sukhaṃ cāpratīyamānaṃ na puruṣārtha ityata āha-
#svayañjyotiḥ#iti /
tadevaṃ svamatena mokṣākhyaṃ phalaṃ nityaṃ śrutyādibhirupapādya kriyāniṣpādyasya tu mokṣasyānityatvaṃ prasañjayati-
#tadyadi#iti /
na cāgamabādhaḥ, āgamasyoktena prakāreṇopapatteḥ /
api ca jñānajanyāpūrvajanito mokṣo naiyogika ityasyārthasya santi bhūyasyaḥ śrutayo nivārikā ityāha- #api ca brahma veda#iti /
avidyādvayapratibandhāpanayamātreṇa ca vidyāyā mokṣasādhanatvam, na svato 'pūrvotpādena vā ityatrāpi śrutirudāharati- #tvaṃ hi naḥ pitā#iti /
na kevalamasminnarthe śrutyādayaḥ, api tvakṣapādācāryasūtramapi nyāyamūlamastītyāha- #tathā cācāryapraṇītam#iti /
ācāryaścoktalakṣaṇaḥ purāṇe-
ācinoti ca śāstrārthamācāre sthāpayatyapi /
svayamācarate yasmādācāryastena cocyate //
iti /
tena hi praṇītaṃ sūtram-'duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ' iti /
pāṭhāpekṣayā kāraṇamuttaram, kāryaṃ ca pūrvam ; kāraṇāpāye kāryāpāyaḥ, kaphāpāye iva kaphodbhavasya jvarasyāpāyaḥ /
janmāpāye daḥkhāpāyaḥ ; pravṛttyapāye janmāpāyaḥ ; doṣāpāye pravṛttyapāyaḥ ; mithyājñānāpāye doṣāpāyaḥ /
mithyājñānaṃ cāvidyā rāgādyupajananakrameṇa dṛṣṭenaiva saṃsārasya paramaṃ nidānam /
sā ca tattvajñānena brahmātmaikatvavijñānenaivāvagatiparyantena virodhinā nivartyate /
tato 'vidyānivṛttyā brahmasvarūpāvirbhāvo mokṣaḥ ; na tu vidyākāryastajjanitāpūrvakāryo vā- iti sūtrārthaḥ /
tattvajñānānmithyājñānāpāya ityetāvanmātreṇa sūtropanyāsaḥ ; na tvakṣapādasaṃmataṃ tattvajñānamiha saṃmatam /
tadanenācāryāntarasaṃvādenāyamartho dṛḍhīkṛtaḥ /
syādetat /
naikatvavijñānaṃ yathāvasthitavastuviṣayam, yena mithyājñānaṃ bhedāvabhāsaṃ nivartayanna vidhiviṣayo bhavet ; api tu saṃpadādirūpam /
tathā ca vidheḥ prāgaprāptaṃ puruṣecchayā kartavyaṃ sat vidhigocaro bhaviṣyati; yathā vṛttyantaratvena manaso viśvedevasāmyādviśvāndevānmanasi saṃpādya mana ālambanamavidyamānasamaṃ kṛtvā prādhānyena saṃpādyānāṃ viśveṣāmeva devānāmanucintanam, tena cānantalokaprāptiḥ ; evaṃ cidrūpasāmyājjīve brahmasvarūpaṃ saṃpādya jīvamālambanamavidyamānasamaṃ kṛtvā prādhānyena brahmānucintanam, tena cāmṛtatvaphalaprāptiḥ /
adhyāse tvālambanasyaiva prādhānyenāropitatadbhāvasyānucintanam ; yathā 'mano brahmetyupāsīta', 'ādityo brahmetyādeśaḥ' ; evaṃ jīvamabrahma 'brahmetyupāsīta' iti /
kriyāviśeṣayogādvā, yathā 'vāyurvāva saṃvargaḥ', 'prāṇo vāva saṃvargaḥ' ; bāhyā khalu vāyudevatā saṃvargaḥ ; bāhyā khalu vāyudevatā saṃvargaḥ ; sa hi vahnyādīn saṃvṛṅkte ; mahāpralayasamaye hi vāyurvahnyādīnsaṃvṛtya saṃhṛtyātmani sthāpayati /
yathāha draviḍācāryaḥ- 'saṃharaṇādvā saṃvaraṇādvā svātmībhāvādvāyuḥ saṃvargaḥ' iti /
adhyātmaṃ ca prāṇaḥ saṃvarga iti ; sa hi sarvāṇi vāgādīni saṃvṛṅkte ; prāyaṇakāle hi sa eva sarvāṇīndriyāṇi saṃgṛhyotkrāmatīti /
seyaṃ saṃvargadṛṣṭirvāyau prāṇe ca daśāśāgataṃ jagaddarśayati yathā, evaṃ jīvātmani bṛṃhaṇakriyayā brahmadṛṣṭismṛtatvāya phalāya kalpata iti /
tadeteṣu triṣvapi pakṣeṣvātmadarśanopāsanādayaḥ pradhānakarmāṇi, apūrvaviṣayatvāt, stutaśastravat; ātmā tu dravyaṃ karmaṇi guṇa iti /
saṃskāro vātmano darśanaṃ vidhīyate /
yathā darśapūrṇamāsaprakaraṇe 'patnyavekṣitamājyaṃ bhavati' iti samāmnātam, prakaraṇinā ca gṛhītamupāṃśuyāgāṅgabhūtājyadravyasaṃskāratayā, avekṣaṇaṃ guṇakarma vidhīyate, evaṃ kartṛtvena kratvaṅgabhūte ātmani 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ' iti darśanaṃ guṇakarma vidhīyate, 'yaistu dravyaṃ cikīrṣyate guṇastatra pratīyeta' iti nyāyāt /
ata āha- #na cedaṃ brahmātmaikatvavijñānam#iti /
kutaḥ ? #saṃpadādirūpe hi brahmātmaikatvavijñāne#iti /
darśapūrṇamāsaprakaraṇe hi samāmnātamājyāvekṣaṇaṃ tadaṅgabhūtājyasaṃskāra iti yujyate /
na ca 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ' ityādi kasyacitprakaraṇe samāmnātam /
na cānārabhyādhītamapi 'yasya parṇamayī juhūrbhavati' ityavyabhicaritakratusaṃbandhajuhūdvāreṇa juhūpadaṃ kratuṃ smārayadvākyena yathā parṇatāyāḥ kratuśeṣabhāvamāpādayati, naivamātmāpyavyabhicāritakratusaṃbandhaḥ, yena taddarśanaṃ kratvaṅgaṃ sadātmānaṃ kratvarthaṃ saṃskuryāt /
tena yadyapyayaṃ vidhiḥ, tathāpi 'suvarṇaṃ hiraṇyaṃ bhāryam' itivat viniyogabhaṅgena pradhānakarmaiva, apūrvaviṣayatvāt, na guṇakarmeti sthavīyastayaitaddūṣaṇamanabhidhāya sarvapakṣasādhāraṇaṃ dūṣaṇamuktam /
tadatirohitārthatayā na vyākhyātam /
kiṃ ca jñānakriyāviṣayatvavidhānamasya bahuśrutiviruddhamityāha- #na ca vidikriya#iti /
śaṅkate- #aviṣayatve#iti /
tataśca śāntikarmaṇi vetālodaya iti bhāvaḥ /
nirākaroti- #na# /
kutaḥ? #avidyākalpitabhedanivṛttiparatvāt#iti /
sarvameva hi vākyaṃ nedantayā vastubhedaṃ bodhayitumarhati /
na hīkṣukṣīraguḍādīnāṃ madhurarasabhedaḥ śakya ākhyātum /
evamanyatrāpi sarvatra draṣṭavyam /
tena pramāṇāntarasiddhe laukike evārthe yadā gatiridṛśī śabdasya, tadā kaiva kathā pratyagātmanyalaukike /
adūraviprakarṣeṇa tu kathañcitpratipādanamihāpi samānam /
tvaṃpadārtho hi pramātā pramāṇādhīnayā pramityā prameyaṃ ghaṭādi vyāpnotītyavidyāvilasitam /
tadasya aviṣayībhūtodāsīnatatpadārthapratyagātmasāmānādhikaraṇyena pramātṛtvābhāvāt tannivṛttau pramāṇādayastisro vidhā nivartante /
na hi pakturavastutve pākyapākapacanāni vastusanti bhavitumarhantīti /
tathā hi-
vigalitaparāgvṛttyarthatvaṃ padasya tadastadā tvamiti hi padanaikārthatve tvamityapi yatpadam /
tadapi ca tadā gatvaikārthyaṃ viśuddhacidātmatāṃ tyajati sakalānkartṛtvādīnpadārthamalānnijān //
ityāntaraślokaḥ /
atraivārthe śrutīrudāharati,- #tathā ca śāstram-yasyāmatam#iti /
prakṛtamupasaṃharati- #ato 'vidyākalpita#
iti /
parapakṣe mokṣasyānityatāmāpādayati- #yasya tu#iti /
kāryamapūrvaṃ yāgādivyāpārajanyam ; tadapekṣate mokṣaḥ svotpattāviti /
#tayoḥ pakṣayoḥ#iti ; nirvartyavikāryayoḥ /
kṣaṇikaṃ vijñānamātmeti bauddhāḥ /
tathā ca viśuddhavijñānotpādo mokṣa iti nirvartyo mokṣaḥ /
anyeṣāṃ tu saṃskārarūpāvasthāmapahāya yā kaivalyāvasthāvāptirātmanaḥ sa mokṣa iti vikāryo mokṣaḥ ; yathā payasaḥ pūrvāvasthāpahānenāvasthāntaraprāptirvikāro dadhīti /
tadetayoḥ pakṣayorna nityatā mokṣasya, kāryatvāt, dadhighaṭādivat /
'atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate' iti śruterbrahmaṇo vikṛtāvikṛtadeśabhedāvagamādavikṛtadeśabrahmaprāptisvarūpāsanādividhikāryā bhaviṣyati ; tathā ca prāpyakarmatā brahmaṇa ityata āha- #na cāpyatvenāpi#iti /
anyadanyena vikṛtadeśaparihāṇyāvikṛtadeśaṃ prāpyate /
tadyathopavelaṃ jaladhiratibahalacapalakallolamālāparasparāsphālanasamullasatphenapuñjastabakatayā vikṛtaḥ, madhye tu praśāntasakalakallolopasargaḥ svacchaḥ sthiratayāvikṛtaḥ, tasya madhyamavikṛtaṃ pautikaḥ potena prāpnoti /
jīvastu brahmaiveti kiṃ kena prāpyatām? bhedāśrayātvātprāpterityarthaḥ /
atha jīvo brahmaṇo bhinnastathāpi na tena brahmāpyate, brahmaṇo vibhutvena nityaprāptatvādityāha - #svarūpavyatiriktatve 'pi#iti /
saṃskārakarmatāmapākaroti- #nāpi saṃskārya#iti /
dvayī hi saṃskāryatā, guṇādhānena vā, yathā bījapūrakusumasya lākṣārasāvasekaḥ ; tena hi tatkusumaṃ saṃskṛtaṃ lākṣārasasavarṇaṃ phalaṃ prasūte ; doṣāpanayena vā ; yathā malinamādarśatalaṃ nighṛṣṭamiṣṭakācūrṇenodbhāsitabhāsvaratvaṃ saṃskṛtaṃ bhavati /
tatra na tāvadbrahmaṇi guṇādhānaṃ saṃbhavati /
guṇo hi brahmaṇaḥ svabhāvo vā bhinno vā ? svabhāvaścet kathamādheyaḥ, tasya nityavāt /
bhinnatve tu kāryatvena mokṣasyānityatvaprasaṅgaḥ /
na ca bhede dharmadharmibhāvaḥ, gavāśvavat /
bhedābhedaśca vyudastaḥ, virodhāt /
tadanenābhisaṃdhinoktam- #anādheyātiśayabrahmasvarūpatvānmokṣasya#iti /
dvitīyaṃ pakṣaṃ pratikṣipati- #nāpi doṣāpanayanena#iti /
aśuddhiḥ satī darpaṇe nivartate ; na tu brahmaṇi asatī nivartanīyā, nityanivṛttatvādityarthaḥ /
śaṅkate- #svātmadharma eva#iti /
brahmasvabhāva eva mokṣo 'nādyavidyāmalāvṛta upāsanādikriyayātmani saṃskriyamāṇe 'bhivyajyate, na tu kriyate /
etaduktaṃ bhavati- nityaśuddhatvamātmano 'siddham, saṃsārāvasthāyāmavidyāmalinatvāditi /
śaṅkāṃ nirākaroti- #na# /
kutaḥ ? #kriyāśrayatvānupapatteḥ# /
nāvidyā brahmāśrayā, kiṃ tu jīve ; sā tvanirvacanīyetyuktam ; tena nityaśuddhameva brahma /
abhyupetya tvaśuddhiṃ kriyāsaṃskāryatvaṃ dūṣyate /
kriyā hi brahmasamavetā vā brahma saṃskuryāt, yathā nigharṣaṇamiṣṭakācūrṇasaṃyogavibhāgapracayo nirantara ādarśatalasamavetaḥ ; anyasamavetā vā /
na tāvadbrahmadharmaḥ kriyā, tasyāḥ svāśrayavikārahetutvena brahmaṇo nityatvavyāghātāt /
anyāśrayā tu kathamanyasyopakaroti, atiprasaṅgāt /
na hi darpaṇe nighṛṣyamāṇe maṇirviśuddho dṛṣṭaḥ /
#taccāniṣṭam#iti /
tadā bādhanaṃ parāmṛśati /
atra vyabhicāraṃ codayati- #nanu dehāśrayayā#iti /
pariharati- #na dehasaṃhatasya#iti /
anādyanirvācyāvidyopadhānameva brahmaṇo jīva iti ca kṣetrajña iti cācakṣate /
sa ca sthūlasūkṣmaśarīrendriyādisaṃhatastatsaṃghātamadhyapatitastadabhedenāhamitipratyayaviṣayībhūtaḥ ; ataḥ śarīrādisaṃskāraḥ śarīrādidharmo 'pyātmano bhavati, tadabhedādhyavasāyāt ; yathā aṅgarāgadharmaḥ sugandhitā kāminīnāṃ vyapadiśyate /
tenātrāpi yadāśritā kriyā sāṃvyavahārikapramāṇaviṣayīkṛtā tasyaiva saṃskāro nānyasyeti na vyabhicāraḥ /
tattvatastu na kriyā na saṃskāra iti /
sanidarśanaṃ tu śeṣamadhyāsabhāṣye eva kṛtavyākhyānamiti neha vyākhyātam /
#tayoranyaḥ pippalam#iti /
anyo jīvātmā /
pippalaṃ karmaphalam /
#anaśnannanya#iti /
paramātmā /
saṃhatasyaiva bhoktṛtvamāha mantravarṇaḥ- #ātmendriya#iti /
anupahitaśuddhasvabhāvabrahmapradarśanaparau mantrau paṭhati- #eko deva#iti /
śukraṃ dīptimat ; avraṇaṃ duḥkharahitam ; asrāviraṃ avigalitam, avināśīti yāvat /
upasaṃharati- #tasmāt#iti /
nanu mā bhūnnirvartyādikarmatācatuṣṭayī ; pañcamī tu kācit vidhā bhaviṣyati, yayā mokṣasya karmatā ghaṭiṣyata ityata āha- #ato 'nyat#iti /
ebhyaḥ prakārebhyo na prakārāntaramanyadasti, yato mokṣasya kriyānupraveśo bhaviṣyati /
etaduktaṃ bhavati- catasṛṇāṃ vidhānāṃ madhye 'nyatamatayā kriyāphalatvaṃ vyāptam ; sā ca mokṣādvyāvartamānā vyāpakānupalabdhyā mokṣasya kriyāphalatvaṃ vyāvartayatīti /
tatkiṃ mokṣe kriyaiva nāsti ? tathā ca tadarthāni śāstrāṇi tadarthāśca pravṛttayo 'narthakānītyata upasaṃhāravyājenāha- #tasmājjñānamekam#iti /
atha jñānaṃ kriyā mānasī kasmānna vidhigocaraḥ ? kasmācca tasyāḥ phalaṃ nirvartyādiṣvanyatamaṃ na mokṣaḥ ? iti codayati- #nanu jñānam#iti /
pariharati- #na# /
kutaḥ ? #vailakṣaṇyāt# /
ayamarthaḥ-satyam, jñānaṃ mānasī kriyā ; tviyaṃ brahmaṇi phalaṃ janayitumarhati, tasya svayaṃprakāśatayā vidikriyākarmabhāvānupapatterityuktam /
tadetasminvailakṣaṇye sthite eva vailakṣaṇyāntaramāha- #kriyā hi nāma sā#iti /
#yatra#viṣaye #vastusvarūpanirapekṣaiva codyate#- yathā devatāsaṃpradānakahavirgrahaṇe devatāvastusvarūpānapekṣā devatādhyānakriyā ; yathā vā yoṣiti agnivastvanapekṣāgnibuddhiḥ- #yā sā kriyā hi nāma#iti yojanā /
na hi 'yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāttāṃ dhyāyedvaṣaṭkariṣyan' ityasmādvidheḥ prāgdevatādhyānaṃ prāptam /
prāptaṃ tvadhītavedāntasya viditapadatadarthasaṃbandhasyādhigataśabdanyāyatattvasya 'sadeva somyedam' ityādeḥ 'tattvamasi' ityantātsaṃdarbhāt brahmātmabhāvajñānam, śabdapramāṇasāmarthyāt, indriyārthasaṃnikarṣasāmarthyādiva praṇihitamanasaḥ sphītālokamadhyavartikumbhānubhavaḥ /
na hyasau svasāmagrībalalabdhajanmā manujecchayānyathākartumakartuṃ vā śakyaḥ, devatādhyānavat, yenārthavānatra vidhiḥ syāt /
na copāsanā vānubhavaparyantatā vāsya vidhergocaraḥ, tayoranvayavyatirekāvadhṛtasāmarthyayoḥ sākṣātkāre vā anādyavidyāpanaye vā vidhimantareṇa prāptatvena puruṣecchayānyathākartumakartuṃ vā aśakyatvāt /
tasmādbrahmajñānaṃ mānasī kriyāpi na vidhigocaraḥ /
puruṣacittavyāpārādhīnāyāstu kriyāyā vastusvarūpanirapekṣitā kvacidavirodhinī, yathā devatādhyānakriyāyāḥ ; na hyatra vastusvarūpeṇa kaścidvirodhaḥ ; kvacidvastusvarūpavirodhinī, yathā yoṣitpuruṣayoragnibuddhiḥ-ityetāvatā bhedena nidarśanāmithunadvayopanyāsaḥ /
#kriyaiva#ityevakāreṇa vastutantratvamapākaroti /
nanu 'ātmetyevopāsīta' ityādayo vidhayaḥ śrūyante /
na ca te pramattagītāḥ ; tulyaṃ hi sāṃpradāyikam ; tasmādvidheyenātra bhavitavyamityata āha- #tadviṣaye liṅgādaya#iti /
