ભામતિ · અધ્યાય 2

અથ યદસંદિગ્ધમપિરયોજનં ચ ન તત્પ્રેક્ષાવત્પ્રતિપિત્સાગોચરઃ, યથા સમનસ્કેન્દ્રિય- સંનિકૃષ્ટઃ સ્ફીતાલોકમધ્યવર્તી ઘટઃ, કરટદન્તા વા ; તથા ચેદં બ્રબ્મેતિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ ।
તથા હિ-- બૃહત્ત્વાદ્બૃંહણત્વાદ્વાત્મૈવ બ્રહ્મેતિ ગીયતે ।
સ ચાયમ્ આકીટપતઙ્ગેભ્ય આ ચ દેવર્ષિભ્યઃ પ્રાણભૃન્માત્રસ્યેદઙ્કારાસ્પદેભ્યો દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયેભ્યો વિવેકેન ઽઅહમ્ઽ ઇત્યસંદિગ્ધાવિપર્યસ્તાપરોક્ષાનુભવસિદ્ધ ઇતિ ન જિજ્ઞાસારપદમ્ ।
ન હિ જાતુ કશ્ચિદત્ર સંદિગ્ધે ઽઅહં વા નાહં વાઽ ઇતિ ।
ન ચ વિપર્યસ્યતિ ઽનાહમેવઽ ઇતિ ।
ન ચ ઽઅહં કૃશઃ, સ્થૂલઃ, ગચ્છામિઽ ઇત્યાદિદેહધર્મસામાનાધિકરણ્યદર્શનાદ્દેહાલમ્નો ઽયમહઙ્કાર ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
તદાલમ્બનત્વે હિ ઽયો ઽહં બાલ્યે પિતરાવન્વભૂવં સ એવ સ્થાવિરે પ્રણપ્તૄનનુભવામિઽ ઇતિ પ્રતિસંધાનં ન ભવેત્ ।
ન હિ બાલસ્થવિરયોઃ શરીરયોરસ્તિ મનાગપિ પ્રત્યભિજ્ઞાનગન્ધો યેનૈકત્વં અધ્યવસીયેત ।
તસ્માદ્યેષુ વ્યાવર્તમાનેષુ યદનુવર્તતે તત્તેભ્યો ભિન્નં યથા કુસુમેભ્યઃ સૂત્રમ્ ।
તથા ચ બાલાદિશરીરેષુ વ્યાવર્તમાનેષ્વપિ પરસ્પરમહઙ્કારાસ્પદમનુવર્તમાનં તેભ્યો ભિદ્યતે ।
અપિ ચ સ્વપ્નાન્તે દિવ્યં શરીરભેદમાસ્થાય તદુચિતાન્ભોગાન્ભુઞ્જાન એવ પ્રતિબુદ્ધો મનુષ્યશરીરમાત્માનં પશ્યન્ ઽનાહં દેવો મનુષ્ય એવઽ ઇતિ દેવષશરીરે બાધ્યમાને ઽપ્યહમાસ્પદમબાધ્યમાનં શરીરાદ્ભિન્નં પ્રતિપદ્યતે ।
અપિ ચ યોગવ્યાઘ્રઃ શરીરભેદે ઽપ્યાત્માનમભિન્નમનુભવતીતિ નાહઙ્કારાલમ્બનં દેહઃ ।
અત એવ નેન્દ્રિયાણ્યપ્યસ્યાલમ્બનમ્, ઇન્દ્રિયભેદે ઽપિ ઽયો ઽહમદ્રાક્ષં સ એવૈતર્હિ સ્પૃશામિઽ ઇત્યહમા-લમ્બનસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
વિષયેભ્યસ્ત્વસ્ય વિવેકઃ સ્થવીયાનેવ ।
બુદ્ધિમનસોશ્ચ કરણયોઃ ઽઅહમ્ઽ ઇતિ કર્તૃપ્રતિભાસપ્રખ્યાનાલમ્બનત્વાયોગઃ ।
ઽકૃશો ઽહમ્ઽ ઽઅન્ધો ઽહમ્ઽ ઇત્યાદયસ્તુ પ્રયોગા અસત્યપ્યભેદે કથઞ્ચિત્ ઽમઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિઽ ઇત્યાદિવદૌપચારિકા ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
તસ્માદિદઙ્કારાસ્પદેભ્યો દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયેભ્યો વ્યાવૃત્તઃ સ્ફુટતરાહમનુભવગમ્ય આત્મા સંશયાભાવાદજિજ્ઞાસ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
અપ્રયોજનત્વાચ્ચ ।
તથા હિ- સંસારનિવૃત્તિરપવર્ગ ઇહ પ્રયોજનં વિવક્ષિતમ્ ।
સંસારશ્ચ આત્મયાથાત્મ્યાનનુભવનિમિત્ત આત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનેન નિવર્તનીયઃ ।
સ ચેદયમનાદિરનાદિના આત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનેન સહાનુવર્તતે, કુતો ઽસ્ય નિવૃત્તિઃ અવિરોધાત્ ? કુતશ્ચાત્મયાથાત્મ્યાનનુભવઃ ? ન હિ ઽઅહમ્ઽ ઇત્યનુભવાદન્યદાત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનમસ્તિ ।
ન ચ ઽઅહમ્ઽ ઇતિ સર્વજનીનસ્ફુટતરાનુભવસમર્થિત આત્મા દેહેન્દ્રિયાદિવ્યતિરિક્તઃ શક્ય ઉપનિષદાં સહસ્રૈરપ્યન્યથયિતુમ્, અનુભવવિરોધાત્ ।
ન હ્યાગમાઃ સહસ્રમપિ ઘટં પટયિતુમીશતે ।
તસ્માદનુભવવિરોધાદુપચરિતાર્થા એવોપનિષદ ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામ ઇત્યાશયવાનાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોઃ ઇતિ ।
અત્ર ચ યુષ્મદસ્મત્ ઇત્યાદિઃ મિથ્યેતિ ભવિતું યુક્તં ઇત્યન્તઃ શઙ્કાગ્રન્થઃ ।
તથાપિ ઇત્યાદિઃ પરિહારગ્રન્થઃ ।
તથાપિ ઇત્યભિસંબન્ધાચ્છઙ્કાયાં યદ્યપીતિ પઠિતવ્યમ્ ।
ઇદમસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોરિતિ વક્તવ્યે યુષ્મદ્ગ્રહણમત્યન્તભેદોપલક્ષણાર્થમ્ ।
યથા હ્યહઙ્કારપ્રતિયોગી ત્વઙ્કારો નૈવમિદઙ્કારઃ, ઽએતે વયમ્, ઇમે વયમ્, આસ્મહેઽ ઇતિ બહુલં પ્રયોગદર્શનાદિતિ ।
ચિત્સ્વભાવ આત્મા વિષયી, જડસ્વભાવા બુદ્ધીન્દ્રિયદેહવિષયા વિષયાઃ ।
એતે હિ ચિદાત્માનં વિસિન્વન્તિ અવબધ્નન્તિ ; સ્વેન રૂપેણ નિરૂપણીયં કુર્વન્તીતિ યાવત્ ।
પરસ્પરાનધ્યાસહેતૌ અત્યન્તવૈલક્ષણ્યે દૃષ્ટાન્તઃ - તમઃ પ્રકાશવત્ ઇતિ ।
ન હિ જાતુ કશ્ચિત્સમુદાચારદ્વૃત્તિની પ્રકાશતમસી પરસ્પરાત્મતયા પ્રતિપત્તુમર્હતિ ।
તદિદમુક્તમ્ - ઇતરેતરભાવાનુપપત્તૌ ઇતિ ।
ઇતરેતરભાવઃ ઇતરેતરત્વમ્, તાદાત્મ્યમિતિ યાવત્ ; તસ્યાનુપપત્તાવિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદ્ધર્મિણોઃ પરસ્પરભાવઃ ; તદ્ધર્માણાં તુ જાડ્યચૈતન્યનિત્યત્વાનિત્યત્વાદીનાં ઇતરેતરાધ્યાસો ભવિષ્યતિ ।
દૃશ્યતે હિ ધર્મિણોર્વિવેકગ્રહણે ઽપિ તદ્ધર્માણામધ્યાસઃ, યથા કુસુમાદ્ભેદેન ગૃહ્યમાણે ઽપિ સ્ફટિકમણાવતિસ્વચ્છતયા જપાકુસુમપ્રતિબિમ્બોદ્ગ્રાહિણિ ઽઅરુણઃ સ્ફટિકઃઽ ઇત્યારુણ્યવિભ્રમ ઇત્યત ઇદમુક્તમ્ - તદ્ધર્માણામપિ ઇતિ ।
ઇતરેતરત્ર ધર્મિણિ ધર્માણાં ભાવો વિનિમયઃ, તસ્યાનુપપત્તિઃ ।
અયમભિસંધિઃ - રૂપવદ્ધિ દ્રવ્યમતિસ્વચ્છતયા રૂપવતો દ્રવ્યાન્તરસ્ય તદ્વિવેકેન ગૃહ્યમાણસ્યાપિ ચ્છાયાં ગૃહ્ણીયાત્, ચિદાત્મા તુ નીરૂપો વિષયી ન વિષયચ્છાયામુદ્ગ્રાહયિતુમર્હતિ ।
યથાહુઃ-
ઽશબ્દગન્ધરસાદીનાં કીદૃશી પ્રતિબિમ્બતાઽ ઇતિ ।
તદિહ પારિશેષ્યાદ્વિષયવિષયિણોરન્યોન્યાત્મસંભેદેનૈવ તદ્ધર્માણામપિ પરસ્પરસંભેદેન વિનિમયાત્મના ભવિતવ્યમ્ , તૌ ચેદ્ધર્મિણૌ અત્યન્તવિવેકેન ગૃહ્યમાણાવસંભિન્નૌ, અસંભિન્નાઃ સુતરાં તયોર્ધર્માઃ, સ્વાશ્રયાભ્યાં વ્યવધાનેન દૂરાપેતત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્ - સુતરાં ઇતિ ।
તદ્વિપર્યયેણ ઇતિ ।
વિષયવિપર્યયેણેત્યર્થઃ ।
મિથ્યાશબ્દઃ અપહ્નવવચનઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ - અધ્યાસો ભેદાગ્રહેણ વ્યાપ્તઃ, તદ્વિરુદ્ધશ્ચેહાસ્તિ ભેદગ્રહઃ, સ ભેદાગ્રહં નિવર્તયંસ્તદ્વ્યાપ્તમધ્યાસમપિ નિવર્તયતીતિ ।
મિથ્યેતિ ભવિતું યુક્તં યદ્યપિ તથાપીતિ યોજના ।
ઇદમત્રાકૂચમ્ - ભવેદેતદેવં યદિ ઽઅહમ્ઽ ઇત્યનુભવે આત્મતત્વં પ્રકાશેત ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
તથ્ હિ સમસ્તોપાધ્યનવચ્છિન્નાનન્તાનન્દચૈતન્યૈકરસમુદાસીનમ્કમદ્વિતીયમાત્મતત્ત્વં શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ ગીયતે ।
ન ચૈતાન્યુપક્રમપરામર્શોપસંહારૈઃ ક્રિયાસમભિહારેણેદૃગાત્મતત્ત્વમભિદધતિ તત્પરાણિ સન્તિ શક્યાનિ શક્રેણાપ્યુપચરિતાર્થાનિ કર્તુમ્ ।
અભ્યાસે હિ ભૂયસ્ત્વમર્થસ્ય ભવતિ યથા ઽઅહો દર્શનીયા અહો દર્શનીયાઽ ઇતિ, નાલ્પત્વમપિ પ્રાગેવોપચરિતત્વમિતિ ।
અહમનુભવસ્તુ પ્રાદેશિકમનેકવિધશોકદુઃખાદિપ્રપઞ્ચોપપ્લુતમાત્માનમાદર્શયન્ કથમાત્મતત્ત્વગોચરઃ કથં વાનુપપ્લવઃ ? ન ચ જ્યેષ્ઠપ્રમાણપ્રત્યક્ષવિરોધાદામ્નાયસ્યૈવ તદપેક્ષસ્યાપ્રામાણ્યમુપચરિતાર્થત્વં વેતિ યુક્તમ્, તસ્યાપૌરુષેયતયા નિરસ્તસમસ્તદોષાશઙ્કસ્ય, બોધકતયા ચ સ્વતઃસિદ્ધપ્રમાણભાવસ્ય સ્વકાર્યે પ્રમિતાવનપેક્ષત્વાત્ ।
પ્રમિતાવનપેક્ષત્વે ઽપ્યુત્પતૌ પ્રત્યક્ષાપેક્ષત્વાત્તદ્વિરોધાદનુત્પત્તિલક્ષણમસ્યાપ્રામાણ્યમિતિ ચેત્, ન, ઉત્પાદકાપ્રતિદ્વન્દ્વિત્વાત્ ।
ન હ્યાગમજ્ઞાનં સાંવ્યવહારિકં પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રામાણ્યમુપહન્તિ યેન કારણાભાવાન્ન ભવેત્ ; અપિ તુ તાત્ત્વિકમ્ ।
ન ચ તાત્ત્વિકમસ્યોત્પાદકમ્, અતાત્ત્વિકપ્રમાણભાવેભ્યો ઽપિ સાંવ્યવહારિકપ્રમાણેભ્યસ્તત્ત્વજ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાત્ ।
તથા ચ વર્ણે હ્રસ્વત્વદીર્ઘત્વાદયો ઽન્યધર્મા અપિ સમારોપિતાઃ તત્ત્વપ્રતિપત્તિહેતવઃ ।
ન હિ લૌકિકાઃ ઽનાગઃઽ ઇતિ વા"નગઃ"ઇતિ વા પદાત્કુઞ્ચરં વા તરું વા પ્રતિપદ્યમાના ભવન્તિ ભ્રાન્તાઃ ।

ન ચાનન્યપરં વાક્યં સ્વાર્થ ઉપચરિતાર્થં યુક્તમ્ ।
ઉક્તં હિ - ઽન વિધૌ પરઃ શબ્દાર્થઃઽ ઇતિ ।
જ્યેષ્ઠત્વં ચ અનપેક્ષિતસ્ય બાધ્યત્વે હેતુઃ ન તુ બાધકત્વે, રજતજ્ઞાનસ્ય જ્યાયસઃ શુક્તિજ્ઞાનેન કનીયસા બાધદર્શનાત્ ।
તદમપબાધને તદપબાધાત્મનઃ તસ્યોત્પત્તેરનુપપત્તેઃ ।
દર્શિતં ચ તાત્ત્વિકપ્રમાણભાવસ્યાનપેક્ષિતત્વમ્ ।
તથા ચ પારમર્ષં સૂત્રમ્ - ઽપૌર્વાપર્યે પૂર્વદૌર્બલ્યં પ્રકૃતિવત્ઽ ઇતિ ।
તથા ચ -
પૂર્વાત્પરબલીયસ્ત્વં તત્ર નામ પ્રતીયતામ્ ।
અન્યોન્યનિરપેક્ષાણાં યત્ર જન્મ ધિયાં ભવેત્ ॥
- ઇતિ ॥
અપિ ચ યે ઽપ્યહઙ્કારાસ્પદમાત્માનમાસ્થિષત તૈરપ્યસ્ય ન તાત્ત્વિકત્વમભ્યુપેતવ્યમ્, ઽઅહમિહૈવાસ્મિ સદને જાનાનઃઽ ઇતિ સર્વવ્યાપિનઃ પ્રાદેશિકત્વેન ગ્રહણાત્ ઉચ્ચતરગિરિશિખરવર્તિષુ મહાતરુષુ ભૂમિષ્ઠસ્ય દૂર્વાપ્રવાલનિર્ભાસપ્રત્યયવત્ ।
ન ચેદં દેહસ્ય પ્રાદેશિકત્વમનુભૂયતે ન ત્વાત્મન ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
ન હિ તદૈવં ભવતિ ઽઅહમ્ઽ ઇતિ, ગૌણત્વે વા ન ઽજાનાનઃઽ ઇતિ ।
અપિ ચ પરશબ્દઃ પરત્ર લક્ષ્યમાણગુણયોગેન વર્તત ઇતિ યત્ર પ્રયોક્તૃપ્રતિપત્ત્રોઃ સંપ્રતિપત્તિઃ સ ગૌણઃ ।
સ ચ ભેદપ્રત્યયપુરઃસરઃ ।
તદ્યથા, નૈયમિકાગ્નિહોત્રવચને ઽગ્નિહોત્રશબ્દઃ પ્રકરણાન્તરાવધૃતભેદે કુણ્ડપાયિનામયનગતે કર્મણિ ઽમાસમગ્મિહોત્રં જુહોતિઽ ઇત્યત્ર સાધ્યસાદૃશ્યેન ગૌણઃ, માણવકે ચાનુભવસિદ્ધભેદે સિંહાત્સિંહશબ્દઃ ।
ન ત્વહઙ્કારસ્ય મુખ્યોર્ઽથો નિર્લુઠિતગર્ભતયા દેહાદિભ્યો ભિન્નો ઽનુભૂયતે, યેન પરશબ્દઃ શરીરાદૌ ગૌણો ભવેત્ ।
ન ચાત્યન્તનિરૂઠતયા ગૌણે ઽપિ ન ગૌણત્વાભિમાનઃ સાર્ષપાદિષુ તૈલશબ્દવદિતિ વેદિતવ્યમ્ ।
તત્રાપિ સ્નેહાત્તિલભવાદ્ભેદે સિદ્ધ એવ સાર્ષપાદીનાં તૈલશબ્દવાચ્યત્વાભિમાનઃ, ન ત્વર્થયોસ્તૈલસાર્ષપયોરભેદાધ્યવસાયઃ ।
તત્સિદ્ધં ગૌણત્વમુભયદર્શિનો ગૌણમુખ્યવિવેકવિજ્ઞાનેન વ્યાપ્તમ્, તદિહ વ્યાપકં વિવેકવિજ્ઞાનં નિવર્તમાનં ગૌણતામપિ નિવર્તયતીતિ ।
ન ચ બાલસ્થવિરશરીરભેદે ઽપિ ઽસો ઽહમ્ઽ ઇત્યેકસ્યાત્મનઃ પ્રતિસંધાનદેહાદિભ્યો ભેદેનાસ્ત્યાત્માનુભવ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પરીક્ષકાણાં ખલ્વિયં કથા, ન લૌકિકાનામ્ ।
પરીક્ષકા અપિ હિ વ્યવહારસમયે ન લોકસામામ્યમતિવર્તન્તે ।
વક્ષ્યત્યનન્તરમેવ હિ ભગવાન્ભાષ્યકારઃ -ઽપશ્વાદિભિશ્ચાવિશેષાત્ઽ ઇતિ ।
બાહ્યા અપ્યાહુઃ -ઽશાસ્ત્રચિન્તકાઃ ખલ્વેવં વિવેચયન્તિ ન પ્રતિપત્તારઃઽ ઇતિ ।
તત્પારિશેષ્યાચ્ચિદાત્મગોચરમહઙ્કારમ્ ઽઅહમિહાસ્મિ સદનેઽ ઇતિ પ્રયુઞ્જાનો લૌકિકઃ શરીરાદ્યભેદગ્રહાદાત્મનઃ પ્રાદેશિકત્વમભિમન્યતે નભસ ઇવ ઘટમણિકમલ્લિકાદ્યુપાધ્યવચ્છેદાદિતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
ન ચાહઙ્કારપ્રામાણ્યાય દેહાદિવદાત્માપિ પ્રાદેશિક ઇતિ યુક્તમ્ ।
તદા ખલ્વયમણુપરિમાણો વા સ્યાદ્દેહપરિમાણો વા ।
અણુપરિંમાણત્વે ઽસ્થૂલો ઽહમ્, દીર્ઘઃઽ ઇતિ ચ ન સ્યાત્ ।
દેહપરિમાણત્વે તુ સાવયવતયા દેહવદનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
કિઞ્ચ અસ્મિન્પક્ષે અવયવસમુદાયો વા ચેતયેત્, પ્રત્યેકં વાવયવાઃ ।
પ્રત્યેકં ચેતનત્વપક્ષે બહૂનાં ચેતનાનાં સ્વતન્ત્રાણામેકવાક્યતાભાવાદપર્યાયં વિરુદ્ધદિક્ક્રિયતયા શરીરમુન્મથ્યેત, અક્રિયં વા પ્રસજ્યેત ॥
સમુદાયસ્ય તુ ચૈતન્યયોગે વૃક્ણ એકસ્મિન્નવયવે ચિદાત્મનો ઽપ્યવયવો વૃક્ણ ઇતિ ન ચેતયેત્ ।
ન ચ બહૂનામવયવાનાં પરસ્પરાવિનાભાવનિયમો દૃષ્ટઃ ।
ય એવાવયવો યદા વિશીર્ણસ્તદા તદભાવે ન ચેતયેત્ ।
વિજ્ઞાનાલમ્બનત્વે ઽપિ અહંપ્રત્યયસ્ય ભ્રાન્તત્વં તદવસ્થમેવ, તસ્ય સ્થિરવસ્તુનિર્ભાસત્વાદસ્થિરત્વાચ્ચ વિજ્ઞાનાનામ્ ।
એતેન ઽસ્થૂલો ઽહમ્ અન્ધો ઽહમ્ ગચ્છામિઽ ઇત્યાદયો ઽપિ અધ્યાસતયા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તદેવમુક્તેન ક્રમેણ અહંપ્રત્યયે પૂતિકૂષ્માણ્ડીકૃતે ભગવતી શ્રુતિઃ અપ્રત્યૂહં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વસુખદુઃખશોકાદ્યાત્મત્વમહમનુભવપ્રસઞ્જિતમાત્મનો નિષેદ્ધુમર્હતીતિ ।
તદેવં સર્વપ્રવાદશ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણપ્રથિતમિથ્યાભાવસ્યાહંપ્રત્યયસ્ય સ્વરૂપનિમિત્તફલૈરુપવ્યાખ્યાનમ્ - અન્યોન્યસ્મિન્ ઇત્યાદિ ।
અન્યોન્યસ્મિન્ધર્મિણ્યાત્મશરીરાદૌ અન્યોન્યાત્મકતામધ્યસ્ય - અહમિદં શરીરાદિતિ ।
ઽઇદમ્ઽ ઇતિ ચ વસ્તુતઃ, ન પ્રતીતિતઃ ।
લોકવ્યવહારઃ લોકાનાં વ્યવહારઃ ।
સ ચ ઽઅયમહમ્ઽ ઇતિ વ્યપદેશઃ ।
ઇતિ શબ્દસૂચિતશ્ચ શરીરાદ્યનુકૂલં પ્રતિકૂલં ચ પ્રમેયજાતં પ્રમાણેન પ્રમાય તદુપાદાનપરિવર્જનાદિઃ ।
અન્યોન્યધર્માંશ્ચાધ્યસ્ય અન્યોન્યસ્મિન્ધર્મિણિ દેહાદિધર્માન્ જન્મમરણજરાવ્યાધ્યાદીનાત્મનિ ધર્મિણિ અધ્યસ્તદેહાદિભાવે સમારોપ્ય, તથા ચૈતન્યાદીનાત્મધર્માન્ દેહાદાવધ્યસ્તાત્મભાવે સમારોપ્ય ઽમમેદં જરામરણપુત્રપશુસ્વામ્યાદિઽ ઇતિ વ્યવહારો વ્યપદેશઃ ।
ઇતિશબ્દસૂચિતશ્ચ તદનુરૂપઃ પ્રવૃત્ત્યાદિઃ ।
અત્ર ચ અધ્યાસવ્યવહારક્રિયાભ્યાં યઃ કર્તા ઉન્નીતઃ સ સમાન ઇતિ સમાનકર્તૃકત્વેન ઽઅધ્યસ્ય વ્યવહારઃઽ ઇત્યુપપન્નમ્ ।
પૂર્વકાલત્વસૂચિતમધ્યાસસ્ય વ્યવહારકારણત્વં સ્ફુટયતિ - મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તઃ વ્યવહારઃ ઇતિ ।
મિથ્યાજ્ઞાનમધ્યાસઃ, તન્નિમિત્તઃ, તદ્ભાવાભાવાનુવિધાનાદ્વ્યવહારભાવાભાવયોરિત્યર્થઃ ।
તદેવમધ્યાસસ્વરૂપં ફલં ચ વ્યવહારમુક્ત્વા તસ્ય નિમિત્તમાહ - ઇતરેતરાવિવેકેન ઇતિ ।
વિવેકગ્રહણેનેત્યર્થઃ ।
અથ અવિવેક એવ કસ્માન્ન ભવતિ, તથા ચ નાધ્યાસ ઇત્યત આહ - અત્યન્તવિવિક્તયોર્ધર્મધર્મિણોઃ ।
પરમાર્થતો ધર્મિણોરતાદાત્મ્યં વિવેકઃ ધર્માણાં ચાસંકીર્ણતા વિવેકઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
વિવિક્તયોર્વસ્તુસતોર્ભેદાગ્રહનિબન્ધનસ્તાદાત્મ્યવિભ્રમો યુજ્યતે શુક્તેરિવ રજતાદ્ભેદાગ્રહે રજતતાદાત્મ્યવિભ્રમઃ ।
ઇહ તુ પરમાર્થસતઃ ચિદાત્મનો ઽન્યન્ન દેહાદ્યસ્તિ વસ્તુસત્, તત્કુતઃ ચિદાત્મનો ભેદાગ્રહઃ કુતશ્ચ તાદાત્મ્યવિભ્રમઃ ઇત્યત આહ - સત્યાનૃતે મિથુનીકૃત્ય ઇતિ ।
વિવેકાગ્રહાદધ્યસ્યેતિ યોજના ।
સત્યં ચિદાત્મા, અનૃતં બુદ્ધીન્દ્રિયદેહાદિઃ ; તે દ્વે ધર્મિણી મિથુનીકૃત્ય યુગલીકૃત્યેત્યર્થઃ ।
ન ચ સંવૃતિપરમાર્થસતોઃ પારમાર્થકં મિથુનમસ્તીત્યભૂતતદ્ભાવાર્થસ્ય ચ્વેઃ પ્રયોગઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ - અપ્રતીતસ્યારોપાયોગાદારોપ્યસ્ય પ્રતીતિરુપયુજ્યતે ન વસ્તુસત્તેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
આરોપ્યસ્ય પ્રતીતૌ સત્યાં પૂર્વદૃષ્ટસ્ય સમારોપઃ સમારોપનિબન્ધના ચ પ્રતીતિરિતિ દુર્વારં પરસ્પરાશ્રયત્વમિત્યત આહ - નૈસર્ગિક ઇતિ ।
શ્વાભાવિકઃ અનાદિરયં વ્યવહારઃ ।
વ્યવહારાનાદિતયા તત્કારણસ્યાધ્યાસસ્ય, અનાદિતોક્તા, તતશ્ચ પૂર્વપૂર્વમિથ્યાજ્ઞાનોપદર્શિતસ્ય બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરાદેઃ ઉત્તરોત્તરાધ્યાસોપયોગ ઇત્યનાદિત્વાત્ બીજાઙ્કુરવન્ન પરસ્પરાશ્રયત્વમિત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અદ્વા પૂર્વપ્રતીતિમાત્રમુપયુજ્યતે આરોપે, ન તુ પ્રતીયમાનસ્ય પરમાર્થસત્તા ।
પ્રતીતિરેવ તુ અત્યન્તાસતો ગગનકમલિનીકલ્પસ્ય દેહેન્દ્રિયાદેઃ નોપપદ્યતે ।
પ્રકાશમાનત્વમેવ હિ ચિદાત્મનો ઽપિ સત્ત્વં ન તુ તદતિરિક્તં સત્તાસામાન્યસમવાયોર્ઽથક્રિયાકારિતા વા દ્વૈતાપત્તેઃ ।

સત્તાયાશ્ચાર્થક્રિયાકારિતાયાશ્ચ સત્તાન્તરાર્થક્રિયાકારિતાન્તરકલ્પને અનવસ્થાપાતાત્ પ્રકાશમાનતૈવ સત્તા અભ્યુપેતવ્યા ।
તથા ચ દેહાદયઃ પ્રકાશમાનત્વાન્નાસન્તઃ ચિદાત્મવત્, અસત્ત્વે વા ન પ્રકાશમાનાઃ ; તત્કથં સત્યાનૃતયોર્મિથુનીભાવઃ ?
તદભાવે વા કસ્ય કુતો ભેદાગ્રહઃ ? તદસંભવે કુતો ઽધ્યાસઃ ? ઇત્યાશયવાન્ આહ આક્ષેપ્તા- કો ઽયમધ્યાસો નામ ઇતિ ।
ક ઇત્યાક્ષેપે ।
સમાધાતા લોકસિદ્ધમધ્યાસલક્ષણમાચક્ષાણ એવાક્ષેપં પ્રતિક્ષિપતિ- ઉચ્યતે- સ્મૃતિરૂપઃ પરત્ર પૂર્વદૃષ્ટાવભાસ ઇતિ ।
અવસન્નઃ અવમતો વા ભાસઃ અવભાસઃ ।
પ્રત્યયાન્તરબાધશ્ચાસ્ય અવસાદો ઽવમાનો વા ।
એતાવતા મિથ્યાજ્ઞાનમિત્યુક્તં ભવતિ ।
તસ્યેદમુપવ્યાખ્યાનમ્ ઽપૂર્વદૃષ્ટ-ઽ ઇત્યાદિ ।
પૂર્વદૃષ્ટસ્યાવભાસઃ પૂર્વદૃષ્ટાવભાસઃ ।
મિથ્યાપ્રત્યયશ્ચ આરોપવિષયારોપણીયમિથુનમન્તરેણ ન ભવતીતિ પૂર્વદૃષ્ટગ્રહણેનાનૃતમારોપણીયમુપસ્થાપયતિ ।
તસ્ય ચ દૃષ્ટત્વમાત્રમુપયુજ્યતે ન વસ્તુસત્તેતિ દૃષ્ટગ્રહણમ્ ।
તથાપિ વર્તમાનં દૃષ્ટં દર્શનં નારોપોપયોગીતિ પૂર્વ- ઇત્યુક્તમ્ ।
તચ્ચ પૂર્વદૃષ્ટં સ્વરૂપેણ સદપ્યારોપણીયતયા અનિર્વાચ્યમિત્યનૃતમ્ ।
આરોપવિષયં સત્યમાહ- પરત્ર ઇતિ ।
પરત્ર શુક્તિકાદૌ પરમાર્થસતિ ।
તદનેન સત્યાનૃતમિથુનમુક્તમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
પરત્ર પૂર્વદૃષ્ટાવભાસ ઇત્યલક્ષણમ્ , અતિવ્યાપકત્વાત્ ।
અસ્તિ હિ સ્વસ્તિમત્યાં ગવિ પૂર્વદૃષ્ટસ્ય ગોત્વસ્ય પરત્ર કાલાક્ષ્યામવભાસઃ ।
અસ્તિ ચ પાટલિપુત્રે પૂર્વદૃષ્ટસ્ય દેવદત્તસ્ય પરત્ર માહિષ્મત્યામવભાસઃ સમીચીનઃ ।
અવભાસપદં ચ સમીચીને ઽપિ પ્રત્યયે પ્રસિદ્ધમ્, યથા નીલસ્યાવભાસઃ પીતસ્યાવભાસ ઇતિ ।
અત આહ- સ્મૃતિરૂપ ઇતિ ।
સ્મૃતેઃ રૂપમિવ રૂપમસ્યેતિ સ્મૃતિરૂપઃ ।
અસંનિહિતવિષયત્વં ચ સ્મૃતિરૂપત્વમ્ ।
સંનિહિતવિષયં ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સમીચીનમિતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ ।
નાપ્યવ્યાપ્તિઃ, સ્વપ્નજ્ઞાનસ્યાપિ સ્નૃતિવિભ્રમરૂપસ્યૈવંરૂપત્વાત્ ।
તત્રાપિ હિ સ્મર્યમાણે પિત્રાદૌ નિદ્રોપપ્લવવશાદસંનિધાનાપરામર્શે, તત્ર તત્ર પૂર્વદૃષ્ટસ્યૈવ સંનિહિતદેશકાલત્વસ્ય સમારોપઃ ।
એવમ્ ઽપીતઃ શઙ્ખઃઽ ઽતિક્તો ગુડઃઽ ઇત્યત્રાપ્યેતલ્લક્ષણં યોજનીયમ્ ।
તથા હિ- બહિર્વિનિર્ગચ્છજત્યચ્છનયનરશ્મિસંપૃક્તપિત્તદ્રવ્યવર્તિનીં પીતતાં પિત્તરહિતામનુભવન્, શઙ્ખં ચ દોષાચ્છાદિતશુક્લિમાનમનુભવન્, પીતતાયાશ્ચ શઙ્ખાસંબન્ધમનનુભવન્, અસંબન્ધાગ્રહણસારૂપ્યે ઽપીતં તપનીયપિણ્ડંઽ ઽપીતં બિલ્વફલંઽ ઇત્યાદૌ પૂર્વદૃષ્ટં સામાનાધિકરણ્યં પીતત્વશઙ્ખત્વયોરારોપ્યાહ ઽપીતઃ શઙ્ખઃઽ ઇતિ ।
એતેન ઽતિક્તો ગુડઃઽ ઇતિ પ્રત્યયો વ્યાખ્યાતઃ ।
એવં વિજ્ઞાતૃપુરુષાભિમુખેષ્વાદર્શોદકાદિષુ સ્વચ્છેષુ ચાક્ષુષં તેજો લગ્નમપિ બલીયસા સૌરેણ તેજસા પ્રતિસ્રોતઃ પ્રવર્તિતં મુખસંયુક્તં મુખં ગ્રાહયેત્, દોષવશાત્તદ્દેશતામનભિમુખતાં ચ મુખ્યસ્યાગ્રાહયત્, પૂર્વદૃષ્ટાભિમુખાદર્શોદકદેશતામાભિમુખ્યં ચ મુખસ્યારોપયતીતિ પ્રતિબિમ્બવિભ્રમો ઽપિ લક્ષિતો ભવતિ ।
એતેન દ્વિચન્દ્રદિઙ્મોહાલાતચક્રગન્ધર્વનગરવંશોરગાદિવિભ્રમેષ્વપિ યથાસંભવં લક્ષણં યોજનીયમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ન પ્રકાશમાનતામાત્રં સત્ત્વમ્, યેન દેહેન્દ્રિયાદેઃ પ્રકાશમાનતયા સદ્ભાવો ભવેત્ ।
ન હિ સર્પાતદભાવેન રજ્જ્વાદયો વા સ્ફટિકાદયો વા રક્તાદિગુણયોગિનો ન પ્રતિભાસન્તે, પ્રતિભાસમાના વા ભવન્તિ તદાત્માનસ્તદ્ધર્માણો વા ।
તથા સતિ મરુષુ મરીચિકાનિચયમ્ ઽઉચ્ચાવચમુચ્ચલત્તુઙ્ગતરઙ્ગભઙ્ગમાલેયમભ્યર્ણભવતીર્ણા મન્દાકિનીઽ ઇત્યભિસંધાય પ્રવૃત્તઃ તત્તોયમાપીય પિપાસામુપશમયેત્ ।
તસ્માદકામેનાપિ પ્રકાશમાનસ્યાપ્યારોપિતસ્ય ન વસ્તુસત્ત્વમભ્યુપગમનીયમ્ ।
ન ચ મરીચિરૂપેણ સલિલમવસ્તુસત્ સ્વરૂપેણ તુ પરમાર્થસદેવ દેહેન્દ્રિયાદયસ્તુ સ્વરૂપેણાપ્યસન્ત ઇત્યનુભવાગોચરત્વાત્કથમારોપ્યન્ત ઇતિ સાંપ્રતમ્ ; યતો યદ્યસન્તો નાનુભવગોચરાઃ કથં તર્હિ મરીચ્યાદીનામસતાં તોયાદ્યાત્મતયાનુભવગોચરત્વમ્ ? ન ચ સ્વરૂપસત્ત્વેન તોયાદ્યાત્મનાપિ સન્તો ભવન્તિ ।
યદ્યુચ્યેત- નાભાવો નામ ભાવાદન્યઃ કશ્ચિદસ્તિ, અપિ તુ ભાવ એવ ભાવાન્તરાત્મના અભાવઃ સ્વેન રૂપેણ તુ ભાવઃ ।
યથાહુઃ-
ઽભાવાન્તરમભાવો હિ કયાચિત્તુ વ્યપેક્ષયાઽ ।
ઇતિ ।
તતશ્ચ ભાવાત્મનોપાખ્યેયતયા અસ્ય યુજ્યેત અનુભવગોચરતા ।
પ્રપઞ્ચસ્ય પુનરત્યન્તાસતો નિરસ્તસમસ્તસામર્થ્યસ્ય નિસ્તત્ત્વસ્ય કુતો ઽનુભવવિષયભાવઃ, કુતો વા ચિદાત્મન્યારોપઃ ? ન ચ વિષયસ્ય સમસ્તસામર્થ્યવિરહે ઽપિ વિજ્ઞાનમેવ તત્તાદૃશં સ્વપ્રત્યયસામર્થ્યાદદૃષ્ટાન્તસિદ્ધસ્વભાવભેદમુપજાતમસતઃ પ્રકાશનમ્, તસ્માદસત્પ્રકાશનશક્તિરેવાસ્યાવિદ્યેતિ સાંપ્રતમ્ ।
યતો યેયમસત્પ્રકાશનશક્તિર્વિજ્ઞાનસ્ય કિં પુનરસ્યાઃ શક્યમ્ ? અસદિતિ ચેત્, કિમેતત્કાર્યમ્, આહોસ્વિદસ્યા જ્ઞાપ્યમ્ ? ન તાવત્કાર્યમ્, અસતસ્તત્ત્વાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ જ્ઞાપ્યમ્, જ્ઞાનાન્તરાનુપલબ્ધેઃ, અનવસ્થાપાતાચ્ચ ।
વિજ્ઞાનસ્વરૂપમેવ અસતઃ પ્રકાશ ઇતિ ચેત્. કઃ પુનરેષ સદસતોઃ સંબન્ધઃ ? અસદધીનનિરૂપણત્વં સતો જ્ઞાનસ્ય અસતા સંબન્ધ ઇતિ ચેત્, અહો બતાયમતિનિર્વૃતઃ પ્રત્યયતપસ્વી યદસ્ય અસત્યપિ નિરૂપણમાયતતે ।
ન ચ પ્રત્યયસ્તત્રાધત્તે કિઞ્ચિત્, અસત આધારત્વાયોગાત્ ।
અસદન્તરેણ પ્રત્યયો ન પ્રથત ઇતિ પ્રત્યયસ્યૈવૈષ સ્વભાવઃ ન ત્વસદધીનમસ્ય કિઞ્ચિદિતિ ચેત્, અહો બતાસ્ય અસત્પક્ષપાતઃ યદયમતદુત્પત્તિઃ અતદાત્મા ચ તદવિનાભાવનિયતઃ પ્રત્યય ઇતિ ।
તસ્માદત્યન્તાસન્તઃ શરીરેન્દ્રિયાદયો નિસ્તત્ત્વા નાનુભવવિષયા ભવિતુમર્હન્તીતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ- નિસ્તત્ત્વં ચેન્નાનુભવગોચરઃ, તત્કિમિદાનીં મરીચયો ઽપિ તોયાત્મના સતત્ત્વાઃ યદનુભવગોચરાઃ સ્યુઃ ।
ન સતત્ત્વાઃ, તદાત્મના મરીચીનામસત્ત્વાત્ ।
દ્વિવિધં ચ વસ્તૂનાં તત્ત્વમ્- સત્ત્વમસત્ત્વં ચ તત્ર પૂર્વં સ્વતઃ, પરં તુ પરતઃ ।
યથાહુઃ-
ઽસ્વરૂપપરરૂપાભ્યાં નિત્યં સદસદાત્મકે ।
વસ્તુનિ જ્ઞાયતે કિઞ્ચિદ્રૂપં કૈશ્ચિત્કદાચન ॥
-ઇતિ ।
તત્કિં મરીચિષુ તોયનિર્ભાસપ્રત્યયસ્તત્ત્વગોચરઃ ? તથા ચ સમીચીન ઇતિ ન ભ્રાન્તો નાપિ બાધ્યેત ।
અદ્ધા ! ન બાધ્યેત યદિ મરીચીનયં અતોયાત્મતત્ત્વાનતોયાત્મના ગૃહ્ણીયાત્ ।
તોયાત્મના તુ ગૃહ્ણન્ કથમ ભ્રાન્તઃ, કથં વા અબાધ્યઃ ? હન્ત ! તોયાભાવાત્મનાં મરીચિનાં તોયભાવાત્મત્વં તાવન્ન સત્, તેષાં તોયાભાવાદભેદેન તોયભાવાત્મતાનુપપત્તેઃ ।
નાપ્યસત્ ; વસ્ત્વન્તરમેવ હિ વસ્ત્વન્તરસ્યાસત્ત્વમાસ્થીયતે ।
ઽભાવાન્તરમભાવો ઽન્યો ન કશ્ચિદનિરૂપણાત્ઽ ઇતિ વદદ્ભિઃ ।
ન ચારોપિતં રૂપં વસ્ત્વન્તરમ્ ; તદ્ધિ મરીચયો વા ભવેત્, ગઙ્ગાદિગતં તોયં વા ।
પૂર્વસ્મિન્કલ્પે ઽમરીચયઃઽ ઇતિ પ્રત્યયઃ સ્યાત્, ન ઽતોયમ્ઽ ઇતિ ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ ઽગઙ્ગાયાં તોયમ્ઽ ઇતિ સ્યાત્, ન પુનઃ ઽઇહઽ ઇતિ ।
દેશભેદાસ્મરણે ઽતોયમ્ઽ ઇતિ સ્યાત્, ન પુલ ઽઇહઽ ઇતિ ।