satyaṃ śrūyante liṅgādayaḥ ; na tvamī vidhiviṣayāḥ, tadviṣayatve 'prāmāṇyaprasaṅgāt /
heyopādeyaviṣayo hi vidhiḥ /
sa eva ca heya upādeyo vā, yaṃ puruṣaḥ kartumakartumanyathā vā kartuṃ śaknoti /
tatraiva ca samarthaḥ kartādhikṛto niyojyo bhavati /
na caivaṃbhūtānyātmaśravaṇamananopāsanadarśanānīti viṣayatadanuṣṭhātrorvidhivyāpakayorabhāvādvidherabhāva iti prayuktā api liṅādayaḥ pravartanāyāmasamarthā upala iva kṣurataikṣṇyaṃ kuṇṭhamapramāṇībhavantīti /
#aniyojyaviṣayatvāt#iti ; samartho hi kartādhikārī niyojyaḥ ; asāmarthye tu na kartṛtā ; tato nādhikṛtaḥ, ato na niyojya ityarthaḥ /
yadi virodhābhānna vidhivacanāni, kimarthāni tarhi vacanānyetāni vidhicchāyānīti pṛcchati- #kimarthāni#iti /
na cānarthakāni yuktāni, svādhyāyavidhyadhīnagrahaṇatvānupapatteriti bhāvaḥ /
uttaram- #svābhāvika#iti /
anyataḥ prāptā eva hi śravaṇādayo vidhisarūpairvākyairanūdyante /
na cānuvādo 'pyaprayojanaḥ, pravṛttiviśeṣakaratvāt /
tathāhi- tattadiṣṭāniṣṭaviṣayepsājihāsāpahṛtahṛdayatayā bahirmukho na pratyagātmani manaḥ samādhātumarhati /
ātmaśravaṇādividhisarūpaistu vacanairmanaso viṣayasrotaḥ khilīkṛtya pratyagātmasrota udghāṭyata iti pravṛttiviśeṣakaratā anuvādānāmastīti saprayojanatayā svādhyāyavidhyadhīnagrahaṇatvamupapadyata iti /
yacca coditamātmajñānamanuṣṭhānānaṅgatvādapuruṣārtha iti tadayuktam ; svato 'sya puruṣārthatve siddhe yadanuṣṭhānānaṅgatvaṃ tadbhūṣaṇaṃ na dūṣaṇamityāha- #yadapi#iti /
#anusaṃjvaret#śarīraṃ tapyamānamanutapyeta /
sugamamanyat /
prakṛtamupasaṃharati- #tasmānna pratipatti#iti /
prakṛtisiddhyarthamekadeśimataṃ dūṣayitumanubhāṣate- #yadapi kecidāhuḥ#iti /
dūṣayati- #tanna#iti /
idamatrākūtam-
kāryabodhe yathā ceṣṭā liṅgaṃ harṣādayastathā /
siddhabodher'thavattaivaṃ śāstratvaṃ hitaśāsanāt //
yadi hi padānāṃ kāryābhidhāne tadarthasvārthābhidhāne vā niyamena vṛddhavyavahāre sāmarthyamabadhṛtaṃ bhavet, na bhavedaheyānupādeyabhūtabrahmātmatāparatvamupaniṣadām ; tatrāviditasāmarthyatvātpadānāṃ loke, tatpūrvakatvācca vaidikārthapratīteḥ /
atha tu bhūte 'pyarthe padānāṃ loke śakyaḥ saṃgatigrahaḥ, tata upaniṣadāntatparatvaṃ paurvāparyaparyālocanayāvagamyamānamapahnutya na kāryaparatvaṃ śakyaṃ kalpayitum, śrutahānyaśrutakalpanāprasaṅgāt /
tatra tāvadevamakāryer'the na saṃgatigrahaḥ, yadi tatparaḥ prayogo na loke dṛśyeta, tatpratyayo vā vyutpannasyonnetuṃ na śakyete /
na tāvattatparaḥ prayogo na dṛśyate loke,
kutūhalabhayādinivṛttyarthānāmakāryaparāṇāṃ padasaṃdarbhāṇāṃ prayogasya loke bahulamupalabdheḥ /
tadyathā- ākhaṇḍalādilokapālacakravālādhivasatiḥ siddhavidyādharagandharvāpsaraḥparivāro brahmalokāvatīrṇamandākinīpāthaḥpravāhaprapātadhautakaladhautamayaśilātalo nandanādipramadāvanavihārimaṇimayaśakuntakamanīyaninadamanoharaḥ parvatarājaḥ sumeruriti ; naiṣa bhujaṅgo rajjuriyamityādiḥ /
nāpi bhūtārthabuddhirvyutpannapuruṣavartinī na śakyā samunnetum, harṣāderunnayanahotoḥ saṃbhavāt /
tathā hi- aviditāryajanabhāṣārtho draviḍo nagaragamanodyato rājamārgābhyarṇaṃ devadattamandiramadhyāsīnaḥ pratipannajanakānandanibandhanaputrajanmā vārttāhāreṇa saha nagarasthadevadattābhyāśamāgataḥ paṭavāsopāyanārpaṇapuraḥsaraṃ 'diṣṭyā vardhase devadatta putraste jātaḥ' iti vārttāhāravyāhāraśravaṇasamanantaramupajātaromāñcakañcukaṃ vikasitanayanotpalamatismeramukhamahotpalamavalokya devadattamutpannapramodamanumimīte ; pramodasya ca prāgabhūtasya tadvyāhāraśravaṇasamanantaraṃ prabhavatastaddhetutām ; na cāyamapratipādayan harṣahetumarthaṃ harṣāya kalpata ityanena harṣaheturartha ukta iti pratipadyate ; harṣahetvantarasya cāpratīteḥ putrajanmanaśca taddhetoravagamāttadeva vārttāhāreṇābhyadhāyīti niścinoti /
evaṃ bhayaśokādayo 'pyudāhāryāḥ /
tathā ca prayojanavattayā bhūtārthābhidhānasya prekṣāvatprayogo 'pyupapannaḥ /
evaṃ ca brahmasvarūpajñānasya paramapuruṣārthahetubhāvādanupadiśatāmapi puruṣapravṛttinivṛttī vedāntānāṃ puruṣahitānuśāsanācchāstratvaṃ siddhaṃ bhavati /
tatsiddhametat- vivādādhyāsitāni vacanāni bhūtārthaviṣayāṇi, bhūtārthaviṣayapramājanakatvāt ; yadyadviṣayapramājanakaṃ tattadviṣayaṃ, yathā rūpādiviṣayaṃ cakṣurādi ; tathā caitāni ; tasmāttatheti /
tasmātsuṣṭhūktam- #tanna; aupaniṣadasya puruṣasyānanyaśeṣatvāt#iti /
upanipūrvātsaderviśaraṇārthātkvipyupaniṣatpadaṃ vyutpāditam, upanīya advayaṃ brahma savāsanāmavidyāṃ hinastīti brahmavidyāmāha ; taddhetutvādvedāntā apyupaniṣadaḥ ; tato viditaḥ aupaniṣadaḥ puruṣaḥ /
etadeva vibhajate- #yo 'sāvupaniṣatsveva#iti /
ahaṃpratyayaviṣayādbhinatti- #asaṃsārī#iti /
ata eva kriyārahitatvāccaturvidhadravyavilakṣaṇaḥ /
ataśca caturvidhadravyavilakṣaṇo yadanyaśeṣaḥ /
anyaśeṣaṃ hi bhūtaṃ dravyaṃ cikīrṣitaṃ sadutpattyādyāpyaṃ saṃbhavati, yathā 'yūpaṃ takṣati' ityādi /
yatpunaranyaśeṣaṃ bhūtabhāvyupayogarahitam, yathā 'suvarṇaṃ bhāryam', 'saktūn juhoti' ityādi, na tasyotpattyādyāpyatā /
kasmātpunarasyānanyaśeṣatetyata āha- yataḥ #svaprakaraṇasthaḥ# /
upaniṣadāmanārabhyādhītānāṃ paurvāparyaparyālocanayā puruṣapratipādanaparatvena puruṣasyaiva prādhānyenedaṃ prakaraṇam /
na ca juhvādivadavyabhicaritakratusaṃbandhaḥ puruṣa ityupapāditam /
ataḥ svaprakaraṇasthaḥ so 'yaṃ tathāvidha upaniṣadbhyaḥ pratīyamāno na nāstīti śakyo vaktumityarthaḥ /
syādetat /
mānāntarogocaratvenāgṛhītasaṃgatitayā apadārthasya brahmaṇo vākyārthatvānupapatteḥ kathamupaniṣadarthatetyata āha- #sa eṣa neti netyātmetyātmaśabdāt# /
yadyapi gavādivanmānāntaragocaratvamātmano nāsti, tathāpi prakāśātmana eva satastattadupādhiparihāṇyā śakyaṃ vākyārthatvena nirūpaṇam, hāṭakasyeva kaṭakakuṇḍalādiparihāṇyā /
na hi prakāśaḥ svasaṃvedano na bhāsate ; nāpi tadavacchedakaḥ kāryakaraṇasaṃghātaḥ /
tena 'sa ena neti netyātmā' iti tattadavacchedaparihāṇyā bṛhattvādāpanācca svayaṃprakāśaḥ śakyo vākyāt brahmeti cātmeti ca nirūpayitumityarthaḥ /
athopādhinirāsavadupahitamapyātmarūpaṃ kasmānna nirasyata ityata āha- #ātmanaśca pratyākhyātumaśakyatvāt# /
prakāśo hi sarvasyātmā tadadhiṣṭhānatvācca prapañcavibhramasya /
na cādhiṣṭhānābhāve vibhramo bhavitumarhati ; na hi jātu rajjvabhāve rajjvāṃ bhujaṅga iti vā dhāreti vā vibhramo dṛṣṭapūrvaḥ /
api cātmānaḥ prakāśasya bhāsā prapañcasya prabhā /
tathā ca śrutiḥ 'tameva bhāntamanu bhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti' iti /
na cātmanaḥ prakāśasya pratyākhyāne prapañcaprathā yuktā /
tasmādātmanaḥ pratyākhyānāyogādvedāntebhyaḥ pramāṇāntarāgocarasarvopādhirahitabrahmasvarūpāvagatisiddhirityarthaḥ /
upaniṣatsvevāvagata ityavadhāraṇamamṛṣyamāṇa ākṣipati- #nanvātmā#iti /
sarvajanīnāhaṃpratyayaviṣayo hyātmā kartā bhoktā ca saṃsārī, tatraiva ca laukikaparīkṣakāṇāmātmapadaprayogāt /
ya eva laukikāḥ śabdāḥ, te eva vaidikāḥ,
te eva ca teṣāmarthā ityaupaniṣadamapyātmapadaṃ tatraiva pravartitumarhati, nārthāntare tadviparīte ityarthaḥ /
samādhatte- #na#ahaṃpratyayaviṣaya aupaniṣadaḥ puruṣaḥ /
kutaḥ ? #tatsākṣitvena#-ahaṃpratyayaviṣayo yaḥ kartā kāryakaraṇasaṃghātopahito jīvātmā-tat sākṣitvena, paramātmano 'haṃpratyayaviṣayatvasya #pratyuktatvāt# /
etaduktaṃ bhavati- yadyapi 'anena jīvenātmanā' iti jīvaparamātmanoḥ pāramārthikamaikyam, tathāpi tasyopahitaṃ rūpaṃ jīvaḥ ; śuddhaṃ tu rūpaṃ tasya sākṣi ; tacca mānāntarānadhigatamupaniṣadgocara iti /
etadeva prapañcayati- #na hyahaṃpratyayaviṣaya#iti /
#vidhiśeṣatvaṃ vā netuṃ#na śakyaḥ /
kutaḥ ? #ātmatvādeva# /
na hyātmā anyārthaḥ, anyattu sarvamātmārtham /
tathā ca śrutiḥ 'na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati' iti /
api cātaḥ sarveṣāmātmatvādeva na heyo nāpyupādeyaḥ /
sarvasya hi prapañcajātasya brahmaiva tattvamātmā ; na ca svabhāvo heyaḥ, aśakyahānatvāt ; na copādeyaḥ, upāttatvāt /
tasmāddheyopādeyaviṣayau vidhiniṣedhau na tadviparītamātmatattvaṃ viṣayīkuruta iti sarvasya prapañcajātasyātmaiva tattvamiti /
etadupapādayati- #sarvaṃ hi vinaśyadvikārajātaṃ puruṣāntaṃ vinaśyati# /
ayamarthaḥ- puruṣo hi śrutismṛtītihāsapurāṇatadaviruddhanyāyavyavasthāpitatvātparamārthasan ; prapañcastvanādyavidyopadarśito 'paramārthasan /
yaśca paramārthāsan asau prakṛtiḥ rajjutattvamiva sarvavibhramasya vikārasya /
ata evāsyānirvācyatvenādṛḍhasvabhāvasya vināśaḥ /
puruṣastu paramārthasan ; nāsau kāraṇasahasreṇāpyasan śakyaḥ kartum /
na hi sahasramapi śilpino ghaṭaṃ paṭayitumīśata ityuktam /
tasmādavināśipuruṣānto vikāravināśaḥ śuktirajjutattvānta iva rajatabhujaṅgavināśaḥ /
puruṣa eva hi sarvasya prapañcavikārajātasya tattvam /
na ca puruṣasyāsti vināśo yato 'nantaḥ /
vināśaḥ syādityata āha- #puruṣo hi vināśahetvabhāvāt#iti /
na hi kāraṇāni sahasramapyanyadanyathayitumīśata ityuktam /
atha mā bhūtsvarūpeṇa puruṣo heya upādeyo vā ; tadīyastu kaściddharmo hāsyate, kaściccopādāsyata ityata āha- #vikriyāhetvabhāvācca kūṭasthanityaḥ# /
trividho 'pi dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmalakṣaṇo vikāro nāstītyuktam /
api cātmanaḥ paramārthasato dharmo 'pi paramārthasanniti na tasyātmavadanyathātvaṃ kāraṇaiḥ śakyaṃ kartum /
na ca dharmānyathātvādanyo vikāraḥ /
tadidamuktam- #vikriyāhotvabhāvāt#iti /
sugamamanyat /
yatpunarekadeśinā śāstravidvacanaṃ sākṣitvenānukrāntaṃ tadanyathopapādayati- #yadapi śāstratātparyavidāmanukramāṇam#iti /
'dṛṣṭo hi tasyārthaḥ prayojanavadarthāvabodhanam' iti vaktavye, dharmajijñāsāyāḥ prakṛtatvāddharmasya ca karmatvāt 'karmāvabodhanam' ityuktam /
na tu siddharūpabrahmāvabodhanavyāpāraṃ vedasya vārayati /
na hi somaśarmaṇi prakṛte tadguṇābhidhānaṃ parisaṃcaṣṭe viṣṇuśarmaṇo guṇavattām /
vidhiśāstraṃ vidhīyamānakarmaviṣayam ; pratiṣedhaśāstraṃ ca pratiṣidhyamānakarmaviṣayamityubhayamapi karmāvabodhanaparam /
api ca 'āmnāyasya kriyārthatvāt' iti śāstrakṛdvacanam /
tatrārthagrahaṇaṃ yadyabhidheyavāci tato bhūtārthānāṃ dravyaguṇakarmaṇāmānarthakyamanabhidheyatvaṃ prasajyeta ; na hi te kriyārthā ityata āha- #api cāmnāyasya#iti /
yadyucyeta- na hi kriyārthatvaṃ kriyābhidheyatvam, api tu kriyāprayojanatvam ; dravyaguṇaśabdānāṃ ca kriyārthatvenaiva bhūtadravyaguṇābhidhānam, na svaniṣṭhatayā /
yathāhuḥ śāstravidaḥ 'codanā hi bhūtaṃ bhavantam' ityādi /
etaduktaṃ bhavati, kāryamarthamavagamayantī codanā tadarthaṃ bhūtādikamapyarthaṃ gamayatīti-tatrāha- #pravṛttinivṛttivyatirekeṇa bhūtaṃ cet#iti /
ayamabhisaṃdhiḥ-na tāvatkāryārthā eva svārthe padānāṃ saṃgatigraho nānyārtha ityupapāditaṃ bhūte 'pyarthe vyutpattiṃ darśayadbhiḥ /
nāpi svārthamātraparataiva padānām /
tathā sati na vākyārthapratyayaḥ syāt /
na hi pratyekaṃ svapradhānatayā guṇapradhānabhāvarahitānāmekavākyatā dṛṣṭā /
tasmātpadānāṃ svārthamabhidadhatāmekaprayojanavatpadārthaparatayaikavākyatā /
tathā ca tattadarthāntaraviśiṣṭaikavākyārthapratyaya upapanno bhavati /
yathāhuḥ śāstravidaḥ-
sākṣādyadyapi kurvanti padārthapratipādanam /
varṇāstathāpi naitasminparyavasyanti niṣphale //
vākyārthamitaye teṣāṃ pravṛttau nāntarīyakam /
pāke jvāleva kāṣṭhānāṃ padārthapratipādanam //
iti /
tathā cārthāntarasaṃsargaparatāmātreṇa vākyārthapratyayopapattau na kāryasaṃsargaparatvaniyamaḥ padānām /
evaṃ ca sati kūṭasthanityabrahmarūpaparatve 'pyadoṣa iti /
bhavyaṃ kāryam /
nanu yadbhavyārthaṃ bhūtamupadiśyate na tadbhūtam, bhavyasaṃsargiṇā rūpeṇa tasyāpi bhavyatvādityata āha- #na hi bhūtamupadiśyamānam#iti /
na tādātmyalakṣaṇaḥ saṃsargaḥ ; kiṃ tu kāryeṇa saha prayojanaprayodanilakṣaṇo 'nvayaḥ /
tadviṣayeṇa tu bhāvārthena bhūtārthānāṃ kriyātmatvamityarthaḥ /
śaṅkate- #akriyātve 'pi#iti /
evaṃ cākriyārthakūṭasthanityabrahmopadeśānupapattiriti bhāvaḥ /
pariharati- #naiṣa doṣaḥ ; kriyārthatve 'pi#iti /
na hi kriyārthaṃ bhūtamupadiśyamānamabhūtaṃ bhavati, api tu kriyānivartanayogyaṃ bhūtameva tat /
tathā ca bhūter'the 'vadhṛtaśaktayaḥ śabdāḥ kvacitsvaniṣṭhabhūtaviṣayā dṛśyamānā mṛtvā śīrtvā vā na kathañcitkriyāniṣṭhatāṃ gamayitumucitāḥ /
na hyupahitaṃ śataśo dṛṣṭamapyanupahitaṃ kvaciddṛṣṭamadṛṣṭaṃ bhavati /
tathā ca vartamānāpadeśā astikriyopahitā akāryārthā apyaṭavīvarṇakādayo loke bahulamupalabhyante /
evaṃ kriyāniṣṭhā api saṃbandhamātraparyavasāyinaḥ ; yathā"kasyaiva puruṣaḥ"iti praśne uttaraṃ"rājñaḥ"iti /
tathā prātipadikārthamātraniṣṭhāḥ ; yathā"kīdṛśāstaravaḥ"iti praśne uttaraṃ"phalinaḥ"iti /
na hi pṛcchatā puruṣasya vā tarūṇāṃ vāstitvanāstitve pratipitsite ; kiṃ tu puruṣasya svāmibhedastarūṇāṃ ca prakārabhedaḥ /
praṣṭurapekṣitaṃ cācakṣāṇaḥ svāmibhedameva prakārabhedameva ca prativyakti, na punarastitvam, tasya tenāpratipitsitatvāt /
upapāditā ca bhūte 'pyarthe vyutpattiḥ prayojanavati padānām /
codayati- #yadi nāmopadiṣṭaṃ#bhūtaṅ #kiṃ tava,#upadeṣṭuḥ śroturvā prayojanaṃ #syāt#? tasmādbhūtamapi prayojanavadevopadeṣṭavyaṃ nāprayojanam ; aprayojanaṃ ca brahma, tasyodāsīnasya sarvakriyārahitatvenānupakārakatvāt iti bhāvaḥ /
pariharati- #ucyata#iti /
#anavagatātmavastūpadeśaśca tathaiva#prayojanavāneva #bhavitumarhati# /
apyarthaścakāraḥ /
etaduktaṃ bhavati-yadyapi brahmodāsīnam, tathāpi tadviṣayaṃ śābdajñānamavagatiparyantaṃ vidyā svavirodhinīṃ saṃsāramūlanidānamavidyāmucchindatprayojanavadityarthaḥ /
api ca ye 'pi kāryaparatvaṃ sarveṣāṃ padānāmāsthiṣata, tairapi 'brāhmaṇo na hantavyaḥ', 'na surā pātavyā' ityādīnāṃ na kāryaparatā śakyā āsthātum /
kṛtyupahitamaryādaṃ hi kāryaṃ kṛtyā vyāptaṃ tannivṛttau nivartate, śiṃśapātvamiva vṛkṣatvanivṛttau /
kṛtirhi puruṣaprayatnaḥ ; sa ca viṣayādhīnanirūpaṇaḥ /
viṣayaścāsya sādhyasvabhāvatayā bhāvārtha eva pūrvāparībhūto 'nyotpādānukūlo bhavitumarhati, na dravyaguṇau /
sākṣātkṛtivyāpyo hi kṛterviṣayaḥ ; na ca dravyaguṇayoḥ siddhayorasti kṛtivyāpyatā /
ata eva śāstrakṛdvacaḥ- 'bhāvārthāḥ karmaśabdāstebhyaḥ kriyā pratīyeta' iti /
dravyaguṇaśabdānāṃ naimittikāvasthāyāṃ kāryāvamarśe 'pi, bhāvasya svataḥ dravyaguṇaśabdānāṃ tu bhāvayogātkāryāvamarśa iti bhāvārthebhya evāpūrvāvagatiḥ, na dravyaguṇaśabdebhya iti /
na ca 'dadhnā juhoti', 'saṃtatamāghārayati' ityādiṣu dadhyādīnāṃ kāryaviṣayatā ; tatrāpi hi homaghārabhāvārthaviṣayameva kāryam /
na caitāvatā 'somena yajeta' itivat dadhisāṃtatyādiviśiṣṭahomāghāravidhānāt, 'agnihotraṃ juhoti', 'āghāramāghārayati' iti tadanuvādaḥ /
yadyapyatrāpi bhāvārthaviṣayameva kāryam, tathāpi bhāvārthānubandhatayā dravyaguṇāvaviṣayāvapi vidhīyete /
bhāvārtho hi kārakavyāpāramātratayāviśiṣṭaḥ kārakaviśeṣeṇa dravyādinā viśeṣyata iti dravyādistadanubandhaḥ /
tathā ca bhāvārthe vidhīyamāne sa eva sānubandho vidhīyata iti dravyaguṇāvaviṣayāvapi tadanubandhatayā vihitau bhavataḥ /
evaṃ ca bhāvārthapraṇālikayā dravyādisaṃkrānto vidhirgauravādbibhyatsvaviṣayasya cānyataḥ prāptatayā tadanuvādena tadanubandhībhūtadravyādiparo bhavatīti sarvatra bhāvārthaviṣaya eva vidhiḥ /
etena 'yadāgneyo 'ṣṭākapālo bhavati' ityatra saṃbandhaviṣayo vidhiriti parāstam /
nanu na bhavatyartho vidheyaḥ ; siddhe bhavitari labdharūpasya bhavanaṃ pratyakartṛtvāt ; na khalu gaganaṃ bhavati ; nāpyasiddhe, asiddhasyāniyojyatvāt, gaganakusumavat ; tasmādbhavanena prayojyavyāpāreṇākṣiptaḥ prayojakasya bhāvayiturvyāpāro vidheyaḥ ; sa ca vyāpāro bhāvanā, kṛtiḥ, prayatna iti ; nirviṣayaścāsāvaśakyapratipattiḥ ; ato viṣayāpekṣāyāmāgneyaśabdopasthāpito dravyadevatāsaṃbandha evāsya viṣayaḥ /
nanu vyāpāraviṣayaḥ puruṣaprayatnaḥ kathamavyāpārarūpaṃ saṃbandhaṃ gocarayet ? na hi 'ghaṭaṃ kuru' ityatrāpi sākṣānnāmārthaṃ ghaṭaṃ puruṣaprayatno gocarayati ; api tu daṇḍādi hastādinā vyāpārayati /
tasmādghaṭārthāṃ kṛtiṃ vyāpāraviṣayāmeva pratipadyate, na tu svarūpato ghaṭaviṣayām /
uddeśyatayā tvasyāmasti ghaṭo na tu viṣayatayā /
viṣayatayā tu hastādivyāpāra eva /
ata eva 'āgneyaḥ' ityatrāpi dravyadevatāsaṃbandhākṣipto yajireva kāryaviṣayo vidheyaḥ /
kimuktaṃ bhavati"āgneyo bhavati"iti ? āgneyena yāgena bhāvayediti /
ata eva 'ya evaṃ vidvān paurṇamāsyāṃ yajate', 'ya evaṃ vidvānamāvāsyāṃ yajate' ityanuvādo bhavati 'yadāgneyaḥ' ityādivihitasya yāgaṣaṭkasya /
ata eva ca vihitānūditasya tasyaiva 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' ityādhikārasaṃbandhaḥ /
tasmātsarvatra kṛtipraṇālikayā bhāvārthaviṣaya eva vidhirityekāntaḥ /
tathā ca 'na hanyāt', 'na pibet' ityādiṣu yadi kāryamabhyupeyeta, tatastadvyāpikā kṛtirabhyupetavyā, tadvyāpakaśca bhāvārtho viṣayaḥ /
evaṃ ca prajāpativratanyāyena paryudāsavṛttyāhananāpānasaṃkalpalakṣaṇayā tadviṣayo vidhiḥ syāt /
tathā ca prasajyapratiṣedho dattajalāñjaliḥ prasajyeta /
na ca sati saṃbhave lakṣaṇā nyāyyā /
'nekṣetodyantam' ityādau tu 'tasya vratam' ityadhikārātprasajyapratiṣedhāsaṃbhavena paryudāsavṛttyānīkṣaṇasaṃkalpalakṣaṇā yuktā /
tasmāt 'na hanyāt', 'na pibet' ityādiṣu prasajyapratiṣedheṣu bhāvārthābhāvāttadvyāptāyāḥ kṛterabhāvaḥ ; tadabhāve ca tadvyāptasya kāryasyābhāva iti na kāryaparatvaniyamaḥ sarvatra vākye ityāha- #brahmaṇo na hantavya ityevamādyā#iti /
nanu kasmānnivṛttireva kāryaṃ na bhavati, tatsādhanaṃ vetyata āha- #na ca sā kriyā#iti /
kriyāśabdaḥ kāryavacanaḥ /
etadeva vibhajate- #akriyārthānām#iti /
syādetat /
vidhivibhaktiśravaṇātkāryaṃ tāvadatra pratīyate ; tacca na bhāvārthamantareṇa ; na ca rāgataḥ pravṛttasya hananapānādāvakasmādaudāsīnyamupapadyate vinā vidhārakaprayatnam ; tasmātsa eva pravṛttyunmukhānāṃ manovāgdehānāṃ vidhārakaḥ prayatno niṣedhavidhigocaraḥ kriyeti nākriyāparamasti vākyaṃ kiñcidapīti āha- #na ca hananakriyānivṛttyaudāsīnyavyatirekeṇa nañaḥ śakyamaprāptakriyārthatvaṃ kalpayitum# /
kena hetunā na śakyamityata āha- #svabhāvaprāptahantyarthānurāgeṇa#nañaḥ /
ayamarthaḥ- hananapānaparo hi vidhipratyayaḥ pratīyamānaste eva vidhatte ityutsargaḥ /
na caite śakye vidhātum, rāgataḥ prāptatvāt /
na cātra nañaḥ prasajyapratiṣedho vidheyaḥ. tasyāpyaudāsīnyarūpasya siddhatayā prāptatvāt /
na ca vidhārakaḥ prayatnaḥ, tasyāśrutatvena lakṣyamāṇatvāt, sati saṃbhave ca lakṣaṇāyā anyāyyatvāt, vidhivibhakteśca rāgataḥ prāptapravṛttyanuvādakatvena vidhiviṣayatvāyogāt /
tasmādyatpibeddhanyādvetyanūdya tanneti niṣidhyate, tadabhāvo jñāpyate ; na tu nañartho vidhīyate /
abhāvaśca svavirodhibhāvanirūpaṇatayā bhāvacchāyānupātīti siddhe siddhavat, sādhye ca sādhyavadbhāsata iti sādhyaviṣayo nañarthaḥ sādhyavadbhāsata iti nañarthaḥ kārya iti bhramaḥ /
tadidamāha- #nañaścaiṣa svabhāva#iti /
nanu bodhayatu svasaṃbandhino 'bhāvaṃ nañ ; pravṛttyunmukhānāṃ tu manovāgdehānāṃ kuto 'kasmānnivṛttirityata āha- #abhāvabuddhiścaudāsīnya#paripālana #kāraṇam# /
ayamabhiprāyaḥ- 'jvaritaḥ pathyamaśnīyāt', 'na sarpāyāṅguliṃ dadyāt'
ityādivacanaśravaṇasamanantaraṃ prayojyavṛddhasya pathyāśane pravṛttiṃ bhujaṅgāṅgulidānonmukhasya ca tato nivṛttimupalabhya bālo vyutpitsuḥ prayojyavṛddhasya pravṛttinivṛttihetū icchādveṣāvanumimīte /
tathā hi- icchādveṣahetuke vṛddhasya pravṛttinivṛttī, svatantrapravṛttinivṛttitvāt, madīyasvatantrapravṛttinivṛttivat /
kartavyataikārthasamaveteṣṭāniṣṭasādhanabhāvāvagamapūrvakau cāsyecchādveṣau, pravṛttinivṛttihetubhūtecchādveṣatvāt, matpravṛttihetubhūtecchādveṣavat /
na jātu mama śabdatadvyāpārapuruṣāśayatraikālyānavicchannabhāvanāpūrvapratyayapūrvāvicchādveṣāvabhūtām ; api tu bhūyo bhūyaḥ svagatamālocayata uktakāraṇapūrvāveva pratyavabhāsete /
tasmādvṛddhasya svatantrapravṛttinivṛttī icchādveṣabhedau ca kartavyataikārthasamaveteṣṭāniṣṭasādhanabhāvāvagamapūrvāvityānupūrvyā siddhaḥ kāryakāraṇābhāva itīṣṭāniṣṭasādhanatāvagamātprayojyavṛddhapravṛttinivṛttī iti siddham /
sa cāvagamaḥ prāgabhūtaḥ śabdaśravaṇānantaramupajāyamānaḥ śabdaśravaṇahetuka iti pravartakeṣu vākyeṣu 'yajeta' ityādiṣu śabda eva kartavyamiṣṭasādhanaṃ vyāpāramavagamayaṃstasyeṣṭasādhanatāṃ kartavyatāṃ cāvagamayati ; ananyalabhyatvādubhayoḥ, anantyalabhyasya ca śabdārthatvāt /
yatra tu kartavyatānyata eva labhyate, yathā 'hanyāt', 'na pibet' ityādiṣu, hananapānapravṛttyo rāgataḥ pratilambhāt, tatra tadanuvādena nañsamabhivyāhṛtā liṅādivibhaktiranyato 'prāptamanayoranarthahetubhāvamātramavagamayati /
pratyakṣaṃ hi tayoriṣṭasādhanabhāvo 'vagamyate, anyathā rāgaviṣayatvāyogāt /
tasmādrāgādiprāptakartavyatānuvādenānarthasādhanatāprajñāpanaparam 'na hanyāt', 'na pibet' ityādivākyam, na tu kartavyatāparamiti suṣṭhūktamakāryaniṣṭhatvaṃ niṣedhānām /
niṣedhyānāṃ cānarthasādhanatābuddhireva niṣedhyābhāvabuddhiḥ /
tayā khalvayaṃ cetana āpātato ramaṇīyatāṃ paśyannapyāyatimālocya pravṛttyabhāvaṃ nivṛttimavabudhya nivartate /
audāsīnyamātmano 'vasthāpayatīti yāvat /
syādetat /
abhāvabuddhiścedaudāsīnyasthāpanākāraṇam, yāvadaudāsīnyamanuvarteta ; na cānuvartate ; na hyudāsīno 'pi viṣayāntaravyāsaktacittastadabhāvabuddhimān ; na cāvasthāpakakāraṇābhāve kāryāvasthānaṃ dṛṣṭam ; na hi stambhāvapāte prāsādo 'vatiṣṭhate /
ata āha- #sā ca dagdhendhanāgnivatsvayamevopaśāmyati# /
tāvadeva khalvayaṃ pravṛttyunmukho na yāvadasyānarthahetubhāvamadhigacchati /
anarthahetutvādhigamo 'sya samūloddhāraṃ pravṛttimuddhṛtya dagdhendhanāgnivatsvayamevopaśāmyati /
etaduktaṃ bhavati- yathā prāsādāvasthānakāraṇaṃ stambho naivamaudāsīnyāvasthānakāraṇamabhāvabuddhiḥ ; api tvāgantukādvināśahetostrāṇenāvasthānakāraṇam, yathā kamaṭhapṛṣṭhaniṣṭhuraḥ kavacaḥ śāstraprahāratrāṇena rājanyajīvāvasthānahetuḥ /
na ca kavacāpagame ca asati ca śastraprahāre, rājanyajīvanāśa iti /
upasaṃharati- #tasmātprasaktakriyānivṛttyaudāsīnyameva#iti /
audāsīnyamajānato 'pyastīti prasaktakriyānivṛttyopalakṣya viśinaṣṭi /
tatkimakriyārthatvenānarthakyamāśaṅkya kriyārthatvopavarṇanaṃ jaiminīyamasamañjasamevetyupasaṃhāravyājena pariharati- #tasmātpuruṣārtha#iti /
puruṣārthānupayogyupākhyānādiviṣayāvakriyārthatayā kriyārthatayā ca pūrvottarapakṣau ; na tūpaniṣadviṣayau, upaniṣadāṃ svayaṃ puruṣārtharūpabrahmāvagatamaparyanasānādityarthaḥ /
#yadapi#aupaniṣadātmajñānamapuruṣārthaṃ manyamānena #uktam-kartavyavidhyanupraveśamantareṇa#iti, atra nigūḍhābhisaṃdhiḥ pūrvoktaṃ parihāraṃ smārayati- #tatparihṛtam#iti /
atrākṣeptā svoktamarthaṃ smārayati- #nanu śrutabrahmaṇo 'pi#iti /
nigūḍhamabhisaṃdhiṃ samādhātodghāṭayati- #atrocyate-nāvagatabrahmātmabhāvasya#iti /
satyaṃ na brahmajñānamātraṃ sāṃsārikadharmanivṛttikāraṇam, api tu sākṣātkāraparyantam /
brahmasākṣātkāraścāntaḥkaraṇavṛttibhedaḥ śravaṇamananādijanitasaṃskārasacivamanojanmā, ṣaḍjādibhedasākṣātkāra iva gāndharvaśāstraśravaṇābhyāsasaṃskṛtamanoyoniḥ /
sa ca nikhilaprapañcamahendrajālasākṣātkāraṃ samūlamunmūlayannātmānamapi prapañcatvāviśeṣādunmūlayatītyupapāditamadhastāt /
tasmādrajjusvarūpakathanatulyataivātreti siddham /
atra ca vedapramāṇamūlatayā #vedapramāṇajanita#ityuktam /
atraiva sukhaduḥkhānutpādabhedena nidarśanadvayamāha- #na hi dhanina#iti /
śrutimatrodāharati- #taduktam#iti /
codayati- #śarīre patite#iti /
pariharati- #na; saśarīratvasya#iti /
yadi vāstavaṃ saśarīratvaṃ bhavet, na jīvatastannivarteta ; mithyājñānanimittaṃ tu tat ; taccotpannatattvajñānena jīvatāpi śakyaṃ nivartayitum /
yatpunaraśarīratvaṃ tadasya svabhāva iti na śakyaṃ nivartayitum, svabhāvahānena bhāvavināśaprasaṅgādityāha- #nityamaśarīratvam#iti /
syādetat /
na mithyājñānanimittaṃ saśarīratvam api tu dharmādharmanimittam ; tacca svakāraṇadharmādharmanivṛttimantareṇa na nivartate ; tannivṛttau ca prāyaṇameveti na jīvato 'śarīratvamiti śaṅkate- #tatkṛta#iti /
tat ityātmānaṃ parāmṛśati /
nirākaroti- #na ; śarīrasaṃbandhasya#iti /
na tāvadātmā sākṣāddharmādharmau kartumarhati, vāgbuddhiśarīrārambhajanitau hi tau nāsati śarīrasaṃbandhe bhavataḥ ; tābhyāṃ tu śarīrasaṃbandhaṃ rocayamāno vyaktaṃ parasparāśrayatvaṃ doṣamāvahati ; tadidamāha- #śarīrasaṃbandhasya#iti /
yadyucyeta satyamasti parasparāśrayatvam, na tveṣa doṣaḥ, anāditvāt, bījāṅkuravat ityata āha- #andhaparamparaiṣānāditvakalpanā# /
yattu manyate-neyamandhaparamparātulyā anāditā ; na hi yato dharmādharmabhedādya ātmaśarīrasaṃbandhabhedastata eva śarīrasaṃbandhāt sa dharmādharmabhedaḥ ; kiṃ tveṣa pūrvasmādātmaśarīrasaṃbandhātpūrvadharmādharmabhedajanmanaḥ ; eva tvātmaśarīrasaṃbandho 'nyasmāddharmādharmabhedāt -iti, taṃ pratyāha- #kriyāsamavāyābhāvāt#iti /