ન ચેદમત્યન્તમસત્ નિરસ્તસમસ્તસ્વરૂપમલીકમેવાસ્તુ ઇતિ સાંપ્રતમ્, તસ્યાનુભવગોચરત્વાનુપપત્તેઃ, ઇત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
તસ્માન્ન સત્, નાસત્, નાપિ સદસત્ પરસ્પરવિરોધાત્, ઇત્યનિર્વાચ્યમેવારોપણીયં મરીચિષુ તોયમાસ્થેયમ્ ; તદનેન ક્રમેણાધ્યસ્તં તોયં પરમાર્થતોયમિવ, અત એવ પૂર્વદૃષ્ટમિવ ; તત્ત્વતસ્તુ ન તોયમ્, ન ચ પૂર્વદૃષ્ટમ્ ; કિં તુ અનૃતમ્ અનિર્વાચ્યમ્ ।
એવં ચ દેહેન્દ્રિયાદિપ્રપઞ્ચો ઽપિ અનિર્વાચ્યઃ ; અપૂર્વો ઽપિ પૂર્વમિથ્યાપ્રત્યયોપદર્શિત ઇવ પરત્ર ચિદાત્મન્યધ્યસ્યત ઇતિ ઉપપન્નમ્, અધ્યાસલક્ષણયોગાત્ ।
દેહેન્દ્રિયાદિપ્રપઞ્ચબાધનં ચ ઉપપાદયિષ્યતે ।
ચિદાત્મા તુ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરામગોચરઃ તન્મૂલતદવિરુદ્ધન્યાયનિર્ણીતશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવઃ સત્ત્વેનૈવ નિર્વાચ્યઃ ।
અબાધિતા સ્વયંપ્રકાશતૈવ અસ્ય સત્તા, સા ચ સ્વરૂપમેવ ચિદાત્મનઃ, ન તુ તદતિરિક્તં સત્તાસામાન્યસમવાયઃ અર્થક્રિયાકારિતા વા ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
સ ચાયમેવંલક્ષણકો ઽધ્યાસઃ અનિર્વચનીયઃ સર્વેષામેવ સંમતઃ પરીક્ષકાણામ્ ; તદ્ભેદે પરં વિપ્રતિપત્તિરિત્યનિર્વચનીયતાં દ્રઢયિતુમાહ- તં કેચિત્ ઇતિ ।
અન્યધર્મસ્ય જ્ઞાનધર્મસ્ય રજતસ્ય ; જ્ઞાનાકારસ્યેતિ યાવત્ ।
અધ્યાસઃ અન્યત્ર બાહ્યે ।
સૌત્રાન્તિકનયે તાવદ્બાહ્યમસ્તિ વસ્તુસત્ ; તત્ર જ્ઞાનાકારસ્યારોપઃ ।
વિજ્ઞાનવાદિનામપિ, યદ્યપિ ન બાહ્યં વસ્તુસત્ તથાપ્યનાદ્યવિદ્યાવાસનારોપિતમલીકં બાહ્યમ્ ; તત્ર જ્ઞાનાકારસ્યારોપઃ ।
ઉપપત્તિશ્ચ- યદ્યાદૃશમનુભવસિદ્ધં રૂપં તત્તાદૃશમેવ અભ્યુપેતવ્યમિત્યુત્સર્ગઃ ; અન્યથાત્વં પુનરસ્ય બલવદ્બાધકપ્રત્યયવશાત્ ; ઽનેદં રજતમ્ઽ ઇતિ બાધકસ્ય ઇદન્તામાત્રબાધેનાપ્યુપપત્તૌ ન રજતગોચરતોચિતા ।
રજતસ્ય ધર્મિણો ભાધે હિ રજતં ચ તસ્ય ધર્મ ઇદન્તા ચ બાધિતે ભવેતામ્ ; તદ્વરમિદન્તૈવાસ્ય ધર્મો બાધ્યતામ્, ન પુના રજતમપિ ધર્મિ ; તથા ચ રજતં બહિર્બાધિતમર્થાદાન્તરે જ્ઞાને વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ જ્ઞાનાકારસ્ય બહિરધ્યાસઃ સિધ્યતિ ।
કેચિત્તુ- જ્ઞાનાકારખ્યાતાવપરિતુષ્યન્તો વદન્તિ- યત્ર યદધ્યાસઃ તદ્વિવેકાગ્રહનિબન્ધનો ભ્રમ ઇતિ ।
અપરિતોષકારણં ચાહુઃ- વિજ્ઞાનકારતા રજતાદેરનુભવાદ્વા વ્યવસ્થાપ્યેત, અનુમાનાદ્વા ।
તત્રાનુમાનમુપરિષ્ટાન્નિરાકરિષ્યતે ।
અનુભવો ઽપિ રજતપ્રત્યયો વા સ્યાત્, બાધકપ્રત્યયો વા ।
ન તાવદ્રજતાનુભવઃ ।
સ હિ ઇદઙ્કારાસ્પદં રજતમાવેદયતિ ન ત્વાન્તરમ્ ।
ઽઅહમ્ઽ ઇતિ હિ તદા સ્યાત્, પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યયાદવ્યતિરેકાત્ ।
ભ્રાન્તં વિજ્ઞાનં સ્વાકારમેવ બાહ્યતયાધ્યવસ્યતિ, તથા ચ નાહઙ્કારાસ્પદમસ્ય ગોચરઃ, જ્ઞાનાકારતા પુનસ્ય બાધકપ્રત્યયમાલોચયત્વાયુષ્માન્ ।
સ કિં પુરોવર્તિ દ્રવ્યં રજતાદ્વિવેચયતિ આહો જ્ઞાનાકારતામપ્યસ્ય દર્શયતિ ? તત્ર જ્ઞાનાકારતોપદર્શનવ્યાપારં બાધકપ્રત્યયસ્ય બ્રુવાણઃ શ્લાઘનીયપ્રજ્ઞો દેવાનાં પ્રિયઃ ।
પુરોવર્તિત્વપ્રતિષેધાદર્થાદસ્ય જ્ઞાનાકારતેતિ ચેત્, ન ।
અસંનિધાનાગ્રહનિષેધાદસંનિહિતો ભવતિ ।
પ્રતિપત્તુરત્યન્તસંનિધાનં ત્વસ્ય પ્રતિપત્રાત્મકં કુતસ્ત્યમ્ ? ન ચૈષ રજતસ્ય નિષેધઃ, ન ચ ઇદન્તાયાઃ, કિં તુ વિવેકાગ્રહપ્રસઞ્જિતસ્ય રજતવ્યવહારસ્ય ।
ન ચ રજતમેવ શુક્તિકાયાં પ્રસઞ્જિતં રજતજ્ઞાનેન ।
ન હિ રજતનિર્ભાસસ્ય શુક્તિકાલમ્બનં યુક્તમ્, અનુભવવિરોધાત્ ।
ન ખલુ સત્તામાત્રેણાલમ્બનમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સર્વેષામર્થાનાં સત્ત્વાવિશેષાદાલમ્બનત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ કારણત્વેન, ઇન્દ્રિયાદીનામપિ કારણત્વાત્ ।
તથા ચ ભાસમાનતૈવાલમ્બનાર્થઃ ।
ન ચ રજતજ્ઞાને શુક્તિકા ભાસતે, ઇતિ કથમાલમ્બનમ્ ? ભાસમાનતાભ્યુપગમે વા કથં નાનુભવવિરોધઃ ? અપિ ચેન્દ્રિયાદીનાં સમીચીનજ્ઞાનોપજનને સામર્થ્યમુપલબ્ધમિતિ કથમેભ્યો મિથ્યાજ્ઞાનસંભવઃ ? દોષસહિતાનાં તેષાં મિથ્યાપ્રત્યયે ઽપિ સામર્થ્યમિતિ ચેત્, ન, દોષાણાં કાર્યોપજનનસામર્થ્યવિધાતમાત્રે હેતુત્વાત્ ; અન્યથા પ્લુષ્ટાદપિ કુટજબીજાદ્વટાઙ્કુરોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિ ચ સ્વગોચરવ્યભિચારે વિજ્ઞાનાનાં સર્વત્રાનાશ્વાસપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્સર્વં જ્ઞાનં સમીચીનમાસ્થેયમ્ ।
તથા ચ ઽરજતમ્ઽ,ઽઇદમ્ઽ ઇતિ ચ દ્વે વિજ્ઞાને સ્મૃત્યનુભવરૂપે ।
તત્ર ઽઇદંઽ ઇતિ પુરોવર્તિદ્રવ્યમાત્રગ્રહણમ્, દોષવશાત્તદ્ગતશુક્તિત્વસામાન્યવિશેષસ્યાગ્રહાત્ તન્માત્રં ચ ગૃહીતં સદૃશતયા સંસ્કારોદ્બોધક્રમેણ રજતે સ્મૃતિં જનયતિ ।
સા ચ ગૃહીતગ્રહણસ્વભાવાપિ દોષવશાદ્ગૃહીતત્વાંશપ્રમોષાચ્ ગ્રહણમાત્રમવતિષ્ઠતે ।
તથા ચ રજતસમૃતેઃ પુરોવર્તિદ્રવ્યમાત્રગ્રહણસ્ય ચ મિથઃ સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચ ભેદાગ્રહણાત્, સંનિહિતરજતગોચરજ્ઞાનસારૂપ્યેણ ઽઇદમ્ઽ,
ટરજતમ્ઽ, ઇતિ દ્વે એતે અપિ ગ્રહણસ્મરણે અભેદવ્યવહારં સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશં ચ પ્રવર્તયતઃ ।
ક્વચિત્પુનર્ગ્રહણે એ મિથઃ અગૃહીતભેદે, યથા ઽપીતઃ શઙ્ખઃઽ ઇતિ ।
અત્ર હિ વિનિર્ગચ્છન્નયનરશ્મિવર્તિનઃ પિત્તદ્રવ્યસ્ય કાચસ્યેવ સ્વચ્છસ્ય પીતત્વં ગૃહ્યતે પિત્તં તુ ન ગૃહ્યતે ।
શઙ્ખો ઽપિ દોષવશાચ્છુક્લગુણરહિતઃ સ્વરૂપમાત્રેણ ગૃહ્યતે ।
તદનયોર્ગુણગુણિનોરસંસર્ગાગ્રહસારૂપ્યાત્ પીતતપનીયપિણ્ડપ્રત્યયાવિશેષેણાભેદવ્યવહારઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશશ્ચ ।
ભેદાગ્રહપ્રસઞ્જિતાભેદવ્યવહારબાધનાચ્ચ ઽનેદમ્ઽ ઇતિ વિવેકપ્રત્યયસ્ય બાધકત્વમપ્યુપપદ્યતે ; તદુપપત્તૌ ચ પ્રાક્તનસ્ય પ્રત્યયસ્ય ભ્રાન્તત્વમપિ લોકસિદ્ધં સિદ્ધં ભવતિ ।
તસ્માદ્યથાર્થાઃ સર્વે વિપ્રતિપન્નાઃ સંદેહવિભ્રમાઃ, પ્રત્યયત્વાત્, ઘટાદિપ્રત્યયવત્ ।
તદિદમુક્તમ્- યત્ર યદધ્યાસ ઇતિ ।
યસ્મિન્ શુક્તિકાદૌ યસ્ય રજતાદેરધ્યાસ ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધિઃ નાસાવન્યથાખ્યાતિનિબન્ધના, કિં તુ ગૃહીતસ્ય રજતાદેસ્તત્સ્મરણસ્ય ચ ગૃહીતતાંશપ્રમોષેણ ગૃહીતમાત્રસ્ય યઃ ઽઇદમ્ઽ ઇતિ પુરો ઽવસ્થિતાદ્દ્રવ્યમાત્રાત્તત્પ્રજ્ઞાનાચ્ચ વિવેકઃ, તદગ્રહણનિબન્ધનો ભ્રમઃ ।
ભ્રાન્તત્વં ચ ગ્રહણસ્મરણયોરિતરેતરસામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશો રજતાદિવ્યવહારશ્ચેતિ ।
અન્યે તુ- અત્રાપ્યપરિતુષ્યન્તઃ- યત્ર યદધ્યાસસ્તસ્યૈવ વિપરીતધર્મકલ્પનામાચક્ષતે ।
અત્રેદમાકૂતમ્- અસ્તિ તાવદ્રજતાર્થિનઃ ઽરજતમિદમ્ઽ ઇતિ પ્રત્યયાત્પુતોવર્તિનિ દ્રવ્યે પ્રવૃત્તિઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશશ્ચેતિ સર્વજનીનામ્ ।
તદેતન્ન તાવદ્ગ્રહણસ્મરણયોસ્તદ્ગોચરયોશ્ચ મિથો ભેદાગ્રહમાત્રાદ્ભવિતુમર્હતિ ।
ગ્રહણનિબન્ધનૌ હિ ચેતનસ્ય વ્યવહારવ્યપદેશૌ કથમગ્રહણમાત્રાદ્ભવેતામ્ ? નનૂક્તં નાગ્રહણમાત્રાત્, કિં તુ ગ્રહણસ્મરણે એવ મિથઃ સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચાગૃહીતભેદે, સમીચીનપુરઃસ્થિતરજતવિજ્ઞાનસાદૃશ્યેનાભેદવ્યવહારં સામાનાધિકણ્યવ્યપદેશં ચ પ્રવર્તયતઃ ।
અથ સમીચીનજ્ઞાનસારૂપ્યમનયોર્ગૃહ્યમાણં વા વ્યવહારપ્રવૃત્તિહેતુઃ, અગૃહ્યમાણં વા સત્તામાત્રેણ ।

ગૃહ્યમાણે ઽપિ ઽસમીચીનજ્ઞાનસારૂપ્યમનયોરિદમિતિ રજતમિતિ ચ જ્ઞાનયોઃઽ ઇતિ ગ્રહણમ્, અથ વા ઽતયોરેવ સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચ મિથો ભેદાગ્રહઃઽ ઇતિ ગ્રહણમ્ ।
તત્ર ન તાવત્સમીચીનજ્ઞાનસદૃશી ઇતિ જ્ઞાનં સમીચીનજ્ઞાનવદ્વ્યવહારપ્રવર્તકમ્ ।
ન હિ ઽગોસદૃશો ગવયઃઽ ઇતિ જ્ઞાનં ગવાર્થિનં ગવયે પ્રવર્તયતિ ।
ઽઅનયોરેવ ભેદાગ્રહઃઽ ઇતિ તુ જ્ઞાનં પરાહતમ્ ; ન હિ ભેદાગ્રહે અનયોરિતિ ભવતિ, અનયોરિતિ ગ્રહે ભેદાગ્રહણમિતિ ન ભવતિ ।
તસ્માત્સત્તામાત્રેણ ભેદાગ્રહઃ અગૃહીત એવ વ્યવહારહેતુરિતિ વક્તવ્યમ્ ।
તત્ર કિમયમારોપોત્પાદક્રમેણ વ્યવહારહેતુઃ, આહો અનુત્પાદિતારોપ એવ સ્વત ઇતિ ? વયં તુ પશ્યામઃ- ચેતનવ્યવહારસ્ય અજ્ઞાનપૂર્વકત્વાનુપપત્તેઃ આરોપજ્ઞાનોત્પાદક્રમેણૈવ- ઇતિ ।
નનુ સત્યં ચેતનવ્યવહારો નાજ્ઞાનપૂર્વકઃ, કિં તુ અવિદિતવિવેકગ્રહણસ્મરણપૂર્વક ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
ન હિ રજતપ્રાતિપદિકાર્થમાત્રસ્મરણં પ્રવૃત્તાવુપયુજ્યતે ।
ઇદઙ્કારાસ્પદાભિમુખી ખલુ રજતાર્થિનાં પ્રવૃત્તિરિત્યવિવાદમ્ ।
કથં ચાયમિદઙ્કારાસ્પદે પ્રવર્તેત યદિ તુ ન તદિચ્છેત્ ? અન્યદિચ્છત્યન્યત્કરોતીતિ વ્યાહતમ્ ।
ન ચેદિદઙ્કારાસ્પદં રજતમિતિ જાનીયાત્ કથં રજતાર્થી તદિચ્છેત્ ? યદિ અતથાત્વેનાગ્રહણાત્ ઇતિ બ્રૂયાત્, સ ચ પ્રતિવક્તવ્યઃ, અથ તથાત્વેનાગ્રહણાત્ કસ્માન્નોપેક્ષેતેતિ ।
સો ઽયમુપાદાનોપેક્ષાભ્યામુભયત આકૃષ્યમાણશ્ચેચનઃ અવ્યવસ્થિતઃ ઇદઙ્કારાસ્પદે રજતસમારોપેણોપાદાન એવ વ્યવસ્થાપ્યતે, ઇતિ ભેદાગ્રહઃ સમારોપોત્પાદક્રમેણ ચેતનપ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
તથા હિ - ભેદાગ્રહાદિદઙ્કારાસ્પદે રજતત્વં સમારોપ્ય, તજ્જાતીયસ્યોપકારહેતુભાવમનુચિન્ત્ય, તજ્જાતીયતયેદઙ્કારાસ્પદે રજતે તમનુમાય, તદર્થી પ્રવર્તતે ઇત્યાનુપૂર્વ્યં સિદ્ધમ્ ।
ન ચ તટસ્થરજતસ્મૃતિઃ ઇદઙ્કારાસ્પદસ્યોપકારહેતુભાવમનુમાપયિતુમર્હતિ, રજતત્વસ્ય હેતોરપક્ષધર્મત્વાત્ ।
એકદેશદર્શનં ખલ્વનુમાપકં ન ત્વનેકદેશદર્શનમ્ ।
યદાહુઃ-"જ્ઞાતસંબન્ધસ્યૈકદેશદરેશનાત્"ઇતિ ।
સમારોપે ત્વેકદેશદર્શનમસ્તિ ।
તત્સિદ્ધમ્- એતદ્વિવાદાધ્યાસિતં રજતાદિજ્ઞાનં પુરોવર્તિવસ્તુવિષયમ્, રજતાદ્યર્થિનસ્તત્ર નિયમેન પ્રવર્તકત્વાત્, યદ્યદર્થિનં યત્ર નિયમેન પ્રવર્તકત્વાત્ ; યદ્યદર્થિનં યત્ર નિયમેન પ્રવર્તયતિ તજ્જ્ઞાનં તદ્વિષયં યથોભયસિદ્ધસમીચીનરજતજ્ઞાનમ્ ; તથા ચેદમ્ ; તસ્માત્તથા- ઇતિ ।
યચ્ચોક્તમ્ અનવભાસમાનતયા ન શુક્તિરાલમ્બનમિતિ, તત્ર ભવાન્ પૃષ્ટો વ્યાચષ્ટામ્- કિં શુક્તિકાત્વસ્ય ઽઇદં રજતમ્ઽ ઇતિ જ્ઞાનં પ્રત્યનાલમ્બનત્વમ્ આહોસ્વિત્ દ્રવ્યમાત્રસ્ય પુરઃસ્થિતસ્ય સિતભાસ્વરસ્ય ? યદિ શુક્તિકાત્વસ્ય અનાલમ્બનત્વમ્, અદ્ધા ! ઉત્તરસ્યાનાલમ્બનત્વં બ્રુવાણસ્ય તવૈવાનુભવવિરોધઃ ।
તથા હિ-ઽરજતમિદમ્ઽ ઇત્યનુભવન્નનુભવિતા પુરોવર્તિ વસ્તુ અઙ્ગુલ્યાદિના નિર્દિશતિ ।
દૃષ્ટં ચ દુષ્ટાનાં કારણાનામૌત્સર્ગિકકાર્યપ્રતિબન્ધેન કાર્યાન્તરોપજનનસામર્થ્યમ્, યથા દાવાગ્નિદગ્ધાનાં વેત્રબીજાનાં કદલીકાણ્ડજનકત્વમ્, ભસ્મકદુષ્ટસ્ય ચૌદર્યસ્ય તેજસો બહ્વન્નપચનમિતિ ।
પ્રત્યક્ષબાધાપહૃતવિષયં ચ વિભ્રમાણાં યથાર્થત્વાનુમાનમાભાસઃ, હુતવહાનુષ્ણત્વાનુમાનવત્ ।
યચ્ચોક્તં મિથ્યાપ્રત્યયસ્ય વ્યભિચારે સર્વપ્રમાણેષ્વનાશ્વાસ ઇતિ, તત્ બોધકત્વેન સ્વતઃપ્રામાણ્યં નાવ્યભિચારેણેતિ વ્યુત્પાદયદ્ભિરસ્માભિઃ પરિહૃતં ન્યાયકણિકાયામિતિ નેહ પ્રતન્યતે ।
દિઙ્માત્રં ચાસ્ય સ્મૃતિપ્રમોષભઙ્ગસ્યોક્તમ્ ; વિસ્તરસ્તુ બ્રહ્મતત્ત્વસમીક્ષાયામવગન્તવ્ય ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્- અન્યે તુ યત્ર યદધ્યાસસ્તસ્યૈવ વિપરીતધર્મકલ્પનામાચક્ષતે ઇતિ ।
યત્ર શુક્તિકાદૌ યસ્ય રજતાદેરધ્યાસસ્તસ્યૈવ શુક્તિકાદેર્વિપરીતધર્મકલ્પનાં રજતત્વધર્મકલ્પનામિતિ યોજના ।
નનુ સન્તુ નામ પરીક્ષકાણાં વિપ્રતિપત્તયઃ, પ્રકૃતે તુ કિમાયાતમિત્યત આહ- સર્વથાપિ ઇતિ ।
અન્યસ્યાન્યધર્મકલ્પના અનૃતતા, સા ચ અનિર્વચનીયતેત્યધસ્તાદુપપાદયિતુમ્ ।
તેન સર્વેષામેવ પરીક્ષકાણાં મતે અન્યસ્યાન્યધર્મકલ્પનાનિર્વચનીયાવશ્યંભાવિનીત્યનિર્વચનીયતા સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અખ્યાતિવાદિભિરકામૈરપિ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશપ્રવૃત્તિનિયમસ્નેહાદિદમભ્યુપેયમિતિ ભાવઃ ।
ન કેવલમિયમનૃતતા પરીક્ષકાણાં સિદ્ધા, અપિ તુ લૌકિકાનામપીત્યાહ- તથા ચ લોકે અનુબવઃ શુક્તિકા હિ રજતવદવભાસત ઇતિ ।
ન પુના રજતમિદમિતિ શેષઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અન્યસ્યાન્યાત્મતાવિભ્રમો લોકસિદ્ધઃ, એકસ્ય ત્વભિન્નસ્ય ભેદભ્રમો ન દૃષ્ટ ઇતિ કુતઃ ચિદાત્મનો ઽભિન્નાનાં જીવાનાં ભેદવિભ્રમ ઇત્યત આહ- એકશ્ચન્દ્રઃ સદ્વિતીયવત્ ઇતિ ।
પુનરપિ ચિદાત્મન્યધ્યાસમાક્ષિપતિ- કથં પુનઃ ઇતિ ।
અયમર્થઃ- ચિદાત્મા પ્રકાશતે ન વા ? ન ચેત્ પ્રકાશતે, કથમસ્મિન્નધ્યાસો વિષયતદ્ધર્માણામ્ ? ન ખલ્વપ્રતિભાસમાને પુરોવર્તિનિ દ્રવ્યે રજતસ્ય વા તદ્ધર્માણાં વા સમારોપઃ સંભવતિ ।
પ્રતિભાસમાને વા ન તાવદયમાત્મા જડો ઘટાદિવત્પરાધીનપ્રકાશ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન ખલુ સ એવ કર્તા ચ કર્મ ચ ભવતિ, વિરોધાત્ ।
પરસમવેતક્રિયાફલશાલિ હિ કર્મ, ન ચ જ્ઞાનક્રિયા પરસમવાયિનીતિ કથમસ્યાઃ કર્મ ? ન ચ તદેવ સ્વં ચ પરં ચ, વિરોધાત્ ।
આત્માન્તરસમવાયાભ્યુપગમે તુ જ્ઞેયસ્યાત્મનઃ અનાત્મત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
એવં તસ્ય તસ્યેત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
આત્મા જડો ઽપિ સર્વાર્થજ્ઞાનેષુ ભાસમાનો ઽપિ કર્તૈવ ન કર્મ, પરસમવેતક્રિયાફલશાલિત્વાભાવાત્, ચૈત્રવત્ ।
યથા હિ ચૈત્રસમવેતક્રિયયા ચૈત્રનગરપ્રાપ્તાવુબયસમવેતાયામપિ ક્રિયમાણાયાં નગરસ્યૈવ કર્મતા, પરસમવેતક્રિયાફલશાલિત્વાત્, ન તુ ચૈત્રસ્ય ક્રિયાફલશાલિનો ઽપિ, ચૈત્રસમવાયાદ્ગમનક્રીયાયા ઇતિ ।
તન્ન, શ્રુતિવિરોધાત્ ।
શ્રૂયતે હિ ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ ઇતિ ।
ઉપપદ્યતે ચ ।
તથા હિ- યો ઽયમર્થપ્રકાશઃ ફલં યસ્મિન્નર્થશ્ચ આત્મા ચ પ્રથેતે સ કિં જડઃ સ્વયંપ્રકાશો વા ? જડશ્ચેત્ વિષયાત્માવપિ જડાવિતિ કસ્મિન્ કિં પ્રકાશેત અવિશેષાત્, ઇતિ પ્રાપ્તમાન્ધ્યમશેષસ્ય જગતઃ ।
તથા ચાભાણકઃ -
ઽઅન્ધસ્યેવાન્ધલગ્નસ્ય વિનિપાતઃ પદે પદેઽ
ઇતિ ।
ન ચ નિલીનમેવ વિજ્ઞાનમર્થાત્માનૌ જ્ઞાપયતિ ચક્ષુરાદિવદિતિ વાચ્યમ્ ।
જ્ઞાપનં હિ જ્ઞાનજનનમ્, જનિતં ચ જ્ઞાનં જડં સન્નોક્તદૂષણમતિવર્તેતેતિ ।
એવમુત્તરોત્તરાણ્યપિ જ્ઞાનાનિ જડાનીત્યનવસ્થા ।
તસ્માદપરાધીનપ્રકાશા સંવિદુપેતવ્યા ।
તથાપિ કિમાયાતં વિષયાત્મનોઃ સ્વભાવજડયોઃ ? એતદાયાતં યત્તયોઃ સંવિદજડેતિ ।
તત્કિં પુત્રઃ પણ્ડિત ઇતિ પિતાપિ પણ્ડિતો ઽસ્તુ ? સ્વભાવ એષ સંવિદઃ સ્વયંપ્રકાશાયા યદર્થાત્મસંબન્ધિતેતિ ચેત્, હન્ત પુત્રસ્યાપિ પણ્ડિતસ્ય સ્વભાવ એષ યત્પિતૃસંબન્ધિતેતિ સમાનમ્ ।

સહાર્થાત્મપ્રકાશેન સંવિત્પ્રકાશો ન ત્વર્થાત્મપ્રકાશં વિનેતિ તસ્યાઃ સ્વભાવ ઇતિ ચેત્, તત્કિં સંવિદો ભિન્નૌ સંવિદર્થાત્મપ્રકાશૌ ।
તથા ચ ન સ્વયંપ્રકાશા સંવિત્, ન ચ સંવિત્ અર્થાત્મપ્રકાશ ઇતિ ।
અથ સંવિદર્થાત્મપ્રકાશો ન સંવિદો ભિદ્યેતે, સંવિદેવ તૌ ।
એવં ચેત્ યાવદુક્તં ભવતિ સંવિત્
આત્માર્થૌ સહેતિ તાવદુક્તં ભવતિ સંવિદર્થાત્મપ્રકાશૌ સહેતિ ।
તથા ચ ન વિવક્ષિતાર્થસિદ્ધિઃ ।
ન ચાતીતાનાગતાર્થગોચરાયાઃ સંવિદોર્ઽથસહભાવો ઽપિ ।
તદ્વિષયહાનોપાદાનોપેક્ષાબુદ્ધિજનનાદર્થસહભાવ ઇતિ ચેત્, ન, અર્થસંવિદ ઇવ હાનાદિબુદ્ધીનામપિ તદ્વિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
હાનાદિજનનાદ્ધાનાદિબુદ્ધીનામર્થવિષયત્વમ્, અર્થવિષયહાનાદિબુદ્ધિજનનાચ્ચ અર્થસંવિદસ્તદ્વિષયત્વમિતિ ચેત્, તત્કિં દેહસ્ય પ્રયત્નવદાત્મસંયોગો દેહપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુરર્થ ઇત્યર્થપ્રકાશો ઽસ્તુ ? જાડ્યાદ્દેહાત્મસંયોગો નાર્થપ્રકાશ ઇતિ ચેત્, નન્વયં સ્વયંપ્રકાશો ઽપિ સ્વાત્મન્યેવ ખદ્યોતવત્પ્રકાશઃ, અર્થે તુ જડ ઇત્યુપપાદિતમ્ ।
ન ચ પ્રકાશસ્યાત્માનો વિષયાઃ ; તે હિ વિચ્છિન્નદીર્ઘસ્થૂલતયાનુભૂયન્તે ; પ્રકાશશ્ચાયં અન્તરો ઽસ્થૂલો ઽનણુરહ્રસ્વો ઽદીર્ધશ્ચેતિ પ્રકાશતે ; તસ્માચ્ચન્દ્રે ઽનુભૂયમાને ઇવ દ્વિતીયશ્ચન્દ્રમાઃ સ્વપ્રકાશાદન્યોર્ઽથઃ અનિર્વચનીય એવેતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
ન ચ અસ્ય પ્રકાશસ્યાજાનતઃ સ્વલક્ષણભેદો ઽનુભૂયતે ।
ન ચ અનિર્વાચ્યાર્થભેદઃ પ્રકાશં નિર્વાચ્યં ભેત્તુમર્હતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ અર્થાનામપિ પરસ્પરં ભેદઃ સમીચીનજ્ઞાનપદ્ધતિમધ્યાસ્તે ઇત્યુપરિષ્ટાદુપપાદયિષ્યતે ।
તદયં પ્રકાશ એવ સ્વયંપ્રકાશ એકઃ કૂટસ્થો નિત્યો નિરંશઃ પ્રત્યગાત્મા અશક્યનિર્વચનીયેભ્યો દેહેન્દ્રિયાદિભ્ય આત્માનં પ્રતીપં નિર્વચનીયમઞ્ચતિ જાનાતીતિ પ્રત્યઙ્, સ ચાત્મેતિ પ્રત્યગાત્મા ।
સ ચાપરાધીનપ્રકાશાત્ અનંશત્વાચ્ચ અવિષયઃ, તસ્મિન્નધ્યાસો વિષયધર્માણામ્, દેહેન્દ્રિયાદિધર્માણામ્, કથમ્ ? કિમાક્ષેપે ।
અયુક્તો ઽયમધ્યાસ ઇત્યાક્ષેપઃ ।
કસ્માદયમયુક્ત ઇત્યત આહ - સર્વો હિ પુરો ઽવસ્થિતે વિષયે વિષયાન્તરમધ્યસ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યત્પરાધીનપ્રકાશમંશવચ્ચ તત્સામાન્યાંશગ્રહે કરણદોષવશાચ્ચ વિશેષાગ્રહે અન્યથા પ્રકાશતે ।
પ્રત્યગાત્મા તુ અપરાધીનપ્રકાશતયા ન સ્વજ્ઞાને કારણાન્યપેક્ષતે, યેન તદાશ્રયૈર્દેષૈર્દુષ્યેત્ ।
ન ચાંશવાન્, યેન કશ્ચિદસ્યાંશો ગૃહ્યેત, કશ્ચિન્ન ગૃહ્યેત ।
ન હિ તદેવ તદાનીમેવ તેનૈવ ગૃહીતમગૃહીતં ચ સંભવતીતિ ન સ્વયંપ્રકાશતાપક્ષે અધ્યાસઃ ।
સદાતને ઽપ્યપ્રકાશે પુરો ઽવસ્થિતત્વસ્ય અપરોક્ષત્વસ્યાભાવાન્નાધ્યાસઃ ।
ન હિ શુક્તૌ અપુરઃસ્થિતાયાં રજતમધ્યસ્યતિ ઽઇદં રજતમ્ઽ ઇતિ ।
તસ્માદત્યન્તગ્રહે અત્યન્તાગ્રહે ચ નાધ્યાસ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અવિષયત્વે હિ ચિદાત્મનો નાધ્યાસઃ, વિષય એવ તુ ચિદાત્મા અસ્મત્પ્રત્યયસ્ય, તત્કથં નાધ્યાસ ઇત્યત આહ- યુષ્મત્પ્રત્યયાપેતસ્ય ઇતિ ।
વિષયત્વે હિ ચિદાત્મનો ઽન્યો વિષયી ભવેત્ ।
તથા ચ યો વિષયી સ એવ ચિદાત્મા ।
વિષયસ્તુ તતો ઽન્યો યુષ્મત્પ્રત્યયગોચરો ઽભ્યુપેયઃ ।
તસ્માદનાત્મત્વપ્રસઙ્ગાદનવસ્થાપરિહારાય યુષ્મત્પ્રત્યયાપેતત્વમ્ ; અત એવ અવિષયત્વમાત્મનો વક્તવ્યમ્ ; તથા ચ નાધ્યાસ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- ઉચ્યતે- ન તાવદયમેકાન્તેનાવિષયઃ ।
કુતઃ ? અસ્મત્પ્રત્યયવિષયત્વાત્ ।
અયમર્થઃ- સત્યે પ્રત્યગાત્મા સ્વયંપ્રકાશત્વાદવિષયો ઽનંશશ્ચ ; તથાપિ અનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યાપરિકલ્પિતબુદ્ધિમનઃ સૂક્ષ્મસ્થૂલશરીરેન્દ્રિયાવચ્છેદકભેદેન અનવચ્છિન્નો ઽપિ વસ્તુતો ઽવચ્છિન્ન ઇવ અભિન્નો ઽપિ ભિન્ન ઇવ અકર્તાપિ કર્તેવ અભોક્તાપિ ભોક્તેવ અવિષયો ઽપ્યસ્મત્પ્રત્યયવિષય ઇવ જીવભાવમાપન્નઃ અવભાસતે, નભ ઇવ ઘટમણિકમલ્લિકાદ્યુપાધ્યવચ્છેદભેદેન ભિન્નમિવાનેકવિધધર્મકમિવેતિ ।
ન હિ ચિદેકરસસ્યાત્મનઃ ચિદાંશે ગૃહીતે અગૃહીતં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
ન ખલુ આનન્દનિત્યત્વવિભુત્વાદયઃ અસ્ય ચિદ્રૂપાદ્વસ્તુતો ભિદ્યન્તે, યેન તદ્ગ્રહે ન ગૃહ્યેરન્ ।
ગૃહીતા એવ તુ કલ્પિતેન ભેદેન ન વિવેચિતા ઇત્યગૃહીતા ઇવાભાન્તિ ।
ન ચ આત્મનો બુદ્ધ્યાદિભ્યો ભેદસ્તાત્ત્વિકઃ યેન ચિદાત્મનિ ગૃહ્યમાણે સો ઽપિ ગૃહીત એવ ભવેત્, બુદ્ધ્યાદીનામનિર્વાચ્યત્વેન તદ્ભેદસ્યાપ્યનિર્વચનીયત્વાત્ ।
તસ્માચ્ચિદાત્મનઃ સ્વયંપ્રકાશસ્યૈવ અનવચ્છિન્નસ્ય અવચ્છિન્નેભ્યો બુદ્ધ્યાદિભ્યો ભેદાગ્રહાત્ તદધ્યાસેન જીવભાવ ઇતિ ।
તસ્ય ચ અનિદમિદમાત્મનઃ અસ્મત્પ્રત્યયવિષયત્વમુપપદ્યતે ।
તથા હિ- કર્તા ભોક્તા ચિદાત્મા અહંપ્રત્યયે પ્રત્યવભાસતે ।
ન ચ ઉદાસીનસ્ય તસ્ય ક્રિયાશક્તિર્ભોગશક્તિર્વા સંભવતિ ।
યસ્ય ચ બુદ્ધ્યાદેઃ કાર્યકરણસંઘાતસ્ય ક્રિયાભોગશક્તી ન તસ્ય ચૈતન્યમ્ ।
તસ્માચ્ચિદાત્મૈવ કાર્યકરણસંઘાતેન ગ્રથિતો લબ્ધક્રિયાભોગશક્તિઃ સ્વયંપ્રકાશો ઽપિ બુદ્ધ્યાદિવિષયવિચ્છુરણાત્ કથઞ્ચિદસ્મત્પ્રત્યયવિષયઃ અહઙ્કારાસ્પદં જીવ ઇતિ ચ જન્તુરિતિ ચ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચ આખ્યાયતે ।
ન ખલુ જીવશ્ચિદાત્મનો ભિદ્યતે ।
તથા હિ શ્રુતિઃ- ઽઅનેન જીવેનાત્મનાઽ ઇતિ ।
તસ્માચ્ચિદાત્મનો ઽવ્યતિરેકાત્ જીવઃ સ્વયંપ્રકાશો ઽપિ અહંપ્રત્યયેન કર્તૃભોક્તૃતયા વ્યવહારયોગ્યઃ ક્રિયત ઇત્યહંપ્રત્યયાલમ્બનમુચ્યતે ।
ન ચ અધ્યાસે સતિ વિષયત્વં વિષયત્વે ચ અધ્યાસઃ ઇત્યન્યોન્યાશ્રયત્વમિતિ સાંપ્રતમ્,બીજાઙ્કુરવદનાદિત્વાત્, પૂર્વપૂર્વાધ્યાસતદ્વાસનાવિષયીકૃતસ્ય ઉત્તરોત્તરાધ્યાસવિષયત્વાવિરોધાદિત્યુક્તમ્-"નૈસર્ગિકો ઽયં લોકવ્યવહારઃ"ઇતિ ભાષ્યગ્રન્થેન ।
તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તમ્- ન તાવદયમેકાન્તેનાવિષય ઇતિ ।
જીવો હિ ચિદાત્મતયા સ્વયંપ્રકાશતયા અવિષયો ઽપિ ઔપાધિકેન રૂપેણ વિષય ઇતિ ભાવઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન વયમપરાધીનપ્રકાશતયા અવિષયત્વેનાધ્યાસમપાકુર્મઃ, કિં તુ પ્રત્યગાત્મા ન સ્વતો નાપિ
પરતઃ પ્રથત ઇત્યવિષય ઇતિ બ્રૂમઃ ।
તથા ચ સર્વથાપ્રથમાને પ્રત્યગાત્મનિ કુતો ઽધ્યાસ ઇત્યત આહ- અપરોક્ષત્વાચ્ચ પ્રત્યગાત્મપ્રસિદ્ધેઃ ઇતિ ।
પ્રતીચ આત્મનઃ પ્રસિદ્ધિઃ પ્રથા, તસ્યા અપરોક્ષત્વાત્ ।
યદ્યપિ પ્રત્યગાત્મનિ નાન્યા પ્રથાસ્તિ તથાપિ ભેદોપચારઃ, યથા ઽપુરુષસ્ય ચૈતન્યમ્ઽ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- અવશ્યં ચિદાત્મા અપરોક્ષો ઽભ્યુપેતવ્યઃ તદપ્રથાયાં સર્વસ્યાપ્રથનેન જગદાન્ધ્યપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમ્ ।
શ્રુતિશ્ચાત્ર ભવતિ- ઽતમેવ ભાન્તમનુ ભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ ઇતિ ।
તદેવં પરમાર્થપરિહારમુક્ત્વા અભ્યુપેત્યાપિ ચિદાત્મનઃ પરોક્ષતાં પ્રૌઢવાદિતયા પરિહારાન્તરમાહ- ન ચાયમસ્તિ ઇતિ ।
પુરો ઽવસ્થિત એવ, અપરોક્ષ એવ ।
કસ્માદયં ન નિયમ ઇત્યત આહ- અપ્રત્યક્ષે ઽપિ ઇતિ ।
હિર્યસ્માદર્થે ।
નભો હિ દ્રવ્યં સત્ રૂપસ્પર્શવિરહાન્ન બાહ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષમ્ ।
નાપિ માનસમ્, મનસો ઽસહાયસ્ય બાહ્યે અપ્રવૃત્તેઃ ; તસ્માદપ્રત્યક્ષમ્ ।