śaṅkate- #saṃnidhānamātreṇa#iti /
pariharati- #na#iti /
#upārjanaṃ#svīkaraṇam /
na tviyaṃ vidhātmanītyāha- #na#
#tvātmana#iti /
ye tu dehādāvātmābhimāno na mithyā, api tu gauṇaḥ, māṇavakādāviva siṃhābhimāna iti manyante, tanmatamupanyasya dūṣayati- #atrāhuḥ#iti /
prasiddho vastubhedo yasya puruṣasya sa tathoktaḥ /
upapāditaṃ caitadasmābhiradhyāsabhāṣya iti nehopapādyate /
yathā mandāndhakāre sthāṇurayamityagṛhyamāṇaviśeṣe vastuni puruṣāt sāṃśayikau puruṣaśabdapratyayau sthāṇuviṣayau ; tatra hi puruṣatvamaniyatamapi samāropitameva /
evaṃ saṃśaye samāropitamaniścitamudāhṛtya viparyayajñāne niścitamudāharati- #yathā vā śuktikāyām#iti /
śuklabhāsvarasya dravyasya puraḥsthitasya sati śuktikārajatasādhāraṇye yāvadatra rajataviniścayo bhavati tāvatkasmācchuktiviniścaya eva na bhavati ? saṃśayo vā dvedhā yuktaḥ ; samānadharmadharmiṇo darśanāt upalabghyanupalabdhyavyavasthātaḥ ; viśeṣadvayasmṛteśca saṃskāronmeṣahetoḥ sādṛśyasya dviṣṭhatvenobhayatra tulyametaditi /
ata uktam- #akasmāt#iti /
anena dṛṣṭasya hetoḥ samānatve 'pyadṛṣṭaṃ heturuktam ; tacca kāryadarśanonneyatvenāsādhāraṇamiti bhāvaḥ /
#ātmānātmavivekinām#iti /
śravaṇamananakuśalatāmātreṇa paṇḍitānām ; anutpannatattvasākṣātkārāṇāmiti yāvat /
taduktam- #paśvādibhiścāviśeṣāt#iti /
śeṣamatirohitārtham /
jīvato viduṣo 'śarīratve ca śrutismṛtī udāharati- #tathā ca#iti /
subodham /
prakṛtamupasaṃharati- #tasmānnāvagatabrahmātmabhāvasya#iti /
nanūktaṃ yadi jīvasya brahmātmatvāvagatireva sāṃsārikadharmanivṛttihetuḥ, hanta mananādividhānānarthakyam ; tasmātpratipattividhiparā vedāntā iti, tadanubhāṣya dūṣayati- #yatpunaruktaṃ śravaṇātparācīnayoḥ#iti /
manananididhyāsanayorapi na vidhiḥ, tayoranvayavyatirekasiddhasākṣātkāraphalayorvidhisarūpairvacanairanuvādāt ; tadidamuktam- #avagatyarthatvāt#iti /
brahmasākṣātkāro 'vagatiḥ ; tadarthatvaṃ manananididhyāsanayoranvayavyatirekasiddhamityarthaḥ /
atha kasmānmananādividhireva na bhavatītyata āha- #yadi hyavagatam#iti /
na tāvanmanananididhyāsane pradhānakarmaṇī apūrvaviṣaye amṛtatvaphale ityuktamadhastāt /
ato guṇakarmatvamanayoravaghātaprokṣaṇādivatpariśiṣyate ; tadapyayuktam, anyatropayuktopayokṣyamāṇatvābhāvādātmanaḥ ; viśeṣatastvaupaniṣadasya karmānuṣṭhānavirodhāt- ityarthaḥ /
prakṛtamupasaṃharati- #tasmāt#iti /
evaṃ ca siddharūpabrahmaparatve upaniṣadām, brahmaṇaḥ śāstrārthasya dharmādanyatvāt, bhinnaviṣayatvena śāstrabhedāt, 'athāto brahmajijñāsā' ityasya śāstrārambhatvamupapadyata ityāha- #evaṃ ca sati#iti /
itarathā tu dharmajijñāsaiveti na śāstrāntaramiti na śāstrāntarārambhatvaṃ syādityāha- #pratipattividhiparatva#iti /
na kevalaṃ siddharūpatvādbrahmātmaikyasya dharmādanyatvam, api tu tadvirodhādapītyupasaṃhāravyājenāha- #tasmādahaṃ brahmāsmi#iti /
#iti#karaṇena jñānaṃ parāmṛśati /
vidhayo hi dharme pramāṇam /
te ca sādhyasādhanetikartavyatābhedādhiṣṭhānā dharmotpādinaśca tadadhiṣṭhānā na brahmātmaikye sati prabhavanti, virodhāt ityarthaḥ /
na kevalaṃ dharmapramāṇasya śāstrasyeyaṃ gatiḥ, api tu sarveṣāṃ pramāṇānāmityāha- #sarvāṇi cetarāṇi pramāṇāni#iti /
kutaḥ ? #na hi#iti /
advaite hi viṣayaviṣayibhāvo nāsti ; na ca kartṛtvam, kāryābhāvāt ; na ca kāraṇatvam, ata eva /
tadidamuktam- #apramātṛkāṇi ca#iti cakāreṇa /
atraiva brahmavidāṃ gāthā udāharati- #api cāhuḥ#iti /
putradārādiṣvātmābhimāno gauṇaḥ /
yathā svaduḥkhena duḥkhī, yathā svasukhena sukhī, tathā putrādigatenāpīti so 'yaṃ gauṇaḥ /
na tvekatvābhimānaḥ, bhedasyānubhavasiddhatvāt /
tasmāt 'gaurvāhīkaḥ' itivadgauṇaḥ /
dehendriyādiṣu tvabhedānubhavānna gauṇa ātmābhimānaḥ ; kiṃ tu śuktau rajatajñānavanmithyā /
tadevaṃ dvividho 'yamātmābhimāno lokayātrāṃ vahati /
tadasattve tu na lokayātrā, nāpi brahmātmaikatvānubhavaḥ, tadupāyasya śravaṇamananāderabhāvāt /
tadidamāha- #putradehādibādhanāt# /
gauṇātmano 'sattve putrakalatrādibādhanam ; mamakārābhāva iti yāvat /
mithyātmano 'sattve dehendriyādibādhanaṃ śravaṇādibādhanaṃ ca /
tataśca na kevalaṃ lokayātrāsamucchedaḥ ; #sadbrahmāhamityevaṃ bodhi#bodhaśīlaṃ yat #kāryam#, advaitasākṣātkāra iti yāvat, tadapi #kathaṃ bhavet ?#kutastadasaṃbhava ityata āha- #anveṣṭavyātmavijñānātprākpramātṛtvamātmanaḥ# /
upalakṣaṇaṃ caitat ; pramāprameyapramāṇavibhāga ityapi draṣṭavyam /
etaduktaṃ bhavati- eṣa hi vibhāgo 'dvaitasākṣātkārakāraṇam, tato niyamena prāgbhāvāt ; tena tadabhāve kāryaṃ notpadyata iti /
na ca pramāturātmano 'nveṣṭavya ātmānya ityāha- #anviṣṭaḥ syātpramātaiva pāpmadoṣādivarjitaḥ# /
uktaṃ hi grīvāsthagraiveyakanidarśanam /
syādetat /
apramāṇātkathaṃ pāramārthikādvaitānubhavotpattirityata āha- #dehātmapratyayo yadvatpramāṇatvena kalpitaḥ /
laukikaṃ tadvadevedaṃ pramāṇaṃ tu# /
asyāvadhimāha- #ā ātmaniścayāt#; ā brahmasvarūpasākṣātkārādityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati- pāramārthikaprapañcavādibhirapi dehādiṣvātmābhimāno mithyeti vaktavyam, pramāṇabādhitatvāt /
tasya ca samastapramāṇakāraṇatvaṃ bhāvikalokayātrāvāhitvaṃ cābhyupeyam /
seyamasmākamapyadvaitasākṣātkāre vidhā bhaviṣyati /
na cāyamadvaitasākṣātkāro 'pyantaḥkaraṇavṛttibheda ekāntataḥ paramārthaḥ /
yastu sākṣātkāro bhāvikaḥ, nāsau kāryaḥ, tasya brahmasvarūpatvāt /
avidyā tu yadyavidyāmucchindyājjanayedvā, na tatra kācidanupapattiḥ /
tathā ca śrutiḥ-
vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha /
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute //
iti /
tasmātsarvamavadātam //
#iti catuḥsūtrī samāptā# /
evaṃ 'kāryānvayaṃ vinā siddharūpe brahmaṇi mānatā /
puruṣārthe svayaṃ tāvadvedāntānāṃ prasādhitā //
' brahmajijñāsāṃ pratijñāya 'janmādyasya yataḥ' ityādinā 'tattu samanvayāt' ityantena sūtrasaṃdarbheṇa sarvaśaktau jagadutpattisthitivināśakāraṇe prāmāṇyaṃ vedāntānāmupapāditam /
tacca brahmaṇīti paramārthataḥ /
tvadyāpi brahmaṇyeveti vyutpāditam /
tadtra saṃdihyate- tajjagadupādānakāraṇaṃ kiṃ cetanamutācetanamiti /
atra ca vipratipatteḥ pravādīnāṃ viśeṣānupalambhe sati saṃśayaḥ /
tatra ca pradhānamacetanaṃ jagadupādānakāraṇamanumānasiddhamanuvadantyupaniṣada iti sāṃkhyāḥ /
jīvāṇuvyatiriktacetaneśvaranimittādhiṣṭhitāścaturvidhāḥ paramāṇavo jagadupādānakāraṇamanumitamanuvadantīti kāṇādāḥ /
ādigrahaṇenābhāvopādānatvādi grahītavyam /
anirvacanīyānādyavidyāśaktimañcetanopādānaṃ jagadāgamikamiti brahmavidaḥ /
etāsāṃ ca vipratipattīnāmanumānavākyānumānavākyatadābhāsā bījam /
tadevaṃ vipratipatteḥ saṃśaye kiṃ tāvatprāptam /
tatra jñānakriyāśaktyabhāvadbrahmaṇo 'pariṇāminaḥ /
na sarvaśaktivijñāne pradhāne tvasti saṃbhavaḥ //
jñānakriyāśaktī khalu jñānakriyākāryadarśanonneyasadbhāve /
na ca jñānakriye cidātmani staḥ, tasyāpariṇāmitvādekatvācca /
triguṇe tu pradhāne pariṇāmini saṃbhavataḥ /
yadyapi ca sāmyāvasthāyāṃ pradhāne samudācaradvṛttinī kriyājñāne na staḥ, tathāpyavyaktena śaktyātmanā rūpeṇa saṃbhavata eva /
tathā ca pradhānameva sarvajñaṃ ca sarvaśakti ca /
na tu brahma /
svarūpacaitanyaṃ tvasyāvṛttitamanupayogi jīvātmanāmivāsmākam /
na ca svarūpacaitanye kartṛtvam, akāryatvāttasya /
kāryatve vā na sarvadā sarvajñatā /
bhogāpargalakṣaṇapuruṣārthadvayaprayuktānādipradhānapuruṣasaṃyoganimittastu mahadahaṅkārādikrameṇācetanasyāpi cetanānadhiṣṭhitasya pradhānasya pariṇāmaḥ sargaḥ /
dṛṣṭaṃ cācetanaṃ cetanānadhiṣṭhitaṃ puruṣārthe pravartamānam /
yathā vatsavivṛddhyarthamacetanaṃ kṣīraṃ pravartate /
'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya' ityādyāśca śrutayo 'cetane 'pi cetanavadupacārātsvakāryonmukhamādarśayanti, yathā kūlaṃ pipatiṣatīti /
'yatprāye śrūyate yacca tattādṛgavagamyate /
bhāktaprāye śrutamidamato bhīktaṃ pratīyate //
' api cāhurvṛddhāḥ- yathāgryaprāye likhitaṃ dṛṣṭvā vadanti bhavedayamagryaḥ iti, tathedapi 'tā āpa aikṣanta' tatteja aikṣata ityādyupacāraprāye kṣutam tadaikṣata ityaupacārikameva vijñeyam /
anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi iti ca pradhānasya jīvātmatvaṃ jīvārthakāritayāha /
yathā hi bhadraseno rājārthakārī rājñā bhadraseno mamātmetyupacaryate, evaṃ tattvamasi ityādyāḥ śrutayo bhāktāḥ saṃpattyarthā vā draṣṭavyāḥ /
svamapīto bhavati iti ca niruktaṃ jīvasya pradhāne svakīye 'pyayaṃ suṣuptāvasthāyāṃ brūte /
pradhānāṃśatamaḥsamudrake hi jīvonidrāṇastamasīva magno bhavati /
yathāhuḥ- abhāvapratyayālambanā vṛttirnidrā iti /
vṛttīnāmanyāsāṃ pramāṇādīnāmabhāvastasya pratyayakāraṇaṃ tamastadālambamā nidrā jīvasya vṛttirityarthaḥ /
tathā sarvajñaṃ prastutya śvetāśvataramantrro 'pi - sakārāṇāṃ karaṇādhipādhipa- iti prādhānābhiprāyaḥ /
pradhānasyaiva sarvajñatvaṃ pratipāditamadastāt /
tasmādacetanaṃ pradhānaṃ jagadupādānamanuvadanti śrutaya iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
evaṃ kāṇādādimate 'pi kathañcidyojananīyāḥ śrutayaḥ /
akṣarārthastu #pradhānakāraṇapakṣe 'pīti pradhānasyāpīti# /
apikārāvevakārārthau /
syādetat /
sattvasaṃpattyā cedasya sarvajñatātha tamaḥsaṃpattyāsarvajñataivāsya kasmānna bhavatītyāha- #tena ca sattvadharmeṇa jñāneneti# /
sattvaṃ hi prakāśaśīlaṃ niratiśayotkarṣaṃ sarvajñatābījam /
tathāhuḥ niratiśayaṃ sarvajñatābījaṃ iti /
yatkhalu sātiśayaṃ tatkvacinniratiśayaṃ dṛṣṭaṃ, yathā kuvalāmalakabilveṣu, sātiśayaṃ mahattvaṃ vyomni paramamahati niratiśayam /
evaṃ jñānamapyekadvibahuviṣayatayā sātiśayamityanenāpi kvacinniratiśayena bhavitavyam /
idameva cāsya niratiśayatvaṃ yadviditasamastaveditavyam /
tadidaṃ sarvajñatvaṃ sattvasya niratiśayotkarṣatve saṃbhavati /
etaduktaṃ bhavati- yadyapi rajastamasī api staḥ tathāpi puruṣārtaprayuktaguṇavaiṣamyātiśayātsattvasya niratiśayotkarṣe sārvajñyaṃ kāryamutpadyata iti pradhānavasthāyāmapi tanmātraṃ vivakṣitvāvivakṣitvā ca tamaḥkāryaṃ pradhānaṃ sarvajñamupacaryata iti /
apibhyāmavadhāraṇasya vyavacchedyamāha- #na kevalasyeti# /
nahi kiñcidekaṃ kāryaṃ janayedapi tu bahūni /
cidātmā caikaḥ, pradhānaṃ tu triguṇamiti tata eva kāryamutpattimarhati, na cidītmana ityarthaḥ /
tavāpi ca yogyatāmātreṇaiva cidātmanaḥ rvajñatābhyupagamo na kāryayogādityāha- #tvayāpīti# /
na kevalasyākāryakāraṇasyetyetatsihāvalokena prapañcayati- #prāgutpatteriti /
api ca pradhānasyeti# /
castvarthaḥ /
evaṃ prāpta ucyate- #īkṣaternāśabdam# /
nāmarūpaprapañcalakṣaṇakāryadarśanādetatkāraṇamātravaditi sāmānyakalpamāyāmiti pramāṇaṃ, na tu tadacetanaṃ cetanamiti vā viśeṣakalpanāyāmastyanumānamityupariṣṭātpravedayiṣyate /
tasmānnāmarūpaprapañcakāraṇabhedapramāyāmāmnāya eva bhagavānupāsanīyaḥ /
tadevamāmnāyaikasamadhigamanīye jagatkāraṇaṃ 'paurvāparyaparāmarśādyadāmnāyo 'ñjasā vadet /
jagadbījaṃ tadeveṣṭaṃ cetane ca sa āñjasaḥ //
teṣu teṣu khalvāmnāyapradeśeṣu tadaikṣata ityevañjātīyakairvākyairīkṣituḥ kāraṇajjagajjanmākhyāyata iti /
na ca pradhānaparamāṇvāderacetanasyekṣitṛtvamāñjasam /
sattvāṃśenekṣitṛ pradhānaṃ, tasya prakāśakatvāditi cenna /
tasya jāḍyena tattvānupapatteḥ /
kastarhi rajatastamobhyāṃ sattvasya viśeṣaḥ /
svacchatāṣa /
svacchaṃ hi sattvam /
asvacche ca rajastamasī /
svacchasya ca caitanyabimbodgrahitayā prakāśakatvavyapadeśe netarayoḥ, asvacchatayā tadgrāhikatvābāvāt /
pārthivatve tulya iva maṇerbimbodgrāhitā na loṣṭādīnām /
brahmaṇastvīkṣitṛtvamāñjasaṃ, tasyāmnāyato nityajñānasvabhāvatvaviniścāt /
nanvata evāsya nekṣitṛtvaṃ, nityasya jñānasvabhāvabhūtasyekṣaṇasyākriyātvena brahmaṇastatprati nimittabhāvābhāvāt /
akriyānimittasya ca kārakatvanivṛttau tadvyāptasya tadviśeṣasya kartṛtvasya nivṛtteḥ /
satyaṃ, brahmasvabhāvaścaitanyaṃ nityatayā na kriyā, tasya tvanavacchinnasya tattadviṣayopadhānamedāvacchedena kalpitabhedasyānityatvaṃ kīryatvaṃ copapadyate /
tathā caivaṃlakṣaṇa īkṣaṇe sarvaviṣaye brahmaṇaḥ svātantryalakṣaṇaṃ kartṛtvamupapannam /
yadyapi ca kūṭasthanityasyāpariṇāmina audāsīnyamasya vāstavaṃ tathāpyanādyanirvacanīyavidyāvacchinnasya vyāpāravattvabhavabhāsata iti kartṛtvopapattiḥ /
parairapi ca cicchekte- kūṭasthanityāyā vṛttīḥ prati kartṛtvamīdṛśamevābhyupeyaṃ, caitanyasāmānyādhikaraṇyena jñātṛtvopalabdheḥ /