અથ ચ તત્ર બાલા અવિવેકિનઃ પરદર્શિતદર્શિનઃ કદાચિત્પાર્થિવચ્છાયાં શ્યામતામારોપ્ય, કદાચિત્તૈજસં શુક્લત્વમારોપ્ય, નીલોત્પલપલાશશ્યામમિતિ વા રાજહંસમાલાધવલમિતિ વા નિર્વર્ણયન્તિ ।
તત્રાપિ પૂર્વદૃષ્ટસ્ય તૈજસસ્ય વા તામસસ્ય વા રૂપસ્ય પરત્ર નભસિ સ્મૃતિરૂપો ઽવભાસ ઇતિ ।
એવં તદેવ તલમધ્યસ્યન્તિ અવાઙ્મુખીભૂતમહેન્દ્રનીલમણિમયમહાકટાહકલ્પમિત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ- એવમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણ સર્વાક્ષેપપરિહારાત્, અવિરુદ્ધઃ પ્રત્યગાત્મન્યપ્યનાત્મનામ્- બુદ્ધ્યાદીનામ્- અધ્યાસઃ ।
નનુ સન્તિ ચ સહસ્રમધ્યાસાઃ, તત્કિમર્થમયમેવાધ્યાસ આક્ષેપસમાધાનાભ્યાં વ્યુત્પાદિતઃ નાધ્યાસમાત્રમિત્યત આહ- તમેતમેવંલક્ષણમધ્યાસં પણ્ડિતા અવિદ્યેતિ મન્યન્તે ।
અવિદ્યા હિ સર્વાનર્થબીજમિતિ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણાદિષુ સુપ્રસિદ્ધમ્, તદુચ્છેદાય ચ વેદાન્તાઃ પ્રવૃત્તા ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
પ્રત્યગાત્મન્યનાત્માધ્યાસ એવ સર્વાનર્થહેતુઃ ન પુના રજતાદિવિભ્રમા ઇતિ સ એવાવિદ્યા, તત્સ્વરૂપં ચાવિજ્ઞાતં ન શક્યમુચ્છેત્તુમિતિ તદેવ વ્યુત્પાદ્યં નાધ્યાસમાત્રમ્ ।
અત્ર ચ"એવંલક્ષણમ્"ઇતિ એવંરૂપતયા અનર્થહેતુતોક્તા ।
યસ્માત્પ્રત્યગાત્મન્યશનાયાદિરહિતે અશનાયાદ્યુપેતાન્તઃકરણાદ્યહિતારોપેણ પ્રત્યગાત્માનમદુઃખં દુઃખાકરોતિ, તસ્માદનર્થહેતુઃ ।
ન ચૈવં પૃથગ્જના અપિ મન્યન્તે અધ્યાસમ્, યેન ન વ્યુત્પાદ્યેતેત્યત ઉક્તમ્-"પણ્ડિતા મન્યન્તે"ઇતિ ।
નનુ ઇયમનાદિરતિનિરૂઢનિબિડવાસનાનુબદ્ધા અવિદ્યા ન શક્યા નિરોદ્ધુમ્, ઉપાયાભાવાત્, ઇતિ યો મન્યન્તે તં પ્રતિ તન્નિરોધોપાયમાહ - તદ્વિવેકેન ચ વસ્તુસ્વરૂપાવધારણમ્, નિર્વિચિકિત્સં જ્ઞાનમ્, વિદ્યામાહુઃ પણ્ડિતાઃ ।
પ્રત્યગાત્મનિ ખલુ અત્યન્તવિવિક્તે બુદ્ધ્યાદિભ્યઃ બુદ્ધ્યાદિભેદાગ્રહનિમિત્તો બુદ્ધ્યાદ્યાત્મત્વતદ્ધર્માધ્યાસઃ ।
તત્ર શ્રવણમનનાદિભિર્યદ્વિવેકવિજ્ઞાનં તેન વિવેકાગ્રહે નિવર્તિતે, અધ્યાસાપબાધાત્મકં વસ્તુસ્વરૂપાવધારણં વિદ્યા ચિદાત્મરૂપં સ્વરૂપે વ્યવતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અતિનિરૂઢનિબિઢવાસનાનુવિદ્વા અવિદ્યા વિદ્યયા અપબાધિતાપિ સ્વવાસનાવશાત્પુનરુદ્ભવિષ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ ચ વાસનાદિકાર્યં સ્વોચિતમિત્યય આહ - તત્રૈવં સતિ, એવંભૂતવસ્તુતત્ત્વાવધારણે સતિ, યત્ર યદધ્યાસઃ
તત્કૃતેન દોષેણ ગુણેન વા અણુમાત્રેણાપિ સ ન સંબધ્યતે, અન્તઃકરણાદિદોષેણાશનાયાદિના ચિદાત્મા, ચિદાત્મનો ગુણેન ચૈતન્યાનન્દાદિના અન્તઃકરણાદિ ન સંબધ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ - તત્ત્વાવધારણાભ્યાસસ્ય હિ સ્વભાવ એવ સ તાદૃશઃ, યદનાદિમપિ નિરૂઢનિબિડવાસનમપિ મિથ્યાપ્રત્યયમપનયતિ ।
તત્ત્વપક્ષપાતો હિ સ્વભાવો ધિયામ્, યથાહુર્બાહ્યા અપિ--
નિરુપદ્રવભૂતાર્થસ્વભાવસ્ય વિપર્યયૈઃ ।
ન બાધો ઽયત્નવત્ત્વે ઽપિ બુદ્ધેસ્તત્પક્ષપાતતઃ ॥
ઇતિ ।
વિશેષતસ્તુ ચિદાત્મસ્વભાવસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય અત્યન્તાન્તરઙ્ગસ્ય કુતો ઽનિર્વાચ્યયા અવિદ્યયા બાધ ઇતિ ।
યદુક્તમ્"સત્યાનૃતે મિથુનાકૃત્ય, વિવેકાગ્રહાદધ્યસ્ય, ઽઅહમિદમ્ઽ ઽમમેદમ્ઽ ઇતિ લોકવ્યવહારઃ"ઇતિ તત્ર વ્યપદેશલક્ષણો વ્યવહારઃ કણ્ઠોક્તઃ ।
ઇતિશબ્દસૂચિતં લોકવ્યવહારમાદર્શયતિ- તમેતમવિદ્યાખ્યમ્ ઇતિ ।
નિગદવ્યાખ્યાતમ્ ।
આક્ષિપતિ- કથં પુનરવિદ્યાવદ્વિષયીણિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ ।
તત્ત્વપરિચ્છેદો હિ પ્રમા વિદ્યા ; તત્સાધનાનિ પ્રમાણાનિ કથમવિદ્યાવદ્વિષયાણિ ? નાવિદ્યાવન્તં પ્રમાણાન્યાશ્રયન્તિ, તત્કાર્યસ્ય વિદ્યાયા અવિદ્યાવિરોધિત્વાત્ ઇતિ ભાવઃ ।
સન્તુ વા પ્રત્યક્ષાદીનિ સંવૃત્યાપિ યથા તથા ; શાસ્ત્રાણિ તુ પુરુષહિતાનુશાસનપરાણિ અવિદ્યાપ્રતિપક્ષતયા નાવિદ્યાવદ્વિષયાણિ ભવિતુમર્હન્તીત્યાહ - શાસ્ત્રાણિ ચ ઇતિ ।
સમાધત્તે- ઉચ્યતે ઇતિ ।
દેહેન્દ્રિયાદિષુ અહંમમાભિમાનહીનસ્ય, તાદાત્મ્યતદ્ધર્માધ્યાસહીનસ્ય, પ્રમાતૃત્વાનુપપત્તૌ સત્યાં પ્રમાણપ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
અયમર્થઃ- પ્રમાતૃત્વં હિ પ્રમાં પ્રતિ કર્તૃત્વમ્ ।
તચ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં ચ પ્રમાતુરિતરકારકાપ્રયોજ્યસ્ય સમસ્તકારકપ્રયોક્તૃત્વમ્ ।
તદનેન પ્રમાકરણં પ્રમાણં પ્રયોજનીયમ્ ।
ન ચ સ્વવ્યાપારમન્તરેણ કરણં પ્રયોક્તુમર્હતિ ।
ન ચ કૂટસ્થનિત્યશ્ચિદાત્મા અપરિણામી સ્વતો વ્યાપારવાન્ ।
તસ્માત્ વ્યાપારવદ્બુદ્ધ્યાદિતાદાત્મ્યાધ્યાસાત્ વ્યાપારવત્તયા પ્રમાણમધિષ્ઠાતુમર્હતીતિ ભવત્યવિદ્યાવત્પુરુષવિષયત્વમવિદ્યાવત્પુરુષાશ્રયત્વં પ્રમાણાનામિતિ ।
અથ મા પ્રવર્તિષત પ્રમાણાનિ, કિં નશ્છિન્નમિત્યત આહ- ન હીન્દ્રિયાણ્યનુપાદાય પ્રત્યક્ષાદિવ્યવહારઃ સંભવતિ ।
વ્યવહ્રિયતે અનેનેતિ વ્યવહારઃ ફલમ્, પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણાનાં ફલમિત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ઇતિ ઇન્દ્રિયલિઙ્ગાદીનીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, ઽદણ્ડિનો ગચ્છન્તિઽ ઇતિવત્ ।
એવં હિ પ્રત્યક્ષાદિ ઇત્યુપપદ્યતે ।
વ્યવહારક્રિયયા ચ વ્યવહાર્યાક્ષેપાત્સમાનકર્તૃકતા ।
અનુપાદાય યો વ્યવહાર ઇતિ યોજના ।
કિમિતિ પુનઃ પ્રમાતા ઉપાદત્તે પ્રમાણાનિ ? અથ સ્વયમેવ કસ્માન્ન પ્રવર્તન્તે ઇત્યત આહ- ન ચાધિષ્ઠાનમન્તરેણેન્દ્રિયાણાં વ્યાપારઃ, પ્રમાણાનાં વ્યાપારઃ, સંભવતિ ।
ન જાતુ કરણાન્યનધિષ્ઠિતાનિ કર્ત્રા સ્વકાર્યે વ્યાપ્રિયન્તે, મા ભૂત્કુવિન્દરહિતેભ્યો વેમાદિભ્યઃ પટોત્પત્તિરિતિ ।
અથ દેહ એવાધિષ્ઠાતા કસ્માન્ન ભવતિ ? કૃતમત્રાત્માધ્યાસેનેત્યત આહ- ન ચાનધ્યસ્તાત્મભાવેન દેહેન કશ્ચિદ્વ્યાપ્રિયતે ; સુષુપ્તે ઽપિ વ્યાપારપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
યથાનધ્યસ્તાત્મભાવં વેમાદિકં કુવિન્દો વ્યાપારયન્પટસ્ય કર્તા, એવમનધ્યસ્તાત્મભાવં દેહેન્દ્રિયાદિ વ્યાપારયન્ ભવિષ્યતિ તદભિજ્ઞઃ પ્રમાતા ઇત્યત આહ- ન ચૈતસ્મિન્સર્વસ્મિન્, ઇતરેતરાત્માધ્યાસે ઇતરેતરાત્માધ્યાસે ઇતરેતરધર્માધ્યાસે ચ, અસતિ, આત્મનો ઽસઙ્ગસ્ય, સર્વથા સર્વદા સર્વધર્મધર્મિવિયુક્તસ્ય, પ્રમાતૃત્વમુપપદ્યતે ।
વ્યાપારવન્તો હિ કુવિન્દાદયો વેમાદીનધિષ્ઠાય વ્યાપારયન્તિ, અનધ્યસ્તાત્મભાવસ્ય તુ દેહાદિષ્વાત્મનો ન વ્યાપારયોગો ઽસઙ્ગત્વાદિત્યર્થઃ ।
આતશ્ચાધ્યાસાશ્રયાણિ પ્રમાણાનીત્યાહ- ન ચ પ્રમાતૃત્વમન્તરેણ પ્રમાણપ્રવૃત્તિરસ્તિ ।
પ્રમાયાં ખલુ ફલે સ્વતન્ત્રઃ પ્રમાતા ભવતિ ।
અન્તઃકરણપરિણામભેદશ્ચ પ્રમેયપ્રવણઃ કર્તૃસ્થશ્ચિત્સ્વભાવઃ પ્રમા ।
કથં ચ જડસ્યાન્તઃકરણસ્ય પરિણામશ્ચિદ્રૂપો ભવેત્,
યદિ ચિદાત્મા તત્ર નાધ્યસ્યેત ? કથં ચૈષ ચિદાત્મકર્તૃકો ભવેત્, યદ્યન્તઃકરણં વ્યાપારવત્ ચિદાત્મનિ નાધ્યસ્યેત્ ? તસ્માદિતરેતરાધ્યાસાચ્ચિદાત્મકર્તૃસ્થં પ્રમાફલં સિધ્યતિ, તત્સિદ્ધૌ ચ પ્રમાતૃત્વમ્ ।
તામેવ ચ પ્રમામુરરીકૃત્ય પ્રમાણસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ।
પ્રમાતૃત્વેન ચ પ્રમા ઉપલક્ષ્યતે ।
પ્રમાયાઃ ફલસ્યાભાવે પ્રમાણં ન પ્રવર્તેત ।
તથા ચ પ્રમાણમપ્રમાણં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ- તસ્માદવિદ્યાવદ્વિષયાણ્યેવ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ ।
સ્યાદેતત્ ।

ભવતુ પૃથગ્જનાનામેવમ્ ; આગમોપપત્તિપ્રતિપન્નપ્રત્યગાત્મતત્ત્વાનાં વ્યુત્પન્નાનામપિ પુંસાં પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારા દૃશ્યન્ત ઇતિ કથમવિદ્યાવદ્વિષયાણ્યેવ પ્રમાણાનીત્યત આહ- પશ્વાદિભિશ્ચાવિશેષાત્ ઇતિ ।
વિદન્તુ નામ આગમોપપત્તિભ્યાં દેહેન્દ્રિયાદિભ્યો ભિન્નં પ્રત્યગાત્માનમ્ ; પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારે તુ પ્રાણભૃન્માત્રધર્મત્વં નાતિવર્તન્તે ।
યાદૃશો હિ પશુશકુન્તાદીનામવિપ્રતિપન્નમુગ્ધભાવાનાં વ્યવહારસ્તાદૃશો વ્યુત્પન્નાનામપિ પુંસાં દૃશ્યતે ।
તેન તત્સામાન્યાત્તેષામપિ વ્યવહારસમયે અવિદ્યાવત્ત્વમનુમેયમ્ ।
ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
ઉક્તશઙ્કાનિવર્તનસહિતા પૂર્વોક્તોપપત્તિઃ અવિદ્યાવત્પુરુષવિષયત્વં પ્રમાણાનાં સાધયતીત્યર્થઃ ।
એતદેવ વિભજતે- યથા હિ પશ્વાદય ઇતિ ।
અત્ર ચ શબ્દાદિભિઃ શ્રોત્રાદીનાં સંબન્ધે સતિ ઇતિ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં દર્શિતમ્ ।
શબ્દાદિવિજ્ઞાને ઇતિ તત્ફલમુક્તમ્ ।
પ્રતિકૂલે ઇતિ ચ અનુમાનફલમ્ ।
તથા હિ- શબ્દાદિસ્વરૂપમુપલભ્ય તજ્જાતીયસ્ય પ્રતિકૂલતામનુસ્મૃત્ય તજ્જાતીયતયોપલભ્યમાનસ્ય પ્રતિકૂલતામનુમિમત ઇતિ ।
ઉદાહરતિ- યથા દણ્ડ ઇતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવન્તુ પ્રત્યક્ષાદીન્યવિદ્યાવદ્વિષયાણિ ।
શાસ્ત્રં તુ ઽજ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યાદિ ન દેહાત્માધ્યાસેન પ્રવર્તિતુમર્હતિ ।
અત્ર હિ આમુષ્મિકફલોપભોગયોગ્યઃ અધિકારી પ્રતીયતે ।
તથા ચ પારમર્ષં સૂત્રમ્- ઽશાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ તલ્લક્ષણત્વાત્તસ્માત્સ્વયં પ્રયોગે સ્યાત્ઽ ઇતિ ।
ન ચ દેહાદિ ભસ્મીભૂતં પારલૌકિકાય ફલાય કલ્પત ઇતિ દેહાદ્યતિરિક્તં કઞ્ચિદાત્માનમધિકારિણમાક્ષિપતિ શાસ્ત્રમ્ ; તદવગમશ્ચ વિદ્યા ; ઇતિ કથમવિદ્યાવદ્વિષયં શાસ્ત્રમિત્યાશઙ્ક્યાહ- શાસ્ત્રીયેતુ ઇતિ ।
તુ-શબ્દઃ પ્રત્યક્ષાદિવ્યવહારાદ્ભિનત્તિ શાસ્ત્રીયમ્ ।
અધિકારશાસ્ત્રં હિ સ્વર્ગકામસ્ય પુંસઃ પરલોકસંબન્ધં વિના ન નિર્વહતીતિ તાવન્માત્રમાક્ષિપેત્, ન ત્વરયાસંસારિત્વમપિ ; તસ્યાધિકારે ઽનુપયોગાત્ ; પ્રત્યુત ઔપનિષદસ્ય પુરુષસ્ય અકર્તુરભોક્તુરધિકારવિરોધાત્ ।
પ્રયોક્તા હિ કર્મણઃ કર્મજનિતફલભોગભાગી કર્મણ્યધિકારી સ્વામી ભવતિ ।
તત્ર કથમકર્તા પ્રયોક્તા ? કથં ચ અભોક્તા કર્મજનિતફલભોગભાગી ? તસ્માદનાદ્યવિદ્યાલબ્ધકર્તૃત્વભોક્તૃત્વબ્રાહ્મણત્વાદ્યભિમાનિનં નરમધિકૃત્ય વિધિનિષેધશાસ્ત્રં પ્રવર્તતે ।
એવં વેદાન્તા અપ્યવિદ્યાવત્પુરુષવિષયા એવ ।
ન હિ પ્રમાત્રાદિવિભાગાદૃતે તદર્થાધિગમઃ ।
તે ત્વવિદ્યાવન્તમનુશાસતો નિર્મૃષ્ટનિખિલાવિદ્યમનુશિષ્ટં સ્વરૂપો વ્યવસ્થાપયન્તીત્યેતાવાનેષાં વિશેષઃ ।
તસ્માદવિદ્યાવત્પુરુષવિષયાણ્યેવ શાસ્ત્રાણીતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યપિ વિરોધાનુપયોગાભ્યામૌપનિષદઃ પુરુષઃ અધિકારે નાપેક્ષ્યતે તથાપ્યુપનિષદ્ભ્યો ઽવગમ્યમાનઃ શક્નોત્યધિકારં નિરોદ્ધુમ્ ।
તતશ્ચ પરસ્પરપરાહતાર્થત્વેન કૃત્સ્ન એવ વેદઃ પ્રામાણ્યમપજહ્યાદિત્યત આહ- પ્રાક્ ચ તથાભૂતાત્મ- ઇતિ ।
સત્યમૌપનિષદપુરુષાધિગમઃ અધિકારવિરોધી ; તસ્માત્તુ પુરસ્તાત્કર્મવિધયઃ સ્વોચિતં વ્યવહારમભિનિર્વર્તયન્તો નાનુપજાતેન બ્રહ્મજ્ઞાનેન શક્યા નિરોદ્ધુમ્ ।
ન ચ પરસ્પરપરાહતિઃ, વિદ્યાવિદ્યાવત્પુરુષભેદેન વ્યવસ્થોપપત્તેઃ ।
યથા-ઽન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનિઽ ઇતિ સાધ્યાંશનિષેધે ઽપિ ઽશ્યેનેનાભિચરન્ યજેતઽ ઇતિ શાસ્ત્રં પ્રવર્તમાનં ઽન હિંસ્યાત્ઽ ઇત્યનેન ન વિરુધ્યતે ; તત્કસ્ય હેતોઃ ? પુરુષભેદાદિતિ ।
અવજિતક્રોધારાતયઃ પુરુષા નિષેધે અધિક્રિયન્તે, ક્રોધારાતિવશીકૃતાસ્તુ શ્યેનાદિશાસ્ત્રે ઇતિ ।
અવિદ્યાવત્પુરુષવિષયત્વં નાતિવર્તત ઇતિ યદુક્તં તદેવ સ્ફુટયતિ- તથા હિ ઇતિ ।
વર્ણાધ્યાસઃ ઽરાજા રાજસૂયેન યજેતઽ ઇત્યાદિઃ ।
આશ્રમાધ્યાસઃ ઽગૃહસ્થઃ સદૃશીં ભાર્યાં વિન્દેતઽ ઇત્યાદિઃ ।
વયો ઽધ્યાસઃ ઽકૃષ્ણકેશો ઽગ્નીનાદધીતઽ ઇત્યાદિઃ ।
અવસ્થાધ્યાસઃ ઽઅપ્રતિસમાધેયવ્યાધીનાં જલાદિપ્રવેશેન પ્રાણત્યાગઃઽ ઇત્યાદિઃ ।
આદિગ્રહણં પાતકોપપાતકસંકરીકરણાપાત્રીકરણમલિનીકરણાદ્યધ્યાસોપસંગ્રહાર્થમ્ ।
તદેવમાત્માનાત્મનોઃ પરસ્પરાધ્યાસમાક્ષેપસમાધાનાભ્યામુપપાદ્ય પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારપ્રવર્તનેન ચ દૃઢીકૃત્ય તસ્યાનહર્થહેતુત્વમુદાહરણપ્રપઞ્ચેન પ્રતિપાદયન્ તત્સ્વરુપમુક્તં સ્મારયતિ- અધ્યાસો નામ અતસ્મિંસ્તદ્બુદ્ધિરિત્યવોચામ ।
ઽસ્મૃતિરૂપઃ પરત્ર પૂર્વદૃષ્ટાવભાસઃઽ ઇત્યસ્ય સંક્ષેપાભિધાનમેતત્ ।
તત્ર ઽઅહમ્ઽ ઇતિ ધર્મિતાદાત્મ્યાધ્યાસમાત્રમ્ ઽમમઽ ઇત્યનુત્પાદિતધર્માધ્યાસં નાનર્થહેતુરિતિ ધર્માધ્યાસમેવ મમકારં સાક્ષાદશેષાનર્થસંસારકારણમુદાહરણપ્રપઞ્ચાનાહ- તદ્યથા પુત્રભાર્યાદિષુ ઇતિ ।
દેહતાદાત્મ્યમાત્મન્યધ્યસ્ય દેહમર્થં પુત્રકલત્રાદિસ્વાભ્યં ચ કૃશત્વાદિવત્ આરોપ્યાહ- અહમેવ વિકલઃ, સકલઃ ઇતિ ।
સ્વસ્ય ખલુ સાકલ્યેન સ્વાભ્યસાકલ્યાત્ સ્વામીશ્વરઃ સકલઃ સંપૂર્ણો ભવતિ ; તથા સ્વસ્ય વૈકલ્યેન સ્વામ્યવૈકલ્યાત્ સ્વામીશ્વરો વિસલો ઽસંપૂર્ણો ભવતિ ।
બાહ્યધર્મા યે વૈકલ્યાદયઃ સ્વાભ્યપ્રણાલિકયા સંચરિતાઃ શરીરે તાનાત્મન્યધ્યસ્યતીત્યર્થઃ ।
યદા ચ પરોપાધ્યપેક્ષે દેહધર્મે સ્વામ્યે ઇયં ગતિઃ, તદા કૈવ કથા અનૌપાધિકેષુ દેહધર્મેષુ કૃશત્વાદિષુ ઇત્યાશયવાનાહ- તથા દેહધર્માન્ ઇતિ ।
દેહાદપ્યન્તરઙ્ગાણામિન્દ્રિયાણામધ્યસ્તાત્મભાવાનાં ધર્માન્ મૂકત્વાદીન્, તતો ઽપ્યન્તરઙ્ગસ્યાન્તઃકરણસ્ય અધ્યસ્તાત્મભાવસ્ય ધર્માન્ કામસંકલ્પાદીન્ આત્મન્યધ્યસ્યતીતિ યોજના ।
તદનેન પ્રપઞ્ચેન ધર્માધ્યાસમુક્ત્વા તસ્ય મૂલં ધર્મ્યધ્યાસમાહ- એવમહંપ્રત્યયિનમ્ ।
અહંપ્રત્યયો વૃત્તિર્યસ્મિન્ અન્તઃકરણાદૌ, સો ઽયમહંપ્રત્યયી ; તં સ્વપ્રચારણસાક્ષિણિ, અન્તઃકરણપ્રચારસાક્ષિણિ, ચૈતન્યોદાસીનતાભ્યાં પ્રત્યગાત્મન્યધ્યસ્ય ।
તદનેન કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે ઉપપાદિતે ।
ચૈતન્યમુપપાદયતિ- તં ચ પ્રત્યગાત્માનં સર્વસાક્ષિણં તદ્વિપર્યયેણ, અન્તઃકરણાદિવિપર્યયેણ- અન્તઃકરણાદ્યચેતનમ્, તસ્ય વિપર્યયઃ ચૈતન્યમ્, તેન, ઇત્થંભૂતલક્ષણે તૃતીયા-અન્તઃકરણાદિષ્વધ્યસ્યતિ ।
તદનેન અન્તઃકરણાદ્યવચ્છિન્નઃ પ્રત્યગાત્મા ઇદમનિદંરૂપશ્ચેતનઃ કર્તા ભોક્તા કાર્યકારણાવિદ્યાદ્વયાધારો ઽહઙ્કારાસ્પદં સંસારી સર્વાનર્થસંભારભાજનં જીવાત્મા ઇતરેતરાધ્યાસોપાદાનઃ તદુપાદાનશ્ચાધ્યાસ ઇત્યનાદિત્વાત્ બીજાઙ્કુરવન્નેતરેતરાશ્રયત્વમિત્યુક્તં ભવતિ ।
પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારદૃઢીકૃતમેવ શિષ્યહિતાય સ્વરૂપાભિધાનપૂર્વકં સર્વલોકપ્રત્યક્ષતયા અધ્યાસં સુદૃઢીકરોતિ- એવમયમનાદિરનન્તઃ, તત્ત્વજ્ઞાનમન્તરેણાશક્યસમુચ્છેદઃ ।
અનાદ્યનન્તત્વે હેતુરુક્તઃ- નૈસર્ગિક ઇતિ ।
મિથ્યાપ્રત્યયરૂપઃ મિથ્યાપ્રત્યયાનાં રૂપમનિર્વચનીયત્વમ્ ; તદ્યસ્ય સ તથોક્તઃ ; અનિર્વચનીય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- અસ્યાનર્થહેતોઃ પ્રહાણાય ।
વિરોધિપ્રત્યયં વિના કુતો ઽસ્ય પ્રહાણમિત્યય ઉક્તમ્- આત્મૈકત્વવિદ્યાપ્રતિપત્તયે ।

પ્રતિપત્તિઃ પ્રાપ્તિઃ, તસ્યૈ, ન તુ જપમાત્રાય, નાપિ કર્મસુ પ્રવૃત્તયે ।
આત્મૈકત્વં વિગલિતનિખિલપ્રપઞ્ચત્વમ્ આનન્દરૂપસ્ય સતઃ ।
તત્પ્રતિપત્તિં નિર્વિચિકિત્સાં ભાવયન્તો વેદાન્તાઃ સમૂલઘાતમધ્યાસમુપઘ્નન્તિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- અસ્મત્પ્રત્યયસ્યાત્મવિષયસ્ય સમીચીનત્વે સતિ બ્રહ્મણો જ્ઞાતત્વાત્ નિષ્પ્રયોજનત્વાચ્ચ ન જિજ્ઞાસા સ્યાત્ ; તદભાવે ચ ન બ્રહ્મજ્ઞાનાય વેદાન્તાઃ પઠ્યેરન્ ; અપિ તુ અવિવક્ષિતાર્થા જપમાત્રે ઉપયુજ્યેરન્ ।
ન હિ તદૌપનિષદાત્મપ્રત્યયઃ પ્રમાણતામશ્નુતે ।
ન ચાસાવપ્રમાણમભ્યસ્તો ઽપિ વાસ્તવં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદ્યાત્મનો ઽપનેતુમર્હતિ ।
આરોપિતં હિ રૂપં તત્ત્વજ્ઞાનેનાપોદ્યતે, ન તુ વાસ્તવમતત્ત્વજ્ઞાનેન ।
ન હિ રજ્જ્વા રજ્જુત્વં સહસ્રમપિ સર્પધારાપ્રત્યયા અપવદિતુમુત્સહન્તે ।
મિથ્યાજ્ઞાનપ્રસઞ્જિતં તુ રૂપં શક્યં તત્ત્વજ્ઞાનેન અપવદિતુમ્, મિથ્યાજ્ઞાનસંસ્કારશ્ચ સુદૃઢો ઽપિ તત્ત્વજ્ઞાનસંસ્કારેણાદરનૈરન્તર્યદીર્ધકાલાસેવિતતત્ત્વજ્ઞાનાભ્યાસજન્મનેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રાણાદ્યુપાસના અપિ વેદાન્તેષુ બહુલમુપલભ્યન્તે ।
તત્કથં સર્વેષાં વેદાન્તાનામાત્મૈકત્વપ્રતિપાદનમર્થ ઇત્યત આહ- યથા ચાયમર્થઃ ઇત્યાદિ ।
શરીરમેવ શરીરકમ્ ; તત્ર નિવાસી શારીરકો જીવાત્મા ।
તસ્ય ત્વંપદાભિધેયસ્ય તત્પદાભિધેયપરમાત્મરૂપતયા યા મીમાંસા સા તથોક્તા ।
એતાવાનત્રાર્થસંક્ષેપઃ- યદ્યપિ સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધિના સ્વાધ્યાયપદવાચ્યસ્ય વેદરાશેઃ ફલવદર્થાવબોધપરતાં આપાદયતા કર્મવિધિનિષેધાનામિવ વેદાન્તાનામપિ સ્વાધ્યાયશબ્દવાચ્યાનાં ફલવદર્થાવબોધપરત્વમાપાદિતમ્, યદ્યપિ ચ ઽઅવિશિષ્ટસ્તુ વાક્યાર્થઃઽ ઇતિ ન્યાયાત્ મન્ત્રાણામિવ વેદાન્તાનામર્થપરત્વમૌત્સર્ગિકમ્, યદ્યપિ ચ વેદાન્તેભ્યઃ ચૈતન્યાનન્દઘનઃ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વરહિતો નિષ્પ્રપઞ્ચ એકઃ પ્રત્યગાત્મા અવગમ્યતે, તથાપિ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વદુઃખશોક-
મોહમયમાત્માનમવગાહમાનેનાહંપ્રત્યયેન સેદેહબાધવિરહિણા વિરુધ્યમાના વેદાન્તાઃ સ્વાર્થાત્પ્રચ્યુતા ઉપચરિતાર્થા વા જપમાત્રોપયોગિનો વા ઇત્યવિવક્ષિતસ્વાર્થાઃ ।
તથા ચ તદર્થવિચારાત્મિકા ચતુર્લક્ષણી શારીરકમીમાંસા નારબ્ધવ્યા ।
ન ચ સર્વજનીનાહમનુભવસિદ્ધ આત્મા સંદિગ્ધો વા સપ્રયોજનો વા, યેન જિજ્ઞાસ્યઃ સન્ વિચારં પ્રયુઞ્જીત- ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ- ભવેદેતદેવં યદ્યહંપ્રત્યયઃ પ્રમાણમ્ ।
તસ્ય તુ ઉક્તેન ક્રમેણ શ્રુત્યાદિબાધકત્વાનુપપત્તેઃ, શ્રુત્યાદિભિશ્ચ સમસ્તતીર્થકરૈશ્ચ પ્રામાણ્યાનભ્યુપગમાદધ્યાસત્વમ્ ।
એવં ચ વેદાન્તા નાવિવક્ષિતાર્થાઃ, નાપિ ઉપચરિતાર્થાઃ, કિં તુ ઉક્તક્ષણાઃ ।
પ્રત્યગાત્મૈવ તેષાં મુખ્યોર્ઽથઃ ।
તસ્ય ચ વક્ષ્યમાણેન ક્રમેણ સંદિગ્ધત્વાત્ પ્રયોજનત્વાચ્ચ યુક્તા જિજ્ઞાસા- ઇત્યાશયવાન્ સૂત્રકારઃ તજ્જિજ્ઞાસામસૂત્રયત્, અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ઇતિ ।
જિજ્ઞાસયા ચ સંદેહપ્રયોજને સૂચયતિ ।
તત્ર સક્ષાદિચ્છાવ્યાપ્યત્વાદ્બ્રહ્મજ્ઞાનં કણઠોક્તં પ્રયોજનમ્ ।
ન ચ કર્મજ્ઞાનાત્પરાચીનમનુષ્ઠાનમિવ બ્રહ્મજ્ઞાનાત્પરાચીનં કિઞ્ચિદસ્તિ, યેનૈતદવાન્તરપ્રયોજનં ભવેત્ ।
કિં તુ બ્રહ્મમીમાંસાખ્યતર્કેતિકર્તવ્યતાનુજ્ઞાતવિષયૈર્વેદાન્તૈરાહિતં નિર્વિચિકિત્સં બ્રહ્મજ્ઞાનમેવ સમસ્તદુઃખોપશમરૂપમાનન્દૈકરસં પરમં પ્રયોજનમ્ ।
તમર્થમધિકૃત્ય હિ પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તેતરામ્ ।
તચ્ચ પ્રાપ્તમપ્યનાદ્યવિદ્યાવશાદપ્રાપ્તમિવેતિ પ્રેપ્સિતં ભવતિ ; યથા સ્વગ્રીવાગતમપિ ગ્રૈવેયકં કુતશ્ચિદ્ભ્રમાન્નાસ્તીતિ મન્યમાનઃ પરેણ પ્રતિપાદિતમપ્રાપ્તમિવ પ્રાપ્નોતિ ।
જિજ્ઞાસા તુ સંશયસ્ય કાર્યમિતિ સ્વકારણં સંશયં સૂચયતિ ।
સંશયશ્ચ મીમાંસારમ્ભં પ્રયોજયતિ ।
તથા ચ શાસ્ત્રે પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિહેતુસંશયપ્રયોજનસૂચનાત્ યુક્તમસ્ય સૂત્રસ્ય શાસ્ત્રાદિત્વમ્, ઇત્યાહ ભગવાન્ભાષ્યકારઃ-
વેદાન્તમીમાંસાશાસ્ત્રસ્ય વ્યાચિખ્યાસિતસ્ય અસ્માભિઃ, ઇદમાદિમં સૂત્રમ્ ।
પૂજિતવિચારવચનો મીમાંસાશબ્દઃ ।
પરમપુરુષાર્થહેતુભૂતસૂક્ષ્મતમાર્થનિર્ણયફલતયા ચ વિચારસ્ય ચ પૂજિતતા ।
તસ્ય મીમાંસાયાઃ શાસ્ત્રમ્, સા હ્યનેન શિષ્યતે શિષ્યેભ્યો યથાવત્પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
સૂત્રં ચ બહ્વર્થસૂચનાત્ ભવતિ ।
યથાહુઃ-
લઘૂનિ સૂચિતાર્થાનિ સ્વલ્પાક્ષરપદાનિ ચ ।
સર્વતઃ સારભૂતાનિ સૂત્રાણ્યાહુર્મનીષિણઃ ॥
ઇતિ ।
તદેવં સૂત્રતાત્પર્યં વ્યાખ્યાય તસ્ય પ્રથમપદં અથ ઇતિ વ્યાચષ્ટે- તત્રાથશબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ પરિગૃહ્યતે ।
તેષુ સૂત્રપદેષુ મધ્યે યો ઽયં અથશબ્દઃ સ આનન્તર્યાર્થ ઇતિ યોજના ।
નનુ અધિકારાર્થો ઽપ્યથશબ્દો દૃશ્યતે, યથા ઽઅથૈષ જ્યોતિઃઽ ઇતિ વેદે, યથા વા લોકે ઽઅથ શબ્દાનુશાસનમ્ઽ ઇતિ, ઽઅથ યોગાનુશાસનમ્ઽ ઇતિ ચ ; તત્કિમત્રાધિકારાર્થો ન ગૃહ્યત ઇત્યત આહ- નાધિકારાર્થઃ ।
કુતઃ ? બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયા અનધિકાર્યત્વાત્ ।
જિજ્ઞાસા તાવદિહ સૂત્રે બ્રહ્મણશ્ચ તજ્જ્ઞાનાચ્ચ શબ્દતઃ પ્રધાનં પ્રતીયતે ।
ન ચ યથા ઽદણ્ડી પ્રૈષાનન્વાહઽ ઇત્યત્ર અપ્રધાનમપિ દણ્ડશબ્દાર્થો વિવક્ષ્યતે એવમિહાપિ બ્રહ્મતજ્જ્ઞાને ઇતિ યુક્તમ્, બ્રહ્મમીમાંસાશાસ્ત્રપ્રવૃત્ત્યઙ્ગસંશયપ્રયોજનસૂચનાર્થત્વેન જિજ્ઞાસાયા એવ વિવક્ષિતત્વાત્ ।
તદવિવક્ષાયાં તદસૂચનેન કાકદન્તપરીક્ષાયામિવ ન બ્રહ્મમીમાંસાયાં પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તેરન્ ।
ન હિ તદાનીં બ્રહ્મ તજ્જ્ઞાનં ચ અભિધેયપ્રયોજને ભવિતુમર્હતઃ, અનધ્યસ્તાહંપ્રત્યયવિરોધેન વેદાન્તાનામેવંવિધેર્ઽથે પ્રામાણ્યાનુપપત્તેઃ ; કર્મપ્રવૃત્ત્યુપયોગિતયા ઉપચરિતાર્થાનાં વા જપોપયોગિનાં વા ઽહુમ્ઽ ઇત્યેવમાદીનામિવાવિવક્ષિતાર્થાનામપિ સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધ્યધીનગ્રહણત્વસ્ય સંભવાત્ ।
તસ્માત્સંદેહપ્રયોજનસૂચની જિજ્ઞાસા ઇહ પદતો વાક્યતશ્ચ પ્રધાનં વિવક્ષિતવ્યા ।
ન ચ તસ્યા અધિકાર્યત્વમ્, અપ્રસ્તૂયમાનત્વાત્, યેન તત્સમભિવ્યાહૃતો ઽથશબ્દો ઽધિકારાર્થઃ સ્યાત્ ।
જિજ્ઞાસાવિશેષણં તુ બ્રહ્મજ્ઞાનમધિકાર્યં ભવેત્ ।
ન ચ તદપ્યથશબ્દેન સંબધ્યતે, પ્રાધાન્યાભાવાત્ ।
ન ચ જિજ્ઞાસા મીમાંસા યેન યોગાનુશાસનવદધિક્રિયેત ; નાન્તત્વં નિપાત્ય ઽમાઙ્ માનેઽ ઇત્યસ્માદ્વા ઽમાનપૂજાયામ્ઽ ઇત્યસ્માદ્વા ધાતોઃ ઽમાન્બન્ધ-ઽ ઇત્યાદિના અનિચ્છાર્થે સનિ વ્યુત્પાદિતસ્ય મીમાંસાપદસ્ય પૂજિતવિચારવચનત્વાત્ ; જ્ઞાનેચ્છાવાચકત્વાજ્જિજ્ઞાસાપદસ્ય ।
પ્રવર્તિકા હિ મીમાંસાયાં જીજ્ઞાસા સ્યાત્ ।
ન ચ પ્રવર્ત્યપ્રવર્તકયોરૈક્યમ્, એકત્વે તદ્ભાવાનુપપત્તેઃ ।
ન ચ સ્વાર્થપરત્વસ્યોપપત્તૌ સત્યાં અન્યાર્થપરત્વકલ્પના યુક્તા, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તમ્ ઽજિજ્ઞાસાયા અનધિકાર્યત્વાત્ઽ ઇતિ ।
અથ મઙ્ગલાર્થો ઽથશબ્દઃ કસ્માન્ન ભવતિ ? તથા ચ મઙ્ગલહેતુત્વાત્ પ્રત્યહં બ્રહ્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યેતિ સૂત્રાર્થઃ સંપદ્યત ઇત્યત આહ- મઙ્ગલસ્ય ચ વાક્યાર્થે સમન્વયાભાવાત્ ।
પદાર્થ એવ હિ વાક્યાર્થે સમન્વીયતે, સ ચ વાચ્યો લક્ષ્યો વા ।
ન ચેહ મઙ્ગલમથશબ્દસ્ય વાચ્યં વા લક્ષ્યં વા, કિં તુ મૃદઙ્ગશઙ્ખધ્વનિવદથશબ્દશ્રવણમાત્રકાર્યમ્ ।