nahi prādhānikānyantarbahiḥkaraṇāni trayodaśa sattvaguṇapradhānānyapi svayamevācetanāni, tadvṛttayā svaṃ vā paraṃ vā veditumutsahante /
no khalvandhāḥ sahasramapi pānthāḥ panthānaṃ vidanti /
cakṣuṣmatā caikena cedvedyate, sa eva tarhi mārgadarśī svatantraḥ kartā netā teṣām /
evaṃ buddhisattvasya svayamacetanasya citibimbasaṃkrāntyā cedāpannaṃ caitanyasya jñātṛtvaṃ, citireva jñātrī svatantrā, nāntarbahiṣkaraṇānyandhasahasrapratimānyasvasantrāṇi /
na cāsyaściteḥ asti vyāpārayogaḥ /
na ca tadayoge 'pyajñātṛtvaṃ, vyāpāravatāmapi jaḍānāmajñatvāt /
tasmādantaḥkaraṇavartinaṃ vyāpāramāropya citiśaktau kartṛtvābhimānaḥ /
antaḥkaraṇe vā caitanyamāropya tasya jñātṛtvābhimānaḥ /
sarvathā bhavanmateṣaḍapi nedaṃ svābhāvikaṃ kvacidapi jñātṛtvaṃ, api tu sāṃvyavahārārikameveti paramārthaḥ /
nityasyātmano jñānaṃ pariṇāma iti ca bhedābhedapakṣamapākurvadbhirapāstam /
kūṭasthasya nityasyātmano 'vyāpāravata eva bhinnaṃ jñānaṃ dharma iti copariṣṭādapākariṣyate /
tasmādvastuto 'navacchinnaṃ caitanyaṃ tattvānyatvābhyāmanirvacanīyāvyākṛtavyācikīrṣitanāmarūpaviṣayāvacchinnaṃ sajjñānaṃ kāryaṃ, tasya kartā īśvaro jñātā sarvajñaḥ sarvaśaktiriti siddham /
tathā ca śrutiḥ- tapasā cīyate brahma tato 'nnamabhijāyate /
annātprāṇo manaḥ satyaṃ lokāḥ karmasu cāmṛtam //
yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ /
tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate //
iti /
tapasā jñānena avyākṛtanāmarūpaviṣayeṇa cīyate tadvyācikīrṣavadbhavati, yathā kuvindādiravyākṛtaṃ paṭādi buddhāvālikhya cikīrṣati /
ekadharmavān dvitīyadharmopajananena upacita ucyate /
vyācikīrṣāyāṃ copacaye sati tato nāmarūpamannamadanīyaṃ sādhāraṇaṃ saṃsāriṇāṃ vyācikīrṣitamabhijāyate /
tasmādavyākṛtādvyācikīrṣitādannātprāṇo hiraṇyagarbho brahmaṇo jñānakriyāśaktyadhiṣṭhānaṃ jagatsūtrātmā sādhāraṇe jāyate, yathāvyākṛtāt vyacikīrṣitātpaṭādavāntarakāryaṃ dvitantukādi /
tasmācca prāṇānmana ākhyaṃ saṃkalpavikalpādivyākaraṇātmakaṃ jāyate /
tato vyākaraṇātmakānmanasaḥ satyaśabdavācyānyākāśādīni jāyante /
tebhyaśca satyākhyebhyo 'nukrameṇa lokāḥ bhūrādayaḥ teṣu manuṣṭādiprāṇino varṇāśramakrameṇa karmāṇi dharmādharmarūpāṇi jāyante /
karmasu cāmṛtaṃ phalaṃ svarganarakādi /
tacca svaninittayordharmādharmayoḥ satorna vinaśyatītyamṛtam /
yāvaddharmādharmabhāvīti yāvat /
yaḥ sarvajñaḥ sāmānyataḥ, sarvavidviśeṣataḥ /
yasya bhagavato jñānamayaṃ tapo dharmo nāyāsamayam, tasmādbrahmamaḥ pūrvasmādetatparaṃ kāryaṃ brahma /
kiñca nāmarūpamannaṃ ca vrīhiyavādi jāyata iti /
tasmātpradhānasya sāmyāvasthāyāmanīkṣitṛtvāt, kṣetrajñānāṃ ca satyapi caitanye sargādau viṣayānīkṣaṇāt, mukhyasaṃbhave copacārasyānyāyyatvāt, mumukṣoścāyathārthopadeśānupapatteḥ, muktivirodhitvāt, tejaḥprabhṛtīnāṃ ca mukhyāsaṃbhavenopacārāśrayaṇasya yuktisiddhatvāt, saṃśaye ca tatprāyapāṭhasya niścāyakatvāt, iha tu mukhyasyautsargikatvena niścaye sati saṃśayābhāvāt, anyathā kirātaśatasaṃkīrṇadeśanivāsino brāhmaṇāyanasyāpi kirātatvāpatteḥ, brahmaivekṣitranādyanirvācyāvidyāsacivaṃ jagadupādānaṃ, śuktiriva samāropitasya rajatasya, marīcaya iva jalasya, evaścadramā iva dvatīyasya cadramasaḥ /
na tvacetanaṃ pradhānaparamāṇatvādi /
aśabdaṃ hi tat /
na ca pradhānaṃ paramāṇavo vā tadatiriktasarvajñeśvarādhiṣṭhitā jagadupādānamiti sāṃprataṃ kāryatvāt /
kāraṇātkāryāṇāṃ bhedābhāvāt kāraṇajñānena samastakāryaparijñānasya mṛdādinidarśanenāgamena prasādhitvāt, bhede ca tadanupapatteḥ /
sākṣācca 'ekamevādvitīyam' 'neha nānāsti kiñcana' mṛtyoḥ , mṛtyumāpnoti' ityādibhirbrahmātiriktasya prapañcasya pratiṣedhācetanopādānameva jagat, bhujaṅga ivāropiti gajjūpādāna iti siddhāntaḥ /
sadupādānatve hi siddhe jagatastadupādānaṃ cetanamacetanaṃ veti saṃśayya mīmāṃsyeta /
adyāpi tu sadupādānatvamasiddhamityata āha- #tatredaṃśabdavācyam#ityādi #darśayati#ityantena /
tathāpīkṣitā pāramārthikapradhānakṣetrajñātirikta īśvaro bhaviṣyati; yathāhurhairaṇyagarbhā ityataḥ śrutiḥ patitā- 'ekamevādvitīyaṃ' iti /
bahu syām' iti cācetanaṃ kāraṇamātmana eva bahubhāvamāha /
tenāpi kāraṇaccetanābhinnaṃ kāryamabhyupagamyate /
yadyapyākāśādyā bhūtasṛṣṭistathāpi tejo 'bannānāmeva trivṛtkaraṇasya vivakṣitatvāttatra tejasaḥ prāthamyāttejaḥ prathamamuktam /
ekamadvitīyaṃ jagadupādānamityatra śrutyantaramapi paṭhati- #tathānyatreti# /
brahma catuṣpādaṣṭāśaphaṃ ṣoḍaśakalaśam /
tadyathā- prācī pratīcī dakṣiṇodīcīti catasraḥ kalā brahmaṇaḥ prakāśavānnāma prathamaḥ pādaḥ /
tadardhaṃ śaphaḥ /
tathā pṛthivyantarīkṣaṃ dyauḥ samudra ityaparaścatasraḥ kalā dvitīyaḥ pādo 'nantavānnāma /
tathāgniḥ sūryacadramā vidyuditi catasraḥ kalāḥ, sa jyotiṣmānnāma tṛtīyaḥ pādaḥ /
prāṇaścakṣuḥ śrotraṃ vāgiti catasraḥ kālāḥ, sa caturthaṃ āyatanavānnāma brahmaṇaḥ pādaḥ /
tadevaṃ ṣoḍaśakalaṃ ṣoḍaśāvayavaṃ brahmopāsyamiti siddham /
syādetat /
īkṣateriti tipā dhātusvarūpamucyate /
na cāvivakṣitārthasya dhātusvarūpasya cetanopādānasādhanatvasaṃbhava ityata āha- #īkṣateriti#dhātvarthanirdeśo 'bhimataḥ, viṣayiṇaṃ niṣayalakṣaṇāt /
prasiddhā ceyaṃ lakṣaṇetyāha- #yajataritivaditi# /
'yaḥ sarvajñaḥ iti sāmānyataḥ; sarvavit iti viśeṣataḥ /
sāṃkhyīyaṃ svamatasamādhānamupanyasya dūṣayati- #yattūktaṃ sattvadharmeṇeti# /
punaḥ sāṃkhyamutthāpayati- #nanūktamiti# /
pariharati- #tadapīti# /
sāmudācaradvṛtti tāvanna bhavati sattvaṃ, guṇavaiṣamyaṃ sāmyānupapatteḥ /
na cāvyaktena rūpeṇa jñānamapapayujyate, rajatastamasostatpratibandhasyāpi sūkṣmeṇa rūpeṇa sadbhāvādityarthaḥ /
apica caitanyapradhānavṛttivacano jānātirna cācetane vṛttimātre dṛṣṭacaraprayoga ityāha- #apica nāsākṣiketi# /
kathaṃ tarhi yogināṃ sattvāśotkarṣahetukaṃ sarvajñatvamityata āha- #yogināṃ tviti# /
sattvāṃśotkarṣo hi yogināṃ cetanyacakṣuṣmatāmupakaroti, nāndhasya pradhānasyetyarthaḥ /
yadi tu kāpilamatamapahāya hairaṇyagarbhamāsthīyeta tatrāpyāha- #atha punaḥ sākṣinimittamiti# /
teṣāmapi hi prakṛṣṭasattvopādānaṃ puruṣaviśeṣasyaiva kleśakarmavipākāśayāparābhṛṣṭasya sarvajñatvaṃ, na tu pradhānasyācetanasya /
tadapi cādvaitaśrutibhirapāstamiti bhāvaḥ /
pūrvapakṣabījamanubhāṣate- #yatpunaruktaṃ brahmaṇo 'pīti# /
cetanyasya śuddhasya nityatve 'pyupahitaṃ sadanityaṃ kāryaṃ, ākāśamiva ghaṭāvacchinnamityabhisaṃdhāya pariharati- #idaṃ tāvadbhavāniti /
pratatauṣṇyaprakāśe savitari#ityetadapi viṣayāvacchinnaprakāśaḥ kāryamityetadabhaiprāyam /
vaiṣamyaṃ codayati- #nanu savituriti# /
kiṃ vāstavaṃ karmābhāvamabhipretya vaiṣamyamāha bhavān uta tadvivakṣābhāvam /
tatra yadi tadvivakṣābhāvaṃ, tadā prakāśayatītyanena mā bhūtsāmyaṃ, prakāśata ityanena tvasti /
nahyatra karma vivakṣaitam /
atha ca prakāśasvabhāva pratyāsta svātantryaṃ savituriti pariharati- #na /
asatyapi karmaṇīti# /
asatyapītyavivakṣite 'pītyarthaḥ /
atha vāstavaṃ karmābhāvamabhisaṃdhāya vaiṣamyamucyeta, tanna, asiddhatvātkarmābhāvasya, vivikṣitatvāccātra karmaṇa iti pariharati- #karmāpekṣāyāṃ tviti# /
yāsāṃ sati karmaṇyavivakṣite śrutīnāmupapattistāsāṃ sati karmaṇi vivakṣite sutarāmityarthaḥ /
#yatprasādāditi# /
yasya bhagavata īśvarasya prasādāt tasya nityasiddhasyeśvarasya nityaṃ jñānaṃ bhavatīti kimu vaktavyamiti yojanā /
yathāduryogaśāstrakārāḥ- 'tataḥ pratyakcetanādhigamo 'pyantarāyābhāśca' iti /
tadbhāṣyakārāśca bhaktiviśeṣādāvarjita īśvarastamanugṛhṇāti jñānavairāgyādinā iti /
#savitṛprakāśavaditi# /
vastuto nityasya kāraṇānapekṣāṃ svarūpeṇoktvā vyatirekamukhenāpyāha- #api cāvidyādimata ityādi# /
ādigrahaṇena kāmakarmādayaḥ saṃgṛhyante /
#na jñānapratibandhakāraṇarahitasyeti# /
saṃsāriṇāṃ vastuto nityajñānatve 'pyavidyāyāḥ pratibandhakāraṇāni santi, natu īśvarasyāvidyārahitasya jñānapratibandhakāraṇasaṃbhava iti bhāvaḥ /
na tasya kāryamāvaraṇādyapagamo vidyate, anāvṛttatvāditi bhāvaḥ /
jñānabalena kriyā /
pradhānasya tvacetanasya jñānabalābhāvājjagato na kriyetyarthaḥ /
apāṇirgṛhītā, apādo vegavān viharaṇavān /
atirohitārthamanyat /
syādetet /
anātmani vyomni ghaṭādyupādhikṛto bhavatvavacchedakavibhramaḥ, na tu ātmani svabhāvasiddhaprakāśe sa ghaṭata ityata āha- #dṛśyate cātmana eva sata# #iti /
abhiniveśaḥ#mithyābhimānaḥ /
#mithyābuddhimātreṇa pūrveṇeti# /
anenānāditā darśitā /
mātragrahaṇena vicarasahatvena nirvacanīyatā nirastā /
pariśiṣṭam
#tanniṣṭhasya mokṣopadeśāditi# /
śaṅkottaratvena vā svātantryeṇa vā pradhānanirākaraṇārthaṃ sūtram /
śaṅkā ca bhāṣye uktā
syādetat /
brahmaiva jñīpsitaṃ, tacca na prathamaṃ sūkṣmatayā śakyaṃ śvetaketuṃ grāhayitumiti tatsaṃbaddhaṃ pradhānameva sthūlatayātmatvena grāhyate śvetaketurarundhatīmivātīva sūkṣmāṃ darśayituṃ tatsaṃnihitāṃ sthūlatārakāṃ darśayatīyamasāvarundhatīti /
asyāṃ śaṅkāyāmuttaram- #heyatvāvacanācca#iti sūtram /
cakāro 'nuktasamuccayārthaḥ /
taccānuktaṃ bhāṣya uktam
api ca jagatkāraṇaṃ prakṛtya svapitītyasya niruktaṃ karvitī śrutiścetanameva jagatkāraṇaṃ brūte /
yadi svaśabda ātmavacanastathāpi cetanasya puruṣasyācetanapradhānatvānupapattiḥ /
athātmīyavacanasthathāpyacetane puruṣārthatayātmīye 'pi cetanasya pralayānupapattiḥ /
nahi mṛdātmā ghaṭa ātmīye 'pi pāthasi pralīyate 'pi tvātmabhūtāyāṃ mṛdyeva /
naca gajatamanātmabhūte hastini pralīyate, kintvātmabhūtāyāṃ śuktāvevetyāha- #svāpyayāt#
#gatisāmānyāt# /
gatiravagatiḥ /
#tārkikasamaya iveti# /
yathā hi tārkikāṇāṃ samayabhedeṣu parasparāhatārthatā, naivaṃ vedānteṣu parasparaparāhṛtiḥ, api tu teṣu sarvatra jagatkāraṇacetanyāvagatiḥ samāneti /
#cakṣurādīnāmiva rūpādiṣviti# /
yathā hi sarveṣāṃ cakṣū rūpameva grāhayati, na punā rasādikaṃ kasyaciddarśayati kasyacidrūpam /
evaṃ rasanādiṣvapi gatisāmānyaṃ darśanīyam
#śrutatvācca# /
'tadaikṣata ityatra īkṣaṇamātraṃ jagatkāraṇasya śrutaṃ na tu sarvaviṣayam /
jagatkāraṇasaṃbandhitayā tu tadarthātsarvaviṣayamavagataṃ, śvetāśvatarāṇāṃ tūpaniṣadi sarvajña īśvaro jagatkāraṇamiti sākṣāduktamiti viśeṣaḥ
uttarasūtrasaṃdarbhamākṣipati- #janmādyasya yata ityārabhyeti# /
brahma jijñāsitavyamiti hi pratijñātaṃ, tacca śāstraikasamadhigamyaṃ, śastraṃ ca sarvajñe sarvaśaktau jagadutpattisthitipralayakāraṇaṃ brahmaṇyeva pramāṇaṃ na pradhānādāviti nyāyato vyutpāditam /
na cāsti kaścidvedāntabhāgo yastadviparītamapi bodhayediti ca gatisāmānyāt ityuktam /
tatkimaparamavaśiṣyate, yadarthāntarasūtrasaṃdarbhasyāvatāraḥ syāditi /
#kimutthānamiti# /
kimākṣepe /
samādhatte-
#ucyate-dvirūpaṃ hīti# /
yadyapi tatvato nirastasamastopādhirūpaṃ brahma tathāpi na tena rūpeṇa śakyamupadeṣṭumityupahitena rūpeṇopadeṣṭavyamiti /
tatra ca kvacidupādhirvivakṣitaḥ /
tadupāsanāni #kānicit abhyudayārthāni#manomātrasādhanatayātra paṭhitāni /
#kānicitkramamuktyarthāni, kānicitkarmasamṛddhyarthāni# /
kvacitpunarukto 'pyupādhipavivakṣitaḥ, yathātraivānnamayādaya ānandamayāntāḥ pañca kośāḥ /
tadatra kasminnupādhirvivakṣitaḥ kasminneti nādyāpi vivecitam /
tathā gatisāmānyamapi siddhavaduktaṃ, na tvadyāpi sādhitamiti tadarthamuttaragranthasaṃdarbhārambha ityarthaḥ /
syādetat /
parasyātmanastattadupādhibhedaviśiṣṭasyāpyabhedātkathamupāsanābhedaḥ, kathaṃ ca phalabheda ityata āha- #eka eva tviti# /
rūpābhede 'pyupādhibhedādupahitabhedādupāsanābhedastathā ca phalameva ityarthaḥ /
kratuḥ saṃkalpaḥ /
nanu yadyeka ātmā kūṭasthanityo niratiśayaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ, kathametasmin bhūtāśraye tāratamyaśrutayā ityata āha- #yadyapyeyaka ātmeti# /
yadyapi niratiśayakameva rūpamātmana eśvaryaṃ ca jñānaṃ cānandaśca, tathāpyanādyātamaḥ samāvṛtāṃ teṣu teṣu prāṇabhṛdbhedeṣu kvacidasadiva, kvacitsadiva, kvacidapakṛṣṭamiva, kvacitprakarṣavat, kvacidatyantaprakarṣavadiva bhāsate, tatkasya hetoḥ, avidyatamasaḥ prakarṣanikarṣatāratamyāditi /
tathottamaprakāśaḥ savitā dihmaṇḍalamokarūpeṇaiva prakāśenāpūrayannapi varṣāsu nikṛṣṭaprakāśa iva śaradi tu prakṛṣṭaprakāśa iva prathate, tathedamapīti /
#apekṣitopādhisaṃbandhaṃ#upāsyatvena /
#nirastopādhisaṃbandhaṃ#jñeyatveneti
#ānandamayo 'bhyāsāt# /
tatra tāvatprathamamekadeśimatenādhikaraṇamāracayati- #taittirīyake 'nnamayamityādi# /
'gauṇapravāhapāte 'pi yujyate mukhyamīkṣaṇam /
mukhyatve tūbhayostulye prāyadṛṣṭirviśeṣikā //
' ānandamaya iti hi vikāre prācurye ca mayaṭastulyaṃ mukhyārthatvamiti vikārārthānnamayādipadaprāyapāṭhādānandamayapadamapi vikārārthameveti yuktam /
na ca prāṇamayādiṣu vikārārthatvāyogātsvārthiko mayaṅiti yuktam /
prāṇādyupādhyavacchinno hyātmā bhavati prāṇādivikārāḥ, ghaṭākāśamiva ghaṭavikārāḥ /
na ca satyarthe svārthikatvamucitam /
'catu ṛkośāntaratve tu na sarvāntaratocyate /
priyādibhāgī śarīro jīvo na brahma yujyate //
' na ca sarvāntaratayā brahmaivānandamayaṃ, na jīva iti sāṃpratam /
nahīyaṃ śrutirānandamayasya sarvāntaratāṃ brūte api tvannamayādikośacatuṣṭhayāntaratāmānandamayakośasya /
na cāsmādanyasyāntarasyāśravaṇādayameva sarvāntara iti yuktam /
yadapekṣaṃ sasyāntaratvaṃ śrutaṃ tattasmādevāntaraṃ bhavati /
nahi devadatto balavānityukte sarvānsiṃhaśārdūlādīnapi prati halavānapratīyate 'pi tu samānajātīyanarāntaranapekṣya /
evamānandamayo 'pyannamayādibhyo 'ntaro na tu sarvasmāt /
na ca niṣkalasya brahmaṇaḥ priyādyavayavayogaḥ, nāpi śarīratvaṃ yujyata iti saṃsāryevānandamayaḥ /
tasmādupahitamevātropāsyatvena vivakṣitaṃ, na tu brahmarūpaṃ jñeyatveneti pūrvaḥ pakṣaḥ /
api ca yadi prācuryārtho 'pi mayaṭ, tathāpi saṃsāryevānandamayaḥ, na tu brahma /
ānandaprācurya hi tadviparītaduḥkhalavasaṃbhave bhavati na tu tadatyantāsaṃbhave /
na ca paramātmano manāgapi duḥkhalavasaṃbhavaḥ, ānandaikarasatvādityāha- #na ca saśarīrasya sata iti# /
aśarīrasya punarapriyasaṃbandho manāgapi nāstīti prācuryārtho 'pi mayaṅ nopapadyayata ityarthaḥ /
#ucyate# /
ānandamayāvayavasya tāvadbrahmaṇaḥ pucchasyāṅgatayā na prādhānyaṃ, api tvaṅgina ānandamayasyaiva brahmaṇaḥ prādhānyam /
tathāca tadhikāre paṭhitamabhyasyamānamānandapadaṃ tadbuddhimādhatta iti tasyaivānandamayasyābhyāsa iti yuktam /
jyotiṣṭomādhikāre 'vasante vasante jyotiṣā yajeta' iti jyotiḥpadamiva jyotiṣṭomābhyāsaḥ kālaviśeṣavidhiparaḥ /
api ca sākṣādānandamayātmābhyāsaḥ śrūyate- 'etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati' iti /
pūrvapakṣabījamanubhāṣyaṃ dūṣayati- #yattūktamannamayāditi# /
na hi mukhyārundhatīdarśanaṃ tattadamukhyārundhatīdarśanaprāyapaṭhitamapyamukhyārundhatīdarśanaṃ bhavati /
tādarthyātpūrvadarśanānāmanyadarśanānuguṇyaṃ natu tadvirodhiteti cet, ihāpyānandamayādāntarasyānyasyāśravaṇāt, tasya tvannamayādisarvāntaratvaśrutestatparyavāsānāttādarthyaṃ tulyam /
priyādyavayavayogaśarīratve ca bhāṣyeṇa samāhite /
priyādyavayavayogācca duḥkhalavayoge 'pi paramātmana aupādhika upapāditaḥ /
tathācānandamaya iti prācuryārthatā mayaṭa upapāditeti
api ca mantrabrāhmaṇayorupeyopāyabhūtayoḥ saṃpratipatterbrahmaivānandamayapadārthaḥ /
mantre hi punaḥ 'anyo 'ntara ātmā' iti parabrahmaṇyāntaratvaśravaṇāt, tasyaiva ca 'anyo 'ntara ātmānandamayaḥ' iti brāhmaṇe pratyabhijñānāt, parabrahmaivānandamayamityāha sūtrakāraḥ- #māntravarṇikameva ca gīyate# /
māntravarṇikameva paraṃ brahma brāhmaṇe 'pyānandamaya iti gīyata iti
api cānandamayaṃ prakṛtya śarīrādyutpatteḥ prāksraṣṭṛtvaśravaṇāt, 'bahu syām' iti ca sṛjyamānānāṃ sraṣṭurānandamayādabhedaśravaṇāt, ānandamayaḥ para evetyāha /
sūtram- #netaro 'nupapatteḥ# /
netaro jīva ānandamayaḥ, tasyānupapatteriti
#bhedavyapadeśācca# /
rasaḥ sāro hyayamānandamaya ātmā 'rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā'nandī bhavati' iti /
so 'yaṃ jīvātmano labdhṛbhāvaḥ, ānandamayasya ca labhyatā, nābheda upapadyate /
tasmādānandamayasya jīvātmano bhede parabrahmatvaṃ siddhaṃ bhavati /
codayati- #kathaṃ tarhīti# /
yadi labdhvā na labdhavyaḥ, kathaṃ tarhi paramātmano vastuto 'bhinnena jīvātmanā paramātmā labhyata ityarthaḥ /
pariharati- #bāḍham /
tathāpīti# /
satyam, paramārthayo 'bhede 'pyavidyāropitaṃ bhedamupāśritya labdhṛlabdhavyabhāva upapadyate /
jīvo hyavidyayā parabrahmaṇo bhinno darśitaḥ, na tu jīvādapi /
tathā cānandamayaścejjīvaḥ, na jīvasyāvidyayāpi svato bhedo darśita iti na labdhṛlabdhavyabhāva ityarthaḥ /
bhedābhedau ca na jīvaparabrahmaṇorityuktamadhastāt /
syādetat /
yathā parameśvarādbhinno jīvātmā draṣṭā na bhavatyevaṃ jīvātmano 'pi draṣṭurna bhinnaḥ parameśvara iti jīvasyānirvācyatve parameśvaro 'pyanirvācyaḥ syāt /
tathā ca vastusannityata āha- #parameśvarastvavidyākalpitāditi# /
rajataṃ hi rāmāropitaṃ na śuktito bhidyate /
na hi tadbhedenābhedena vā śakyaṃ nirvaktum /
śuktistu paramārthasatī nirvacanīyā anirvacanīyādrajatādbhidyata eva /
atraiva sarūpamātraṃ dṛṣṭāntamāha- #yathā māyāvina iti# /
etadaparitoṣeṇātyantasarūpaṃ dṛṣṭāntamāha- #yathā vā ghaṭākāśāditi# /
śeṣamatirohitārtham //17 ḥ ḥ18 //
svamataparigrahārthamekadeśimataṃ dūṣayati- #idaṃ tviha vaktavyamiti# /
eṣa tāvadutsargo yat- brahma pucchaṃ pratiṣṭheti brahmaśabdātpratīyate /
viśuddhaṃ brahma vikṛtaṃ tvānandamayaśabdataḥ //
' tatra kiṃ pucchapadasamabhivyāhārāt annamayādiṣu cāsyāvayavaparatvena prayogāt, ihāpyavayavaparatvātpucchapadasya tatsamānādhikaraṇaṃ brahmapadamapi svārthatyāgena kathañcidavayavaparaṃ vyākhyāyātām /
ānandamayapadaṃ cānnamayādivikāravāciprāyapaṭhitaṃ vikāravāci vā, kathañcitpracurānandavāci vā, brahmaṇyaprasiddhaṃ kayācidvṛtyā brahmaṇi vyākhyāyātām /
ānandapadābhyāsena ca jyotiḥ padeneva jyotiṣṭoma anandamayo lakṣyatāṃ, utānandamayaṃ vikārārthamastu, brahmapadaṃ ca brāhmaṇyeva svārthe 'stu, ānandamapadābhyāsaśca svārthe, pucchapadamātramavayavaprāyalikhitamadhikaraṇaparatayā vyākriyatāmiti kṛtabuddhya eva vidāṅkurvantu /
tatra 'prāyapāṭhaparityāgo mukhyatritayalaṅghanam /
pūrvasminnuttare pakṣe prāyapāṭhasya bādhanam /
pucchapadaṃ hi vāladhau mukhyaṃ sadānandamayāvayave gauṇameveti mukhyaśabdārthalaṅghanamavayavaparatāyāmaṅikaraṇaparatāyāṃ ca tulyam /
avayavaprāyalekhabādhaśca vikāraprāyalekhabādhena tulyaḥ /
brahmapadamānandamayapadamānandapadamiti tritayalaṅghanaṃ tvadhikam /
tasmānmukhyatritayalaṅghanādasādhīyānpūrvaḥ pakṣaḥ /
mukhyatrayānuguṇyena tūttara eva pakṣo yuktaḥ /
api cānandamayapadasya brahmārthatve, brahma puccham iti na samañjasam /
na hi tadevāvayavyavayavaśceti yuktam /
ādhāraparatve ca pucchaśabdasya, pratiṣṭhetyetadapyupapannataraṃ bhavati /
ānandamayasya cāntaratvamannamayādikośāpekṣayā /
brahmaṇāstvāntaratvamānandamayādarthādgamyata iti na śrutyoktam /
evaṃ cānnamayādivadānandamayasya priyādyavayavayogo yuktaḥ /
vāṅmanasāgocare tu parabrahmaṇyupādhimantarbhāvya priyādyavayavayogaḥ, prācuryaḥ ca, kleśena vyākhyāyeyātām /
tathā ca māntravarṇikasya brahmaṇā eva brahma pucchaṃ pratiṣṭhā iti svapradhānasyābhidhānāt, tasyaivādhikāro nānandamayasyeti /
so 'kāmayeta' ityādyā api śrutayo brahmaviṣayā ityarthasaṃkṣepaḥ /
sugamamanyat /
#sūtrāṇi tvevaṃ vyākhyeyānīti# /
vedasūtrayorvirodhe 'guṇe tvanyāyyakalpanā' iti sūtrāṇyanyathā netavyāni /
ānandamayaśabdena tadvākyasya brahma pucchaṃ pratiṣṭhā ityetadgataṃ brahmapadamupalakṣyate /
etaduktaṃ bhavati- ānandamaya ityādivākye yat brahma pucchaṃ pratiṣṭhā iti brahmapadaṃ tatsvapradhānameveti /
yattu brahmādhikaraṇameveti vaktavye brahma puccham ityāha śrutiḥ, tatkasya hetoḥ, pūrvamavayavapradhānaprayogāttatprayogasyaiva buddhau saṃnidhānāt tenāpi cādhiraraṇalakṣaṇopapatteriti /
#māntravarṇikameva ca#
#gīyate# // 1.9 //
yat satyaṃ jñānam' ityādinā mantravarṇena brahmoktaṃ tadevopāyabhūtena brāhmaṇena svapradhānyena gīyate- brahma pucchaṃ pratiṣṭhā iti /
avayavavacanatve tvasya mantre prādhānyaṃ, brāhmaṇe prādhānyamityupāyopeyayormantrabrāhmaṇayorvipratipattiḥ syāditi /
#netaro 'nupapatteḥ#
atra 'itaścānandamayaḥ iti bhāṣyasya sthāne itaśca brahma pucchaṃ pratiṣṭhā iti paṭhitavyam /
#bhedavyapadeśācca#
atrāpi itaścānandamayaḥ ityasya ca ānandamayādhikāre ityasya ca bhāṣyasya sthāne brahma pucchaṃ pratiṣṭhā iti brahmapucchādhikāre iti ca paṭhitavayam /
#kāmācca nānumānāpekṣā# // 1.8 //
#asminnasya ca tadyogaṃ śāsti# // 1.9 //
ityanayorapi sūtrayorbhāṣye ānandamayasthāne brahma pucchaṃ pratiṣṭhā iti pāṭho draṣṭavyaḥ /
#taddhetuvyapadeśācca#
vikārasyānandamayasya brahma pucchamavayavaścetkathaṃ sarvasyāsya vikārajātasya sānandamayasya brahma pucchaṃ kāraṇamucyeta idaṃ sarvamasṛjata /
yadidaṃ kiñca iti śrutyā /
nahyānandamayavikārāvayavo brahma vikāraḥ san sarvasya kāraṇamupapadyate /
tasmādānandamayavikārāvayavo brahmeti tadavayavayogyānandamayo vikāra iha nopāsyatvena vivakṣitaḥsa kintu svapradhānamiha brahma pucchaṃ jñeyatveneti siddham // 1.9 //
#antakarastaddharmopadeśāt# /
pūrvasminnadhikaraṇe 'pāstasamastaviśeṣabrahmapratipattyarthamupāyatāmātreṇa pañca kośā upādhayaḥ sthitāḥ, natu vivakṣaitāḥ /
brahmaiva tu pradhānaṃ brahma pucchaṃ pratiṣṭhā iti jñeyatvenopakṣiptamiti nirṇītam /
saṃprati tu brahma vivakṣitopādhimupasyatvenopakṣipyate, natu vidyākarmātiśayalabdhotkarṣo jīvātmādityapadavedanīya iti nirṇīyate /
tatra maryādādhārarūpāṇi saṃsāriṇi pare na tu /
tasmādupāsyaḥ saṃsāri karmānadhikṛto raviḥ //
piraṇyaśmaśruḥ ityādirūpaśravaṇāt, ya eṣo 'ntarāditye, ya eṣo 'ntarakṣiṇī iti cādhārabhehaśravaṇāt, ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe devakāmānāṃ ca ityaiśvaryādāśruteśca saṃsāryeva kāryakāraṇasaṃghātātmako rūpādisaṃpanna ihopāsyaḥ, natu paramātmā aśabdamasparśam ityādiśrutibhiḥ apāstasamastarūpāśca, sve mahimni ityādiśrutibhirapākṛtādhāraśca, eṣa sarveśvaraḥ ityādiśrutibhiradhigatanirmaryādaiśvaryaśca śakya upāsyatveneha pratipattum /
sarvapāpmavirahaścādityapuruṣe saṃbhavati, śāstrasya manuṣyādhikāratayā devatāyāḥ puṇyupāpayoranadhikārāt /
rūpādimattvānyānupapattyā ca kāryakāraṇātmake jīve upāsyatvena vivakṣite yattāvadṛgādyātmakatayāsya sarvātmakatvaṃ śrūyate tatkathañcidādityapuruṣasyaiva stuturiti ādityapuruṣa evopāsyo na paramātmatyevaṃ prāptam /
anādhāratve ca nityatvaṃ sarvagatatvaṃ ca hetuḥ /
anityaṃ hi kāryaṃ kāraṇādhāramiti nānādhāraṃ, nityamapyasarvagataṃ ca yattasmādadharabhāvenāsthitaṃ tadeva tasyottarasyādhāra iti nānādhāraṃ, tasmādubhayamuktam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'antastaddharmopadeśāt' /
'sārvātmyasarvaduritavirahābhyāmihocyate /
brahmaivāvyabhicāribhyāṃ sarvaheturvikāravat //
' nāmaniruktena hi sarvapāpmāpādānatayasyodaya ucyate /
na cādityasya devatāyāḥ karmānadhikāre 'pi sarvapāpmavirahaḥ prāgbhavīyadharmarūpapāpmasaṃbhave sati /
na caiteṣāṃ prāgbhavīyo dharma evāsti na pāpmeti sāṃpratam /
vidyākarmātiśayasamudācāre 'pyanādibhavaparaṃparopārjitānāṃ pāpmanāmapi prasuptānāṃ saṃbhavāt /
naca śrutiprāmāṇyādidātyaśarīrābhimāninaḥ sarvapāpmaviraha iti yuktaṃ, brahmaviṣayatvenāpyasyāḥ prāmāṇyopapatteḥ /
naca vinigamanāhetvabhāvaḥ, tatra tatra sarvapāpmavirahasya bhūyobhūyo brahmaṇyeva śravaṇāt /
tasyaiva ceha pratyabhijñāyamānasya vinigamanāhetorvidyamānatvāt /
apica sārvātmyaṃ jagatkāraṇasya brahmaṇa evopapadyate, kāraṇādabhedātkāryajātasya, brahmaṇaśca jagatkāraṇatvāt /
ādityaśarīrābhimāninastu jīvātmano na jagatkāraṇatvam /
naca mukhyārthasaṃbhave prāśastyalakṣaṇayā stutyarthatā yuktā /
rūpavattvaṃ cāsya parānugrahāya kāyanirmāṇena vā, tadvikāratayā vā sarvasya kāryajātasya, vikārasya ca vikāravato 'nanyatvāttādṛśarūpabhedenopadiśyate, yathā '---gandhaḥ saḥ iti /
naca brahmanirmitaṃ māyārūpamanuvadacchāstramaśāstraṃ bhavati, apitu tāṃ kurvat iti māśāstratvaprasaṅgaḥ /
yatra tu nirastasamastopādhibhedaṃ jñeyatvenopakṣipyate, tatra śāstram-'aśabdamasparśamarūpamavyayam' iti pravartate /
tasmādrūpavattvamapi paramātmanyupapadyate /
etenaiva maryādādhārabhedāvapi vyākhyātau /
api cādityadehābhimāninaḥ saṃsāriṇo 'ntaryāmī bhedenoktaḥ, sa evāntarāditya ityantaḥ śrutisāmyena pratyabhijñāyamāno bhavitumarhati /
#tasmāte dhanasanaya iti# /
dhanavanto vibhūtimanta iti yāvat /
kasmātpunarvibhūtimattvaṃ parameśvaraparigrahe ghaṭata ityata āha- #yadyadvibhūtimaditi# /
savātmakatve 'pi vibhūtimatsveva parameśvarasvarūpābhivyaktiḥ, na tvavidyātamaḥ pihitaparameśvarasvarūpeṣvavibhūtimatsvityarthaḥ /
#lokakāmeśitṛtvamapīti# /
ato 'tyantāpārārthyanyāyena nirāṅkuśamaiśvaryamityarthaḥ
1.1.7.21.