ન ચ કાર્યજ્ઞાપ્યયોર્વાક્યાર્થે સમન્વયઃ શબ્દવ્યવહારે દૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
તત્કિમિદાનીં મઙ્ગલાર્થો ઽશબ્દઃ તેષુ તેષુ ન પ્રયોક્તવ્યઃ ? તથા ચ ઓઙ્કારશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા ।
કણ્ઠં ભિત્ત્વા વિનિર્યાતૌ તસ્માન્માઙ્ગલિકાવુભૌ ॥
ઇતિ સ્મૃતિવ્યાકોપ ઇત્યત આહ- અર્થાન્તરપ્રયુક્ત એવ હ્યથશબ્દઃ શ્રુત્યા મઙ્ગલપ્રયોજનો ભવતિ ।
અર્થાન્તરેષ્વાનન્તર્યાદિષુ પ્રયુક્તઃ અથશબ્દઃ શ્રુત્યા શ્રવણમાત્રેણ વેણુવીણાધ્વનિવન્મઙ્ગલં કુર્વન્ મઙ્ગલપ્રયોજનો ભવતિ અન્યાર્થમાનીયમાનોદકુમ્ભદર્શનવત્ ।
તેન ન સ્મૃતિવ્યાકોપઃ ।
તેન ચ ઇહ આનન્તર્યાર્થસ્ય સતઃ શ્રવણમાત્રેણ મઙ્ગલાર્થતેત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષો ઽથશબ્દો ભવિષ્યતિ વિનૈવાનન્તર્યાર્થત્વમ્ ।
તદ્યથા- ઇયમેવાથશબ્દં પ્રકૃત્ય વિમૃશ્યતે ઽકિમયમથશબ્દ આનન્તર્યે અથાધિકારેઽ ઇતિ ।
અત્ર વિમર્શકવાક્યે ઽથશબ્દઃ પૂર્વપ્રકૃતમથશબ્દમપેક્ષ્ય પ્રથમપક્ષોપન્યાસપૂર્વકં પક્ષાન્તરોપન્યાસે ।
ન ચાસ્યાનન્તર્યમર્થઃ, પૂર્વપ્રકૃતસ્ય પ્રથમપક્ષોપન્યાસેન વ્યવાયાત્ ।
ન ચ પ્રકૃતાનપેક્ષા, તદનપેક્ષસ્ય તદ્વિષયત્વાભાવેન અસમાનવિષયતયા વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ જાતુ ભવતિ- કિં નિત્ય આત્મા, અથ અનિત્યા બુદ્ધિરિતિ ।
તસ્માદાનન્તર્યં વિના પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષ ઇહાથશબ્દઃ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ-
પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષાયાશ્ચ ફલત આનન્તર્યાવ્યતિરેકાત્ ।
અસ્યાર્થઃ- ન વયમાનન્તર્યાર્થતાં વ્યસનિતયા રોચયામહે, કિં તુ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાહેતુભૂતપૂર્વપ્રકૃતસિદ્ધયે ।
સા ચ પૂર્વપ્રકૃતાર્થાપેક્ષત્વે ઽપ્યથશબ્દસ્ય સિધ્યતીતિ વ્યર્થ આનન્તર્યાર્થત્વાવધારણાગ્રહો ઽસ્માકમિતિ ।
તદિદમુક્તમ્ ઽફલતઃઽ ઇતિ ।
પરમાર્થતસ્તુ કલ્પાન્તરોપન્યાસે પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષા ; ન ચેહ કલ્પાન્તરોપન્યાસ ઇતિ પારિશેષ્યાદાનન્તર્યાર્થ એવેતિ યુક્તમ્ ।
ભવત્વાનન્તર્યાર્થઃ, કિમેવં સતીત્યત આહ- સતિ ચાનન્તર્યાર્થત્વ ઇતિ ।
ન તાવદ્યસ્ય કસ્યચિદત્રાનન્તર્યમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્, તસ્યાભિધાનમન્તરેણાપિ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
અવશ્યં હિ પુરુષઃ કિઞ્ચિત્કૃત્વા કિઞ્ચિત્કરોતિ ।
ન ચાનન્તર્યમાત્રસ્ય દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા પ્રયોજનં પશ્યામઃ ।
તસ્માત્તસ્યાત્રાનન્તર્યં વક્તવ્યં યદ્વિના બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ન ભવતિ, યસ્મિન્સતિ તુ ભવન્તી ભવત્યેવ ।
તદિદમુક્તમ્- યત્પૂર્વવૃત્તં નિયમેનાપેક્ષત ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ધર્મજિજ્ઞાસાયા ઇવ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયા અપિ યોગ્યત્વાત્ સ્વાધ્યાયાધ્યયનાનન્તર્યમ્, ધર્મવદ્બ્રહ્મણો ઽપ્યામ્નાયૈકપ્રમાણગમ્યત્વાત્ ।
તસ્ય ચાગૃહીતસ્ય સ્વવિષયે વિજ્ઞાનાજનનાત્, ગ્રહણસ્ય ચ ઽસ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃઽ ઇત્યધ્યયનેનૈવ નિયતત્વાત્ ।
તસ્માદ્વેદાધ્યયનાનન્તર્યમેવ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયા અપ્યથશબ્દાર્થ ઇત્યત આહ- સ્વાધ્યાયાનન્તર્યં તુ સમાનં ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ ।
અત્ર ચ સ્વાધ્યાયેન વિષયેણ તદ્વિષયમધ્યયનં લક્ષયતિ ।
તથા ચ ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽ ઇત્યનેનૈવ ગતમિતિ નેદં સૂત્રમારબ્ધવ્યમ્ ; ધર્મશબ્દસ્ય વેદાર્થમાત્રોપલક્ષણતયા ધર્મવદ્બ્રહ્મણો ઽપિ વેદાર્થત્વાવિશેષેણ વેદાધ્યયનાનન્તર્યોપદેશસામ્યાદિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ - નન્વિહ કર્માવબોધાનન્તર્યં વિશેષઃ ધર્મજિજ્ઞાસાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ ।
અસ્યાર્થઃ- ઽવિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽ ઇતિ તૃતીયાશ્રુત્યા યજ્ઞાદીનામઙ્ગત્વેન બ્રહ્મજ્ઞાને વિનિયોગાત્, જ્ઞાનસ્યૈવ કર્મતયા ઇચ્છાં પ્રતિ પ્રાધાન્યાત્, પ્રધાનસંબન્ધાચ્ચાપ્રધાનાનાં પદાર્થાન્તરાણામ્ ।
તત્રાપિ ચ ન વાક્યાર્થજ્ઞાનોત્પત્તાવઙ્ગભાવો યજ્ઞાદીનામ્, વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય વાક્યાદેવોત્પત્તેઃ ।
ન ચ વાક્યં સહકારિતયા કર્માણ્યપેક્ષત ઇતિ યુક્તમ્ ; અકૃતકર્મણામપિ વિદિતપદપદાર્થસંબન્ધાનાં સમધિગતશાબ્દન્યાયતત્ત્વાનાં ગુણપ્રધાનભૂતપૂર્વાપરપદાર્થાકાઙ્ક્ષાસંનિધિયોગ્યતાનુસંધાનવતામપ્રત્યૂહં વાક્યાર્થપ્રત્યયોત્પત્તેઃ ।
અનુત્પત્તૌ વા વિધિનિષેધવાક્યાર્થપ્રત્યયાભાવેન તદર્થાનુષ્ઠાનપરિવર્જનાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
તદ્બોધતસ્તુ તદર્થાનુષ્ઠાનપરિવર્જને પરસ્પરાશ્રયઃ, તસ્મિન્ સતિ તદર્થાનુષ્ઠાનપરિવર્જનં તતશ્ચ તદ્બોધ ઇતિ ।
ન ચ વેદાન્તવાક્યાનામેવ સ્વાર્થપ્રત્યાયને કર્માપેક્ષા ન વાક્યાન્તરાણામિતિ સાંપ્રતમ્, વિશેષહેતોઃ અભાવાત્ ।
નનુ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇતિ વાક્યાત્ ત્વંપદાર્થસ્ય કર્તૃભોક્તૃરૂપસ્ય જીવાત્મનો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધોદાસીનસ્વભાવેન તત્પદાર્થેન પરમાત્મનૈક્યમશક્યં દ્રાગિત્યેવ પ્રતિપત્તું આપાતતો ઽશુદ્ધસત્ત્વૈઃ, યોગ્યતાવિરહવિનિશ્ચયાત્ ।
યજ્ઞદાનતપો ઽનાશકતનૂકૃતાન્તર્મલાસ્તુ વિશુદ્ધસત્ત્વાઃ શ્રદ્દધાનાયોગ્યતાવગમપુરઃસરં તાદાત્મ્યમવગમિષ્યન્તીતિ ચેત્, તત્કિમિદાનીં પ્રમાણકારણં યોગ્યતાવધારણમપ્રમાણાત્કર્મણો વક્તુમધ્યવસિતો ઽસિ, પ્રત્યક્ષાદ્યતિરિક્તં વા કર્માપિ પ્રમાણમ્ ।
વેદાન્તાવિરુદ્ધતન્મૂલન્યાયબલેન તુ યોગ્યતાવધારણે કૃતં કર્મભિઃ ।
તસ્માત્ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યાદેઃ શ્રુતમયેન જ્ઞાનેન જીવાત્મનઃ પરમાત્મભાવં ગૃહીત્વા, તન્મૂલયા ચોપપત્ત્યા વ્યવસ્થાપ્ય, તદુપાસનાયાં ભાવનાપરાભિધાનાયાં દીર્ઘકાલનૈરન્તર્યવત્યાં બ્રહ્મસાક્ષાત્કારફલાયાં યજ્ઞાદીનામુપયોગઃ ।
યથાહુઃ- ઽસ તુ દીર્ધકાલનૈરન્તર્યસત્કારાસેવિતો દૃઢભૂમિઃઽ ઇતિ ।
બ્રહ્મચર્યતપઃશ્રદ્ધાયજ્ઞાદયશ્ચ સત્કારાઃ ।
અત એવ શ્રુતિઃ- ઽતમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત બ્રાહ્મણઃઽ ।
ઇતિ ।
વિજ્ઞાય તર્કોપકરણેન શબ્દેન પ્રજ્ઞાં ભાવનાં કુર્વીતેત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ યજ્ઞાદીનાં શ્રેયઃપરિપન્થિકલ્મષનિબર્હણદ્વારેણોપયોગ ઇતિ કેચિત્ ।
પુરુષસંસ્કારદ્વારેણેત્યન્યે ।
યજ્ઞાદિસંસ્કૃતો હિ પુરુષઃ આદરનૈરન્તર્યદીર્ઘકાલૈરાસેવમાનો બ્રહ્મભાવનામનાદ્યવિદ્યાવાસનાં સમૂલકાષં કષતિ ; તતો ઽસ્ય પ્રત્યગાત્મા સુપ્રસન્નઃ કેવલો વિશદીભવતિ ।
અત એવ સ્મૃતિઃ- ઽમહાયજ્ઞૈશ્ચ યજ્ઞૈશ્ચ બ્રાહ્મીયં ક્રિયતે તનુઃઽ ।
ઇતિ, ઽયસ્યૈતે ઽષ્ટાચત્વારિંશત્સંસ્કારાઃઽ ઇતિ ચ ।
અપરે તુ ઋણત્રયાપાકરણેન બ્રહ્મજ્ઞાનોપયોગં કર્મણામાહુઃ ।
અસ્તિ હિ સ્મૃતિઃ- ઽઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ઽ ।
ઇતિ ।
અન્યે તુ ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ તત્તત્ફલાય ચોદિતાનામપિ કર્મણાં સંયોગપૃથક્ત્વેન બ્રહ્મભાવનાં પ્રત્યઙ્ગભાવમાચક્ષતે, ક્રત્વર્થસ્યેવ ખાદિરત્વસ્ય વીર્યાર્થતામ્, ઽએકસ્ય તૂભયાર્થત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
અત એવ પારમર્ષં સૂત્રમ્ ઽસર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવત્ઽ ઇતિ ।
યજ્ઞતપોદાનાદિ સર્વમ્, તદપેક્ષા બ્રહ્મભાવનેત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ યદિ શ્રુત્યાદયઃ પ્રમાણં યદિ વા પારમર્ષં સૂત્રં સર્વથા યજ્ઞાદિકર્મસમુચ્ચિતા બ્રહ્મોપાસના વિશેષણત્રયવતી અનાદ્યવિદ્યાતદ્વાસનાસમુચ્છેદક્રમેણ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાય મોક્ષાપરનામ્ને કલ્પત ઇતિ તદર્થં કર્માણ્યનુષ્ઠેયાનિ ।

ન ચૈતાનિ દૃષ્ટાદૃષ્ટસામવાયિકારાદુપકારહેતુભૂતૌપદેશિકાતિદેશિકક્રમપર્યન્તાઙ્ગગ્રામસહિતપરસ્પરવિભિન્નકર્મસ્વરૂપતદધિકારિભેદપરિજ્ઞાનં વિના શક્યાન્યનુષ્ઠાતુમ્ ।
ન ચ ધર્મમીમાંસાપરિશીલનં વિના તત્પરિજ્ઞાનમ્ ।
તસ્માત્સાધૂક્તમ્ ઽકર્માવબોધાનન્તર્યં વિશેષઃઽ ઇતિ ।
કર્માવબોધેન હિ કર્માનુષ્ઠાનસાહિત્યં ભવતિ બ્રહ્મોપાસનાયા ઇત્યર્થઃ ।
તદેતન્નિરાકરોતિ- ન ઇતિ ।
કુતઃ ? કર્માવબોધાત્ પ્રાગપ્યધીતવેદાન્તસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપપત્તેઃ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્- બ્રહ્મોપાસનયા ભાવનાપરાભિધાનયા કર્માણ્યપેક્ષ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર બ્રૂમઃ- ક્વ પુનરસ્યાઃ કર્માપેક્ષા ? કિં કાર્યે યથાગ્નેયાદીનાં પરમાપૂર્વે ચિરભાવિફલાનુકૂલે જનયિતવ્યે સમિદાદ્યપેક્ષા ? સ્વરૂપે વા યથા તેષામેવ દ્વિરવત્તપુરોડાશાદિદ્રવ્યાગ્નિદેવતાદ્યપેક્ષા ? ન તાવત્કાર્યે, તસ્ય વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
તથા હિ- બ્રહ્મોપાસનાયા બ્રહ્મસ્વરૂપસાક્ષાત્કારઃ કાર્યમભ્યુપેયઃ ।
સ ચોત્પાદ્યો વા સ્યાત્ યથા સંયવનસ્ય પિણ્ડઃ, વિકાર્યો વા યથાવઘાતસ્ય વ્રીહયઃ, સંસ્કાર્યો વા યથા પ્રોક્ષણસ્યોલૂખલાદયઃ, પ્રાપ્યો વા યથા દોહનસ્ય પયઃ ।
ન તાવદુત્પાદ્યઃ ।
ન ખલુ ઘટાદિસાક્ષાત્કાર ઇવ જડસ્વભાવેભ્યો ઘટાદિભ્યો ભિન્ન ઇન્દ્રિયાદ્યાધેયો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ભાવનાધેયઃ સંભવતિ, બ્રહ્મણો ઽપરાધીનપ્રકાશતયા તત્સાક્ષાત્કારસ્ય તત્સ્વભાવ્યેન નિત્યતયોત્પાદ્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
તતો ભિન્નસ્ય વા ભાવનાધેયસ્ય સાક્ષાત્કારસ્ય પ્રતિભાપ્રત્યયવત્ સંશયાક્રાન્તતયા પ્રામાણ્યાયોગાત્, તદ્વિધસ્ય તત્સામગ્રીકસ્યૈવ બહુલં વ્યભિચારોપલબ્ધેઃ ।
ન ખલુ અનુમાનાવગતં સિદ્ધં વહ્નિં ભાવયતઃ શીતાર્તસ્ય શિશિરભરમન્થરતરકાયકાણ્ડસ્ય સ્ફુરજ્જ્વાલાજટિલાનલસાક્ષાત્કારઃ પ્રમાણાન્તરેણ સંવાદ્યતે, વિસંવાદસ્ય બહુલમુપલમ્ભાત્ ।
તસ્માત્ પ્રામાણિકસાક્ષાત્કારલક્ષણકાર્યાભાવાન્નોપાસનાયા ઉત્પાદ્યે કર્માપેક્ષા ।
ન ચ કૂટસ્થનિત્યસ્ય સર્વવ્યાપિનો બ્રહ્મણ ઉપાસનાતો વિકારસંસ્કારપ્રાપ્તયઃ સંભવન્તિ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદ્બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર ઉત્પાદ્યાદિરૂપ ઉપાસનાયાઃ ।
સંસ્કાર્યસ્તુ અનિર્વચનીયાવિદ્યાદ્વયપિધાનાપનયનેન ભવિષ્યતિ, પ્રતિસીરાપિહિતા નર્તકીવ પ્રતિસીરાપનયદ્વારા રઙ્ગવ્યાપૃતેન ।
તત્ર ચ કર્મણામુપયોગઃ ।
એતાવાંસ્તુ વિશેષઃ- પ્રતિસીરાપનયે પારિષદાનાં નર્તકીવિષયઃ સાક્ષાત્કારો ભવતિ ।
ઇહ તુ અવિદ્યાપિધાનાપનયમાત્રમેવ નાપરમુત્પાદ્યમસ્તિ, બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય બ્રહ્મસ્વભાવસ્ય નિત્યત્વેન અનુત્પાદ્યત્વાત્ ।
અત્રોચ્યતે- કા પુનરિયં બ્રહ્મોપાસના ? કિં શાબ્દજ્ઞાનમાત્રસંતતિઃ, આહો નિર્વિચિકિત્સશાબ્દજ્ઞાનસંતતિઃ ? યદિ શાબ્દજ્ઞાનમાત્રસંતતિઃ, ન તર્હીયમભ્યાસ્યમાનાપ્યવિદ્યાં સમુચ્છેત્તુમર્હતિ ।
તત્ત્વવિનિશ્ચયસ્તદભ્યાસો વા સવાસનં વિપર્યાસમુન્મૂલયેત્, ન સંશયાભ્યાસઃ, સામાન્યમાત્રદર્શનાભ્યાસો વા ।
ન હિ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ વા, આરોહપરિણાહવત્ દ્રવ્યમિતિ વા શતશો ઽપિ જ્ઞાનમભ્યસ્યમાનં પુરુષ એવેતિ નિશ્ચયાય પર્યાપ્તમ્, ઋતે વિશેષદર્શનાત્ ।
નનૂક્તં શ્રુતમયેન જ્ઞાનેન જીવાત્મનઃ પરમાત્મભાવં ગૃહીત્વા યુક્તિમયેન ચ વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ ।
તસ્માન્નિર્વિચિકત્સશાબ્દજ્ઞાનસંતતિરૂપોપાસના કર્મસહકારિણ્યવિદ્યાદ્વયોચ્છેદહેતુઃ ।
ન ચાસાવનુત્પાદિતબ્રહ્માનુભવા તદુચ્છેદાય પર્યાપ્તા ।
સાક્ષાત્કારરૂપો હિ વિપર્યાસઃ સાક્ષાત્કારરૂપેણૈવ તત્ત્વજ્ઞાનેનોચ્છિદ્યતે, ન તુ પરોક્ષાવભાસેન, દિઙ્મોહાલાતચક્રચલદ્વૃક્ષમરુમરીચિસલિલાદિવિભ્રમેષ્વપરોક્ષાવભાસિષુ અપરોક્ષાવભાસિભિરેવ દિગાદિતત્ત્વપ્રત્યયૈર્નિવૃત્તિદર્શનાત્ ।
નો ખલ્વાપ્તવચનલિઙ્ગાદિનિશ્ચિતદિગાદિતત્ત્વાનાં દિઙ્મોહાદયો નિવર્તન્તે ।
તસ્માત્ ત્વંપદાર્થસ્ય તત્પદાર્થત્વેન સાક્ષાત્કાર એષિતવ્યઃ ।
એતાવતા હિ ત્વંપદાર્થસ્ય દુઃખિશોકિત્વાદિસાક્ષાત્કારનિવૃત્તિઃ, નાન્યથા ।
ન ચૈષ સાક્ષાત્કારો મીમાંસાસહિતસ્યાપિ શબ્દપ્રમાણસ્ય ફલમ્, અપિ તુ પ્રત્યક્ષસ્ય, તસ્યૈવ તત્ફલત્વનિયમાત્ ; અન્યથા કુટજબીજાદપિ વટાઙ્કુરોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માન્નિર્વિચિકિત્સવાક્યાર્થભાવનાપરિપાકસહિતમન્તઃકરણં ત્વંપદાર્થસ્યાપરોક્ષસ્ય તત્તદુપાધ્યાકારનિષેધેન તત્પદાર્થતામાવિર્ભાવયતીતિ યુક્તમ્ ।
ન ચાયમનુભવતો બ્રહ્મસ્વભાવો યેન ન જન્યેત, અપિ તુ અન્તઃકરણસ્યૈવ વૃત્તિભેદો બ્રહ્મવિષયઃ ।
ન ચૈતાવતા બ્રહ્મણો ઽપિ પરાધીનપ્રકાશતા ।
ન હિ શાબ્દજ્ઞાનપ્રકાશ્યં બ્રહ્મ સ્વયં પ્રકાશં ન ભવતિ ।
સર્વોપાધિવિહીનં હિ સ્વયઞ્જ્યોતિરિતિ ગીયતે, ન તૂપહિતમપિ ।
યથાહ સ્મ ભગવાન્ભાષ્યકારઃ- ઽન તાવદયમેકાન્તેનાવિષયઃઽ ઇતિ ।
ન ચાન્તઃકરણવૃત્તાવપ્યસ્ય સાક્ષાત્કારે સર્વોપાધિવિનિર્મોકઃ, તસ્યૈવ તદુપાધેર્વિનશ્યદવસ્થસ્ય સ્વપરોપાધિવિરોધિનો વિદ્યમાનત્વાત્ ।
અન્યથા ચૈતન્યચ્છાયાપત્તિં વિનાન્તઃકરણવૃત્તેઃ સ્વયમચેતનાયાઃ સ્વપ્રકાશત્વાનુપપત્તૌ સાક્ષાત્કારત્વાયોગાત્ ।
ન ચાનુમિતભાવિતવહ્નિસાક્ષાત્કારવત્ પ્રતિભાત્વેનાસ્યાપ્રામાણ્યમ્, તત્ર વહ્નિસ્વલક્ષણસ્ય પરોક્ષત્વાત્ ।
ઇહ તુ બ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય ઉપાધિકલુષિતસ્ય જીવસ્ય પ્રાગપ્યપરોક્ષત્વાત્ ।
ન હિ શુદ્ધબુદ્ધત્વાદયો વસ્તુતસ્તતો ઽતિરિચ્યન્તે ।
જીવ એવ તુ તત્તદુપાધિરહિતઃ શુદ્ધબુદ્ધત્વાદિસ્વભાવો બ્રહ્મેતિ ગીયતે ।
ન ચ તત્તદુપાધિવિરહો ઽપિ તતો ઽતિરિચ્યતે ।
તસ્માત્ યથા ગાન્ધર્વશાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનાભ્યાસાહિતસંસ્કારસચિવઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયેણ ષડ્જાદિસ્વરગ્રામમૂર્છનાભેદમધ્યક્ષમનુભવતિ, એવં વેદાન્તાર્થજ્ઞાનાભ્યાસાહિતસંસ્કારો જીવઃ સ્વસ્ય બ્રહ્મભાવમન્તઃકરણેનેતિ ।
અન્તઃકરણવૃત્તૌ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે જનયિતવ્યે અસ્તિ તદુપાસનાયાઃ કર્માપેક્ષેતિ ચેત્, ન, તસ્યાઃ કર્માનુષ્ઠાનસહભાવાભાવેન તત્સહકારિત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન ખલુ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યાદેર્વાક્યાન્નિર્વિચિકિત્સં શુદ્ધબુદ્ધોદાસીનસ્વભાવં અકર્તૃત્વાદ્યુપેતં અપેતબ્રાહ્મણત્વાદિજાતિં દેહાદ્યતિરિક્તં એકમાત્માનં પ્રતિપદ્યમાનઃ કર્મસ્વધિકારમવબોદ્ધુમર્હતિ ।
અનર્હશ્ચ કથં કર્તા વાધિકૃતો વા ।
યદ્યુચ્યેત નિશ્ચિતે ઽપિ તત્ત્વે વિપર્યાસનિબન્ધનો વ્યવહારો ઽનુવર્તમાનો દૃશ્યતે, યથા ગુડસ્ય માધુર્યવિનિશ્ચયે અપિ પિત્તોપહતેન્દ્રિયાણાં તિક્તતાવભાસાનુવૃત્તિઃ, આસ્વાદ્ય થૂત્કૃત્ય ત્યાગાત્ ।
તસ્માદવિદ્યાસંસ્કારાનુવૃત્ત્યા કર્માનુષ્ઠાનમ્, તેન ચ વિદ્યાસહકારિણા તત્સમુચ્છેદ ઉપપત્સ્યતે ।
ન ચ- કર્માવિદ્યાત્મકં કથમવિદ્યામુચ્છિનત્તિ, કર્મણો વા તદુચ્છેદકસ્ય કુત ઉચ્છેદઃ ઇતિ વાચ્યમ્, સજાતીયસ્વપરવિરોધિનાં ભાવાનાં બહુલમુપલબ્ધેઃ ।
યથા પયઃ પયો ઽન્તરં જરયતિ સ્વયં ચ જીર્યતિ, યથા વિષં વિષાન્તરં શમયતિ સ્વયં ચ શામ્યતિ, યથા વા કતકરજો રજો ઽન્તરાવિલે પાથસિ પ્રક્ષિપ્તં રજો ઽન્તરાણિ ભિન્દત્ સ્વયમપિ ભિદ્યમાનમનાવિલં પાથઃ કરોતિ, એવં કર્માવિદ્યાત્મકમપિ અવિદ્યાન્તરાણ્યપગમયત્ સ્વયમપ્યપગચ્છતીતિ ।

અત્રોચ્યતે- સત્યમ્ ; ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યુપક્રમાત્ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યન્તાચ્છબ્દાદ્બ્રહ્મમીમાંસોપકરણાદસકૃદભ્યસ્તાન્નિર્વિચિકિત્સે ઽનાદ્યવિદ્યોપાદાનદેહાદ્યતિરિક્તપ્રત્યગાત્મતત્ત્વાવબોધે જાતે ઽપિ અવિદ્યાસંસ્કારાનુવૃત્ત્યાનુવર્તન્તે સાંસારિકાઃ પ્રત્યયાસ્તદ્વ્યવહારાશ્ચ, તથાપિ તાનપ્યયં વ્યવહારપ્રત્યયાન્મિથ્યેતિ મન્યમાનો વિદ્વાન્ ચ શ્રદ્ધત્તે, પિત્તોપહતેન્દ્રિય ઇવ ગુડં થૂત્કૃત્ય ત્યજન્નપિ તસ્ય તિક્તતામ્ ।
તથા ચાયં ક્રિયાકર્તૃકરણેતિકર્તવ્યતાફલપ્રપઞ્ચમતાત્ત્વિકં વિનિશ્ચિન્વન્ કથમધિકૃતો નામ ? વિદુષો હ્યધિકારઃ ।
અન્યથા પશુશૂદ્રાદીનામપિ અધિકારો દુર્વારઃ સ્યાત્ ।
ક્રિયાકર્ત્રાદિસ્વરૂપવિભાગં ચ વિદ્વસ્યમાન ઇહ વિદ્વાનભિમતઃ કર્મકાણ્ડે ।
અત એવ ભગવાન્ અવિદ્વદ્વિષયત્વં શાસ્ત્રસ્ય વર્ણયાંબભૂવ ભાષ્યકારઃ ।
તસ્માદ્યથા રાજજાતીયાભિમાનિકર્તૃકે રાજસૂયે ન વિપ્રવૈશ્યજાતીયાભિમાનિનોરધિકારઃ, એવં દ્વિજાતિકર્તૃક્રિયાકરણાદિવિભાગાભિમાનિકર્તૃકે કર્મણિ ન તદનભિમાનિનો ઽધિકારઃ ।
ન ચાનધિકૃતેન સમર્થેનાપિ કૃતે વૈદિકં કર્મ ફલાય કલ્પતે, વૈશ્યસ્તોમ ઇવ બ્રાહ્મણરાજન્યાભ્યામ્ ।
તેન દૃષ્ટાર્થેષુ કર્મસુ શક્તઃ પ્રવર્તમાનઃ પ્રાપ્નોતુ ફલમ્, દૃષ્ટત્વાત્ ।
અદૃષ્ટાર્થેષુ તુ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યં ફલમનધિકારિણિ ન યુજ્યત ઇતિ નોપાસનાકાર્યે કર્માપેક્ષા ।
સ્યાદેતત્ ।
મનુષ્યાભિમાનવદધિકારિકે કર્મણિ વિહિતે યથા તદભિમાનરહિતસ્યાનધિકારઃ, એવં નિષેધવિધયો ઽપિ મનુષ્યાધિકારા ઇતિ તદભિમાનરહિતસ્તેષ્વપિ નાધિક્રિયેત પશ્વાદિવત્ ; તથા ચાયં નિષિદ્ધમનુતિષ્ઠન્ ન પ્રત્યવેયાત્ તિર્યગાદિવદિતિ ભિન્નકર્મતાપાતઃ ।
મૈવમ્ ।
ન ખલ્વયં સર્વથા મનુષ્યાભિમાનરહિતઃ, કિં ત્વવિદ્યાસંસ્કારાનુવૃત્ત્યાસ્ય માત્રયા તદભિમાનો ઽનુવર્તતે ।
અનુવર્તમાનં ચ મિથ્યેતિ મન્યમાનો ન શ્રદ્ધત્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
કિમતો યદ્યેવમ્ ? એતદતો ભવતિ- વિધિષુ શ્રાદ્ધો ઽધિકારી નાશ્રાદ્ધઃ ।
તતશ્ચ મનુષ્યાદ્યભિમાને નશ્રદ્ધધાનો ન વિધિશાસ્ત્રેષ્વધિક્રિયતે ।
તથા ચ સ્મૃતિઃ-
ઽઅશ્રદ્ધયા હુતં દત્તમ્ઽ-
ઇત્યાદિકા ।
નિષેધશાસ્ત્રં તુ ન શ્રદ્ધામપેક્ષતે ।
અપિ તુ નિષિધ્યમાનક્રિયોન્મુખો નર ઇત્યેવ પ્રવર્તતે ।
તથા ચ સાંસારિક ઇવ શ્રદ્ધાવગતબ્રહ્મતત્ત્વો ઽપિ નિષેધમતિક્રમ્ય પ્રવર્તમાનઃ પ્રત્યવૈતીતિ ન ભિન્નકર્મદર્શનાભ્યુપગમઃ ।
તસ્માન્નોપાસનાયાઃ કાર્યે કર્માપેક્ષા ।
અત એવ નોપાસનોત્પત્તાવપિ ; નિર્વિચિકિત્સશાબ્દજ્ઞાનોત્પત્ત્યુત્તરકાલમનધિકારઃ કર્મણીત્યુક્તમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-
ઽન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમાનશુઃઽ ।
ઇતિ ।
તત્કિમિદાનીમનુપયોગ એવ સર્વથેહ કર્મણામ્ ? તથા ચ ઽવિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽ ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો વિરુધ્યેરન્ ।
ન, આરાદુપકારકત્વાત્કર્મણાં યજ્ઞાદીનામ્ ।
તથા હિ- તમેતમાત્માનં વેદાનુવચનેન નિત્યસ્વાધ્યાયેન, બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ, વેદિતુમિચ્છન્તિ, ન તુ વિદન્તિ ।
વસ્તુતઃ પ્રધાનસ્યાપિ વેદનસ્ય પ્રકૃત્યર્થતયા શબ્દતો ગુણત્વાત્, ઇચ્છાયાશ્ચ પ્રત્યયાર્થતયા પ્રાધાન્યાત્, પ્રધાનેન ચ કાર્યસંપ્રત્યયાત્ ।
ન હિ ઽરાજપુરુષમાનયઽ ઇત્યુક્તે વસ્તુતઃ પ્રધાનો ઽપિ રાજા પુરુષવિશેષણતયા શબ્દત ઉપસર્જન આનીયતે, અપિ તુ પુરુષ એવ, શબ્દતસ્તસ્ય પ્રાધાન્યાત્ ।
એવં વેદાનુવચનસ્યેવ યજ્ઞસ્યાપીચ્છાસાધનતયા વિધાનમ્ ।
એવં તપસો ઽનાશકસ્ય ।
કામાનશનમેવ તપઃ, હિતમિતમેધ્યાશિનો હિ બ્રહ્મણિ વિવિદિષા ભવતિ, ન તુ સર્વથા અનશ્નતઃ, મરણાત્ ।
નાપિ ચાન્દ્રાયણાદિ તપઃ, તચ્છીલસ્ય ધાતુવૈષમ્યાપત્તેઃ ।
એતાનિ ચ નિત્યાનિ ઉપાત્તદુરિતનિબર્હણેન પુરુષં સંસ્કુર્વન્તિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ- ઽસ હ વા આત્માયાજી યો વેદ ઇદં મે ઽનેનાઙ્ગં સંસ્ક્રિયત ઇદં મે ઽનેનાઙ્ગમુપધીયતેઽ ઇતિ ।
અનેનેતિ પ્રકૃતં યજ્ઞાદિ પરામૃશતિ ।
સ્મૃતિશ્ચ-
ઽયસ્યૈતે ઽષ્ટાચત્વારિંશત્સંસ્કારાઃઽ ઇતિ ।
નિત્યનૈમિત્તિકાનુષ્ઠાનપ્રક્ષીણકલ્મષસ્ય ચ વિશુદ્ધસત્ત્વસ્યાવિદુષ એવ ઉત્પન્નવિવિદિષસ્ય જ્ઞાનોત્તપત્તિં દર્શયત્યાથર્વણી શ્રુતિઃ-
ઽ.................. વિશુદ્ધસત્ત્વસ્તતસ્તુ તં પશ્યતિ નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃઽ ઇતિ ।
સ્મૃતિશ્ચ ઽજ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃઽ ઇત્યાદિકા ।
કૢપ્તેનૈવ ચ નિત્યાનાં કર્મણાં નિત્યેહિતેનોપાત્તદુરિતનિબર્હણેન પુરુષસંસ્કારેણ જ્ઞાનોત્પત્તાવઙ્ગભાવોપપત્તૌ ન સંયોગપૃથક્ત્વેન સાક્ષાદઙ્ગભાવો યુક્તઃ, કલ્પનાગૌરવાપત્તેઃ ।
તથાહિ- નિત્યકર્મણામનુષ્ઠાનાદ્ધર્મોત્પાદઃ, તતઃ પાપ્મા નિવર્તતે ; સ હિ અનિત્યાશુચિદુઃખરૂપે સંસારે નિત્યશુચિસુખખ્યાતિલક્ષણેન વિપર્યાસેન ચિત્તસત્ત્વં મલિનયતિ ; અતઃ પાપનિવૃત્તૌ પ્રત્યક્ષોપપત્તિદ્વારાપાવરણે સતિ પ્રત્યક્ષોપપત્તિભ્યાં સંસારસ્ય અનિત્યાશુચિદુઃસ્વરૂપત્વમપ્રત્યૂહમવબુધ્યતે ; તતો ઽસ્ય અસ્મિન્નનભિરતિસંજ્ઞં વૈરાગ્યમુપજાયતે ; તતસ્તજ્જિહાસોપાવર્તતે ; તતો હાનોપાયં પર્યેષતે ; પર્યેષમાણશ્ચાત્મતત્ત્વજ્ઞાનમસ્યોપાય ઇત્યુપશ્રુત્ય તજ્જિજ્ઞાસતે ; તતઃ શ્રવણાદિક્રમેણ તજ્જાનાતીત્યારાદુપકારકત્વં તત્ત્વજ્ઞાનોત્પાદં પ્રતિ ચિત્તસત્ત્વશુદ્ધ્યા કર્મણાં યુક્તમ્ ।
ઇયમેવાર્થમનુવદતિ ભગવદ્ગીતા-
ઽઆરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે ।
યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમુચ્યતેઽ ॥
ઇતિ ।
એવં ચ અનનુષ્ઠિતકર્માપિ પ્રાગ્ભવીયકર્મવશાત્ યો વિશુદ્ધસત્ત્વઃ સંસારાસારતાદર્શનેન નિષ્પન્નવૈરાગ્યઃ, કૃતં તસ્ય કર્માનુષ્ઠાનેન વૈરાગ્યોત્પાદોપયોગિના, પ્રાગ્ભવીયકર્માનુષ્ઠાનાદેવ તત્સિદ્ધેઃ ।
ઇયમેવ ચ પુરુષધૌરેયભેદમધિકૃત્ય પ્રવવૃતે શ્રુતિઃ- ઽયદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ઽ ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્, કર્માવબોધાત્, પ્રાગપ્યધીતવેદાન્તસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપપત્તેરિતિ ।
અત એવ ન બ્રહ્મચારિણ ઋણાનિ સન્તિ યેન તદપાકરણાર્થં કર્માનુતિષ્ઠેત્ ।
એતદનુરોધાચ્ચ ઽજાયમાનો વૈ બ્રાહ્મણસ્ત્રિભિરૃણવા જાયતેઽ ઇતિ ગૃહસ્થઃ સંપદ્યમાન ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અન્યથા ઽયદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવઽ ઇતિ શ્રુતિર્વિરુધ્યેત ।
ગૃહસ્થસ્યાપિ ચ ઋણાપાકરણં સત્ત્વશુદ્ધ્યર્થમેવ ।
જરામર્યવાદો ભસ્માન્તતાવાદો ઽન્ત્યેષ્ટયશ્ચ કર્મજડાનવિદુષઃ પ્રતિ, ન ત્વાત્મતત્ત્વવિદઃ પણ્ડિતાન્ ।
તસ્માત્તસ્યાનન્તર્યમથ-શબ્દાર્થઃ યદ્વિના બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ન ભવતિ યસ્મિંસ્તુ સતિ ભવન્તી ભવત્યેવ ।
ન ચેત્થં કર્માવબોધઃ ।
તસ્માન્ન કર્માવબોધાનન્તર્યમાત્રાથશબ્દાર્થ ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદગ્નિહોત્રયવાગૂપાકવદર્થઃ ક્રમઃ ; શ્રૌતસ્તુ ભવિષ્યન્તિ ; ઽગૃહી ભૂત્વા વની ભવેત્ વની ભૂત્વા પ્રવ્રજેત્ઽ ઇતિ જાબાલશ્રુતિર્ગાર્હસ્થ્યેન હિ યજ્ઞાદ્યનુષ્ઠાનં સૂચયતિ ।
સ્મરન્તિ ચ -
ઽઅધીત્ય વિધિવદ્વેદાન્પુત્રાંશ્ચોત્પાદ્ય ધર્મતઃ ।
ઇષ્ટ્વા ચ શક્તિતો યજ્ઞૈર્મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ ॥
ઽ ઇતિ ।
નિન્દન્તિ ચ-
ઽઅનધીત્ય દ્વિજો વેદાનનુત્પાદ્ય તથાત્મજાન્ ।
અનિષ્ટ્વા ચૈવ યજ્ઞૈશ્ચ મોક્ષમિચ્છન્વ્રજત્યધઃઽ ॥