1.1.8.22.
#ākāśastalliṅgāt# /
pūrvasminnadhikaraṇe brahmaṇo 'sādhāraṇadharmadarśanādvivakṣitopādhino 'syaivopāsanā, na tvādityaśarīrābhimānino jīvātmana iti nirūpitam /
idānīṃ tvasādhāraṇadharmadarśanāttadevodgīthe saṃpādyopāsyatvenopadiśyate, na bhūtākāśa iti nirūpyate /
tatra 'ākāśa iti hovāca' iti kiṃ mukhyakāśapādānurodhena 'asya lokasya kā gitaḥ' iti, 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni' iti 'jyāyā' itica 'parāyaṇam' iti ca kathañcidvyākhyāyatāṃ, utaitadanurodhenākāśaśabdo bhaktyā parātmāne vyākhyāyatāmiti /
patraprathvī tvātpradhānatvādākāśaṃ mukhyameva naḥ /
tadānuguṇyenānyāni vyākhyeyānīti niścayaḥ //
' 'asya lokasya kā gatiḥ' iti praśnottare 'ākāśa iti hovāca' ityākāśasya gatitvena pratipādyatayā prādhānyāt, 'sarvāṇi ha vā' ityādīnāṃ tu tadviśeṣaṇatayā guṇatvāt, 'guṇe tvanyāṭyakalpanā' iti bahūnyapyapradhānāni pradhānānurodhena netavyāni /
apica 'ākāśa iti hovāca' ityuttare prathamāvagatamākāśamanupajātavirodhi, tena tadanuraktāyāṃ buddhau yadyadeva tadekavākyagatamupanipatati tattajjaghanyatayā upasaṃjātavirodhi tadānuguṇyenaiva vyavasthānamarhati /
naca kkacidākāśaśabdo bhaktyā brahmaṇi prayukta iti sarvatra tena tatpareṇa bhavitavyam /
nahi gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra gaṅgapadamanupapattyā tīraparamiti yādāṃsi gaṅgāyāmityatrāpyanena tatpareṇa bhavitavyam /
saṃbhavaścobhayatra tulyaḥ /
naca brahmaṇyapyākāśaśabdo mukhyaḥ, anaikārthatvasyānyāṭyatvāt, bhaktyā ca brahmaṇi prayogadarśanopapatteḥ /
loke cāsya nabhasi nirūḍhatvāt, tatpūrvakatvācca vaidikārthapratītervaiparītyānupapatteḥ /
tadānuguṇyena ca 'sarvāṇi ha vā' ityādīni bhāṣyakṛtā svayameva nītāni /
tasmādbhūtākāśamevātropāsyatvenopadiśyate, na paramātmeti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- #ākāśaśabdena brahmaṇo grahaṇam# /
kutaḥ, #talliṅgāt# /
tathāhi-'sāmānadhikaraṇyena praśnatatprativākyayoḥ /
paurvāparyaparāmarśātpradhānatve 'pi gauṇatā //
' yadyapyākāśapadaṃ pradhānārthaṃ tathāpi yatpṛṣṭaṃ tadeva prativaktavyam /
na khalvanunmatta āmnānpṛṣṭaḥ kovidāsanācaṣṭe /
tadiha, 'asya lokasya kā gatiḥ' iti praśno dṛśyamānanāmarūpaprapañcamātragativiṣaya iti tadanurodhādya eva sarvasya lokasya gatiḥ sa evākāśaśabdena prativaktavyaḥ /
naca bhūtākāśaḥ sarvasya lokasya gatiḥ, tasyāpi lokamadhyapātitvāt /
tadeva tasya matirityanupapatteḥ /
na cottare bhūtākāśaśravaṇādbhūtākāśakāryameva pṛṣṭamiti yuktaṃ, praśnasya prathamāvagato 'nupajātavirodhino lokasāmānyaviṣayasyopajātavirodhinottareṇa saṃkocānupapattestadanurodhenottaravyākhyānāt /
naca praśnena pūrvapakṣarūpeṇānavasthitārthenottaraṃ vyavasthitārthaṃ na śakyaṃ niyantumiti yuktaṃ, tannimittānāmajñānasaṃśayaviparyasānāmanavasthāne 'pi tasya svaviṣaye vyavasthānāt /
anyathottarasyānālambanatvāttervaiyadhikaraṇyāpattervā /
api cottare 'pi bahvasamañjasam /
tathāhi-'sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyakāśādeva samutpadyante' iti sarvaśabdaḥ kathañcidalpaviṣayo vyākhyeyaḥ /
evamevakāro 'pyasamañjasaḥ /
na khalvapāmākāśa eva kāraṇamapi tu tejo 'pi /
evamannasyāpi nākāśameva kāraṇamapi tu pāvakapāthasī api /
mūlakāraṇavivakṣāyāṃ tu brahmaṇyevāvadhāraṇaṃ samañjasam /
asamaḍhjasaṃ tu bhūtākāśe /
evaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ layo brahmaṇyeva /
evaṃ sarvebhyo jyāyastvaṃ brahmaṇa eva /
evaṃ paramayanaṃ brahmaiva /
tasmātsarveṣāṃ lokānāmiti praśnopakramāt, uttare ca tattadasādhāraṇabrahmaguṇaparāmarśāt pṛṣṭāyāśca gateḥ paramayanamityāsādhāraṇabrahmaguṇopasaṃhārāt, bhūyasīnāṃ śrutīnāmanugrahāya 'tyajedekaṃ kulasyārthe' itivadvaramākāśapadamātramasamañjasamastu /
etāvatā hi bahu samañjasaṃ syāt /
na cākāśasya prādhānyamuttare, kintu pṛṣṭārthatvāduttarasya, lokasāmānyagateśca pṛṣṭatvāt, 'parāyaṇam' iti ca tasyaivopasaṃhārābrahmaiva pradhānam /
tathāca tadarthaṃ sat ākāśapadaṃ pradhānārthaṃ bhavati, nānyathā /
tasmādbrahmaiva pradhānamākāśapadenehopāsyatvenopakṣitaṃ, na bhūtākāśamiti siddham /
#api ca# /
asyaivopakrame 'antavatkila te sāma' iti #antavattvadoṣeṇa śālāvatyasyeti# /
na cākāśaśabdo gauṇo 'pi vilambitapratipattiḥ, tatra tatra brahmaṇyākāśaśabdasya tatparyāyasya ca prayogaprācuryādatyantābhyāsenāsyāpi mukhyavatpratipatteravilambanāditi darśanārthaṃ brahmaṇi prayogaprācuryaṃ vaidikaṃ nidarśitaṃ bhāṣyakṛtā /
tatraiva ca prathamāvagatānuguṇyenottaraṃ nīyate, yatra tadanyathā kartuṃ śakyam /
yatra tu na śakyaṃ tatrottarānuguṇyenaiva prathamaṃ nīyata ityāha- #vākyopakrame 'pīti#
1.1.8.23.
#ata eva prāṇaḥ# /
udgīthe-'yā devatā prastāvamanvāyattā' ityukramya śrūyate-'katamā sā devateti prāṇa iti hovāca' uṣastiśkrāyaṇaḥ /
udgīthopāsanaprasaṅgena prastāvopāsanamapyudgītha ityuktaṃ bāṣyakṛtā /
prastāva iti sāmno bhaktiviśeṣastamanvāyattā anugatā prāṇo devatā /
atra prāṇaśabdasya brahmaṇi vāyuvikāre ca darśanātsaṃśayaḥ-kimayaṃ brahmavacana uta vāyuvikāravacana iti /
tatra ata eva brahmaliṅgādeva prāṇo 'pi brahmaiva na vāyuvikāra iti yuktam /
yadyevaṃ tenaiva gatārthametaditi ko 'dhikaraṇāntarasyārambhārthaḥ /
tatrocyate-'arthe śrutyaikagamye hi śrutimevādriyāmahe /
mānāntarāvagamye tu tadvaśāttadvyavasthitiḥ //
' brahmaṇo vāsarvabhūtakāraṇatvaṃ, ākāśasya vā vāṭvādibhūtakāraṇatvaṃ prati nāgamādṛte mānāntaraṃ prabhavati /
tatra paurvāparyaparyālocanayā yatrārthe samañjasa āgamaḥ sa evārthastasya gṛhyate, tyajyate cetaraḥ /
iha tu saṃveśanodgamane bhūtānāṃ prāṇaṃ pratyucyamāne kiṃ brahma pratyucyate āho vāyuvikāraṃ pratīti viśaye 'yadā vai puruṣaḥ svapiti prāṇaṃ tarhi vāgapyeti' ityādikāyāḥ śruteḥ sarvabhūtasārendriyasaṃveśanodgamanapratipādanadvārā sarvabhūtasaṃveśanodgamanapratipādikāyā mānāntarānugrahalabdhasāmarthyāyā balātsaṃveśanodgamane vāyuvikārasyaiva prāṇasya, na brahmaṇaḥ /
api cātrodgīthapratihārayoḥ sāmabhaktyorbrahmaṇo 'nye ādityaścānnaṃ ca devate abhihite kāryakāraṇasaṃghātarūpe, tatsāhacaryātprāṇo 'pi kāryakāraṇasaṃghātarūpa eva devatā bhavitumarhati /
nisto 'pyayamartha īkṣatyadhikaraṇe, pūrvoktapūrvapakṣahetūpodbalāya punarupanyastaḥ /
tasmādvāyuvikāra evātra prāṇaśabdārtha iti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'puṃvākyasya balīyastvaṃ mānāntarasamāgamāt /
apauruṣeye vākye tatsaṃgatiḥ kiṃ kariṣyati //
' no khalu svataḥsiddhapramāṇabhāvamapauruṣeyaṃ vacaḥ svaviṣayajñānotpāde vā tadvyavahāre vā mānāntaramapekṣate, tasyāpauruṣeyasya nirastasamastadoṣāśaṅkya svata eva niścāyakatvāt, niścāyakatvāt,
niścayapūrvakatvādvyavahārapravṛtteḥ /
tasmādasaṃvādino vā cakṣuṣa iva rūpe tvagindriyasaṃvādino vā tasyaiva dravye nādārḍhyaṃ vā dārḍhyaṃ vā /
tena stāmindriyamātrasaṃveśanodgamane vāyuvikāre prāṇe /
sarvabhūtasaṃveśanodgamane tu na tato vākyātpratīyate /
pratītau vā tatrāpi prāṇo brahmaiva bhavenna vāyuvikāraḥ /
'yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati' ityatra vākye yathā prāṇaśabdo brahmavacanaḥ /
na cāsminvāyuvikāre sarveṣāṃ bhūtānāṃ saṃveśanodgamane mānāntareṇa dṛśyete /
naca mānāntarasiddhasaṃvādendriyasaṃveśanodgamanavākyadārḍhyātsarvabhūtasaṃveśanodgamanavākyaṃ kathañcidindriviṣayatayā vyākhyānamarhati, svataḥ-siddhapramāṇabhāvasya svabhāvadṛḍhasya mānāntarānupayogāt /
na cāsya tenaikavākyatā /
ekavākyatāyāṃ ca tadapi brahmaparameva syādityuktam /
indriyasaṃveśanodgamanaṃ tvavayutyānuvādenāpi ghaṭiṣyate, ekaṃ vṛṇīte dvau vṛṇīte itivat /
natu sarvaśabdārthaḥ saṃkocamarhati /
tasmātprastāvabhaktiṃ prāṇaśabdābhidheyabrahmādṛṣṭyopāsīt, na vāyuvikāradṛṣṭyeti siddham /
tathā copāsakasya prāṇaprāptiḥ karmasamṛddhirvā phalaṃ bhavatīti /
#vākyaśeṣabaleneti# /
vākyātsaṃnidhānaṃ durbalamityarthaḥ /
udāharaṇāntaraṃ tu nigadavyākhyātena bhāṣyeṇa dūṣitam
1.1.10.24.
#jyotiścaraṇābhidhānāt# /
idamāmananti-'atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate niśvataḥpṛṣṭheṣu sarvataḥ pṛṣṭheṣvanuttameṣūttameṣu lokeṣvidaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe jyotiḥ' iti /
yajjyotirato divo dyulokātparaṃ dīpyate prakāśate viśvataḥpṛṣṭheṣu viśveṣāmupari /
asaṃkucadvṛttirayaṃ viśvaśabdo 'navayavatvena saṃsāramaṇḍalaṃ brūta iti darśayitumāha- #sarvataḥpṛṣṭheṣūttameṣu# /
na cedamuttamamātraṃ apitu sarvottamamityāha- #anuttameṣu#nāstyebhyo 'nya uttama ityarthaḥ /
'idaṃ vāva tadyadidamasminpuruṣe 'ntarjyotiḥ' tvagrāhyeṇa śārīreṇoṣmaṇā, śrotragrāhyeṇa ca pihitakarṇena puṃsā ghoṣeṇa liṅgenānumīyate /
tatra śārīrasyoṣmaṇastvacā darśanaṃ dṛṣṭiḥ, ghoṣasya ca śravaṇaṃ śrutiḥ, tayośca dṛṣṭiśrutī jyotiṣa eva, talliṅgena tadanumānāditi /
atra saṃśayaḥ-kiṃ jyotiḥśabdaḥ teja uta brahmeti /
kiṃ tāvatprāptaṃ, teja iti /
kutaḥ, gauṇamukhyagrahaṇaviṣaye mukhyagrahaṇasya 'autsargikatvādvākyasthatejoliṅgopalambhanāt /
vākyāntareṇāniyamāttadarthāpratisaṃdhitaḥ //
' balavadbādhakopanipātena khalvākāśaprāṇaśabdau mukhyārthatvātpracyānyatra pratiṣṭhāpitau /
tadiha jyotiṣpadasya mukhyatejovacanatve bādhakastāvatsvavākyaśeṣo nāsti /
pratyuta tejoliṅgameva 'dīpyate' iti /
kokṣeyajyotiḥsārūpyaṃ ca cakṣuṣyo rūpavān śruto viśruto bhavatītyalpaphalatvaṃ ca svavākye śrūyate /
na jātu jvalanāparanāmā dīptirvinā tejo brahmaṇi saṃbhavati /
na ca kaukṣeyajyotiḥsārūpyamṛte bāhyāttojaso brahmaṇyasti /
na cauṣṇyaghoṣaliṅgadarśanaśravaṇamaudaryāttejaso 'nyatra brahmaṇyupapadyate /
naca mahāphalaṃ brahmopāsanamaṇīyase phalāya kalpate /
audarye tu tejasyadhyasya bāhyaṃ teja upāsanametat phalānurūpaṃ yujyate /
tadetattejoliṅgam /
etadupodbalāya ca nirastamapi maryādādhārabahutvamupanyastaṃ, iha tannirāsakāraṇābhāvāt /
naca maryādāvattvaṃ tejorāśerna saṃbhavati, tasya sauryādeḥ sāvayavatvena tadekadeśamaryādāsaṃbhavāt tasya copāsyatvena vidhānāt, brahmaṇastvanavayavasyāvayavopāsanānupapatteḥ, avayavakalpanāyāśca satyāṃ gatāvanavakalpanāt /
naca 'pādo 'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi' iti brahmapratipādakaṃ vākyāntaraṃ, 'yadataḥ paro divo jyotiḥśabdaṃ brahmaṇi vyavasthāpayatīti yuktam /
nahi saṃnidhānamātradvākyāntareṇa vākyāntaragatā śrutiḥ śakyā mukhyārthāntryāvayitum /
naca vākyāntare 'dhikaraṇatvena dyauḥ śrutā diva iti maryādāśrutau śakyā pratyabhijñātum /
apica vākyāntarasyāpi brahmārthatvaṃ prasādhyameva nādyāpi sidhyati, tatkathaṃ tena niyantuṃ brahmaparatayā 'yadataḥ paraḥ' iti vākyaṃ śakyam /
tasmātteja eva jyoti4na brahmeti prāptam /
tejaḥkathanaprastāve tamaḥkathanaṃ pratipakṣopanyāsena pratipakṣāntare dṛḍhā pratītirbhavatītyetadartham /
#cakṣurvṛtternirodhakamiti# /
artāvarakatvena /
ākṣeptāha- #nanu kāryasyāpīti# /
samādhātaikadeśī brūte- #astu tarhīti# /
yattu tejo 'bannābhyāmasaṃpṛktaṃ tadatrivṛtkṛtamucyate /
ākṣeptā dūṣayati- #neti# /
nahi tatkakkacidapyupayujyateca sarvāsvarthakriyāsu trivatkṛtasyaivopayogādityarthaḥ /
ekadeśinaḥ śaṅkāmāha- #idameveti# /
ākṣeptā nirākaroti- #na /
prayojanāntareti# /
'ekaikāṃ trivṛtaṃ trivṛtaṃ karavāṇi' iti tejaḥprabhṛtyupāsanāmātraviṣayā śrutirna saṃkocayituṃ yuktetyarthaḥ /
evamekadeśini dūṣite paramasamādhātā pūrvapakṣī brūte- #astu tarhi trivṛtkṛtameveti# /
bhāginī yuktā /
yadyapyādhārabahutvaśrutirbrahmaṇyapi kalpitopādhinibandhanā kathañcidupapadyate, tathāpi yathā kārye jyotiṣyatiśayenopapadyate na tathātretyata uktam- #upapadyetatarāmiti /
prākṛtaṃ#prakṛterjātaṃ, kāryamiti yāvat /
evaṃ prāpta ucyate-'sarvanāmaprasiddhārthaṃ prasādhyārthavighātakṛt /
prasiddhyapekṣi satpūrvavākyasthamapakarṣeti //
tadbalāttena neyāni tejoliṅgānyapi druvam /
brahmaṇyeva pradhānaṃ hi brahmacchando na tatra tu //
' autsargikaṃ tāvadyadaprasiddhārthānuvādakatvaṃ yadvidhivibhaktimapyapūrvārthāvabodhanasvabhāvātpracyāvayati /
yathā 'yasyāhitāgneragnirgṛhāndahet' 'yasyobhayaṃ havirārtimārcchet' iti /
yatra punastatprasiddhamanyato na kathañcidāpyate, tatra vacanāni tvapūrvatvāditi sarvanāmnaḥ prasiddhārthatvaṃ balādapanīyate /
yathā 'yadāgneyo 'ṣṭākapālo bhavati' iti /
tadiha 'yadataḥ paro divo jyotiḥ' iti yacchabdasāmarthyāt dyumaryādenāpi jyotiṣā prasiddhena bhavitavyam /
naca tasya pramāṇāntarataḥ prasiddhirasti /
pūrvavākye ca dyusaṃbandhitayā tripādbrahma prasiddhamiti prasiddhyapekṣāyāṃ tadeva saṃbadhyate /
naca pradhānasya prātipadikārthasya tattvena pratyabhijñāne tadviśeṣaṇasya vibhaktyarthasyānyatāmātreṇānyatā yuktā /
evaṃ ca tadvākyasthāni tejoliṅgānyasamañjasānīti brahmaṇyeva gamayitavyāni, gamitāni ca bhāṣyakṛtā /
tatra jyotirbrahmavikāra iti jyotiṣā brahmaivopalakṣyate /
athavā prakāśamātravacano jyotiḥśabdaḥ prakāśasya brahmeti brahmaṇi mukya iti jyotirbahmeti siddham /
#prakṛtahānāprakṛtaprakriye iti# /
prasiddhyapekṣāyāṃ pūrvavākyagataṃ prakṛtaṃ saṃnihitaṃ, aprasiddhaṃ tu kalpyaṃ na prakṛtam /
ata evoktam- #kalpyata iti# /
saṃdaṃśanyāmāha- #na kevalamiti /
parasyāpi brahmaṇo nāmādipratīkatvavaditi# /
kaukṣeyaṃ hi jyotirjīvabhāvenānupraviṣṭasya paramātmano vikāraḥ, jīvabhāve dehasya śaityāt, jīvataścauṣṇyājjñāyate /
tasmāttatpratīkasyopāsanamupapannam /
śeṣaṃ nigadavyākhyātaṃ bhāṣyam
1.1.10.25.
#chandobhidhānānneti cet na tathā cetorpaṇanigadāttathāhi darśanam# /
pūrvavākyasya hi brahmārthatve siddhe syādetadevaṃ, natu tadbrahmārthaṃ, apitu gāyatryartham /
'gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ kiñca' iti gāyatrīṃ prakṛtyedaṃ śrūyate-'tripādasyāmṛtaṃ divi' iti /
nanu 'ākāśastalliṅgāt' ityanenaiva gatārthametat /
tathāhi-'tāvānasya mahimā' ityasyāmṛci brahma catuṣpāduktam /
saiva ca 'tadetadṛcābhyanūktam' ityanena saṃgamitārthā brahmaliṅgam /
evaṃ 'gāyatrī vā idaṃ sarvam' ityakṣarasaṃniveśamātrasya gāyatryā na sarvatvamupapadyate /
naca bhūtapṛthivīśarīrahṛdayavākprāṇātmatvaṃ gāyatryāḥ svarūpeṇa saṃbhavati /
naca brahmapuruṣasaṃbandhitvamasti gāyatryāḥ /
tasmādgīyatrīdvārā brahmaṇa evopāsanā na gāyatryā iti pūrveṇaiva gatārthatvādanārambhaṇīyametat /
naca pūrvanyāyasmāraṇe sūtrasaṃdarbha etāvānyuktaḥ /
atrocyate-astyadhikā śaṅkā /
tathāhi-gāyatrīdvārā brahmopāsaneti kor'thaḥ, gāyatrīvikāropādhino brahmaṇa upāsaneti /
naca tadupādhinastadavacthachinnasya sarvātmatvaṃ, upādheravacchedāt /
nahi ghaṭāvacchinnaṃ nabho 'navacchinnaṃ bhavati /
tasmādasya sarvātmatvādikaṃ stutyarthaṃ, tadvaraṃ gāyatryā evāstu stutiḥ kathācitpraṇāḍyā /
'vāgvai gāyatrī vāgvā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ gāyati ca trāyate ca' ityādiśritibhyaḥ /
tathāca 'gāyatrī vā idaṃ sarvam' ityupakramya gāyatryā eva hṛdayādibhirvyākhyāya ca 'saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī' ityupasaṃhāro gāyatryāmeva samañjaso bhavati /
brahmaṇi tu sarvamatadasamañjasamiti /
'yadvai tadbrahma' iti brahmaśabdaśchandoviṣaya eva, yathā 'etāṃ brahmopaniṣadam' ityatra vedopaniṣaducyate /
tasmādgāyatrichandobhidhānānna brahmaviṣayametaditi prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- #na# /
kutaḥ, #tathā cetorpaṇanigadāt# /
gāyatryākhyacchandodvāreṇa gāyatrīrūpavikārānugate brahmaṇi cetorpaṇaṃ cittasamādhānamanena brahmaṇavākyena nigadyate /
etaduktaṃ bhavati /
na gāyatrī brahmaṇo 'vacchedikā, utpalasyeva nīlatvaṃ, yena tadavacchinnatvamanaytra na syādavacchedakavirahāt /
kintu yadetadbrahma sarvātmakaṃ sarvakāraṇaṃ satsvarūpeṇāśakyopadeśamiti tadvikāragāyatrīdvāreṇopalakṣyate /
gāyatryāḥ sarvacchandovyāptyā ca savanatrayavyāptyā ca dvijātidvitīyajanmajananīyatayā ca śrutervikāreṣu madhye prādhānyena dvāratvopapatteḥ /
na cānyatropalakṣaṇābhāvena nopalakṣyaṃ pratīyate /
nahi kuṇḍalenopalakṣitaṃ kaṇṭharūpaṃ kuṇḍalaviyoge 'pi paścātpratīyamānamapratīyamānaṃ bhavati /
tadrūpapratyāyanamātropayogitvādupalakṣaṇānāmanavacchedakatvāt /
tadevaṃ gāyatrīśabdasya mukhyārthatve gāyatryā brahmopalakṣyata ityuktam /
saṃprati ti gāyatriśabdaḥ saṃkhyāsāmānyādgauṇyā vṛttyā brahmaṇyeva vartata iti darśayati- #apara āheti# /
tathāhi-ṣaḍakṣaraiḥ pādairyathā gāyatrī catuṣpadā, evaṃ brahmāpi catuṣpāt /
sarvāṇi hi bhūtāni sthāvarajaṅgamānyasyaikaḥ pādaḥ /
athavā divyākāśe trayaḥ pādāḥ /
tathāhi śrutiḥ-'idaṃ vāva tadyo 'yaṃ puruṣādākāśaḥ'
taddhi tasya jagaritasthānam /
jāgratvakhalvayaṃ bāhyānpadārthānveda /
tathā-'ayaṃ vāva sa yo 'yamantaḥ puruṣa ākāśaḥ' /
śarīramadhya ityarthaḥ /
taddhi tasya svapnasthānam /
tathā-'ayaṃ vāva sa yo 'yamantarhṛdaya ākāśaḥ' /
hṛdayapuṇḍarīka ityarthaḥ /
taddhi tasya suṣuptisthānam /
tadetat 'tripādasyāmṛtaṃ divi' ityuktam /
tadevaṃ catuṣpāttvasāmānyādgāyatrīśabdena brahmocyata iti /
asminpakṣe brahmaivābhihitimiti /
brahmaparatvādabhihitamityuktam
1.1.10.26.
#ṣaḍvidheti# /
bhūtapṛthivīśarīrahṛdayavākprāṇā iti ṣaṭ prakārā gāyatryākhyasya brahmaṇaḥ śrūyante /
#pañca brahmapuruṣā iti ca, hṛdayayasuṣiṣu brahmapuruṣaśrutirbrahmasaṃbandhitāyāṃ vivakṣitāyāṃ saṃbhavati# /
asyārthaḥ-hṛdayasyāsya khalu pañca suṣayaḥ pañca chidrāṇi /
tāni ca devaiḥ prāṇādibhī rakṣyamāṇāni svargaprāptidvārāṇīti devasuṣayaḥ /
tathāhi-hṛdayasya yatprāṅmukhaṃ chidraṃ tatstho yo vāyuḥ sa prāṇaḥ, tena hi prayāṇakāle saṃcarate svargalokaṃ, sa eva cakṣuḥ, sa evāditya ityarthaḥ /
'ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇaḥ' iti śruteḥ /
atha yo 'sya dakṣiṇaḥ suṣistatstho vāyuviśeṣo vyānaḥ /
tatsaṃbaddhaṃ śrotra taccandramāḥ, 'śrotreṇa sṛṣṭā viśaścandramāśca' iti śruteḥ /
atha yo 'sya pratyaṅmukhaḥ suṣistatatstho vāyuviśeṣo 'pānaḥ sa ca vāksaṃbandhādvāk, 'vāgvā agniḥ' iti śruteḥ /
atha yo 'syodaṅmukhaḥ suṣistatstho vāyuviśeṣaḥ sa udānaḥ, pādatalādārabhyordhvaṃ nayanāt /
sa vāyustadādhāraścākāśo devatā /
te vā ete pañca suṣayaḥ /
tatsaṃbaddhāḥ pañca hārdasya brahmaṇaḥ puruṣā na gāyatryāmakṣarasaṃniveśamātre saṃbhavanti, kintu brahmaṇyeveti
1.1.10.27.
#yathā soka iti# /
yadādhāratvaṃ mukhyaṃ divastadā kathañcinmaryādā vyākhyeyā /
yo hi śyeno vṛkṣāgre vastuto 'sti sa ca tataḥ paro 'pyastyeva /
arvāgbhāgātiriktamapyaparabhāgasthasya tasyaiva vṛkṣātparato 'vasthānāt /
evaṃ ca bāhyadyubhāgātiriktaśārīrahārdadyubhāgasthasya brahmaṇo bāhyāt dyubhāgātparato 'vasthānamupapannam /
yadā tu maryādaiva mukhyatayā prādhānyena vivakṣitā tadā lakṣaṇayādhāratvaṃ vyākhyeyam /
yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra sāmīpyāditi /
tadidamuktam- #apara āheti# /
ata eva divaḥ paramapītyuktam
1.1.11.28.
#prāṇastathānugamāt# /
'anekaliṅgasaṃdohe balavtakasya kiṃ bhavet /
liṅgino liṅgamityatra cintyate prāgacintitam //
' mukhyaprāṇajīvadevatābrahmaṇāmanekeṣāṃ liṅgāni bahūni saṃplavante, tatkatamadatra liṅgaṃ, liṅgābhāsaṃ ca katamadityatra vicāryate /
na cāyamarthaḥ 'ata eva prāṇaḥ' ityatra vicāritaḥ /
syādetat /
hitatamapuruṣārthasiddhiśca nikhilabhrūṇahatyādipāpāparāmarśaśca prajñātmatvaṃ cānandādiśca na mukhye prāṇe saṃbhavanti /
tathā 'eṣa sādhu karma kārayati' 'eṣa lokādhipatiḥ' ityādyapi /
jīve tu prajñātmatvaṃ kathañcidbhaveditareṣāṃ tvasaṃbhavaḥ /
vaktṛtvaṃ ca vākkaraṇavyāpāravattvaṃ yadyapi paramātmani svarūpeṇa na saṃbhavati tathāpyananyathāsiddhabahubrahmaliṅgavirodhaparihārāya jīvadvāreṇa brahmaṇyeva kathañcidvyākhyeyaṃ jīvasya brahmaṇo 'bhedāt /
tathāca śrutiḥ-'yadvācānabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate /
tadeva brahma tvaṃ viddhi' iti vāgvadanasya brahma kāraṇamityāha-śarīradhāraṇamapi yadyapi mukhyaprāṇasyaiva tathāpi prāṇavyāpārasya paramātmāyattatvātparamātmana eva /
yadyapi cātrendradevatāyā vigrahavatyā liṅgamasti, tathāhi-indradhāmagataṃ pratardanaṃ pratīndra uvāca, 'māmeva vijānīhi' ityupakramya, 'prāṇo 'smiprajñātmā' ityātmani prāṇaśabdamuccacāra /
prajñātmatvaṃ cāsyopapadyate, devatānāmapratihatajñānaśaktitvāt /
sāmarthyātiśayāccendrasya hitatamapuruṣārthahetutvamapi /
manuṣyādhikāratvācchāstrasya devānpratyapravṛtterbhrūṇahatyādipāpāparāmarśasyopapatteḥ /
lokādhapatyaṃ cendrasyalokapālatvāt /
ānandādirūpatvaṃ ca svargasyaivānandatvāt /
'ābhūtasaṃplavaṃ sthānamamṛtatvaṃ hi bhāṣyate' iti smṛteścāmṛtatvamindrasya /
'tvāṣṭramahanam' ityādyā ca vigrahavattvena stutistatraivopapadyate /
tathāpi paramapuruṣārthasyāpavargasya parabrahmajñānādanyato 'navāpteḥ, paramānandarūpasya mukhyasyāmṛtatvasyājaratvasya ca brahmarūpāvyabhicārāt, adhyātmasaṃbandhabhūmnaśca parācīndre 'nupapatteḥ, indrasya devatāyā ātmani pratibuddhasya caramadehasya vāmadevasyeva prarabdhavipākakarmāśayamātraṃ bhogena kṣapayato brahmaṇa eva sarvametatkalpata iti vigrahavadindrijīvaprāṇavāyuparityāgena brahmaivātra prāṇaśabdaṃ pratīyata iti pūrvapakṣābhāvādanārabhyametaditi /
atrocyate-'yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaiḥ saha hyetavasmin śarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ' iti yasyaiva prāṇasya prajñātmana upāsyatvamuktaṃ tasyaiva prāṇasya prajñātmanā sahotkramaṇamucyate /
naca brahmaṇyabede dvicanaṃ, na sahabhāvaḥ na cotkramaṇam /
tasmādvāyureva prāṇaḥ /
jīvaśca prajñātmā /
saha pravṛttinivṛttyā bhaktyaikatvamanayorupacaritaṃ 'yo vai prāṇaḥ' ityādina /
ānandāmarājarāpahatapāpmatvādayaśca brahmaṇi prāṇe bhaviṣyanti /
tasmādyathāyogaṃ traya evātropāsyāḥ /
na caiṣa vākyabhedo doṣamāvahati /
vākyārthāvagamasya padārthāvagamapūrvakatvāt /
padārthānāṃ coktena mārgeṇa svātantryāt /
tasmādupāsyabhedādupāsātraividhyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ /
siddhāntastu-satyaṃ padārthāvagamopapāyo vākyārthavagamaḥ, natu padārthāvagamaparāṇyeva padāni, api tvekavākyārthāvagamaparāṇi /
tameva tvekaṃ vākyārthaṃ padārthāvagamamantareṇa na śaknuvanti kartumityantarā tadarthameva tamapyavagamayanti, tena padāni viśiṣṭaikārthāvabodhanasvarasānyeva balabadbādhakopanitānnānārthabodhaparatāṃ nīyante /
yathāhuḥ-'saṃbhavatyekavākyatve vākyabhedaśca neṣyate' iti /
tena yathopāṃśuyājavākye jāmitādoṣopakrame tatpratisamādhānopasaṃhāre caikavākyatvāya 'prajāpaturupāṃśu yaṣṭavyaḥ' ityādayo na pṛthagvidhayaḥ kintvarthavādā iti nirṇītaṃ, tathehāmāmevi vijānīhi' ityupakramya 'prāṇo 'smi prajñātmā' ityuktvānte 'sa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro 'mṛtaḥ' ityupasaṃhārādbrahmaṇyekavākyatvāvagatau satyāṃ jīvamukhyaprāṇaliṅge api tadanuguṇatayā netavye /
anyathā vākyabhedaprasaṅgāt /
yatpunarbhedadarśanaṃ 'saha hyetau' iti, tajjñānakriyāśaktibhedena buddhiprāṇayoḥ pratyagātmopādhibhūtayornirdeśaḥ pratyagātmānamevopalakṣayitum /
ata evopalakṣyasya pratyagātmasvarūpasyābhedamupalakṣaṇaṃ bhedenopalakṣayati-'prāṇa eva prajñātmā' iti /
'tasmādananyathāsiddhibrahmaliṅgānusārātaḥ /
ekavākyabalātprāṇajīvaliṅgopapādanam' iti saṃgrahaḥ
1.1.11.29.
1.1.11.30.
1.1.11.31.
#na brahmavākyaṃ bhavitumarhatīti# /
naiṣa saṃdarbho brahmavākyameva bhavitumarhatīti, kintu tathāyogaṃ kiñcidatra jīvavākyaṃ, kiñcinmukhyaprāṇavākyaṃ, kiñcidbrahmavākyamityarthaḥ /
#prajñāsādhanaprāṇāntarāśrayatvāditi# /
prāṇāntarāṇīndriyāṇi, tāni hi mukhye prāṇe pratiṣṭhitāni /
jīvamukhyaprāṇayoranyatara ityupakramamātram /
ubhāviti tu pūrvapakṣatattvam /
brahma tu dhruvam /
#na brahmeti# /
na brahmaivetyarthaḥ /
#daśānāṃ būtamātrāṇāmiti# /
pañca śabdādayaḥ, pañca pṛthivyādaya iti daśa bhūtamātrāḥ /
pañca buddhīndriyāṇi pañca buddhasya iti daśa prajñāmātrāḥ /
tadevaṃ svamatena vyākhyāya prācāṃ vṛttikṛtāṃ matena vyācaṣṭe- #athaveti# /
pūrvaṃ prāṇasyaikamupāsanamaparaṃ jīvasyāparaṃ brahmaṇa ityupāsanātraividhyena vākyabhedaprasaṅgo dūṣaṇamuktam /
iha tu brahmaṇa ekasyaivopāsātrayaviśiṣṭasya vidhānānna vākyabeda ityabhimānaḥ prācāṃ vṛttikṛtām /
tadetadālocanīyaṃ kathaṃ na vākyabheda iti /
yuktaṃ 'somena yajeta' ityādau somādiguṇaviśiṣṭayāgavidhānaṃ, tadguṇaviśiṣṭasyāpūrvasya vidhiviṣayatvāt /
iha tu siddharūpaṃ brahma na vidhiviṣayo bhavitumarhati, abhāvārthatvāt /
bhāvārthasya vidhiviṣayatvaniyamāt /
vākyāntarebhyaśca brahmavagateḥ prāptatvāttadanūdyāprāptopāsanā bhāvārthaḥ vidheyastasya ca bedādvidhyāvṛttilakṣaṇo vākyabedo 'tisphuṭa iti bāṣyakṛtā nodghāṭitaḥ, svavyākhyānenaivoktaprayatvāditi sarvaṃvadātam
Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0