ઇતિ ; આહ- યથા ચ હૃદયાદ્યવદાનાનામાનન્તર્યનિયમઃ ।
કુતઃ ? ઽહૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યતિ અથ જિહ્વાયા અથ વક્ષસઃઽ ઇત્યથાગ્રશબ્દાભ્યાં ક્રમસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ન તથેહ ક્રમો વિવક્ષિતઃ, શ્રુત્યા તયૈવાનન્તરમનિયમસ્ય દર્શિતત્વાત્, ઽયદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદ્ગૃહાદ્વા વનાદ્વાઽ ઇતિ ।
એતાવતા હિ વૈરાગ્યમુપલક્ષયતિ ।
અત એવ ઽયદહરેવ વિરજેત્તદહરેવ પ્રવ્રજેત્ઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
નિન્દાવચનં ચ અવિશુદ્ધસત્ત્વપુરુષાભિપ્રાયમ્ ।
અવિશુદ્ધસત્ત્વો હિ મોક્ષમિચ્છન્નાલસ્યાત્તદુપાયે ઽપ્રવર્તમાનો ગૃહસ્થધર્મમપિ નિત્યનૈમિત્તિકમનાચરન્પ્રતિક્ષણમુપચીયમાનપાપ્મા અધોગતિં ગચ્છતીત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂચ્છ્રૌત આર્થો વા ક્રમઃ ; પાઠસ્થાનમુખ્યપ્રવૃત્તિપ્રમાણકસ્તુ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ- શેષશેષિત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
શેષાણાં સમિદાદીનાં શેષિણાં ચાગ્નેયાદીનાં એકફલવદુપકારોપનિબદ્ધાનાં એકફલાવચ્છિન્નાનામ્ એકપ્રયોગવચનોપગૃહીતાનામ્ એકાધિકારિકર્તૃકાણાં એકપૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યાકાલસંબદ્ધાનાં યુગપદ્ અનુષ્ઠાનાશક્તેઃ, સામર્થ્યાત્ક્રમપ્રાપ્તૌ તદ્વિશેષાપેક્ષાયાં પાઠાદયસ્તદ્ભેદનિયમાય પ્રભવન્તિ ।
યત્ર તુ ન શેષશેષિભાવઃ નાપ્યેકાધિકારાવચ્છેદઃ યથા સૌર્યાર્યમ્ણપ્રાજાપત્યાદીનામ્, તત્ર ક્રમભેદાપેક્ષાભાવાન્ન પાઠાદિઃ ક્રમવિશેષનિયમે પ્રમાણમ્, અવર્જનીયતયા તસ્ય તત્રાવગતત્વાત્ ।
ન ચેહ ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ શેષશેષિભાવે શ્રુત્યાદીનામન્યતમં પ્રમાણમસતીતિ ।
નનુ શેષશેષિભાવાભાવે ઽપિ ક્રમનિયમો દૃષ્ટઃ યથા ગોદોહનસ્ય પુરુષાર્થસ્ય દાર્શપૌર્ણમાસિકૈરઙ્ગૈઃ સહ, યથા વા ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વા સોમેન યજેતઽ ઇતિ દર્શપૂર્ણમાસસોમયોરશેષશેષિણોરિત્યત આહ- અધિકૃતાધિકારે વા પ્રમાણાભાવાત્- ઇતિ યોજના ।
સ્વર્ગકામસ્ય હિ દર્શપૂર્ણમાસાધિકૃતસ્ય પશુકામસ્ય સતો દર્શપૂર્ણમાસ-
ક્રત્વર્થાપ્પ્રણયનાશ્રિતે ગોદોહને અધિકારઃ ।
નો ખલુ ગોદોહનદ્રવ્યમવ્યાપ્રિયમાણં સાક્ષાત્પશૂન્ ભાવયિતુમર્હતિ ।
ન ચ વ્યાપારાન્તરાવિષ્ટં શ્રૂયતે યતસ્તદઙ્ગક્રમમતિપતેત્ ; અપ્પ્રણયનાશ્રિતં તુ પ્રતીયતે, ઽચમસેનાપઃ પ્રણયેદ્ગોદોહનેન પશુકામાસ્યઽ ઇતિ સમભિવ્યાહારાત્, યોગ્યત્વાચ્ચાસ્યાપાં પ્રણયનં પ્રતિ ।
તસ્માત્ક્રત્વર્થાપ્પ્રણયનાશ્રિતત્વાદ્ગોદોહનસ્ય તત્ક્રમેણ પુરુષાર્થમપિ ગોદોહનં ક્રમવદિતિ સિદ્ધમ્ ।
શ્રુતિનિરાકરણેનૈવ ઇષ્ટિસોમક્રમવદપિ ક્રમો ઽપાસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
શેષશેષિત્વાધિકૃતાધિકારાભાવે ઽપિ ક્રમો વિવક્ષ્યેત યદ્યેકફલાવચ્છેદો ભવેત્, યથાગ્નેયાદીનાં ષણ્ણામેકસ્વર્ગફલાવચ્છિન્નાનામ્ ; યદિ વા જિજ્ઞાસ્યબ્રહ્મણઃ અંશો ધર્મઃ સ્યાત્, યથા ચતુર્લક્ષણીવ્યુત્પાદ્યં બ્રહ્મ કેનચિત્કેનચિત્ અંશેનૈકેન લક્ષણેન વ્યુત્પાદ્યતે, તત્ર ચતુર્ણાં લક્ષણાનાં જિજ્ઞાસ્યાભેદેન પરસ્પરસંબન્ધે સતિ ક્રમો વિવક્ષિતઃ, તથેહાપ્યેકજિજ્ઞાસ્યતયા ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ ક્રમો વિવક્ષ્યેત ; ન ચૈતદુભયમપ્યસ્તીત્યાહ- ફલજિજ્ઞાસ્યભેદાચ્ચ ।
ફલભેદં વિભજતે- અભ્યુદયફલં ધર્મજ્ઞાનમ્ ઇતિ ।
જિજ્ઞાસાયા વસ્તુતો જ્ઞાનતન્ત્રત્વાત્ જ્ઞાનફલં જિજ્ઞાસાફલમિતિ ભાવઃ ।
ન કેવલં સ્વરૂપતઃ ફલભેદઃ, તદુત્પાદનપ્રકારભેદાદપિ તદ્ભેદ ઇત્યાહ- તચ્ચાનુષ્ઠાનાપેક્ષમ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં ચ નાનુષ્ઠાનાન્તરાપેક્ષમ્ ।
શાબ્દજ્ઞાનાભ્યાસાન્નાનુષ્ઠાનાન્તરમપેક્ષતે, નિત્યનૈમિત્તિકકર્માનુષ્ઠાનસહભાવસ્ય અપાસ્તત્વાત્- ઇતિ ભાવઃ ।
જિજ્ઞાસ્યભેદમાત્યન્તિકમાહ- ભવ્યશ્ચ ધર્મ ઇતિ ।
ભવિતા ભવ્યઃ ; કર્તરિ કૃત્યઃ ।
ભવિતા ચ ભાવકવ્યાપારનિર્વર્ત્યતયા તત્તન્ત્ર ઇતિ તતઃ પ્રાગ્જ્ઞાનકાલે નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ભૂતમ્, સત્યમ્ ; સદેકાન્તતઃ, ન કદાચિદસદિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં સ્વરૂપતો જિજ્ઞાસ્યયોર્ભેદઃ, જ્ઞાપકપ્રમાણપ્રવૃત્તિભેદાદપિ ભેદ ઇત્યાહ- ચોદનાપ્રવૃત્તિભેદાચ્ચ ।
ચોદનેતિ વૈદિકં શબ્દમાહ, વિશેષેણ સામાન્યસ્ય લક્ષણાત્ ।
પ્રવૃત્તભેદં વિભજતે- યા હિ ચોદના ધર્મસ્ય ઇતિ ।
આજ્ઞાદીનાં પુરુષાભિપ્રાયભેદાનામસંભવાત્ અપૌરુષેયે વેદે ચોદનોપદેશઃ ।
અત એવોક્તમ્- ઽતસ્ય જ્ઞાનમુપદેશઃઽ ઇતિ ।
સા ચ સ્વસાધ્યે પુરુષવ્યાપારે ભાવનાયાં તદ્વિષયે ચ યાગાદૌ ; સ હિ ભાવનાવિષયઃ, તદધીનનિરૂપણત્વાત્ પ્રયત્નસ્ય ભાવનાયાઃ, ઽષિઞ્ બન્ધનેઽ ઇત્યસ્માત્ ધાતોર્વિષયપદવ્યુત્પત્તેઃ ।
ભાવનાયાસ્તદ્દ્વારેણ ચ યાગાદેરપેક્ષિતોપાયતામવગમયન્તી તત્રેચ્છોપહારમુખેણ પુરુષં નિયુઞ્જાનૈવ યાગાદિધર્મમવબોધયતિ નાન્યથા ।
બ્રહ્મચોદના તુ પુરુષમવબોધયત્યેવ કેવલં ન તુ પ્રવર્તયન્ત્યવબોધયતિ ।
કુતઃ ? અવબોધસ્ય પ્રવૃત્તિરહિતસ્ય ચોદનાજન્યત્વાત્ ।
નનુ ઽઆત્મા જ્ઞાતવ્યઃઽ ઇત્યેતદ્વિધિપરૈર્વેદાન્તૈઃ તદેકવાક્યતયાવબોધે પ્રવર્તયદ્ભિરેવ પુરુષો બ્રહ્માવબોધ્યત ઇતિ સમાનત્વં ધર્મચોદનાભિર્બ્રહ્મચોદનાનામિત્યત આહ- ન પુરુષો ઽવબોધે નિયુજ્યતે ॥
અયમભિસંધિઃ- ન તાવદ્બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે પુરુષો નિયોક્તવ્યઃ, તસ્ય બ્રહ્મસ્વાભાવ્યેન નિત્યત્વાત્ અકાર્યત્વાત્ ।
નાપ્યુપાસનાયામ્, તસ્યા અપિ જ્ઞાનપ્રકર્ષે હેતુભાવસ્યાન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધતયા પ્રાપ્તત્વેનાવિધેયત્વાત્ ।
નાપિ શાબ્દબોધે, તસ્યાપ્યધીતવેદસ્ય પુરુષસ્ય વિદિતપદતદર્થસ્ય સમધિગતશાબ્દન્યાયતત્ત્વસ્યાપ્રત્યૂહમુત્પત્તેઃ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ- યથાક્ષાર્થ ઇતિ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ- તદ્વત્ ઇતિ ।
અપિ ચાત્મજ્ઞાનવિધિપરેષુ વેદાન્તેષુ નાત્મતત્ત્વવિનિશ્ચયઃ શાબ્દઃ સ્યાત્ ।
ન હિ તદા આત્મતત્ત્વપરાસ્તે, કિં તુ તજ્જ્ઞાનવિધિપરાઃ, યત્પરાશ્ચ તે ત એવ તેષાં અર્થાઃ ।
ન ચ બોધસ્ય બોધ્યનિષ્ઠત્વાદપેક્ષિતત્વાત્, અન્યપરેભ્યો ઽપિ બોધ્યતત્ત્વવિનિશ્ચયઃ, સમારોપેણાપિ તદુપપત્તેઃ ।
તસ્માન્ન બોધવિધિપરા વેદાન્તા ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તસ્માત્કિમપિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ ।
યસ્મિન્નસતિ બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ન ભવતિ સતિ તુ ભવન્તી ભવત્યેવેત્યર્થઃ ।
તદાહ- ઉચ્યતે- નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેક ઇત્યાદિ ।
નિત્યઃ પ્રત્યગાત્મા, અનિત્યાઃ દેહેન્દ્રિયવિષયાદયઃ ।
તદ્વિષયશ્ચેદ્વિવેકો નિશ્ચયઃ, કૃતમસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસયા, જ્ઞાતત્વાદ્બ્રહ્મણઃ ।
અથ વિવેકો જ્ઞાનમાત્રમ્, ન નિશ્ચયઃ ; તથા સતિ એષ વિપર્યાસાદન્યઃ સંશયઃ સ્યાત્ ; તથા ચ ન વૈરાગ્યં ભાવયેત્ ; અભાવયન્કથં બ્રહ્મજિજ્ઞાસાહેતુઃ ? તસ્માદેવં વ્યાખ્યેયમ્ ।
નિત્યાનિત્યયોર્વસતીતિ નિત્યાનિત્યવસ્તુ તદ્ધર્મઃ ; નિત્યાનિત્યયોર્ધર્મિણોસ્તદ્ધર્માણાં ચ વિવેકો નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ- મા ભૂત્ ઇદં ઋતં નિત્યમ્, ઇદં તદનૃતમનિત્યમિતિ ધર્મિવિશેષયોર્વિવેકઃ ; ધર્મિમાત્રયોર્નિત્યાનિત્યયોસ્તદ્ધર્મયોશ્ચ વિવેકં નિશ્ચિનોત્યેવ ।
નિત્યત્વં સત્યત્વં તદ્યસ્યાસ્તિ તન્નિત્યં સત્યમ્ ; તથા ચાસ્થાગોચરઃ ।
અનિત્યત્વમસત્યત્વં તદ્યસ્યાસ્તિ તદનિત્યમનૃતમ્ ; તથા ચાનાસ્થાગોચરઃ ।

તદેતેષ્વનુભૂયમાનેષુ યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરેષુ વિષયવિષયિષુ યદૃતં નિત્યં સુખં વ્યવસ્થાસ્યતે તદાસ્થાગોચરો ભવિષ્યતિ ; યત્ત્વનિત્યમનૃતં ભવિષ્યતિ તાપત્રયપરીતં તત્ત્યક્ષ્યત ઇતિ સો ઽયં નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ પ્રાગ્ભવીયાદૈહિકાદ્વા કર્મણો વિશુદ્ધસત્ત્વસ્ય ભવત્યનુભવોપપત્તિભ્યામ્ ।
ન ખલુ સત્યં નામ ન કિઞ્ચિદસ્તીતિ વાચ્યમ્ ।
તદભાવે તદધિષ્ઠાનસ્યાનૃતસ્યાપ્યનુપપત્તેઃ, શૂન્યવાદિનામપિ શૂન્યતાયા એવ સત્યત્વાત્ ।
અથાસ્ય પુરુષધૌરેયસ્યાનુભવોપપત્તિભ્યામેવં સુનિપુણં નિરૂપયતઃ આ ચ સત્યલોકાત્ આ ચાવીચેઃ જાયસ્વ મ્રિયસ્વ ઇતિ વિપરિવર્તમાનં ક્ષણમુહૂર્તયામાહોરાત્રાર્ધમાસમાસર્ત્વયનવત્સરયુગચતુર્યુગમન્વન્તરપ્રલયમહાપ્રલયમહાસર્ગાવાન્તરસર્ગસંસારસાગરોર્મિભિરનિશમુહ્યમાનં તાપત્રયપરીતમાત્માનં જીવલોકં ચાવલોક્ય અસ્મિન્સંસારમણ્ડલે અનિત્યાશુચિદુઃખાત્મકં પ્રસંખ્યાનમુપાવર્તતે ।
તતો ઽસ્યેદૃશાન્નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકલક્ષણાત્પ્રસંખ્યાનાત્ ઇહમુત્રાર્થભેગવિરાગઃ ભવતિ ।
અર્થ્યતે પ્રાર્થ્યત ઇત્યર્થઃ, ફલમિતિ યાવત્ ।
તસ્મિન્વિરાગો નામાનાભોગાત્મિકોપેક્ષાબુદ્ધિઃ ।
તતઃ શમદમાદિસાધનસંપત્ ।
રાગાદિકષાયમદિરામત્તં હિ મનઃ તેષુ તેષુ વિષયેષૂચ્ચાવચમિન્દ્રિયાણિ પ્રવર્તયત્ વિવિધાશ્ચ પ્રવૃત્તીઃ પુણ્યાપુણ્યફલા ભાવયત્ પુરુષમતિઘોરે વિવિધદુઃખજ્વાલાજટાલે સંસારહુતભુજિ જુહોતિ ।
પ્રસંખ્યાનાભ્યાસલબ્ધવૈરાગ્યપરિપાકભગ્નરાગાદિકષાયમદિરામદં તુ મનઃ પુરુષેણાવજીયતે વશીક્રિયતે ।
સો ઽયમસ્ય વૈરાગ્યહેતુકો મનોવિજયઃ શમ ઇતિ વશીકરસંજ્ઞ ઇતિ ચાખ્યાયતે ।
વિજિતં ચ મનસ્તત્ત્વવિષયવિનિયોગયોગ્યતાં નીયતે ; સેયમસ્ય યોગ્યતા દમઃ, યથા દાન્તો ઽયં વૃષભયુવા હલશકટાદિવહનયોગ્યઃ કૃત ઇતિ ગમ્યતે ।
આદિ-ગ્રહણેન ચ વિષયતિતિક્ષાતદુપરમતત્ત્વશ્રદ્ધાઃ સંગૃહ્યન્તે ।
અત એવ શ્રુતિઃ- ઽતસ્માચ્છાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ શ્રદ્ધાવિત્તો ભૂત્વાત્મન્યેવાત્માનં પશ્યેત્, સર્વમાત્મનિ પશ્યતિઽ ઇતિ ।
તદેતસ્ય શમદમાદિરૂપસ્ય સાધનસ્ય સંપત્, પ્રકર્ષઃ, શમદમાદિસાધનસંપત્ ।
તતો ઽસ્ય સંસારબન્ધનાન્મુમુક્ષા ભવતીત્યાહ- મુમુક્ષુત્વં ચ ઇતિ ।
તસ્ય ચ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવબ્રહ્મજ્ઞાનં મોક્ષસ્ય કારણમિત્યુપશ્રુત્ય તજ્જિજ્ઞાસા ભવતિ ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રાગૂર્ધ્વં ચ ; તસ્માત્તેષામેવાનન્તર્યં ન ધર્મજિજ્ઞાસાયા ઇત્યાહ- તેષુ હિ ઇતિ ।
ન કેવલં જિજ્ઞાસામાત્રમ્, અપિ તુ જ્ઞાનમપીત્યાહ- જ્ઞાતું ચ ।
ઉપસંહરતિ- તસ્માત્ ઇતિ ।
ક્રમપ્રાપ્તમતઃશબ્દં વ્યાચષ્ટે- અતઃશબ્દો હેત્વર્થઃ ।
તમેવાતઃશબ્દસ્ય હેતુરૂપમર્થમાહ- યસ્માદ્વેદ એવ ઇતિ ।
અત્રૈવં પરિચોદ્યતે- સત્યં યથોક્તસાધનસંપત્ત્યનન્તરં બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ભવતિ ।
સૈવ ત્વનુપપન્ના, ઇહામુત્રફલભોગવિરાગસ્યાનુપપત્તેઃ ।
અનુકૂલવેદનીયં હિ ફલમ્, ઇષ્ટલક્ષણત્વાત્ફલસ્ય ।
ન ચાનુરાગહેતાવસ્ય વૈરાગ્યં ભવિતુમર્હતિ ।
દુઃખાનુષઙ્ગદર્શનાત્સુખે ઽપિ વૈરાગ્યમિતિ ચેત્, હન્ત ભોઃ સુખાનુષઙ્ગાદ્દુઃખે ઽપ્યનુરાગો ન કસ્માદ્ભવતિ ? તસ્માત્ સુખે ઉપાદીયમાને દુઃખપરિહારે પ્રયતિતવ્યમ્ ; અવર્જનીયતયા દુઃખમાગતમપિ પરિહૃત્ય સુખમાત્રં ભોક્ષ્યતે ।
તદ્યથા- મત્સ્યાર્થી સશલ્કાન્સકણ્ટકાન્મત્સ્યાનુપાદત્તે, સ યાવદાદેયં તાવદાદાય નિવર્તતે ; યથા વા ધાન્યાર્થી સપલાલાનિ ધાન્યાન્યાહરતિ, સ યાવદાદેયં તાવદાદાય નિવર્તતે ।
તસ્માદ્દુઃખભયાન્નાનુકૂલવેદનીયમૈહિકં વામુષ્મિકં વા સુખં પરિત્યક્તુમુચિતમ્ ।
ન હિ મૃગાઃ સન્તીતિ શાલયો નોપ્યન્તે, ભિક્ષુકાઃ સન્તીતિ સ્થાલ્યો નાધિશ્રીયન્તે ।
અપિ ચ દૃષ્ટં સુખં ચન્દનવનિતાદિસઙ્ગજન્મ ક્ષયિતાલક્ષણેન દુઃખેનાઘ્રાતત્વાદતિભીરુણા ત્યજ્યેતાપિ, ન ત્વામુષ્મિકં સ્વર્ગાદિ, તસ્યાવિનાશિત્વાત્ ।
શ્રૂયતે હિ- ઽઅપામ સોમમમૃતા અભૂમઽ ઇતિ ; તથા ચ ઽઅક્ષય્યં હ વૈ ચાતુર્માસ્યયાજિનઃ સુકૃતં ભવતિઽ ઇતિ ।
ન ચ કૃતકત્વહેતુકં વિનાશિત્વાનુમાનમત્ર સંભવતિ, નરશિરઃકપાલશૌચાનુમાનવદાગમબાધિતવિષયત્વાત્ ।
તસ્માદ્યથોક્તસાધનસંપત્ત્યભાવાન્ન બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે આહ ભગવાન્સૂત્રકારઃ ઽઅતઃઽ ઇતિ ; તસ્યાર્થં વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ- યસ્માદ્વેદ એવ ઇતિ ।
અયમભિસંધિઃ- સત્યં મૃગભિક્ષુકાદયઃ શક્યાઃ પરિહર્તું પાચકકૃષીવલાદિભિઃ ; દુઃખં ત્વનેકવિધાનેકકારણસંપાતજમશક્યપરિહારમ્ ; અન્તતઃ સાધનાપારતન્ત્ર્યક્ષયિતલક્ષણયોર્દુઃખયોઃ સમસ્તકૃતકસુખાવિનાભાવનિયમાત્ ।
ન હિ મધુવિષસંપૃક્તમન્નં વિષં પરિત્યજ્ય મધુમિશ્રં શક્યં શિલ્પિવરેણાપિ ભોક્તુમ્ ।
ક્ષયિતાનુમાનોપોદ્વલિતં ચ ઽતદ્યથેહ કર્મચિતઃઽ ઇત્યાદિવચનં ક્ષયિતાપ્રતિપાદકમ્, ઽઅપામ સોમમ્ઽ ઇત્યાદિકં વચનં મુખ્યાસંભવે જઘન્યવૃત્તિતામાપાદયતિ ।
યથાહુઃ પૌરાણિકાઃ-
ઽઆભૂતસંપ્લવં સ્થાનમમૃતત્વં હિ ભાષ્યતેઽ ઇતિ ।
અત્ર ચ બ્રહ્મપદેન તત્પ્રમાણં વેદ ઉપસ્થાપિતઃ ।
સ ચ યોગ્યત્વાત્ ઽતદ્યથેહ કર્મચિતઃઽ ઇત્યાદિઃ ઽઅતઃઽ ઇતિ સર્વનામ્ના પરામૃશ્ય હેતુપઞ્ચમ્યા નિર્દિશ્યતે ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા સ્વર્ગાદેઃ કૃતકસ્ય સુખસ્ય દુઃખાનુષઙ્ગઃ તથા બ્રહ્મણો ઽપીત્યત આહ- તથા બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદપિ ઇતિ ।
તેનાયમર્થઃ- અતઃ સ્વર્ગાદીનાં ક્ષયિતાપ્રતિપાદકાત્ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય ચ પરમપુરુષાર્થતાપ્રતિપાદકાત્ આગમાત્ યથોક્તસાધનસંપત્ ; તતશ્ચ જિજ્ઞાસેતિ સિદ્ધમ્ ।
બ્રહ્મજિજ્ઞાસાપદવ્યાખ્યાનમાહ- બ્રહ્મણ ઇતિ ।
ષષ્ઠીસમાસપ્રદર્શનેન પ્રાચાં વૃત્તિકૃતાં બ્રહ્મણે જિજ્ઞાસા બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ ચતુર્થીસમાસઃ પરાસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
ઽતાદર્થ્યસમાસે પ્રકૃતિવિકૃતિગ્રહણં કર્તવ્યમ્ઽ ઇતિ કાત્યાયનીયવચનેન યૂપદાર્વાદિષ્વેવ પ્રકૃતિવિકારભૂતેષુ ચતુર્થીસમાસનિયમાત્ અપ્રકૃતિવિકારભૂતે ઇત્યેવમાદૌ તન્નિષેધાત્, ઽઅશ્વઘાસાદયઃ ષષ્ઠીસમાસા ભવિષ્યન્તિઽ ઇત્યશ્વઘાસાદિષુ ષષ્ઠીસમાસપ્રતિવિધાનાત્ ।
ષષ્ઠીસમાસે ઽપિ ચ બ્રહ્મણો વાસ્તવપ્રાધાન્યોપપત્તેરિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસેત્યુક્તે તત્રાનેકાર્થત્વાદ્બ્રહ્મશબ્દસ્ય સંશયઃ- કસ્ય બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસા ?- ઇતિ ।
અસ્તિ બ્રહ્મશબ્દો વિપ્રત્વજાતૌ, યથા- બ્રહ્મહત્યેતિ ; અસ્તિ ચ વેદે, યથા- બ્રહ્મોજ્ઝમિતિ ; અસ્તિ ચ પરમાત્મનિ, યથા- ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ ઇતિ ।
તમિમં સંશયમપાકરોતિ- બ્રહ્મ ચ વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્ ઇતિ ।
યતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાય તજ્જ્ઞાપનાય પરમાત્મલક્ષણં પ્રણયતિ તતો ઽવગચ્છામઃ પરમાત્મજિજ્ઞાસૈવેયં ન વિપ્રત્વજાત્યાદિજિજ્ઞાસા, ઇત્યર્થઃ ।
ષષ્ઠીસમાસપરિગ્રહે ઽપિ નેયં કર્મષષ્ઠી, કિં તુ શેષલક્ષણા ; સંબન્ધમાત્રં ચ શેષ ઇતિ બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસેત્યુક્તે બ્રહ્મસંબન્ધિની જિજ્ઞાસેત્યુક્તં ભવતિ ।
તથા ચ બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રમાણયુક્તિસાધનપ્રયોજનજિજ્ઞાસાઃ સર્વા બ્રહ્મજિજ્ઞાસાર્થા બ્રહ્મજિજ્ઞાસયાવરુદ્ધા ભવન્તિ, સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ વા બ્રહ્મસંબન્ધાત્ ।

કર્મણિ ષષ્ઠ્યાં તુ બ્રહ્મશબ્દાર્થઃ કર્મ ; સ ચ સ્વરૂપમેવેતિ તત્પ્રમાણાદયો નાવરુધ્યેરન્ ; તથા ચાપ્રતિજ્ઞાતાર્થચિન્તા પ્રમાણાદિષુ ભવેત્- ઇતિ યે મન્યન્તે તાન્પ્રત્યાહબ્રહ્મણ ઇતિ કર્મણિ ઇતિ ।
અત્ર હેતુમાહ- જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ ।
ઇચ્છાયાઃ પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધો જ્ઞાનમ્, જ્ઞાનસ્ય ચ જ્ઞેયં બ્રહ્મ ।
નો ખલુ જ્ઞાનં જ્ઞેયં વિના નિરૂપ્યતે, ન ચ જિજ્ઞાસા જ્ઞાનં વિના, ઇતિ પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધત્વાત્ પ્રથમં જિજ્ઞાસા કર્મૈવાપેક્ષતે, ન તુ સંબન્ધિમાત્રમ્, તદન્તરેણાપિ સતિ કર્મણિ તન્નિરૂપણાત્ ।
ન હિ ચન્દ્રમસમાદિત્યં વોપલભ્ય કસ્યાયમિતિ સંબન્ધ્યન્વેષણા ભવતિ ।
ભવતિ તુ જ્ઞાનમિત્યુક્તે વિષયાન્વેષણા કિંવિષયમિતિ ।
તસ્માત્પ્રથમમપેક્ષિતત્વાત્ કર્મતયૈવ બ્રહ્મ સંબધ્યતે, ન તુ સંબન્ધિતામાત્રેણ, તસ્ય જઘન્યત્વાત્ ।
તથા ચ કર્મણિ ષષ્ઠી, ઇત્યર્થઃ ।
નનુ સત્યં ન જિજ્ઞાસ્યમન્તરેણ જિજ્ઞાસા નિરૂપ્યતે ; જિજ્ઞાસ્યાન્તરં ત્વસ્યા ભવિષ્યતિ ; બ્રહ્મ તુ શેષતયા સંભન્ત્સ્યત ઇત્યત આહ- જિજ્ઞાસ્યાન્તર ઇતિ ।
નિગૂઢાભિપ્રાયશ્ચોદયતિ- નનુ શેષષષ્ઠીપરિગ્રહે ઽપિ ઇતિ ।
સામાન્યસંબન્ધસ્ય વિશેષસંબન્ધાવિરોધેન કર્મતાયા અવિઘાતેન જિજ્ઞાસાનિરૂપણોપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
નિગૂઢાભિપ્રાય એવ દૂષયતિ- એવમપિ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્મણ ઇતિ ।
વાચ્યસ્ય કર્મત્વસ્ય જિજ્ઞાસયા પ્રથમમપેક્ષિતસ્ય પ્રથમસંબન્ધાર્હસ્ય ચાન્વયપરિત્યાગેન પશ્ચાત્કથઞ્ચિદપેક્ષિતસ્ય સંબન્ધિમાત્રસ્ય સંબન્ધો, જઘન્યઃ પ્રથમઃ પ્રથમશ્ચ જઘન્યઃ, ઇતિ સુવ્યાહૃતં ન્યાયતત્ત્વમ્ ।
પ્રત્યક્ષપરોક્ષતાભિધાનં ચ પ્રાથમ્યાપ્રાથમ્યસ્ફુટત્વાસ્ફુટત્વાભિપ્રાયમ્ ।
ચેદકઃ સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ- ન વ્યર્થઃ બ્રહ્માશ્રિતાશેષ ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતમેતદધસ્તાત્ ।
સમાધાતા સ્વાભિસંધિમુદ્ઘાટયતિ- ન, પ્રધાનપરિગ્રહ ઇતિ ।
વાસ્તવં પ્રાધાન્યં બ્રહ્મણઃ ।
શેષં સનિદર્શનમતિરોહિતાર્થમ્ ।
શ્રુત્યનુગમશ્ચાતિરોહિતઃ ।
તદેવમભિમતં સમાસં વ્યવસ્થાપ્ય જિજ્ઞાસાપદાર્થમાહ- જ્ઞાતુમ્ ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન જ્ઞાનમિચ્છાવિષયઃ ।
સુખદુઃખાવાપ્તિપરિહારૌ વા તદુપાયો વા તદ્દ્વારેણેચ્છાગોચરઃ ।
ન ચૈવં બ્રહ્મજ્ઞાનમ્ ।
ન ખલ્વેતદનુકૂલમિતિ વા પ્રતિકૂલનિવૃત્તિરિતિ વાનુભૂયતે ।
નાપિ તયોરુપાયઃ ; તસ્મિન્સત્યપિ સુખભેદસ્યાદર્શનાત્, અનુવર્તમાનસ્ય ચ દુઃખસ્યાનિવૃત્તેઃ ।
તસ્માન્ન સૂત્રકારવચનમાત્રાદિષિકર્મતા જ્ઞાનસ્યેત્યત આહ- અવગતિપર્યન્તમ્ ઇતિ ।
ન કેવલં જ્ઞાનમિષ્યતે કિં ત્વવગતિં સાક્ષાત્કારં કુર્વદવગતિપર્યન્તં સન્વાચ્યાયા ઇચ્છાયાઃ કર્મ ।
કસ્માત્ ? ફલવિષયત્વાદિચ્છાયાઃ તદુપાયં ફલપર્યન્તં ગોચરયતીચ્છેતિ શેષઃ ।
નનુ ભવત્વવગતિપર્યન્તં જ્ઞાનમ્ ; કિમેતાવતાપીષ્ટં ભવતિ ? ન હ્યનપેક્ષણીયવિષયમવગતિપર્યન્તમપિ જ્ઞાનમિષ્યત ઇત્યત આહ- જ્ઞાનેન હિ પ્રમાણેનાવગન્તુમિષ્ટં બ્રહ્મ ।
ભવતુ બ્રહ્મવિષયાવગતિઃ, એવમપિ કથમિષ્ટેત્યત આહ- બ્રહ્માવગતિર્હિ પુરુષાર્થઃ ।
કિમભ્યુદયઃ ? ન, કિં તુ નિઃશ્રેયસં વિગલિતનિખિલદુઃખાનુષઙ્ગપરમાનન્દઘનબ્રહ્માવગતિર્બ્રહ્મણઃ સ્વભાવ ઇતિ સૈવ નિઃશ્રેયસં પુરુષાર્થ ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન બ્રહ્માવગતિઃ પુરુષાર્થઃ ।
પુરુષવ્યાપારવ્યાપ્યો હિ પુરુષાર્થઃ ।
ન ચાસ્યા બ્રહ્મસ્વભાવભૂતાયા ઉત્પત્તિવિકારસંસ્કારપ્રાપ્તયઃ સંભવન્તિ, તથા સત્યનિત્યત્વેન તત્સ્વાભાવ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન ચોત્પત્ત્યાદ્યભાવે વ્યાપારવ્યાપ્યતા ।
તસ્માન્ન બ્રહ્માવગતિઃ પુરુષાર્થ ઇત્યત આહ-નિઃશેષસંસારબીજાવિદ્યાદ્યનર્થનિબર્હણાત્ ।
સત્યમ્, બ્રહ્માવગતૌ બ્રહ્મસ્વભાવે નોત્પત્ત્યાદયઃ સંભવન્તિ ; તથાપ્યનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યાવશાદ્બ્રહ્મસ્વભાવો ઽપરાધીનપ્રકાશો ઽપિ પ્રતિભાનપિ ન પ્રતિભાતીવ પરાધીનપ્રકાશ ઇવ દેહેન્દ્રિયાદિભ્યો ભિન્નો ઽપ્યભિન્ન ઇવ ભાસત ઇતિ સંસારબીજાવિદ્યાદ્યનર્થનિબર્હણાત્પ્રાગપ્રાપ્ત ઇવ તસ્મિન્સતિ પ્રાપ્ત ઇવ ભવતીતિ પુરુષેણાર્થ્યમાનત્વાત્પુરુષાર્થ ઇતિ યુક્તમ્ ।
અવિદ્યાદીત્યાદિગ્રહણેન તત્સંસ્કારો ઽવરુધ્યતે ।
અવિદ્યાદિનિવૃત્તિસ્તૂપાસનાકાર્યાદન્તઃ કરણવૃત્તિભેદાત્ સાક્ષાત્કારાદિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઉપસંહરતિ- તસ્માદ્બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ઉક્તલક્ષણેન મુમુક્ષુણા ।
ન ખલુ તજ્જ્ઞાનં વિના સવાસનવિવિધદુઃખનિદાનમવિદ્યોચ્છિદ્યતે ।
ન ચ તદુચ્છેદમન્તરેણ વિગલિતનિખિલદુઃખાનુષઙ્ગાનન્દઘનબ્રહ્માત્મતાસાક્ષાત્કારાવિર્ભાવો જીવસ્ય ।
તસ્માદાનન્દઘનબ્રહ્માત્મતામિચ્છતા તદુપાયો જ્ઞાનમેષિતવ્યમ્ ।
તચ્ચ ન કેવલેભ્યો વેદાન્તેભ્યઃ અપિ તુ બ્રહ્મમીમાંસોપકરણેભ્ય ઇતિ ઇચ્છામુખેન બ્રહ્મમીમાંસાયાં પ્રવર્ત્યતે, ન તુ વેદાન્તેષુ તદર્થવિવક્ષાયાં વા ; તત્ર ફલવદર્થાવબોધપરતાં સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધેઃ સૂત્રયતા ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽ ઇત્યનેનૈવ પ્રવર્તિતત્વાત્, ધર્મગ્રહણસ્ય ચ વેદાર્થોપલક્ષણત્વેનાધર્મવદ્બ્રહ્મણો ઽપ્યુપલક્ષણત્વાત્ ।
યદ્યપિ ચ ધર્મમીમાંસાવત્ વેદાર્થમીમાંસયા બ્રહ્મમીમાંસાપ્યાક્ષેપ્તું શક્યતે, તથાપિ પ્રાચ્યા મીમાંસયા ન તદ્વ્યુત્પાદ્યતે, નાપિ બ્રહ્મમીમાંસાયા અધ્યયનમાત્રાનન્તર્યમિતિ બ્રહ્મમીમાંસારમ્ભાય નિત્યાનિત્યવિવેકાદ્યાનન્તર્યપ્રદર્શનાય ચેદં સૂત્રમારમ્ભણીયમિત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
એતેન સૂત્રેણ બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રત્યુપાયતા મીમાંસાયાઃ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ; તદયુક્તમ્, વિકલ્પાસહત્વાત્, ઇતિ ચોદયતિ- તત્પુનર્બ્રહ્મ ઇતિ ।
વેદાન્તેભ્યો ઽપૌરુષેયતયા સ્વતઃસિદ્ધપ્રામાણ્યેભ્યઃ પ્રસિદ્ધમપ્રસિદ્ધં વા સ્યાત્ ।
યદિ પ્રસિદ્ધમ્, વેદાન્તવાક્યસમુત્થેન નિશ્ચયજ્ઞાનેન વિષયીકૃતમ્ ; તતો ન જિજ્ઞાસિતવ્યમ્, નિષ્પાદિતક્રિયે કર્મણિ અવિશેષાધાયિનઃ સાધનસ્ય સાધનન્યાયાતિપાતાત્ ।
અથાપ્રસિદ્ધં વેદાન્તેભ્યઃ, તર્હિ ન તદ્વેદાન્તાઃ પ્રતિપાદયન્તીતિ સર્વથાપ્રસિદ્ધં નૈવ શક્યં જિજ્ઞાસિતુમ્ ।
અનુભૂતે હિ પ્રિયે ભવતીચ્છા ન તુ સર્વથાનનુભૂતાપૂર્વે ।
ન ચેષ્યમાણમપિ શક્યં જ્ઞાતુમ્, પ્રમાણાભાવાત્ ।
શબ્દો હિ તસ્ય પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ ।
યથા વક્ષ્યતિ ઽશાસ્ત્રયોનિત્વાત્ઽ ઇતિ ।
સ ચેત્તન્નાવબોધયતિ, કુતસ્તસ્ય તત્ર પ્રામાણ્યમ્ ? ન ચ પ્રમાણાનન્તરં બ્રહ્મણિ પ્રક્રમતે ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધસ્ય જ્ઞાતું શક્યસ્યાપ્યજિજ્ઞાસનાત્ અપ્રસિદ્ધસ્યેચ્છાયા અવિષયત્વાત્ અશક્યજ્ઞાનત્વાચ્ચ ન બ્રહ્મ જિજ્ઞાસ્યમિત્યાક્ષેપઃ ।
પરિહરતિ- ઉચ્યતે- અસ્તિ તાવદ્બ્રહ્મ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવમ્ ।
અયમર્થઃ- પ્રાગપિ બ્રહ્મમીમાંસાયા અધીતવેદસ્ય નિગમનિરુક્તવ્યાકરણાદિપરિશીલનવિદિતપદતદર્થસંબન્ધસ્ય ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યુપક્રમાત્ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યન્તાત્સંદર્ભાત્ નિત્યત્વાદ્યુપેતબ્રહ્મસ્વરૂપાવગમસ્તાવદાપાતતો વિચારાદ્વિનાપ્યસ્તિ ।
અત્ર ચ બ્રહ્મેત્યાદિનાવગમ્યેન તદ્વિષયમવગમં લક્ષયતિ, તદસ્તિત્વસ્ય સતિ વિમર્શે વિચારાત્પ્રાગનિર્ણયાત્ ।
નિત્યેતિ ક્ષયિતાલક્ષણં દુઃખમુપક્ષિપતિ ।
શુદ્ધેતિ દેહાદ્યુપાધિકમપિ દુઃખમપાકરોતિ ।

બુદ્ધેત્યપરાધીનપ્રકાશમાનન્દાત્માનં દર્શયતિ, આનન્દપ્રકાશયોરભેદાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
મુક્તૌ સત્યામસ્યૈતે શુદ્ધત્વાદયઃ પ્રથન્તે, તતસ્તુ પ્રાક્ દેહાદ્યભેદેન તદ્ધર્મજન્મજરામરણાદિદુઃખયોગાદિત્યત ઉક્તમ્- મુક્ત ઇતિ ।
સદૈવ મુક્તઃ સદૈવ કેવલો ઽનાદ્યવિદ્યાવશાત્તુ ભ્રાન્ત્યા તથાવભાસત ઇત્યર્થઃ ।
તદેવમનૌપાધિકં બ્રહ્મણો રૂપં દર્શયિત્વા અવિદ્યોપાધિકં રૂપમાહ- સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિસમન્વિતમ્ ।
તદનેન જગત્કારણત્વમસ્ય દર્શિતમ્, શક્તિજ્ઞાનભાવાભાવાનુવિધાનાત્કારણત્વભાવાભાવયોઃ ।
કુતઃ પુનરેવંભૂતબ્રહ્મસ્વરૂપાવગતિઃ ઇત્યત આહ- બ્રહ્મશબ્દસ્ય હિ ઇતિ ।
ન કેવલમ્ ઽસદેવ સોમ્યેદમ્ઽ ઇત્યાદીનાં વાક્યાનાં પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા ઇત્થંભૂતબ્રહ્માવગતિઃ ।
અપિ તુ બ્રહ્મપદમપિ નિર્વચનસામર્થ્યાદિમમેવાર્થં સ્વહસ્તયતિ ।
નિર્વચનમાહ- બૃહતેર્ધાતોરર્થાનુગમાત્ ।
વૃદ્ધિકર્મા હિ બૃહતિરતિશાયને વર્તતે ।
તચ્ચેદમતિશાયનમનવચ્છિન્નં પદાન્તરાવગમિતં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધત્વાદ્યસ્યાભ્યનુજાનાતીત્યર્થઃ ।
તદેવં તત્પદાર્થસ્ય શુદ્ધત્વાદેઃ પ્રસિદ્ધિમભિધાય ત્વંપદાર્થસ્યાપ્યાહ- સર્વસ્યાત્મત્વાચ્ચ બ્રહ્માસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિઃ ।
સર્વસ્ય પાંસુલપાદકસ્ય હાલિકસ્યાપિ બ્રહ્માસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિઃ ; કુતઃ ? આત્મત્વાત્ ।
એતદેવ સ્ફુટયતિ- સર્વો હિ ઇતિ ।
પ્રતીતિમેવ અપ્રતીતિનિરાકરણેન દ્રઢયતિ- ન ન ઇતિ ।
ન ન પ્રત્યેતિ ઽઅહમસ્મિઽ ઇતિ, કિં તુ પ્રત્યેત્યેવેતિ યોજના ।
નનુ ઽઅહમસ્મિઽ ઇતિ ચ જ્ઞાસ્યતિ મા ચ જ્ઞાસીદાત્માનમિત્યત આહ- યદિ ઇતિ ।
અહમસ્મીતિ ન પ્રતીયાત્ ।
અહઙ્કારાસ્પદં હિ જીવાત્માનં ચેન્ન પ્રતીયાત્ ઽઅહમ્ઽ ઇતિ ન પ્રતીયાદિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રત્યેતુ સર્વો જન આત્માનમહઙ્કારાસ્પદમ્, બ્રહ્મણિ તુ કિમાયાતમ્ ઇત્યત આહ- આત્મા ચ બ્રહ્મ ; તદઃ ત્વમાસામાનાધિકરણ્યાત્ ।
તસ્માત્તત્પદાર્થસ્ય શુદ્ધબુદ્ધત્વાદેઃ શબ્દતઃ ત્વંપદાર્થસ્ય ચ જીવાત્મનઃ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રસિદ્ધેઃ, પદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વાચ્ચ વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય, ત્વંપદાર્થસ્ય બ્રહ્મભાવાવગમઃ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇતિ વાક્યાદુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
આક્ષેપ્તા પ્રથમકલ્પાશ્રયં દોષમાહ- યદિ તર્હિ લોક ઇતિ ।
અધ્યાપકાધ્યેતૃપરમ્પરા લોકઃ ।
તત્ર ઽતત્ત્વમસિઽ ઇતિ વાક્યાદ્યદિ બ્રહ્મ આત્મત્વેન પ્રસિદ્ધમસ્તિ ।
ઽઆત્મા બ્રહ્મત્વેનઽ ઇતિ વક્તવ્યે ઽબ્રહ્મ આત્મત્વેનઽ ઇતિ અભેદવિવક્ષયા ગમયિતવ્યમ્ ।
પરિહરતિ- નઃ ; કુતઃ ? તદ્વિશેષં પ્રતિ વિપ્રતિપત્તેઃ ।
તદનેન વિપ્રતિપત્તિઃ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે સતિ સંશયબીજમુક્તમ્ ।
તતશ્ચ સંશયાજ્જિજ્ઞાસોપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
વિવાદાધિકરણં ધર્મી સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તસિદ્ધો ઽભ્યુપેયઃ ; અન્યથા અનાશ્રયા ભિન્નાશ્રયા વા વિપ્રતિપત્તયો ન સ્યુઃ ।
વિરુદ્ધા હિ પ્રતિપત્તયો વિપ્રતિપત્તયઃ ; ન ચાનાશ્રયાઃ પ્રતિપત્તયો ભવન્તિ, અનાલમ્બનત્વાપત્તેઃ ; ન ચ ભિન્નાશ્રયા વિરુદ્ધાઃ ।
ન હિ ઽઅનિત્યા બુદ્ધિઃઽ ઽનિત્ય આત્માઽ ઇતિ પ્રતિપત્તિવિપ્રતિપત્તી ।
તસ્માત્તત્પદાર્થસ્ય શુદ્ધત્વાદેર્વેદાન્તેભ્યઃ પ્રતીતિઃ, ત્વંપદાર્થસ્ય ચ જીવાત્મનો લોકતઃ સિદ્ધિઃ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ ।
તદાભાસત્વાનાભાસત્વતત્તદ્વિશેષેષુ પરમત્ર વિપ્રતિપત્તયઃ ।
તસ્માત્ સામાન્યતઃ પ્રસિદ્ધે ધર્મિણિ વિશેષતો વિપ્રતિપત્તૌ યુક્તસ્તદ્વિશેષેષુ સંશયઃ ।
તત્ર ત્વંપદાર્થે તાવદ્વિપ્રતિપત્તીર્દર્શયતિ- દેહમાત્રમ્ ઇત્યાદિના ભોક્તૈવ કેવલં ન કર્ત્તા ઇત્યન્તેન ।
અત્ર દેહેન્દ્રિયમનઃક્ષણિકવિજ્ઞાનચૈતન્યપક્ષે ન તત્પદાર્થનિત્યત્વાદયઃ ત્વંપદાર્થેન સંબધ્યન્તે, યોગ્યતાવિરહાત્ ।
શૂન્યપક્ષે ઽપિ સર્વોપાખ્યારહિતમપદાર્થઃ કથં તત્ત્વમોર્ગોચરઃ ? કર્તૃભોક્તૃસ્વભાવસ્યાપિ પરિણામિતયા તત્પદાર્થનિત્યત્વાદ્યસંગતિરેવ ।
અકર્તૃત્વે ઽપિ ભોક્તૃત્વપક્ષે પરિણામિતયા નિત્યત્વાદ્યસંગતિઃ ।
અભોક્તૃત્વે ઽપિ નાનાત્મત્વપક્ષે નાનાત્વેનાવચ્છિન્નત્વાદનિત્યત્વાદિપ્રસક્તાવદ્વૈતહાનાચ્ચ તત્પદાર્થાસંગતિસ્તદવસ્થૈવ ।
ત્વંપદાર્થવિપ્રતિપત્ત્યા ચ તત્પદાર્થે ઽપિ વિપ્રતિપત્તિર્દર્શિતા- વેદાપ્રામાણ્યવાદિનો હિ લૌકાયતિકાદયસ્તત્પદાર્થપ્રત્યયં મિથ્યેતિ મન્યન્તે, વેદપ્રામાણ્યવાદિનો ઽપ્યૌપચારિકં તત્પદાર્થમવિવક્ષિતં વા મન્યન્ત ઇતિ ।
તદેવં ત્વંપદાર્થવિપ્રતિપત્તિદ્વારા તત્પદાર્થે વિપ્રતિપત્તિં સૂચયિત્વા સાક્ષાત્તત્પદાર્થે ઽપિ વિપ્રતિપત્તિમાહ- અસ્તિ તદ્વ્યતિરિક્ત ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિરિતિ કેચિત્ ।
#તત્#ઇતિ જીવાત્મનઃ પરામૃશતિ ।
ન કેવલં શરીરાદિભ્યઃ જીવાત્મભ્યો ઽપિ વ્યતિરિક્તઃ ।
સ ચ સર્વસ્યૈવ જગત ઈષ્ટે ।
ઐશ્વર્યસિદ્ધ્યર્થં સ્વાભાવિકમસ્ય રૂપદ્વયમુક્તમ્ ઽસર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિઃઽ ઇતિ ।
તસ્યાપિ જીવાત્મભ્યો ઽપિ વ્યતિરેકાત્ ન ત્વંપદાર્થેન સામાનાધિકરણ્યમિતિ સ્વમતમાહ- #અત્મા સ ભોક્તુરિત્યપરે# ।
ભોક્તુર્જીવાત્મનો ઽવિદ્યોપાધિકસ્ય સ ઈશ્વરઃ તત્પદાર્થ આત્મા ; તત ઈશ્વરાદભિન્નો જીવાત્મા, પરમાકાશાદિવ ઘટાકાશાદય ઇત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપત્તીરુપસંહરન્ વિપ્રતિપત્તિબીજમાહ- #એવં બહવ#ઇતિ ।
યુક્તિયુક્ત્યાભાસવાક્યવાક્યાભાસસમાશ્રયાઃ સન્ત ઇતિ યોજના ।
નનુ સન્તુ વિપ્રતિપત્તયઃ તન્નિમિત્તશ્ચ સંશયઃ ; તથાપિ કિમર્થં બ્રહ્મમીમાંસા આરભ્યતે ઇત્યત આહ- #તત્રાવિચાર્ય#ઇતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાચ્ચ નિઃશ્રેયસાધિગમઃ, નાતત્ત્વજ્ઞાનાદ્ભવિતુમર્હતિ ।
અપિ ચ અતત્ત્વજ્ઞાનાન્નાસ્તિક્યે સતિ અનર્થપ્રાપ્તિરપીત્યાહ- #અનર્થં ચ#ઇતિ ।
સૂત્રતાત્પર્યમુપસંહરતિ- #તસ્માત્#ઇતિ ।
વેદાન્તમીમાંસા તાવત્તર્ક એવ, તદવિરોધિનશ્ચ યે ઽન્યે ઽપિ તર્કા અધ્વરમીમાંસાયાં ન્યાયે ચ વેદપ્રત્યક્ષાદિપ્રામાણ્યપરિશોધનાદિષૂક્તાઃ ત્ ઉપકરણં યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
તસ્માત્પરમનિઃશ્રેયસસાધનબ્રહ્મજ્ઞાનપ્રયોજના બ્રહ્મમીમાંસા આરબ્ધવ્યેતિ સિદ્ધમ્ ।
બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યમિત્યુક્તમ્ ।
કિંલક્ષણં પુનસ્તદ્બ્રહ્મ ઇત્યત આહ ભગવાન્સૂત્રકારઃ -
#જન્માદ્યસ્ય યતઃ#

તદેવં પ્રથમસૂત્રેણ મીમાંસારમ્ભમુપપાદ્ય બ્રહ્મમીમાંસામારભતે- #જન્માદ્યસ્ય યતઃ# ।
એતસ્ય સૂત્રસ્ય પાતનિકામાહ ભાષ્યકારઃ - #બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યમિત્યુક્તમ્ ; કિંલક્ષણં# #પુનસ્તદ્બ્રહ્મ# ।
અત્ર યદ્યપિ બ્રહ્મસ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રતિજ્ઞયા તદઙ્ગાન્યપિ પ્રમાણાદીનિ પ્રતિજ્ઞાતાનિ, તથાપિ સ્વરૂપસ્ય પ્રાધાન્યાત્તદેવાક્ષિપ્ય પ્રથમં સમર્થ્યતે ।
તત્ર યદ્યાવદનુભૂયતે તત્સર્વં પરિમિતમવિશુદધમબુદ્ધં વિધ્વંસિ ચ ; ન તેનોપલબ્ધેન તદ્વિરુદ્ધસ્ય નિત્યશુદ્ધબુદ્ધસ્વભાવસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપં શક્યં લક્ષયિતુમ્ ।
ન હિ જાતુ કશ્ચિત્કૃતકત્વેન નિત્યં લક્ષયતિ ।
ન ચ તદ્ધર્મેણ નિત્યત્વાદિના તલ્લક્ષ્યતે, તસ્યાનુપલબ્ધચરત્વાત્ ।
પ્રસિદ્ધં હિ લક્ષણં ભવતિ, નાત્યન્તાપ્રસિદ્ધમ્ ।
એવં ચ ન શબ્દો ઽપ્યત્ર પ્રક્રમતે, અત્યન્તાપ્રસિદ્ધતયા બ્રહ્મણો ઽપદાર્થસ્યાવાક્યાર્થત્વાત્ ।
તસ્માત્ લક્ષણાભાવાત્ ન બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યમિત્યાત્યાક્ષેપાભિપ્રાયઃ ।
તમિમમાક્ષેપં ભગવાન્ સૂત્રકારઃ પરિહરતિ- #ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ#ઇતિ ।
મા ભૂદનુભૂયમાનં જગત્તદ્ધર્મતયા તાદાત્મ્યેન વા બ્રહ્મણો લક્ષણમ્ ; તદુત્પત્ત્યા તુ ભવિષ્યતિ દેશાન્તરપ્રાપ્તિરિવ સવિતુર્વ્રજ્યાયા ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
સૂત્રાવયવાન્ વિભજતે- #જન્મોત્પત્તિરાદિરસ્ય#ઇતિ ।
લાઘવાય સૂત્રકૃતા જન્માદીતિ નપુંસકપ્રયોગઃ કૃતઃ ;
તદુપપાદનાય સમાહારમાહ- #જન્મસ્થિતિભઙ્ગમ્#ઇતિ ।
#જન્મનશ્ચ#ઇત્યાદિઃ #કારણનિર્દેશઃ#ઇત્યન્તઃ સંદર્ભો નિગદવ્યાખ્યાતઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રધાનકાલગ્રહલોકપાલક્રિયાયદૃચ્છાસ્વભાવાભાવેષૂપપ્લવમાનેષુ સત્સુ સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિસ્વભાવં બ્રહ્મ જગજ્જન્માદિકારણમિતિ કુતઃ સંભાવનેત્યત આહ- #અસ્ય જગત#ઇતિ ।
અત્ર #નામરૂપાભ્યાં વ્યાકૃતસ્ય#ઇતિ ચેતનભાવકર્તૃકત્વસંભાવનયા પ્રધાનાદ્યચેતનકર્તૃકત્વં નિરુપાખ્યકર્તૃકત્વં ચ વ્યાસેધતિ ।
યત્ખલુ નામ્ના રૂપેણ ચ વ્યાક્રિયતે તચ્ચેતનકર્તૃકં દૃષ્ટમ્, યથા ઘટાદિ ।
વિવાદાધ્યાસિતં ચ જગન્નામ્ના રૂપેણ ચ વ્યાકૃતમ્ ; તસ્માચ્ચેતનકર્તૃકં સંભાવ્યતે ।
ચેતનો હિ બુદ્ધાવાલિખ્ય નામરૂપે ઘટ ઇતિ નામ્ના રૂપેણ ચ કમ્બુગ્રીવાદિના બાહ્યં ઘટં નિષ્પાદયતિ ।
અત એવ ઘટસ્ય નિર્વર્ત્યસ્યાપ્યન્તઃ સંકલ્પાત્મના સિદ્ધસ્ય કર્મકારકભાવઃ ઽઘટં કરોતિઽ ઇતિ ।
યથાહુઃ-ઽબુદ્ધિસિદ્ધં તુ ન તદસત્ઽ ઇતિ ।
તથા ચાચેતનો બુદ્ધાવનાલિખિતં કરોતીતિ ન શક્યં સંભાવયિતુમિતિ ભાવઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
ચેતના ગ્રહા લોકપાલા વા નામરૂપે બુદ્ધાવાલિખ્ય જગજ્જનયિષ્યન્તિ, કૃતમ્ ઉક્તસ્વભાવેન બ્રહ્મણેત્યત આહ- #અનેકકર્તૃભોક્તૃસંયુક્તસ્ય#ઇતિ ।
કેચિત્કર્તારો ભવન્તિ, યથા સૂદર્ત્વિગાદયઃ, ન ભોક્તારઃ ।
કેચિત્તુ ભોક્તારઃ, યથા શ્રાદ્ધવૈશ્વાનરેષ્ટ્યાદિષુ પિતાપુત્રાદયઃ, ન કર્તારઃ ।
તસ્માદુભયગ્રહણમ્ ।
દેશકાલનિમિત્તક્રિયાફલાનિ ઇતીતરેતરદ્વન્દ્વઃ ।
દેશાદીનિ ચ તાનિ પ્રતિનિયતાતિ ચેતિ વિગ્રહઃ ।
તદાશ્રયો જગત્ ; તસ્ય ।
કેચિત્ખલુ પ્રતિનિયતદેશોત્પાદાઃ, યથા કૃષ્ણમૃગાદયઃ ।
કેચિત્પ્રતિનિયતકાલોત્પાદાઃ, યથા કોકિલારવાદયઃ ।
કેચિત્પ્રતિનિયતનિમિત્તાઃ, યથા નવામ્બુદધ્વાનાદિનિમિત્તા બલાકાગર્ભાદયઃ ।
કેચિત્પ્રતિનિયતક્રિયાઃ, યથા બ્રાહ્મણાનાં યાજનાદયઃ, નેતરેષામ્ ।
એવં કેચિત્પ્રતિનિયતફલાઃ, યથા કેચિત્સુખિનઃ કેચિદ્દુઃખિનઃ, એવં ય એવ સુખિનસ્ત એવ કદાચિદ્દુઃખિનઃ ।
સર્વમેતદાકસ્મિકાપરનામ્નિ યાદૃચ્છિકત્વે ચ સ્વાભાવિકત્વે ચાસર્વજ્ઞાસર્વશક્તિકર્તૃકત્વે ચ ન ઘટતે, પરિમિતજ્ઞાનશક્તિભિર્ગ્રહલોકપાલાદિભિર્જ્ઞાતું કર્તું ચાશક્યત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- #મનસાપ્યચિન્ત્યરચનારૂપસ્ય#
ઇતિ ।
એકસ્યા અપિ હિ શરીરરચનાયા રૂપં મનસા ન શક્યં ચિન્તયિતું કદાચિત્, પ્રાગેવ જગદ્રચનાયાઃ ; કિમઙ્ગ પુનઃ કર્તુમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રવાક્યં પૂરયતિ- #તદ્બ્રહ્મેતિ વાક્યશેષઃ# ।
સ્યાદેતત્ ।
કસ્માત્પુનર્જન્મસ્થિતિભઙ્ગમાત્રમિહાદિગ્રહણેન ગૃહ્યતે ન તુ વૃદ્ધિપરિણામાપક્ષયા અપીત્યત આહ- #અન્યેષામપિ ભાવવિકારાણાં#વૃદ્ધ્યાદીનાન્ #ત્રિષ્વેવાન્તર્ભાવ#ઇતિ ।
વૃદ્ધિસ્તાવદવયવોપચયઃ ।
તેનાલ્પાવયવાદવયવિનો દ્વિતન્તુકાદેરન્ય એવ મહાન્પટો જાયત ઇતિ જન્મૈવ વૃદ્ધિઃ ।
પરિણામો ઽપિ ત્રિવિધઃ ધર્મલક્ષણાવસ્થાલક્ષણઃ ઉત્પત્તિરેવ ।
ધર્મિણો હિ હાટકાદેર્ધર્મલક્ષણઃ પરિણામઃ કટકમુકુટાદિઃ તસ્યોત્પત્તિઃ ।
એવં કટકાદેરપિ પ્રત્યુત્પન્નત્વાદિલક્ષણઃ લક્ષણપરિણામ ઉત્પત્તિઃ ।
એવમવસ્થાપરિણામો નવપુરાણત્વાદિરુત્પત્તિઃ ।
અપક્ષયસ્તુ અવયવહ્રાસો નાશ એવ ।
તસ્માજ્જન્માદિષુ યથાસ્વમન્તર્ભાવાદ્વૃદ્ધ્યાદયઃ પૃથઙ્નોક્તા ઇત્યર્થઃ ।
અથૈતે વૃદ્ધ્યાદયો ન જન્માદિષ્વન્તર્ભવન્તિ, તથાપ્યુત્પત્તિસ્થિતિભઙ્ગમેવોપાદાતવ્યમ્ ।
તથા સતિ હિ તત્પ્રતિપાદકે ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽ ઇતિ વેદવાક્યે બુદ્ધિસ્થીકૃતે જગન્મૂલકારણં બ્રહ્મ લક્ષિતં ભવતિ ।
અન્યથા તુ જાયતે અસ્તિ વર્ધતે ઇત્યાદીનાં ગ્રહણે તત્પ્રતિપાદકં નૈરુક્તવાક્યં બુદ્ધૌ ભવેત્ ; તચ્ચ ન મૂલકારણપ્રતિપાદનપરમ્, મહાસર્ગાદૂર્ધ્વં સ્થિતિકાલે ઽપિ તદ્વાક્યોદિતાનાં જન્માદીનાં ભાવવિકારાણામુપપત્તેઃ,- ઇતિ શઙ્કાનિરાકરણાર્થં વેદોક્તોત્પત્તિસ્થિતિભઙ્ગગ્રહણમિત્યાહ- #યાસ્ક-#
#પરિપઠિતાનાં તુ#ઇતિ ।
નન્વેવમપિ ઉત્પત્તિમાત્રં સૂચ્યતામ્ ; તન્નાન્તરીયકતયા તુ સ્થિતિભઙ્ગં ગમ્યત ઇત્યત આહ- #યોત્પત્તિર્બ્રહ્મણઃ કારણાત્#ઇતિ ।
ત્રિભિરસ્યોપાદાનત્વં સૂચ્યતે ; ઉત્પત્તિમાત્રં તુ નિમિત્તકારણસાધારણમિતિ નોપાદાનત્વં સૂચયેત્ ; તદિદમુક્તમ્- #તત્રૈવ#ઇતિ ।
પૂર્વોક્તાનાં કાર્યકારણવિશેષણાનાં પ્રયોજનમાહ- #ન યથોક્ત#ઇતિ ।
તદનેન પ્રબન્ધેન પ્રતિજ્ઞાવિષયસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય લક્ષણદ્વારેણ સંભાવનોક્તા ।
તત્ર પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ ।
યથાહુર્નૈયાયિકાઃ-
ઽસંભાવિતઃ પ્રતિજ્ઞાયાં પક્ષઃ સાધ્યેત હેતુના ।
ન તસ્ય હેતુભિસ્ત્રાણમુત્પતન્નેવ યો હતઃ ॥
યથા ચ વન્ધ્યા જનનીઽ ઇત્યાદિરિતિ ।
ઇત્થં નામ જન્માદિ સંભાવનાહેતુઃ ।
યદન્યે વૈશેષિકકાદય ઇત એવાનુમાનાદીશ્વરવિનિશ્ચયમિચ્છન્તિ, ઇતિ સંભાવનાહેતુતાં દ્રઢયિતુમાહ- #એતદેવ#ઇતિ ।
ચોદયતિ- #નન્વિહાપિ#ઇતિ ।
એતાવતૈવાધિકરણાર્થે સમાપ્તે વક્ષ્યમાણાધિકરણાર્થમનુવદન્સુહૃદ્ભાવેન પરિહરતિ- #ન, વેદાન્ત#ઇતિ ।
વેદાન્તવાક્યકુસુમગ્રથનાર્થત્વમેવ દર્શયતિ- #વેદાન્ત#ઇતિ ।
વિચારસ્યાધ્યવસાનં સવાસનાવિદ્યાદ્વયોચ્છેદઃ ।
તતો હિ બ્રહ્માવગતેર્નિવૃત્તિરાવિર્ભાવઃ ।
તત્કિં બ્રહ્મણિ શબ્દાદૃતે ન માનાન્તરમનુસરણીયમ્ ? તથા ચ કુતો મનનમ્ ? કુતશ્ચ તદનુભવઃ સાક્ષાત્કારઃ ? ઇત્યત આહ- #સત્સુ તુ વેદાન્તવાક્યેષુ#ઇતિ ।
અનુમાનં વેદાન્તાવિરોધિ તદુપજીવિ ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
શબ્દાવિરોધિન્યા તદુપજીવિન્યા ચ યુક્ત્યા વિવેચનં મનનમ્ ।
યુક્તિશ્ચ અર્થાપત્તિરનુમાનં વા ।
સ્યાદેતત્ ।

યથા ધર્મો ન પુરુષબુદ્ધિસાહાય્યમ્, એવં બ્રહ્મણ્યપિ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ- #ન ધર્મજિજ્ઞાસાયામિવ#ઇતિ ।
#શ્રુત્યાદય#ઇતિ ; શ્રુતીતિહાસપુરાણાસ્મૃતયઃ પ્રમાણમ્ ।
અનુભવઃ અન્તઃકરણવૃત્તિભેદો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારઃ ; તસ્યાવિદ્યાનિવૃત્તિદ્વારેણ બ્રહ્મસ્વરૂપાવિર્ભાવઃ પ્રમાણફલમ્ ।
તચ્ચ ફલમિવ ફલમિતિ ગમયિતવ્યમ્ ।
યદ્યપિ ધર્મજિજ્ઞાસાયામપિ સામગ્ર્યાં પ્રત્યક્ષાદીનાં વ્યાપારઃ તથાપિ સાક્ષાન્નાસ્તિ ।
બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાં તુ સાક્ષાદનુભવાદીનાં સંભવો ઽનુભવાર્થા ચ બ્રહ્મજિજ્ઞાસેત્યાહ- #અનુભવાવસાનત્વાત્# ।
બ્રહ્માનુભવો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારઃ પરમપુરુષાર્થઃ, નિર્મૃષ્ટનિખિલદુઃખપરમાનન્દરૂપત્વાદિતિ ।
નનુ ભવતુ બ્રહ્માનુભવાર્થા જિજ્ઞાસા ; તદનુભવ એવ ત્વશક્યઃ, બ્રહ્મણસ્તદ્વિષયત્વાયોગ્યત્વાત્ ઇત્યત આહ- #ભૂતવસ્તુવિષયત્વાચ્ચ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય#ઇતિ ।
વ્યતિરેકસાક્ષાત્કારસ્ય વિકલ્પરૂપો વિષયવિષયિભાવઃ ।
ન ત્વેવં ધર્મજ્ઞાનમનુભવાવસાનમ્, તદનુભવસ્ય સ્વયમપુરુષાર્થત્વાત્, તદનુષ્ઠાનસાધ્યત્વાત્પુરુષાર્થસ્ય, અનુષ્ઠાનસ્ય ચ વિનાપ્યનુભવં શાબ્દજ્ઞાનમાત્રાદેવ સિદ્ધેઃ ઇત્યાહ- #કર્તવ્યે હિ#ઇત્યાદિના ।
ન ચાયં સાક્ષાત્કારવિષયતાયોગ્યો ઽપિ, અવર્તમાનશ્ચાનવસ્થિતત્વાદિત્યાહ- #પુરુષાધીન#ઇતિ ।
પુરુષાધીનત્વમેવ લૌકિકવૈદિકકાર્યાણામાહ- #કર્તુમકર્તું#ઇતિ ।
લૌકિકં કાર્યમનવસ્થિતમુદાહરતિ- #યથાશ્વેન#ઇતિ ।
લૌકિકેનોદાહરણેન સહ વૈદિકમુદાહરણં સમુચ્ચિનોતિ- #તથાતિરાત્ર#ઇતિ ।
કર્તુમકર્તુમિત્યસ્યેદમુદાહરણમુક્તમ્ ।
કર્તુમન્યથા વા કર્તુમિત્યસ્યોદાહરણમાહ - #ઉદિત#ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
પુરુષસ્વાતન્ત્ર્યાત્ કર્તવ્યે વિધિપ્રતિષેધાનામાનર્થક્યમ્, અતદધીનત્વાત્ પુરુષપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોઃ ઇત્યત આહ- #વિધિપ્રતિષેધાશ્ચાત્રાર્થવન્તઃ સ્યુઃ# ।
ગૃહ્ણાતીતિ વિધિઃ ; ન ગૃહ્ણાતીતિ પ્રતિષેધઃ ।
ઉદિતાનુદિતહોમયોર્વિધિઃ ।
એવં નારાસ્થિતસ્પર્શનનિષેધો બ્રહ્મઘ્નશ્ચ તદ્વારણવિધિઃ- ઇત્યેવઞ્જાતીયકા વિધિપ્રતિષેધા અર્થવન્તઃ ।
કુત ઇત્યત આહ- #વિકલ્પોત્સર્ગાપવાદાશ્ચ# ।
ચો હેતૌ ।
યસ્માદ્ગ્રહણાગ્રહણયોરુદિતાનુદિતહોમયોશ્ચ વિરોધાત્ સમુચ્ચયાસંભવે તુલ્યબલતયા ચ બાધ્યબાધકભાવાભાવે સતિ અગત્યા વિકલ્પઃ ।
નારાસ્થિસ્પર્શનનિષેધતદ્વારણાયોશ્ચ વિરુદ્ધયોરતુલ્યબલતયા ન વિકલ્પઃ ; કિં તુ સામાન્યશાસ્ત્રસ્ય સ્પર્શનનિષેધસ્ય ધારણવિધિવિષયેણ વિશેષશાસ્ત્રેણ બાધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ- વિધિપ્રતિષેધૈરેવ સ તાદૃશો વિષયો ઽનાગતોત્પાદ્યરૂપ ઉપનીતઃ યેન પુરુષસ્ય વિધિનિષેધાધીનપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરપિ સ્વાતન્ત્ર્યં ભવતીતિ ।
ભૂતે વસ્તુનિ તુ નેયમસ્તિ વિધા, ઇત્યાહ- #ન તુ વસ્ત્વેવં નૈવમ્#ઇતિ ।
તદનેન પ્રકારવિકલ્પો નિરસ્તઃ ।
પ્રકારિવિકલ્પં નિષેધતિ - #અસ્તિ નાસ્તિ#ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભૂતે ઽપિ વસ્તુનિ વિકલ્પો દૃષ્ટઃ, યથા ઽસ્થાણુર્વા પુરુષો વાઽ ઇતિ ।
તત્કથં ન વસ્તુ વિકલ્પ્યતે, ઇત્યત આહ- #વિકલ્પનાસ્તુ#ઇતિ ।
#પુરુષબુદ્ધિઃ#અન્તઃકરણં ; તદપેક્ષા વિકલ્પનાઃ સંશયવિપર્યાસાઃ ।
સવાસનમનોમાત્રયોનયો વા યથા સ્વપ્ને ; સવાસનેન્દ્રિયમનોયોનયો વા યથા ઽસ્થાણુર્વા પુરુષો વાઽ ઇતિ સ્થાણૌ સંશયઃ, ઽપુરુષ એવઽ ઇતિ ચ વિપર્યાસઃ ; #અન્ય#શબ્દેન વસ્તુતઃ સ્થાણોરન્યસ્ય પુરુષસ્યાભિધાનાત્ ।
ન તુ પુરુષતત્ત્વં વા સ્થાણુતત્ત્વં વાપેક્ષન્તે, સમાનધર્મધર્મિદર્શનમાત્રાધીનજન્મત્વાત્ ।
તસ્માદયથાવસ્તતો વિકલ્પના ન વસ્તુ વિકલ્પયન્તિ વા અન્યથયન્તિ વેત્યર્થઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનં તુ ન બુદ્ધિતન્ત્રમ્, કિં તુ વસ્તુતન્ત્રમ્ ; અતસ્તતો વસ્તુવિનિશ્ચયો યુક્તઃ, ન તુ વિકલ્પનાભ્ય ઇત્યાહ- #ન વસ્તુયાથાત્મ્ય#ઇતિ ।
એવમુક્તેન પ્રકારેણ ભૂતવસ્તુવિષયાણાં જ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યસ્ય વસ્તુતન્ત્રતાં પ્રસાધ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય વસ્તુતન્ત્રતામાહ- #તત્રૈવં સતિ#ઇતિ ।
અત્ર ચોદયતિ- #નનુ ભૂત#ઇતિ ।
યત્કિલ ભૂતાર્થં વાક્યં તત્પ્રમાણાન્તરગોચરાર્થતયાનુવાદકં દૃષ્ટમ્, યથા- નદ્યાસ્તીરે ફલાનિ સન્તીતિ ।
તથા ચ વેદાન્તાઃ ।
તસ્માત્ ભૂતાર્થતયા પ્રમાણાન્તરદૃષ્ટમેવાર્થમનુવદેયુઃ ।
ઉક્તં ચ બ્રહ્મણિ જગજ્જન્માદિહેતુકમનુમાનં પ્રમાણાન્તરમ્ ।
એવં ચ મૌલિકં તદેવ પરીક્ષણીયમ્, ન તુ વેદાન્તવાક્યાનિ તદધીનસત્યત્વાનીતિ કથં વેદાન્તવાક્યગ્રથનાર્થતા સૂત્રાણામિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ-
#ન, ઇન્દ્રિયાવિષયત્વેન#ઇતિ ।
કસ્માત્પુનર્નેન્દ્રિયવિષયત્વં પ્રતીચ ઇત્યત આહ- #સ્વભાવત#ઇતિ ।
અત એવ શ્રુતિઃ-
ઽપરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયંભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્ પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ઽ ઇતિ ।
#સતિ હીન્દ્રિય#ઇતિ પ્રત્યગાત્મનસ્ત્વવિષયત્વમુપપાદિતમ્ ।
યથા ચ સામાન્યતો દૃષ્ટમપ્યનુમાનં બ્રહ્મણિ ન પ્રવર્તતે તથોપરિષ્ટાન્નિપુણતરમુપપાદયિષ્યામઃ ।
ઉપપાદિતં ચૈતદસ્માભિર્વિસ્તરેણ ન્યાયકણિકાયામ્ ।
ન ચ ભૂતાર્થતામાત્રેણાનુવાદતેત્યુપરિષ્ટાદુપપાદયિષ્યામઃ ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્ ।
શ્રુતિશ્ચ ઽયતો વાઽ ઇતિ જન્મ દર્શયતિ, ઽયેન જાતાનિ જીવન્તિઽ ઇતિ જીવનં સ્તિતિમ્, ઽયત્પ્રયન્તિ-ઽ ઇતિ તત્રૈવ લયમ્ ।
#તસ્ય ચ નિર્ણયવાક્યમ્# ।
અત્ર ચ પ્રધાનાદિવિષયત્વસંશયે નિર્ણયવાક્યમ્- આનન્દાધ્યેવ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યથા રજ્જ્વજ્ઞાનસહિતરજ્જૂપાદાના ધારા રજ્જ્વાં સત્યામસ્તિ રજ્જ્વામેવ ચ લીયતે, એવમવિદ્યાસહિતબ્રહ્મોપાદાનં જગત્ બ્રહ્મણ્યેવાસ્તિ તત્રૈવ ચ લીયત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
જગત્કારણત્વપ્રદર્શનેન સર્વજ્ઞં બ્રહ્મેત્યુપક્ષિપ્તમ્ ; તદેવ દ્રઢયન્નાહ-
#શાસ્ત્રયોનિત્વાત્#

સૂત્રાન્તરમવતારયિતું પુર્વસૂત્રસંગતિમાહ- #જગત્કારણત્વપ્રદર્શનેન#ઇતિ ।
ન કેવલં જગદ્યોનિત્વાદસ્ય ભગવતઃ સર્વજ્ઞતા, શાસ્ત્રયોનિત્વાદપિ બોદ્ધવ્યા ।
શાસ્ત્રયોનિત્વસ્ય સર્વજ્ઞતાસાધનત્વં સમર્થગતે- #મહત ઋગ્વેદાદેઃ શાસ્ત્રસ્ય#ઇતિ ।
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ચાતુરાશ્રમ્યસ્ય ચ યથાયથં નિષેકાદિશ્મશાનાન્તાસુ બ્રહ્મમુહૂર્તોપક્રમપ્રદોષપરિસમાપનીયાસુ નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યકર્મપદ્ધતિષુ ચ બ્રહ્મતત્ત્વે ચ શિષ્યાણાં શાસનાત્ શાસ્ત્રમૃગ્વેદાદિઃ ; અત એવ મહાવિષયત્વાત્ મહત્ ।
ન કેવલં મહાવિષયત્વેનાસ્ય મહત્ત્વમ્, અપિ ત્વનેકાઙ્ગોપાઙ્ગોપકરણતયાપીત્યાહ- #અનેકવિદ્યાસ્થાનોપબૃંહિતસ્ય# ।
પુરાણન્યાયમીમાંસાદયો દશ વિદ્યાસ્થાનાનિ ; તૈઃ તયા તયા દ્વારોપકૃતસ્ય ।
તદનેન સમસ્તશિષ્ટજનપરિગ્રહેણાપ્રામાણ્યશઙ્કાપ્યપાકૃતા ।
પુરાણાદિપ્રણેતારો હિ મહર્ષયઃ શિષ્ટાઃ ; તૈઃ તયા તયા દ્વારા વેદાન્ વ્યાચક્ષાણૈસ્તદર્થં ચાદરેણાનુતિષ્ઠદ્ભિઃ પરિગૃહીતો વેદ ઇતિ ।
ન ચાયમનવબોધકો નાપ્યરપષ્ટબોધકો યેનાપ્રમાણં સ્યાદિત્યાહ-
#પ્રદીપવત્સર્વાર્થાવદ્યોતિનઃ# ।
સર્વમર્થજાતં સર્વથાવબોધયન્ નાનવબોધકો નાપ્યસ્પષ્ટબોધક ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ #સર્વજ્ઞકલ્પસ્ય#સર્વજ્ઞસદૃશસ્ય ।
સર્વજ્ઞસ્ય હિ જ્ઞાનં સર્વવિષયં શાસ્ત્રસ્યાપ્યભિધાનં સર્વવિષયમિતિ સાદૃશ્યમ્ ।
તદેવમન્વયમુક્ત્વા વ્યતિરેકમાહ- #ન હીદૃશસ્ય#ઇતિ ।
સર્વજ્ઞસ્ય ગુણઃ સર્વવિષયતા ; તદન્વિતં શાસત્રમ્, અસ્યાપિ સર્વવિષયત્વાત્ ।
ઉક્તમર્થં પ્રમાણયતિ- #યદ્યદ્વિસ્તરાર્થં શાસ્ત્રં યસ્માત્પુરુષવિશેષાત્#
#સંભવતિ સ#પુરુષવિશેષઃ #તતો ઽપિ#શાસ્ત્રાત્ #અધિકતરવિજ્ઞાનઃ#ઇતિ યોજના ।
અદ્યત્વે ઽપ્યસ્મદાદિભિર્યત્સમીચીનાર્થવિષયં શાસ્ત્રં વિરચ્યતે તત્રાસ્માકં વક્તૃણાં વાક્યાજ્જ્ઞાનમધિકવિષયમ્ ।
ન હિ તે તે અસાધારણધર્મા અનુભૂયમાના અપિ શક્યા વક્તુમ્ ।
ન ખલ્વિક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં મધુરરસભેદાઃ શક્યાઃ સરસ્વત્યાપ્યાખ્યાતુમ્ ।
વિસ્તરાર્થમપિ વાક્યં ન વક્તૃજ્ઞાનેન તુલ્યવિષયમિતિ કથયિતું #વિસ્તર#ગ્રહણમ્ ।
સોપનયં નિગમનમાહ- #કિમુ વક્તવ્યમ્#ઇતિ ।
વેદસ્ય યસ્માત્ મહતો ભૂતાત્ યોનેઃ સંભવઃ, તસ્ય મહતો ભૂતસ્ય બ્રહ્મણો નિરતિશયં સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિત્વં ચ કિમુ વક્તવ્યમિતિ યોજના ।
#અનેકશાખા#ઇતિ ।
અત્ર ચ #અનેકશાખાભેદભિન્નસ્ય#ઇત્યાદિઃ #સંભવ#
ઇત્યન્ત ઉપનયઃ ।
#તસ્ય#ઇત્યાદિ #સર્વશક્તિત્વં ચ#ઇત્યન્તં નિગમનમ્ ।
#અપ્રયત્નેનૈવ#ઇતિ ।
ઈષત્પ્રયત્નેન, યથા ઽઅલવણા યવાગૂઃઽ ઇતિ ।
દેવર્ષયો હિ મહાપરિશ્રમેણાપિ યત્રાશક્તાઃ તદયમીષત્પ્રયત્નેન લીલયૈવ કરોતીતિ નિરતિશયમસ્ય સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિત્વં ચોક્તં ભવતિ ।
અપ્રયત્નેનાસ્ય વેદકર્તૃત્વે શ્રુતિરુક્તા ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્યઽ ઇતિ ।
યે ઽપિ તાવત્ વર્ણાનાં નિત્યત્વમાસ્થિષત તૈરપિ પદવાક્યાદીનામનિત્યત્વમભ્યુપાયમ્ ।
આનુપૂર્વીભેદવન્તો હિ વર્ણાઃ પદમ્ ।
પદાનિ ચાનુપૂર્વીભેદવન્તિ વાક્યમ્ ।
વ્યક્તિધર્મશ્ચાનુપૂર્વી ન વર્ણધર્મઃ, વર્ણાનાં નિત્યાનાં વિભૂનાં ચ કાલતો દેશતો વા પૌર્વાપર્યાયોગાત્ ।
વ્યક્તિશ્ચાનિત્યેતિ કથં તદુપગૃહીતાનાં વર્ણાનાં નિત્યાનામપિ પદતા નિત્યા ?
પદાનિત્યતયા ચ વાક્યાદીનામપ્યનિત્યતા વ્યાખ્યાતા ।
તસ્માન્નૃત્તાનુકરણવત્ પદાદ્યનુકરણમપિ ।
યથા હિ યાદૃશં ગાત્રચલનાદિ નર્તકઃ કરોતિ તાદૃશમેવ શિક્ષ્યમાણાનુકરોતિ નર્તકી, ન તુ તદેવ વ્યનક્તિ, એવં યાદૃશીમાનુપૂર્વીં વૈદિકાનાં વર્ણપદાદીનાં કરોત્યધ્યાપયિતા તાદૃશીમેવાનુકરોતિ માણવકઃ, ન તુ તામેવોચ્ચારયતિ, આચાર્યવ્યક્તિભ્યો માણવકવ્યક્તીનામન્યત્વાત્ ।
તસ્માન્નિત્યાનિત્યવર્ણવાદિનાં ન લૌકિકવૈદિકપદવાક્યાદિપૌરુષેયત્વે વિવાદઃ ; કેવલં વેદવાક્યેષુ પુરુષસ્વાતન્ત્ર્યાસ્વાતન્ત્ર્યે વિપ્રતિપત્તિઃ ।
યથાહુઃ- ઽયત્નતઃ પ્રતિષેધ્યા નઃ પુરુષાણાં સ્વતન્ત્રતાઽ ઇતિ ।
તત્ર સૃષ્ટિપ્રલયમનિચ્છન્તો જૈમિનીયા વેદાધ્યયનં પ્રત્યસ્માદૃશગુરુશિષ્યપરમ્પરામવિચ્છિન્નામનાદિમાચક્ષતે ।
વૈયાસિકં તુ મતમનુવર્તમાનાઃ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસાદિસિદ્ધસૃષ્ટિપ્રલયાનુસારેણ અનાદ્યવિદ્યોપધાનલબ્ધસર્વશક્તિસર્વજ્ઞાનસ્યાપિ પરમાત્મનો નિત્યસ્ય વેદાનાં યોનેરપિ ન તેષુ સ્વાતન્ત્ર્યમ્, પૂર્વપૂર્વસર્ગાનુસારેણ તાદૃશાનુપૂર્વીવિરચનાત્ ; યથા હિ યાગાદિબ્રહ્મહત્યાદયોર્ઽથાનર્થહેતવો બ્રહ્મવિવર્તા અપિ ન સર્ગાન્તરે વિપરિયન્તિ ।
ન હિ જાતુ ક્વચિત્સર્ગે બ્રહ્મહત્યાર્થહેતુરનર્થહેતુશ્ચાશ્વમેધો ભવતિ, અગ્નિર્વા ક્લેદયતિ, આપો વા દહન્તિ, તદ્વત્ ।
યથાત્ર સર્ગે નિયતાનુપૂર્વ્યં વેદાધ્યયનમભ્યુદયનિઃશ્રેયસહેતુઃ, અન્યથા તદેવ વાગ્વજ્રતયાનર્થહેતુઃ, એવં સર્ગાન્તરેષ્વપીતિ તદનુરોધાત્ સર્વજ્ઞો ઽપિ સર્વશક્તિરપિ પૂર્વપૂર્વસર્ગાનુસારેણ વેદાન્વિરચયન્ન સ્વતન્ત્રઃ ।
પુરુષાસ્વાતન્ત્ર્યમાત્રં ચાપૌરુષેયત્વં રોચયન્તે જૈમિનીયા અપિ ।
તચ્ચાસ્માકમપિ સમાનમ્, અન્યત્રાભિનિવેશાત્ ।
ન ચૈકસ્ય પ્રતિભાને અનાશ્વાસ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન હિ બહૂનામપ્યજ્ઞાનાં વિજ્ઞાનાં વા આશયદોષવતાં પ્રતિભાને યુક્ત આશ્વાસઃ ; તત્ત્વજ્ઞાનવતસ્ત્વપાસ્તસમસ્તદોષસ્યૈકસ્યાપિ પ્રતિભાને યુક્ત એવાશ્વાસઃ ।
સર્ગાદિભુવાં ચ પ્રજાપતિદેવર્ષીણાં ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યસંપન્નાનામુપપદ્યતે તત્સ્વરૂપાવધારણમ્ ; તત્પ્રત્યયેન ચાર્વાચીનાનામપિ તત્ર સંપ્રત્યય ઇત્યુપપન્નં બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રયોનિત્વમ્, શાસ્ત્રસ્ય ચાપૌરુષેયત્વમ્, પ્રામાણ્યં ચેતિ ।
ઇતિ પ્રથમવર્ણકમ્ ।
વર્ણકાન્તરમારભતે- #અથ વા#ઇતિ ।
પૂર્વેણાધિકરણેન બ્રહ્મસ્વરૂપલક્ષણાસંભવાશઙ્કાં વ્યુદસ્ય લક્ષણસંભવ ઉક્તઃ ।
તસ્યૈવ તુ લક્ષણસ્યાનેન અનુમાનત્વાશઙ્કામપાકૃત્ય આગમોપદર્શનેન બ્રહ્મણિ શાસ્ત્રં પ્રમાણમુક્તમ્ ।
અક્ષરાર્થસ્તુ અતિરોહિતઃ ।
શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વમુક્તં બ્રહ્મણઃ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ ; તદનેન સૂત્રેણ પ્રતિપાદનીયમ્ ; ઇત્યુત્સૂત્રં પૂર્વપક્ષમારચયતિ ભાષ્યકારઃ- #કથં પુનઃ#ઇતિ ।
કિમ્ આક્ષેપે- શુદ્ધબુદ્ધોદાસીનસ્વભાવતયા ઉપેક્ષણીયં બ્રહ્મ ભૂતમભિદધતાં વેદાન્તાનામપુરુષાર્થોપદેશિનામપ્રયોજનત્વાપત્તેઃ ; ભૂતાર્થત્વેન ચ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ સમાનવિષયતયા લૌકિકવાક્યવત્તદર્થાનુવાદકત્વેનાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ખલુ લૌકિકાનિ વાક્યાનિ પ્રમાણાન્તરવિષયમર્થમવબોધયન્તિ સ્વતઃ પ્રમાણમ્ ;
એવં વેદાન્તા અપીત્યનપેક્ષત્વલક્ષણં પ્રામાણ્યમેષાં વ્યાહન્યેત ।
ન ચ તૈરપ્રમાણૈર્ભવિતું યુક્તમ્ ।
ન ચાપ્રયોજનૈઃ, સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધ્યાપાદિતપ્રયોજનવત્ત્વનિયમાત્ ।
તસ્માત્તત્તદ્વિહિતકર્માપેક્ષિતકર્તૃદેવતાદિપ્રતિપાદનપરત્વેનૈવ ક્રિયાર્થત્વમ્ ।
યદિ ત્વસંનિધાનાત્તત્પરત્વં ન રોચયન્તે, તતઃ સંનિહિતોપાસનાદિક્રિયાપરત્વં વા વેદાન્તાનામ્ ।
એવં હિ પ્રત્યક્ષાદ્યનધિગતગોચરત્વેનાનપેક્ષતયા પ્રામાણ્યં ચ પ્રયોજનવત્ત્વં ચ સિધ્યતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
પારમર્ષસૂત્રોપન્યાસઃ તુ પૂર્વપક્ષદાર્ઢ્યાય ।

#આનર્થક્યં#ચ અપ્રયોજનવત્ત્વમ્, સાપેક્ષતયા પ્રમાનુત્પાદકત્વં ચાનુવાદકત્વાદિતિ ।
#અતઃ#ઇત્યાદિ #વા#ન્તં ગ્રહણકવાક્યમ્ ।
અસ્ય વિભાગભાષ્યં #ન હિ#ઇત્યાદિ #ઉપપન્ના વા#ઇત્યન્તમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અક્રિયાર્થત્વે ઽપિ બ્રહ્મસ્વરૂપવિધિપરા વેદાન્તા ભવિષ્યન્તિ ; તથા ચ ઽવિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્-ઽ
ઇતિ રાદ્ધાન્તસૂત્રમનુગ્રહીષ્યતે ।
ન ખલ્વપ્રવૃત્તપ્રવર્તનમેવ વિધિઃ ; ઉત્પત્તિવિધેરજ્ઞાતજ્ઞાપનાર્થત્વાત્ ; વેદાન્તાનાં ચાજ્ઞાતં બ્રહ્મ જ્ઞાપયતાં તથાભાવાત્ , ઇત્યત આહ- #ન ચ પરિનિષ્ઠિત#ઇતિ ।
અનાગતોત્પાદ્યભાવવિષય એવ હિ સર્વો વિધિરુપેયઃ, અધિકારવિનિયોગપ્રયોગોત્પત્તિરૂપાણાં પરસ્પરમવિનાભાવાત્, સિદ્ધે ચ તેષામસંભવાત્ ।
તદ્વાક્યાનાં ત્વૈદંપર્યં ભિદ્યતે ।
યથા ઽઅગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામઃઽ ઇત્યાદિભ્યો ઽધિકારવિનિયોગપ્રયોગાણાં પ્રતિલમ્ભાત્, ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ ઇત્યુત્પત્તિમાત્રપરં વાક્યમ્ ।
ન ત્વત્ર વિનિયોગાદયો ન સન્તિ ; સન્તો ઽપ્યન્યતો લબ્ધત્વાત્કેવલમવિવક્ષિતાઃ ।
તસ્માત્ ભાવનાવિષયો વિધિર્ન સિદ્ધે વસ્તુનિ ભવિતુમર્હતીતિ ।
ઉપસંહરતિ- #તસ્માત્#ઇતિ ।
અત્રારુચિકારણમુક્ત્વા પક્ષાન્તરમુપસંક્રમતે- #અથ#ઇતિ ।
એવં ચ સતિ ઉક્તરૂપે બ્રહ્મણિ શબ્દસ્યાતાત્પર્યાત્ પ્રમાણાન્તરેણ યાદૃશમસ્ય રૂપં વ્યવસ્થાપ્યતે ન તચ્છબ્દેન વિરુધ્યતે ; તસ્યોપાસનાપરત્વાત્, સમારોપેણ ચોપાસનાયા ઉપપત્તેરિતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- #તસ્માન્ન#ઇતિ ।
સૂત્રેણ સિદ્ધાન્તયતિ- #ઉચ્યત#ઇતિ ।
તદેતદ્વ્યાચષ્ટે- #તુશબ્દ#ઇતિ ।
તદિત્યુત્તરપક્ષપ્રતિજ્ઞાં વિભજતે- #તદ્બ્રહ્મ#ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષી કર્કશાશયઃ પૃચ્છતિ- #કથમ્#ઇતિ ।
કુતઃ પ્રકારાદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તી સ્વપક્ષે હેતું પ્રકારભેદમાહ- #સમન્વયાત્# ।
સમ્યગન્વયઃ સમન્વયઃ ; તસ્માત્ ।
એતદેવ વિભજ્યતે- #સર્વેષુ હિ વેદાન્તેષુ#ઇતિ ।
વેદાન્તાનામૈકાન્તિકીં બ્રહ્મપરતામાચિખ્યસુર્બહૂનિ વાક્યાન્યુદાહરતિ- #સદેવ#ઇતિ ।
ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽ ઇતિ તુ વાક્યં પૂર્વમુદાહૃતં જગદુત્પત્તિસ્થિતિનાશકારણમિતિ ચેહ સ્મારિતમિતિ ન પઠિતમ્ ।
યેન હિ વાક્યમુપક્રમ્યતે યેન ચોપસંહ્રિયતે સ એવ વાક્યાર્થ ઇતિ શાબ્દાઃ ।
યથોપાંશુયાજવાક્યે ઽનૂચોઃ પુરોડાશયોર્જામિતાદોષસંકીર્તનપૂર્વકોપાંશુયાજવિધાનેન તત્પ્રતિસમાધાનોપસંહારેણ ચાપૂર્વોપાંશુયાજકર્મવિધિપરતા એકવાક્યતાબલાદાશ્રિતા, એવમત્રાપિ ઽસદેવ સોમ્યેદમ્ઽ ઇતિ બ્રહ્મોપક્રમાત્ ઽતત્ત્વમસિઽ
ઇતિ ચ જીવસ્ય બ્રહ્માત્મનોપસંહારાત્ તત્પરતૈવ વાક્યસ્ય ।
એવં વાક્યાન્તરાણામપિ પૌર્વાપર્યાલોચનયા બ્રહ્મપરત્વમવગન્તવ્યમ્ ।
ન ચ તત્પરત્વસ્ય દૃષ્ટસ્ય સતિ સંભવે ઽન્યપરતા અદૃષ્ટા યુક્તા કલ્પયિતુમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન કેવલં કર્તૃપરતા તેષામદૃષ્ટા, અનુપપન્ના ચેત્યાહ- #ન ચ તેષામ્#ઇતિ ।
સાપેક્ષત્વેનાપ્રામાણ્યં પૂર્વપક્ષબીજં સ્મારયિત્વા દૂષયતિ- #ન ચ પરિનિષ્ઠિતવસ્તુસ્વરૂપત્વે ઽપિ#ઇતિ ।
અયમભિસંધિઃ- પુંવાક્યનિદર્શનેન હિ ભૂતાર્થતયા વેદાન્તાનાં સાપેક્ષત્વમાશઙ્ક્યતે ।
તત્રૈવં ભવાન્ પૃષ્ટો વ્યાચષ્ટામ્,
કિં પુંવાક્યાનાં સાપેક્ષતા ભૂતાર્થત્વેન, આહો પૌરુષેયત્વેન ? યદિ ભૂતાર્થત્વેન તતઃ પ્રત્યક્ષાદીનામપિ પરસ્પરાપેક્ષત્વેનાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ; તાન્યપિ હિ ભૂતાર્થાન્યેવ ।
અથ પુરુષબુદ્ધિપુર્વકતયા પુંવાક્યં સાપેક્ષમ્, એવં તર્હિ અતત્પૂર્વકાણાં વેદાન્તાનાં ભૂતાર્થાનામપિ નાપ્રામાણ્યં પ્રત્યક્ષાદીનામિવ નિયતેન્દ્રિયલિઙ્ગાદિજન્મનામ્ ।
યદ્યુચ્યેત- સિદ્ધે કિલાપૌરુષેયત્વે વેદાન્તાનામનપેક્ષતયા પ્રામાણ્યં સિધ્યેત્ ; તદેવ તુ ભૂતાર્થત્વેન ન સિધ્યતિ ; ભૂતાર્થસ્ય શબ્દાનપેક્ષેણ પુરુષેણ માનાન્તરતઃ શક્યજ્ઞાનત્વાદ્બુદ્ધિપૂર્વં વિરચનોપપત્તેઃ ; વાક્યત્વાદિલિઙ્ગકસ્ય વેદપૌરુષેયત્વાનુમાનસ્યાપ્રત્યૂહમુત્પત્તેઃ ।
તસ્માત્પૌરુષેયત્વેન સાપેક્ષત્વં દુર્વારમ્, ન તુ ભૂતાર્થત્વેન ।
કાર્યાર્થત્વે તુ કાર્યસ્યાપૂર્વસ્ય માનાન્તરાગોચરતયા અત્યન્તાનનુભૂતપૂર્વસ્ય તત્ત્વેન સમારોપેણ વા પુરુષબુદ્ધાવસમારોહાત્ તદર્થાનાં વેદાન્તાનામશક્યરચનતયા પૌરુષેયત્વાભાવાદનપેક્ષં પ્રમાણત્વં સિધ્યતીતિ પ્રામાણ્યાય વેદાન્તાનામપિ કાર્યપરત્વમાતિષ્ઠામહે ।
અત્ર બ્રૂમઃ- કિં પુનરિદં કાર્યમભિમતમાયુષ્મતઃ યદશક્યં પુરુષેણ જ્ઞાતુમ્ ? અપૂર્વમિતિ ચેત્, હન્ત કુતસ્ત્યમસ્ય લિઙાદ્યર્થત્વમ્ ? તેનાલૌકિકેન સંગતિસંવેદનવિરહાત્ ; લોકાનુસારતઃ ક્રિયાયા એવ લૌકિક્યાઃ કાર્યતયા લિઙાદેરવગમાત્ ।
ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇતિ સાધ્યસ્વર્ગવિશિષ્ટો નિયોજ્યો ઽવગમ્યતે ; સ ચ તદેવ કાર્યમવગચ્છતિ યત્સ્વર્ગાનુકૂલમ્ ।
ન ચ ક્રિયા ક્ષણભઙ્ગુરા આમુષ્મિકાય સ્વર્ગાય કલ્પત ઇતિ પારિશેષ્યાદ્વેદત એવાપૂર્વે કાર્યે લિઙાદીનાં સંબન્ધગ્રહ ઇતિ ચેત્, હન્ત ચૈત્યવન્દનાદિવાક્યેષ્વપિ સ્વર્ગકામાદિપદસંબન્ધાદપૂર્વકાર્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ; તથા ચ તેષામપ્યશક્યરચનત્વેનાપૌરુષેયત્વાપાતઃ ।
સ્પષ્ટદૃષ્ટેન પૌરુષેયત્વેન વા તેષામપૂર્વાર્થત્વપ્રતિષેધે વાક્યત્વાદિના લિઙ્ગેન વેદાન્તાનામપિ પૌરુષેયત્વમનુમિતમિત્યપૂર્વાર્થતા ન સ્યાત્ ।
અન્યતસ્તુ વાક્યત્વાદીનામનુમાનાભામત્વોપપાદને કૃતમપૂર્વાર્થત્વેનાત્ર તદુપપાદકેન ।
ઉપપાદિતં ચાપૌરુષેયત્વમસ્માભિર્ન્યાયકણિકાયામ્ ; ઇહ તુ વિસ્તરભયાન્નોક્તમ્ ।
તેનાપૌરુષેયત્વે સિદ્ધે ભૂતાર્થાનામપિ વેદાન્તાનાં ન સાપેક્ષતયા પ્રામાણ્યવિઘાતઃ ।
ન ચાનધિગતગન્તૃતા નાસ્તિ યેન પ્રામાણ્યં ન સ્યાત્, જીવસ્ય બ્રહ્મતાયા અન્યતો ઽનધિગમાત્ ।
તદિદમુક્તમ્ - #ન ચ પરિનિષ્ઠિતવસ્તુસ્વરૂપત્વઽપિ#ઇતિ ।
દ્વિતીયં પૂર્વપક્ષબીજં સ્મારયિત્વા દૂષયતિ- #યત્તુ હેયોપાદેયરહિતત્વાત્#ઇતિ ।
વિધ્યર્થાવગમાત્ ખલુ પારમ્પર્યેણ પુરુષાર્થપ્રતિલમ્ભઃ ।
ઇહ તુ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યવગતિપર્યન્તાદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનાત્ બાહ્યાનુષ્ઠાનાયાસાનપેક્ષાત્સાક્ષાદેવ પુરુષાર્થપ્રતિલમ્ભઃ, ઽનાયં સર્પો રજ્જુરિયમ્ઽ ઇતિ જ્ઞાનાદિવેતિ ।
સો ઽયમસ્ય વિધ્યર્થજ્ઞાનાત્ પ્રકર્ષઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ- દ્વિવિધં હીપ્સિતં પુરુષસ્ય ; કિઞ્ચિદપ્રાપ્તમ્, યથા ગ્રામાદિ ; કિઞ્ચિત્પુનઃ પ્રાપ્તમપિ ભ્રમવશાદપ્રાપ્તમિત્યવગતમ્, યથા સ્વગ્રીવાવનદ્ધં ગ્રૈવેયકમ્ ।
એવં જિહાસિતમપિ દ્વિવિધમ્ ; કિઞ્ચિદહીનં જીહાસતિ, યથા વલયિતચરણં ફણિનમ્ ; કિઞ્ચિત્પુનર્હીનમેવ જિહાસતિ, યથા ચરણાભરણે નૂપુરે ફણિનમારોપિતમ્ ।
તત્રાપ્રાપ્તપ્રાપ્તૌ ચાત્યક્તત્યાગે ચ બાહ્યોપાયાનુષ્ઠાનસાધ્યત્વાત્ તદુપાયતત્ત્વજ્ઞાનાદસ્તિ પરાચીનાનુષ્ઠાનાપેક્ષા ।
ન જાતુ જ્ઞાનમાત્રં નસ્ત્વપનયતિ ।
ન હિ સહસ્રમપિ રજ્જુપ્રત્યયા વસ્તુસન્તં ફણિનમન્યથયિતુમીશતે ।
સમારોપિતે તુ પ્રેપ્સિતજિહાસિતે તત્ત્વસાક્ષાત્કારમાત્રેણ બાહ્યાનુષ્ઠાનાનપેક્ષેણૈવ શક્યેતે પ્રાપ્તુમિવ હાતુમિવ ।
સમારોપમાત્રજીવિતે હિ તે ; સમારોપિતં ચ તત્ત્વસક્ષાત્કારઃ સમૂલઘાતમુપહન્તીતિ ।

તથેહાપ્યવિદ્યાસમારોપિતજીવભાવે બ્રહ્મણ્યાનન્દે વસ્તુતઃ શોકદુઃખાદિરહિતે સમારોપિતનિબન્ધનસ્તદ્ભાવઃ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇતિ વાક્યાર્થતત્ત્વજ્ઞાનાદવગતિપર્યન્તાન્નિવર્તતે ।
તન્નિવૃત્તૌ પ્રાપ્તમપ્યાનન્દરૂપમપ્રાપ્તમિવ પ્રાપ્તં ભવતિ ; ત્યક્તમપિ શોકદુઃખાદ્યત્યક્તમિવ ત્યક્તં ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્ - #બ્રહ્માત્માવગમાદેવ#જીવસ્ય સર્વક્લેશસ્ય સવાસનસ્ય વિપર્યાસસ્ય- સ હિ ક્લિશ્નાતિ જન્તૂનતઃ ક્લેશઃ- તસ્ય પ્રકર્ષેણ હાનાત્ #પુરુષાર્થસ્ય,#દુઃખનિવૃત્તિસુખાપ્તિલક્ષણસ્ય #સિદ્ધેઃ#ઇતિ ।
યત્તુ ઽઆત્મેત્યેવોપાસીતઽ, ઽઆત્માનમેવ લોકમુપાસીતઽ
ઇત્યુપાસનાવાક્યગતદેવતાદિપ્રતિપાદનેનોપાસનાપરત્વં વેદાન્તાનામુક્તં તદ્દૂષયતિ- #દેવતાદિપ્રતિપાદનસ્ય તુ#
આત્મેત્યેતાવન્માત્રસ્ય #સ્વવાક્યગતોપાસનાર્થત્વે ઽપિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ# ।
યદિ ન વિરોધઃ, સન્તુ તર્હિ વેદાન્તા દેવતાપ્રતિપાદનદ્વારેણોપાસનાવિધિપરા એવેત્યત આહ- #ન તુ તથા બ્રહ્મણ#ઇતિ ।
ઉપાસ્યોપાસકોપાસનાદિભેદસિદ્ધ્યધીનોપાસના ન નિરસ્તસમસ્તભેદપ્રપઞ્ચે વેદાન્તવેદ્યે બ્રહ્મણિ સંભવતીતિ નોપાસનાવિધિશેષત્વં વેદાન્તાનાં તદ્વિરોધિત્વાત્ ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદિ વિધિવિરહે ઽપિ વેદાન્તાનાં પ્રામાણ્યમ્, હન્ત તર્હિ ઽસો ઽરોદીત્ઽ ઇત્યાદીનામપ્યસ્તુ સ્વતન્ત્રાણામેવોપેક્ષણીયાર્થાનાં પ્રામાણ્યમ્ ; ન હિ હાનોપાદાનબુદ્ધી એવ પ્રામણસ્ય ફલે, ઉપેક્ષાબુદ્ધેરપિ તત્ફલત્વેન પ્રામાણિકૈરભ્યુપેતત્વાત્ ; ઇતિ કૃતમ્ ઽબર્હિષિ રજતં ન દેયમ્ઽ ઇત્યાદિનિષેધવિધિપરત્વેનૈતેષામિત્યત આહ- #યદ્યપિ#ઇતિ ।
સ્વાધ્યાયવિધ્યધીનગ્રહણતયા હિ સર્વો વેદરાશિઃ પુરુષાર્થતન્ત્ર ઇત્યવગતમ્ ।
તત્રૈકેનાપિ વર્ણેન નાપુરુષાર્થેન ભવિતું યુક્તમ્ ; કિં પુનરિયતા ઽસો ઽરોદીત્ઽ ઇત્યાદિના પદપ્રબન્ધેન ।
ન ચ વેદાન્તેભ્ય ઇવ તદર્થાવગમમાત્રાદેવ કશ્ચિત્પુરુષાર્થ ઉપલભ્યતે ।
તેનૈષ પદસંદર્ભઃ સાકાઙ્ક્ષ એવાસ્તે પુરુષાર્થમુદીક્ષમાણઃ ।
ઽબર્હિષિ રજતં ન દેયમ્ઽ ઇત્યયમપિ નિષેધવિધિઃ સ્વનિષેધ્યસ્ય નિન્દામપેક્ષતે ; ન હ્યન્યથા તતશ્ચેતનઃ શક્યો નિવર્તયિતુમ્ ।
તદ્યદિ દૂરતો ઽપિ ન નિન્દામવાપ્સ્યત્તતો નિષેધવિધિરેવ રજતનિષેધે ચ નિન્દાયાં ચ દર્વિહેનતસ્વસ્ય સામર્થ્યદ્વયમકલ્પયિષ્યત્ ।
તદેવમુત્તપ્તયોઃ ઽસો ઽરોદીત્ઽ ઇતિ ચ ઽબર્હિષિ રજતં ન દેયમ્ઽ ઇતિ ચ પદસંદર્ભયોર્લક્ષ્યમાણનિન્દાદ્વારેણ નષ્ટાશ્વદગ્ધરથવત્ પરસ્પરં સમન્વયઃ ।
ન ત્વેવં વેદાન્તેષુ પુરુષાર્થાપેક્ષા, તદર્થાવગમાદેવાનપાક્ષાત્પરમપુરુષાર્થલાભાદિત્યુક્તમ્ ।
નનુ વિધ્યસંસ્પર્શિનો વેદસ્યાન્યસ્ય ન પ્રામાણ્યં દૃષ્ટમિતિ કથં વેદાન્તાનાં તદસ્પૃશાં તદ્ભવિષ્યતીત્યત આહ- #ન ચાનુમાનગમ્યં#ઇતિ ।
અબાધિતાનધિગતાસંદિગ્ધબોધજનકત્વં હિ પ્રમાણત્વં પ્રમાણાનામ્ ; તચ્ચ સ્વત ઇત્યુપપાદિતમ્ ।
યદ્યપિ ચૈષામીદૃગ્બોધજનકત્વં કાર્યાર્થાપત્તિસમધિગમ્યમ્, તથાપિ તદ્બોધોપજનને માનાન્તરં નાપેક્ષન્તે નાપીમામેવાર્થાપત્તિમ્, પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાદિતિ સ્વત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઈદૃગ્બોધજનકત્વં ચ કાર્યે ઇવ વિધીનામ્, વેદાન્તાનામપિ બ્રહ્મણ્યસ્તીતિ દૃષ્ટાન્તાનપેક્ષં તેષાં બ્રહ્મણિ પ્રામાણ્યં સિદ્ધં ભવતિ ।
અન્યથા નેન્દ્રિયાન્તરાણાં રૂપપ્રકાશનં દૃષ્ટમિતિ ચક્ષુરપિ ન રૂપં પ્રકાશયેદિતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- #તસ્માત્#ઇતિ ।
આચાર્યૈકદેશીયાનાં મતમુત્થાપયતિ- #અત્રાપરે પ્રત્યવતિષ્ઠન્તે#ઇતિ ।
તથા હિ-
અજ્ઞાતસંગતિત્વેન શાસ્ત્રત્વેનાર્થવત્તયા ।
મનનાદિપ્રતીત્યા ચ કાર્યાર્થદ્બ્રહ્મનિશ્ચયઃ ॥
ન ખલુ વેદાન્તાઃ સિદ્ધબ્રહ્મરૂપપરા ભવિતુમર્હન્તિ, તત્રાવિદિતસંગતિત્વાત્ ।
યત્ર હિ શબ્દા લોકેન ન પ્રયુજ્યન્તે ન તત્ર તેષાં સંગતિગ્રહઃ ।
ન ચાહેયમનુપાદેયં રૂપમાત્રં કશ્ચિદ્વિવક્ષતિ પ્રેક્ષાવાન્, તસ્યાબુભુત્સિતત્વાત્ ।
અબુભુત્સિતાવબોધને ચ પ્રેક્ષાવત્તાવિધાતઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ પ્રતિપિત્સિતં પ્રતિપિપાદયિષન્નયં લોકઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુભૂતમેવાર્થં પ્રતિપાદયેત્, કાર્યં ચાવગતે તદ્ધેતુરિતિ તદેવ બોધયેત્ ।
એવં ચ વૃદ્ધપ્રયોગાત્ પદાનાં કાર્યપરતામવગચ્છતિ ।
તત્ર કિઞ્ચિત્સાક્ષાત્ કાર્યાભિધાયકમ્, કિઞ્ચિત્તુ કાર્યાર્થસ્વાર્થાભિધાયકમ્, ન તુ ભૂતાર્થપરતા પદાનામ્ ।
અપિ ચ નરાન્તરસ્ય વ્યુત્પન્નસ્યાર્થપ્રત્યયમનુમાય તસ્ય ચ પદશબ્દભાવાભાવાનુવિધાનમવગમ્યય શબ્દસ્ય તદ્વિષયબોધકત્વં નિશ્ચેતવ્યમ્ ।
ન ચ ભૂતાર્થરૂપમાત્રપ્રત્યયે પરનરવર્તિનિ કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગમસ્તિ ।
કાર્યપ્રત્યયે તુ નરાન્તરવર્તિનિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્તો હેતૂ ઇત્યજ્ઞાતસંગતિત્વાન્ન બ્રહ્મરૂપપરા વેદાન્તાઃ ।
અપિ ચ વેદાન્તાનાં વેદત્વાચ્છાસ્ત્રત્વપ્રસિદ્ધિરસ્તિ ।
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપરાણાં ચ પદસંદર્ભાણાં શાસ્ત્રત્વમ્ ।
યથાહુઃ-
પ્રવૃત્તિર્વા નિવૃત્તિર્વા નિત્યેન કૃતકેન વા ।
પુંસાં યેનોપદિશ્યેત તચ્છાસ્ત્રમભિધીયતે ॥
ઇતિ ।
તસ્માચ્છાસ્ત્રત્વપ્રસિદ્ધ્યા વ્યાહતમેષાં સ્વરૂપપરત્વમ્ ।
અપિ ચ ન બ્રહ્મરૂપપ્રતિપાદનપરાણામેષામર્થવત્ત્વં પશ્યામઃ ।
ન ચ ઽરજ્જુરિયં ન ભુજઙ્ગઃઽ ઇતિ યથાકથઞ્ચિલ્લક્ષણયા વાક્યાર્થતત્ત્વનિશ્ચયાદ્યથા ભયકમ્પાદિનિવૃત્તિઃ, એવમ્ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇતિ વાક્યાર્થાવગમાન્નિવૃત્તિર્ભવતિ સાંસારિકાણાં ધર્માણામ્. શ્રુતવાક્યાર્થસ્યાપિ પુંસસ્તેષાં તાદવસ્થ્યાત્ ।
અપિ ચ યદિ શ્રુતબ્રહ્મણો ભવતિ સાંસારિકધર્મનિવૃત્તિઃ કસ્માત્ પુનઃ શ્રવણસ્યોપરિ મનનાદયઃ શ્રૂયન્તે ? તસ્માત્તેષાં વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદપિ ન બ્રહ્મસ્વરૂપપરા વેદાન્તાઃ, કિં ત્વાત્મપ્રતિપત્તિવિષયકાર્યપરાઃ ।
તચ્ચ કાર્યં સ્વાત્મનિ નિયોજ્યં નિયુઞ્જાનં નિયોગ ઇતિ ચ માનાન્તરાપૂર્વતયાપૂર્વમિતિ ચાખ્યાયતે ।
ન ચ વિષયાનુષ્ઠાનં વિના તત્સિદ્ધિરિતિ સ્વસિદ્ધ્યર્થં તદેવ કાર્યં સ્વવિષયસ્ય કરણસ્યાત્મજ્ઞાનસ્યાનુષ્ઠાનમાક્ષિપતિ ।
યથા ચ કાર્યં સ્વવિષયાધીનનિરૂપણમિતિ જ્ઞાનેન વિષેયેણ નિરૂપ્યતે, એવં જ્ઞાનમપિ સ્વવિષયમાત્માનમન્તરેણાશક્યનિરૂપણમિતિ તન્નિરૂપણાય તાદૃશમાત્માનમાક્ષિપતિ તદેવ કાર્યમ્ ।
યથાહુઃ- ઽયત્તુ તત્સિદ્ધ્યર્થમુપાદીયતે આક્ષિપ્યતે તદપિ વિધેયમિતિ તન્ત્રે વ્યવહારઃઽ ઇતિ ।
વિધેયતા ચ નિયોગવિષયસ્ય જ્ઞાનસ્ય ભાવાર્થતયાનુષ્ઠેયતા ; તદ્વિષયસ્ય ત્વાત્મનઃ સ્વરૂપસત્તાવિનિશ્ચિતિઃ ।
આરોપિતતદ્ભાવસ્ય ત્વન્યસ્ય નિરૂપકત્વે તેન તન્નિરૂપિતં ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્તાદૃગાત્મપ્રતિપત્તિવિધિપરેભ્યો વેદાન્તેભ્યઃ તાદૃગાત્મવિનિશ્ચયઃ ।
તદેતત્સર્વમાહ- #યદ્યપિ#ઇતિ ।
વિધિપરેભ્યો ઽપિ વસ્તુતત્ત્વવિનિશ્ચય ઇત્યત્ર વિદર્શનમુક્તમ્- #યથા યૂપ#ઇતિ ।
ઽયૂપે પશું બધ્નાતિઽ ઇતિ બન્ધનાય વિનિયુક્તે યૂપે, તસ્યાલૌકિકત્વાત્કો ઽસૌ યૂપ ઇત્યપેક્ષિતે ઽખાદિરો યૂપો ભવતિઽ, ઽયૂપં તક્ષતિઽ, ઽયૂપમષ્ટાશ્રીકરોતિઽ ઇત્યાદિભિર્વાક્યૈસ્તક્ષણાદિવિધિપપૈરપિ સંસ્કારાવિષ્ટં વિશિષ્ટસંસ્થાનં દારુ યૂપ ઇતિ ગમ્યતે ।
એવમાહવનીયાદયો ઽપ્યવગન્તવ્યાઃ ।

પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપરસ્ય શાસ્ત્રત્વં ન સ્વરૂપપરસ્ય, કાર્ય એવ ચ સંબન્ધો ન સ્વરૂપો, ઇતિ હેતુદ્વયં ભાષ્યવાક્યેનોપપાદિતમ્- #પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રયોજનત્વાત્#ઇત્યાદિના #તત્સામાન્યાદ્વેદાન્તાનામપિ તથૈવાર્થવત્ત્વં સ્યાત્#ઇત્યન્તેન ।
ન ચ સ્વતન્ત્રં કાર્યં નિયોજ્યમધિકારિણમનુષ્ઠાતારમન્તરેણેતિ નિયોજ્યભેદમાહ- #સતિ ચ વિધિપરત્વે#
ઇતિ ।
ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ ઇતિ સિદ્ધવદર્થવાદાદવગતસ્યાપિ બ્રહ્મભવનસ્ય નિયોજ્યવિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં બ્રહ્મ બુભૂષોર્નિયોજ્યવિશેષસ્ય રાત્રિસત્રન્યાયેન પ્રતિલમ્ભઃ ।
પિણ્ડપુતૃયજ્ઞાન્યાયેન તુ સ્વર્ગકામસ્ય નિયોજ્યસ્ય કલ્પનાયામર્થવાદસ્યાસમવેતાર્થતયાત્યન્તપરોક્ષા વૃત્તિઃ સ્યાદિતિ ।
બ્રહ્મભાવશ્ચામૃતત્વમિતિ #અમૃતત્વકામસ્ય#ઇત્યુક્તમ્ ।
અમૃતત્વં ચ અમૃતત્વાદેવ ન કૃતકત્વેન શક્યમનિત્યમનુમાતુમ્, આગમવિરોધાદિતિ ભાવઃ ।
ઉક્તેન ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોર્વૈલક્ષણ્યેનન વિધ્યવિષયત્વં ચોદયતિ- #નનુ#ઇતિ ।
પરિહરતિ- #નાર્હત્યેવમ્#ઇતિ ।
અત્ર ચાત્મદર્શનં ન વિધેયમ્ ।
તદ્ધિ દૃશેરુપલબ્ધિવચનત્વાત્ શ્રાવણં વા સ્યાત્ પ્રત્યક્ષં વા ।
પ્રત્યક્ષમપિ લૌકિકમહંપ્રત્યયો વા, ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં વા ।
તત્ર શ્રાવણં ન વિધેયમ્, સ્વાધ્યાયવિધિનૈવાસ્ય પ્રાપિતત્વાત્, કર્મશ્રાવણવત્ ।
નાપિ લૌકિકં પ્રત્યક્ષમ્, તસ્ય નૈસર્ગિકત્વાત્ ।
ન ચૌપનિષદાત્મવિષયં ભાવનાધેયવૈશદ્યં વિધેયમ્, તસ્યોપાસનાવિધાનાદેવ વાજિનવદનુનિષ્પાદિતત્વાત્ ।
તસ્માદૌપનિષદાત્મોપાસના અમૃતત્વકામં નિયોજ્યં પ્રતિ વિધીયતે ।
ઽદ્રષ્ટવ્યઃઽ ઇત્યાદયસ્તુ વિધિસરૂપા ન વિધય ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #તદુપાસનાચ્ચ#ઇતિ ।
અર્થવત્ત્યા મનનાદિપ્રતીત્યા ચેત્યસ્ય શેષઃ પ્રપઞ્ચો વિદજવ્યાખ્યાતઃ ।
તદેકદેશિમતં દૂષયતિ- #અત્રાભિધીયતે-ન#એકદેશિમતમ્ ।
કુતઃ? #કર્મબ્રહ્મવિદ્યાફલયોર્વૈલક્ષણ્યાત્# ।
પુણ્યાપુણ્યકર્મણોઃ ફલે સુખદુઃખે ।
તત્ર મનુષ્યલોકમારભ્ય આ બ્રહ્મલોકાત્સુખસ્ય તારતમ્યમધિકાધિકોત્કર્ષઃ ।
એવં મનુષ્યલોકમારભ્ય દુઃખતારતમ્યયા ચાવીચિલોકાત્ ।
તચ્ચ સર્વં કાર્યં ચ વિનાશિ ચ ।
આત્યન્તિકં ત્વશરીરત્વમનતિશયં સ્વભાવસિદ્ધતયા નિત્યમકાર્યમાત્મજ્ઞાનસ્ય ફલમ્ ।
તદ્ધિ ફલમિવ ફલમ્, અવિદ્યાપનયનમાત્રેણાવિર્ભાવાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ત્વયાપ્યુપાસનાવિધિપરત્વં વેદાન્તાનામભ્યુપગચ્છતા નિત્યશુદ્ધબુદ્ધત્વાદિરૂપબ્રહ્માત્મતા જીવસ્ય સ્વાભાવિકી વેદાન્તગમ્યાસ્થીયતે ।
સા ચોપાસનાવિષયસ્ય વિધેર્ન ફલમ્, નિત્યત્વાદકાર્યત્વાત્ ।
નાપ્યનાદ્યવિદ્યાપિધાનાપનયઃ, તસ્ય સ્વવિરોધિવિદ્યોદયાદેવ ભાવાત્ ।
નાપિ વિદ્યોદયઃ, તસ્યાપિ શ્રવણમનનપૂર્વકોપાસનાજનિતસંસ્કારસચિવાદેવ ચેતસો ભાવાત્ ।
ઉપાસનાસંસ્કારવદુપાસનાપૂર્વમપિ ચેતઃસહકારિ ; દૃષ્ટં ચ ખલુ નૈયોગિકં ફલમૈહિકમપિ, યથા ચિત્રાકારીર્યાદિનિયોગાનામનિયતનિયતફલાનામૈહિકફલેતિ ચેત્, ન ; ગાન્ધર્વશાસ્ત્રાર્થેપાસનાવાસનાયા ઇવાપૂર્વાનપેક્ષાયાઃ ષટ્જાદિસાક્ષાત્કારે વેદાન્તાર્થોપાસનાવાસનાયા જીવસ્ય બ્રહ્મભાવસાક્ષાત્કારે ઽનપેક્ષાયા એવ સામર્થ્યાત્ ।
તથા ચામૃતીભાવં પ્રત્યહેતુત્વાદુપાસનાપૂર્વસ્ય નામૃતત્વકામસ્તત્કાર્યમવબોદ્ધુમર્હતિ ।
અન્યદિચ્છત્યન્યત્કરોતીતિ હિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
ન ચ તત્કામઃ ક્રિયામેવ કાર્યમવગમિષ્યતિ નાપૂર્વમિતિ સાંપ્રતમ્ ; તસ્યા માનાન્તરાદેવ તત્સાધનત્વપ્રતીતેર્વિધેર્વૈયર્થ્યાત્ ।
ન ચાવઘાતાદિવિધિતુલ્યતા, તત્રાપિ નિયમાપૂર્વસ્યાન્યતો ઽનવગતેઃ ।
ન ચ બ્રહ્મભૂયાદન્યદમૃતત્વમાર્થવાદિકં કિઞ્ચિદસ્તિ, યેન તત્કામ ઉપાસનાયામધિક્રિયેત ।
વિશ્વજિન્ન્યાયેન તુ સ્વર્ગકલ્પનાયાં તસ્ય સાતિશયત્વં ક્ષયિષ્ણુત્વં ચેતિ ન નિત્યફલત્વમુપાસનાયાઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મભૂયસ્યાવિદ્યાપિધાનાપનયમાત્રેણાવિર્ભાવાત્, અવિદ્યાપનયસ્ય ચ વેદાન્તાર્થવિજ્ઞાનાદવગતિપર્યન્તાદેવ સંભવાત્, ઉપાસનાયાઃ સંસ્કારહેતુભાવસ્ય સંસ્કારસ્ય ચ સાક્ષાત્કારોપજનને મનઃસાચિવ્યસ્ય ચ માનાન્તરસિદ્ધત્વાત્. ઽઆત્મેત્યેવોપાસીતઽ ઇતિ ન વિધિઃ ; અપિ તુ વિધિસરૂપો ઽયમ્ ; યથોપાંશુયાજવાક્યે ઽવિષ્ણુરુપાંશુ યષ્ટવ્યઃઽ ઇત્યાદયો વિધિસરૂપા ન વિધયઃ-ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
#શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધમ્#ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર શ્રુતિં દર્શયતિ- #તથા ચ શ્રુતિઃ#ઇતિ ।
ન્યાયમાહ- #અત એવ#ઇતિ ।
યત્કિલ સ્વાભાવિકં તન્નિત્યમ્, યથા ચૈતન્યમ્ ; સ્વાભાવિકં ચેદમ્ ; તસ્માન્નિત્યમ્ ।
પરે હિ દ્વયીં નિત્યતામાહુઃ-કૂટસ્થનિત્યતા પરિણામિનિત્યતાં ચ ।
તત્ર નિત્યમિત્યુક્તે મા ભૂદસ્ય પરિણામિનિત્યતેત્યાહ- #તત્ર કિઞ્ચિત્#ઇતિ ।
પરિણામિનિત્યતા હિ ન પારમાર્થિકી ।
તથા હિ-તત્સર્વાત્મના વા પરિણમતે એકદેશેન વા ? સર્વાત્મના પરિણામે કથં ન તત્ત્વવ્યાહૃતિઃ ? એકદેશપરિણામે વા સ એકદેશસ્તતો ભિન્નો વા અભિન્નો વા ? ભિન્નશ્ચેત્ કથં તસ્ય પરિણામઃ ? ન હ્યન્યસ્મિન્ પરિણમમાને ઽન્યઃ પરિણમતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અભેદે વા કથં ન સર્વાત્મના પરિણામઃ ?
ભિન્નાભિન્નં તદિતિ ચેત્ ; તથા હિ-તદેવ કારણાત્મનાભિન્નમ્, ભિન્નં ચ કાર્યાત્મના, કટકાદય ઇવાભિન્ના હાટકાત્મના ભિન્નાશ્ચ કટકાદ્યાત્મના ।
ન ચ ભેદાભેદયોર્વિરોધાન્નૈકત્ર સમવાય ઇતિ યુક્તમ્ ।
વિરુદ્ધમિતિ નઃ ક્વ સંપ્રત્યયઃ ? યત્પ્રમાણવિપર્યયેણ વર્તતે ।
યત્તુ યથા પ્રમાણેનાવગમ્યતે તસ્ય તથાભાવ એવ ।
ઽકુણ્ડલમિદં સુવર્ણમ્ઽ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યયે વ્યક્તં ભેદાભેદૌ ચકાસ્તઃ ; તથા હિ-આત્યન્તિકે ઽભેદે ઽન્યતરસ્ય દ્વિરવભાસપ્રસઙ્ગઃ ; ભેદે ચાત્યન્તિકે ન સામાનાધિકરણ્યં ગવાશ્વવત્ ; આધારાધેયભાવે એકાશ્રયત્વે વા ન સામાનાધિકરણ્યમ્ ; ન હિ ભવતિ કુણ્ડં બદરમિતિ ; નાપ્યેકાસનસ્થયોશ્ચૈત્રમૈત્રયોશ્ચૈત્રો મૈત્ર ઇતિ ; સો ઽયમબાધિતો ઽસંદિગ્ધઃ સર્વજનીનઃ સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યય એવ કાર્યકારણયોર્ભેદાભેદૌ વ્યવસ્થાપયતિ ; તથા ચ કાર્યાણાં કારણાત્મત્વાત્ કારણસ્ય ચ સદ્રૂપસ્ય સર્વત્રાનુગમાત્, સદ્રૂપેણાભેદઃ કાર્યસ્ય જગતઃ ; ભેદઃ કાર્યરૂપેણ ગોઘટાદિનેતિ ; યથાહુઃકાર્યરૂપેણ નાનાત્વમભેદઃ કારણાત્મના ।
હેમાત્મના યથાભેદઃ કુણ્ડલાદ્યાત્મના ભિદા ॥
ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે-કઃ પુનરયં ભેદો નામ, યઃ સહાભેદેનૈકત્ર ભવેત્ ? પરસ્પરાભાવ ઇતિ ચેત્, કિમયં કાર્યકારણયોઃ કટકહાટકયોરસ્તિ ન વા ? ન ચેત્, એકત્વમેવાસ્તિ, ન ચ ભેદઃ ।
અસ્તિ ચેત્ ભેદ એવ, નાભેદઃ ।
ન ચ ભાવાભાવયોરવિરોધઃ, સહાવસ્થાનાસંભવાત્ ।
સંભવે વા કટકવર્ધમાનયોરપિ તત્ત્વેનાભેદપ્રસઙ્ગઃ, ભેદસ્યાભેદાવિરોધાત્ ।
અપિ ચ કટકસ્ય હાટકાદભેદે યથા હાટકાત્મના કટકમુકુટકુણ્ડલાદયો ન ભિદ્યન્તે એવં કટકાત્મનાપિ ન ભિદ્યેરન્, કટકસ્ય હાટકાદભેદાત્ ।
તથા ચ હાટકમેવ વસ્તુસત્ ન કટકાદયઃ, ભેદસ્યાપ્રતિભાસનાત્ ।
અથ હાટકત્વેનૈવાભેદો ન કટકત્વેન ; તેન તુ ભેદ એવ કુણ્ડલાદેઃ ।

યદિ હાટકાદભિન્નઃ કટકઃ કથમયં કુણ્ડલાદિષુ નાનુવર્તતે ? નાનુવર્તતે ચેત્ કથં હાટકાદભિન્નઃ કટકઃ ? યે હિ યસ્મિન્નનુવર્તમાને વ્યાવર્તન્તે તે તતો ભિન્ના એવ, યથા સૂત્રાત્કુસુમભેદાઃ ।
નાનુવર્તન્તે ચાનુવર્તમાને ઽપિ હાટકત્વે કુણ્ડલાદયઃ ; તસ્માત્તે ઽપિ હાટકાદ્ભિન્ના એવેતિ ।
સત્તાનુવૃત્ત્યા ચ સર્વવસ્ત્વનુગમે ઽઇદમિહ નેદમ્, ઇદમેવં નેદમ્ઽ ઇતિ વિભાગો ન સ્યાત્, કસ્યચિત્ ક્વચિત્ કદાચિત્ કથઞ્ચિદ્વિવેકહેતોરભાવાત્ ।
અપિ ચ દૂરાત્કનકમિત્યવગતે ન તસ્ય કુણ્ડલાદયો વિશેષા જિજ્ઞાસ્યેરન્, કનકાદભેદાત્તેષામ્, તસ્ય ચ જ્ઞાતત્વાત્ ।
અથ ભેદો ઽપ્યસ્તિ કનકાત્ કુણ્ડલાદીનામિતિ કનકાવગમે ઽપ્યજ્ઞાતાસ્તે ।
નન્વભેદો ઽપ્યસ્તીતિ કિં ન જ્ઞાતાઃ ? પ્રત્યુત જ્ઞાનમેવ તેષાં યુક્તમ્ ; કારણાભાવે હિ કાર્યભાવ ઔત્સર્ગિકઃ ; સ ચ કારણસત્તયા અપોદ્યતે ।
અસ્તિ ચાભેદે કારણસત્તેતિ કનકે જ્ઞાતે જ્ઞાતા એવ કુણ્ડલાદય ઇતિ તજ્જિજ્ઞાસાજ્ઞાનાનિ ચાનર્થકાનિ સ્યુઃ ।
તેન યસ્મિન્ ગૃહ્યમાણે યન્ન ગૃહ્યતે તત્તતો ભિદ્યતે ; યથા કરભે ગૃહ્યમાણે ઽગૃહ્યમાણે રાસભઃ કરભાત્ ।
ગૃહ્યમાણે ચ દૂરતો હેમ્નિ ન ગૃહ્યન્તે તસ્ય ભેદાઃ કુણ્ડલાદયઃ ; તસ્માત્તે હેમ્નો ભિદ્યન્તે ।
કથં તર્હિ હેમ કુણ્ડલમિતિ સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇતિ ચેત્, ન હ્યાધારાધેયભાવે સમાનાશ્રયત્વે વા વા સામાનાધિકરણ્યમિત્યુક્તમ્ ।
અથાનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિવ્યવસ્થા ચ હેમ્નિ જ્ઞાતે કુણ્ડલાદિજિજ્ઞાસા ચ કથમ્ ? ન ખલ્વભેદે ઐકાન્તિકે ઽનૈકાન્તિકે ચૈતદુભયમુપપદ્યતે ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદ્ભેદાભેદયોરન્યતરસ્મિન્નવહેયે ઽભેદો પાદાનૈવ ભેદકલ્પના, ન ભેદોપાદાનાભેદકલ્પનેતિ યુક્તમ્ ।
ભિદ્યમાનતન્ત્રત્વાદ્ભેદસ્ય, ભિદ્યમાનાનાં ચ પ્રત્યેકમેકત્વાત્, એકાભાવે ચાનાશ્રયસ્ય ભેદસ્યાયોગાત્, એકત્વસ્ય ચ ભેદાનધીનત્વાત્, નાયમયં ઇતિ ચ ભેદગ્રહસ્ય પ્રતિયોગિગ્રહસાપેક્ષત્વાત્, એકત્વગ્રહસ્ય ચાન્યાનપેક્ષત્વાત્, અભેદોપાદાનૈવાનિર્વચનીયભેદકલ્પનેતિ સાંપ્રતમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ ઽમૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ ઇતિ ।
તસ્માત્ કૂટસ્થનિત્યતૈવ પારમાર્થિકી. ન પરિણામિનિત્યતેતિ સિદ્ધમ્ ।
#વ્યોમવત્#ઇતિ ચ દૃષ્ટાન્તઃ પરસિદ્ધઃ, અસ્મન્મતે તસ્યાપિ કાર્યત્વેનાનિત્યત્વાત્ ।
અત્ર ચ #કૂટસ્થનિત્યમ્#ઇતિ નિર્વર્ત્યકર્મતામપાકરોતિ ।
#સર્વવ્યાપિ#ઇતિ પ્રાપ્યકર્મતામ્ ।
#સર્વવિક્રિયારહિતમ્#ઇતિ વિકાર્યકર્મતામ્ ।
#નિરવયવમ્#ઇતિ સંસ્કાર્યકર્મતામ્ ।
વ્રીહીણાં ખલુ પ્રોક્ષણેન સંસ્કારાખ્યોંઽશો યથા જન્યતે, નૈવં બ્રહ્મણિ કશ્ચિદંશઃ ક્રિયાધેયો ઽસ્તિ, અનવયવત્વાત્ ; અનંશત્વાદિત્યર્થઃ ।
પુરુષાર્થતામાહ- #નિત્યતૃપ્તમ્#ઇતિ ।
તૃપ્ત્યા દુઃખરહિતં સુખમુપલક્ષયતિ ।
ક્ષુદ્દુઃખનિવૃત્તિસહિતં હિ સુખં તૃપ્તિઃ ।
સુખં ચાપ્રતીયમાનં ન પુરુષાર્થ ઇત્યત આહ-
#સ્વયઞ્જ્યોતિઃ#ઇતિ ।
તદેવં સ્વમતેન મોક્ષાખ્યં ફલં નિત્યં શ્રુત્યાદિભિરુપપાદ્ય ક્રિયાનિષ્પાદ્યસ્ય તુ મોક્ષસ્યાનિત્યત્વં પ્રસઞ્જયતિ-
#તદ્યદિ#ઇતિ ।
ન ચાગમબાધઃ, આગમસ્યોક્તેન પ્રકારેણોપપત્તેઃ ।
અપિ ચ જ્ઞાનજન્યાપૂર્વજનિતો મોક્ષો નૈયોગિક ઇત્યસ્યાર્થસ્ય સન્તિ ભૂયસ્યઃ શ્રુતયો નિવારિકા ઇત્યાહ- #અપિ ચ બ્રહ્મ વેદ#ઇતિ ।
અવિદ્યાદ્વયપ્રતિબન્ધાપનયમાત્રેણ ચ વિદ્યાયા મોક્ષસાધનત્વમ્, ન સ્વતો ઽપૂર્વોત્પાદેન વા ઇત્યત્રાપિ શ્રુતિરુદાહરતિ- #ત્વં હિ નઃ પિતા#ઇતિ ।
ન કેવલમસ્મિન્નર્થે શ્રુત્યાદયઃ, અપિ ત્વક્ષપાદાચાર્યસૂત્રમપિ ન્યાયમૂલમસ્તીત્યાહ- #તથા ચાચાર્યપ્રણીતમ્#ઇતિ ।
આચાર્યશ્ચોક્તલક્ષણઃ પુરાણે-
આચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાર્થમાચારે સ્થાપયત્યપિ ।
સ્વયમાચરતે યસ્માદાચાર્યસ્તેન ચોચ્યતે ॥
ઇતિ ।
તેન હિ પ્રણીતં સૂત્રમ્-ઽદુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાપાયાદપવર્ગઃઽ ઇતિ ।
પાઠાપેક્ષયા કારણમુત્તરમ્, કાર્યં ચ પૂર્વમ્ ; કારણાપાયે કાર્યાપાયઃ, કફાપાયે ઇવ કફોદ્ભવસ્ય જ્વરસ્યાપાયઃ ।
જન્માપાયે દઃખાપાયઃ ; પ્રવૃત્ત્યપાયે જન્માપાયઃ ; દોષાપાયે પ્રવૃત્ત્યપાયઃ ; મિથ્યાજ્ઞાનાપાયે દોષાપાયઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનં ચાવિદ્યા રાગાદ્યુપજનનક્રમેણ દૃષ્ટેનૈવ સંસારસ્ય પરમં નિદાનમ્ ।
સા ચ તત્ત્વજ્ઞાનેન બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનેનૈવાવગતિપર્યન્તેન વિરોધિના નિવર્ત્યતે ।
તતો ઽવિદ્યાનિવૃત્ત્યા બ્રહ્મસ્વરૂપાવિર્ભાવો મોક્ષઃ ; ન તુ વિદ્યાકાર્યસ્તજ્જનિતાપૂર્વકાર્યો વા- ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાન્મિથ્યાજ્ઞાનાપાય ઇત્યેતાવન્માત્રેણ સૂત્રોપન્યાસઃ ; ન ત્વક્ષપાદસંમતં તત્ત્વજ્ઞાનમિહ સંમતમ્ ।
તદનેનાચાર્યાન્તરસંવાદેનાયમર્થો દૃઢીકૃતઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
નૈકત્વવિજ્ઞાનં યથાવસ્થિતવસ્તુવિષયમ્, યેન મિથ્યાજ્ઞાનં ભેદાવભાસં નિવર્તયન્ન વિધિવિષયો ભવેત્ ; અપિ તુ સંપદાદિરૂપમ્ ।
તથા ચ વિધેઃ પ્રાગપ્રાપ્તં પુરુષેચ્છયા કર્તવ્યં સત્ વિધિગોચરો ભવિષ્યતિ; યથા વૃત્ત્યન્તરત્વેન મનસો વિશ્વેદેવસામ્યાદ્વિશ્વાન્દેવાન્મનસિ સંપાદ્ય મન આલમ્બનમવિદ્યમાનસમં કૃત્વા પ્રાધાન્યેન સંપાદ્યાનાં વિશ્વેષામેવ દેવાનામનુચિન્તનમ્, તેન ચાનન્તલોકપ્રાપ્તિઃ ; એવં ચિદ્રૂપસામ્યાજ્જીવે બ્રહ્મસ્વરૂપં સંપાદ્ય જીવમાલમ્બનમવિદ્યમાનસમં કૃત્વા પ્રાધાન્યેન બ્રહ્માનુચિન્તનમ્, તેન ચામૃતત્વફલપ્રાપ્તિઃ ।
અધ્યાસે ત્વાલમ્બનસ્યૈવ પ્રાધાન્યેનારોપિતતદ્ભાવસ્યાનુચિન્તનમ્ ; યથા ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ, ઽઆદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ ; એવં જીવમબ્રહ્મ ઽબ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ ઇતિ ।
ક્રિયાવિશેષયોગાદ્વા, યથા ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽ, ઽપ્રાણો વાવ સંવર્ગઃઽ ; બાહ્યા ખલુ વાયુદેવતા સંવર્ગઃ ; બાહ્યા ખલુ વાયુદેવતા સંવર્ગઃ ; સ હિ વહ્ન્યાદીન્ સંવૃઙ્ક્તે ; મહાપ્રલયસમયે હિ વાયુર્વહ્ન્યાદીન્સંવૃત્ય સંહૃત્યાત્મનિ સ્થાપયતિ ।
યથાહ દ્રવિડાચાર્યઃ- ઽસંહરણાદ્વા સંવરણાદ્વા સ્વાત્મીભાવાદ્વાયુઃ સંવર્ગઃઽ ઇતિ ।
અધ્યાત્મં ચ પ્રાણઃ સંવર્ગ ઇતિ ; સ હિ સર્વાણિ વાગાદીનિ સંવૃઙ્ક્તે ; પ્રાયણકાલે હિ સ એવ સર્વાણીન્દ્રિયાણિ સંગૃહ્યોત્ક્રામતીતિ ।
સેયં સંવર્ગદૃષ્ટિર્વાયૌ પ્રાણે ચ દશાશાગતં જગદ્દર્શયતિ યથા, એવં જીવાત્મનિ બૃંહણક્રિયયા બ્રહ્મદૃષ્ટિસ્મૃતત્વાય ફલાય કલ્પત ઇતિ ।
તદેતેષુ ત્રિષ્વપિ પક્ષેષ્વાત્મદર્શનોપાસનાદયઃ પ્રધાનકર્માણિ, અપૂર્વવિષયત્વાત્, સ્તુતશસ્ત્રવત્; આત્મા તુ દ્રવ્યં કર્મણિ ગુણ ઇતિ ।
સંસ્કારો વાત્મનો દર્શનં વિધીયતે ।
યથા દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે ઽપત્ન્યવેક્ષિતમાજ્યં ભવતિઽ ઇતિ સમામ્નાતમ્, પ્રકરણિના ચ ગૃહીતમુપાંશુયાગાઙ્ગભૂતાજ્યદ્રવ્યસંસ્કારતયા, અવેક્ષણં ગુણકર્મ વિધીયતે, એવં કર્તૃત્વેન ક્રત્વઙ્ગભૂતે આત્મનિ ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ ઇતિ દર્શનં ગુણકર્મ વિધીયતે, ઽયૈસ્તુ દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યતે ગુણસ્તત્ર પ્રતીયેતઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
અત આહ- #ન ચેદં બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમ્#ઇતિ ।
કુતઃ ? #સંપદાદિરૂપે હિ બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાને#ઇતિ ।
દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે હિ સમામ્નાતમાજ્યાવેક્ષણં તદઙ્ગભૂતાજ્યસંસ્કાર ઇતિ યુજ્યતે ।
ન ચ ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ ઇત્યાદિ કસ્યચિત્પ્રકરણે સમામ્નાતમ્ ।

ન ચાનારભ્યાધીતમપિ ઽયસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતિઽ ઇત્યવ્યભિચરિતક્રતુસંબન્ધજુહૂદ્વારેણ જુહૂપદં ક્રતું સ્મારયદ્વાક્યેન યથા પર્ણતાયાઃ ક્રતુશેષભાવમાપાદયતિ, નૈવમાત્માપ્યવ્યભિચારિતક્રતુસંબન્ધઃ, યેન તદ્દર્શનં ક્રત્વઙ્ગં સદાત્માનં ક્રત્વર્થં સંસ્કુર્યાત્ ।
તેન યદ્યપ્યયં વિધિઃ, તથાપિ ઽસુવર્ણં હિરણ્યં ભાર્યમ્ઽ ઇતિવત્ વિનિયોગભઙ્ગેન પ્રધાનકર્મૈવ, અપૂર્વવિષયત્વાત્, ન ગુણકર્મેતિ સ્થવીયસ્તયૈતદ્દૂષણમનભિધાય સર્વપક્ષસાધારણં દૂષણમુક્તમ્ ।
તદતિરોહિતાર્થતયા ન વ્યાખ્યાતમ્ ।
કિં ચ જ્ઞાનક્રિયાવિષયત્વવિધાનમસ્ય બહુશ્રુતિવિરુદ્ધમિત્યાહ- #ન ચ વિદિક્રિય#ઇતિ ।
શઙ્કતે- #અવિષયત્વે#ઇતિ ।
તતશ્ચ શાન્તિકર્મણિ વેતાલોદય ઇતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ- #ન# ।
કુતઃ? #અવિદ્યાકલ્પિતભેદનિવૃત્તિપરત્વાત્#ઇતિ ।
સર્વમેવ હિ વાક્યં નેદન્તયા વસ્તુભેદં બોધયિતુમર્હતિ ।
ન હીક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં મધુરરસભેદઃ શક્ય આખ્યાતુમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ સર્વત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તેન પ્રમાણાન્તરસિદ્ધે લૌકિકે એવાર્થે યદા ગતિરિદૃશી શબ્દસ્ય, તદા કૈવ કથા પ્રત્યગાત્મન્યલૌકિકે ।
અદૂરવિપ્રકર્ષેણ તુ કથઞ્ચિત્પ્રતિપાદનમિહાપિ સમાનમ્ ।
ત્વંપદાર્થો હિ પ્રમાતા પ્રમાણાધીનયા પ્રમિત્યા પ્રમેયં ઘટાદિ વ્યાપ્નોતીત્યવિદ્યાવિલસિતમ્ ।
તદસ્ય અવિષયીભૂતોદાસીનતત્પદાર્થપ્રત્યગાત્મસામાનાધિકરણ્યેન પ્રમાતૃત્વાભાવાત્ તન્નિવૃત્તૌ પ્રમાણાદયસ્તિસ્રો વિધા નિવર્તન્તે ।
ન હિ પક્તુરવસ્તુત્વે પાક્યપાકપચનાનિ વસ્તુસન્તિ ભવિતુમર્હન્તીતિ ।
તથા હિ-
વિગલિતપરાગ્વૃત્ત્યર્થત્વં પદસ્ય તદસ્તદા ત્વમિતિ હિ પદનૈકાર્થત્વે ત્વમિત્યપિ યત્પદમ્ ।
તદપિ ચ તદા ગત્વૈકાર્થ્યં વિશુદ્ધચિદાત્મતાં ત્યજતિ સકલાન્કર્તૃત્વાદીન્પદાર્થમલાન્નિજાન્ ॥
ઇત્યાન્તરશ્લોકઃ ।
અત્રૈવાર્થે શ્રુતીરુદાહરતિ,- #તથા ચ શાસ્ત્રમ્-યસ્યામતમ્#ઇતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- #અતો ઽવિદ્યાકલ્પિત#
ઇતિ ।
પરપક્ષે મોક્ષસ્યાનિત્યતામાપાદયતિ- #યસ્ય તુ#ઇતિ ।
કાર્યમપૂર્વં યાગાદિવ્યાપારજન્યમ્ ; તદપેક્ષતે મોક્ષઃ સ્વોત્પત્તાવિતિ ।
#તયોઃ પક્ષયોઃ#ઇતિ ; નિર્વર્ત્યવિકાર્યયોઃ ।
ક્ષણિકં વિજ્ઞાનમાત્મેતિ બૌદ્ધાઃ ।
તથા ચ વિશુદ્ધવિજ્ઞાનોત્પાદો મોક્ષ ઇતિ નિર્વર્ત્યો મોક્ષઃ ।
અન્યેષાં તુ સંસ્કારરૂપાવસ્થામપહાય યા કૈવલ્યાવસ્થાવાપ્તિરાત્મનઃ સ મોક્ષ ઇતિ વિકાર્યો મોક્ષઃ ; યથા પયસઃ પૂર્વાવસ્થાપહાનેનાવસ્થાન્તરપ્રાપ્તિર્વિકારો દધીતિ ।
તદેતયોઃ પક્ષયોર્ન નિત્યતા મોક્ષસ્ય, કાર્યત્વાત્, દધિઘટાદિવત્ ।
ઽઅથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતેઽ ઇતિ શ્રુતેર્બ્રહ્મણો વિકૃતાવિકૃતદેશભેદાવગમાદવિકૃતદેશબ્રહ્મપ્રાપ્તિસ્વરૂપાસનાદિવિધિકાર્યા ભવિષ્યતિ ; તથા ચ પ્રાપ્યકર્મતા બ્રહ્મણ ઇત્યત આહ- #ન ચાપ્યત્વેનાપિ#ઇતિ ।
અન્યદન્યેન વિકૃતદેશપરિહાણ્યાવિકૃતદેશં પ્રાપ્યતે ।
તદ્યથોપવેલં જલધિરતિબહલચપલકલ્લોલમાલાપરસ્પરાસ્ફાલનસમુલ્લસત્ફેનપુઞ્જસ્તબકતયા વિકૃતઃ, મધ્યે તુ પ્રશાન્તસકલકલ્લોલોપસર્ગઃ સ્વચ્છઃ સ્થિરતયાવિકૃતઃ, તસ્ય મધ્યમવિકૃતં પૌતિકઃ પોતેન પ્રાપ્નોતિ ।
જીવસ્તુ બ્રહ્મૈવેતિ કિં કેન પ્રાપ્યતામ્? ભેદાશ્રયાત્વાત્પ્રાપ્તેરિત્યર્થઃ ।
અથ જીવો બ્રહ્મણો ભિન્નસ્તથાપિ ન તેન બ્રહ્માપ્યતે, બ્રહ્મણો વિભુત્વેન નિત્યપ્રાપ્તત્વાદિત્યાહ - #સ્વરૂપવ્યતિરિક્તત્વે ઽપિ#ઇતિ ।
સંસ્કારકર્મતામપાકરોતિ- #નાપિ સંસ્કાર્ય#ઇતિ ।
દ્વયી હિ સંસ્કાર્યતા, ગુણાધાનેન વા, યથા બીજપૂરકુસુમસ્ય લાક્ષારસાવસેકઃ ; તેન હિ તત્કુસુમં સંસ્કૃતં લાક્ષારસસવર્ણં ફલં પ્રસૂતે ; દોષાપનયેન વા ; યથા મલિનમાદર્શતલં નિઘૃષ્ટમિષ્ટકાચૂર્ણેનોદ્ભાસિતભાસ્વરત્વં સંસ્કૃતં ભવતિ ।
તત્ર ન તાવદ્બ્રહ્મણિ ગુણાધાનં સંભવતિ ।
ગુણો હિ બ્રહ્મણઃ સ્વભાવો વા ભિન્નો વા ? સ્વભાવશ્ચેત્ કથમાધેયઃ, તસ્ય નિત્યવાત્ ।
ભિન્નત્વે તુ કાર્યત્વેન મોક્ષસ્યાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ ભેદે ધર્મધર્મિભાવઃ, ગવાશ્વવત્ ।
ભેદાભેદશ્ચ વ્યુદસ્તઃ, વિરોધાત્ ।
તદનેનાભિસંધિનોક્તમ્- #અનાધેયાતિશયબ્રહ્મસ્વરૂપત્વાન્મોક્ષસ્ય#ઇતિ ।
દ્વિતીયં પક્ષં પ્રતિક્ષિપતિ- #નાપિ દોષાપનયનેન#ઇતિ ।
અશુદ્ધિઃ સતી દર્પણે નિવર્તતે ; ન તુ બ્રહ્મણિ અસતી નિવર્તનીયા, નિત્યનિવૃત્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે- #સ્વાત્મધર્મ એવ#ઇતિ ।
બ્રહ્મસ્વભાવ એવ મોક્ષો ઽનાદ્યવિદ્યામલાવૃત ઉપાસનાદિક્રિયયાત્મનિ સંસ્ક્રિયમાણે ઽભિવ્યજ્યતે, ન તુ ક્રિયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ- નિત્યશુદ્ધત્વમાત્મનો ઽસિદ્ધમ્, સંસારાવસ્થાયામવિદ્યામલિનત્વાદિતિ ।
શઙ્કાં નિરાકરોતિ- #ન# ।
કુતઃ ? #ક્રિયાશ્રયત્વાનુપપત્તેઃ# ।
નાવિદ્યા બ્રહ્માશ્રયા, કિં તુ જીવે ; સા ત્વનિર્વચનીયેત્યુક્તમ્ ; તેન નિત્યશુદ્ધમેવ બ્રહ્મ ।
અભ્યુપેત્ય ત્વશુદ્ધિં ક્રિયાસંસ્કાર્યત્વં દૂષ્યતે ।
ક્રિયા હિ બ્રહ્મસમવેતા વા બ્રહ્મ સંસ્કુર્યાત્, યથા નિઘર્ષણમિષ્ટકાચૂર્ણસંયોગવિભાગપ્રચયો નિરન્તર આદર્શતલસમવેતઃ ; અન્યસમવેતા વા ।
ન તાવદ્બ્રહ્મધર્મઃ ક્રિયા, તસ્યાઃ સ્વાશ્રયવિકારહેતુત્વેન બ્રહ્મણો નિત્યત્વવ્યાઘાતાત્ ।
અન્યાશ્રયા તુ કથમન્યસ્યોપકરોતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ દર્પણે નિઘૃષ્યમાણે મણિર્વિશુદ્ધો દૃષ્ટઃ ।
#તચ્ચાનિષ્ટમ્#ઇતિ ।
તદા બાધનં પરામૃશતિ ।
અત્ર વ્યભિચારં ચોદયતિ- #નનુ દેહાશ્રયયા#ઇતિ ।
પરિહરતિ- #ન દેહસંહતસ્ય#ઇતિ ।
અનાદ્યનિર્વાચ્યાવિદ્યોપધાનમેવ બ્રહ્મણો જીવ ઇતિ ચ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચાચક્ષતે ।
સ ચ સ્થૂલસૂક્ષ્મશરીરેન્દ્રિયાદિસંહતસ્તત્સંઘાતમધ્યપતિતસ્તદભેદેનાહમિતિપ્રત્યયવિષયીભૂતઃ ; અતઃ શરીરાદિસંસ્કારઃ શરીરાદિધર્મો ઽપ્યાત્મનો ભવતિ, તદભેદાધ્યવસાયાત્ ; યથા અઙ્ગરાગધર્મઃ સુગન્ધિતા કામિનીનાં વ્યપદિશ્યતે ।
તેનાત્રાપિ યદાશ્રિતા ક્રિયા સાંવ્યવહારિકપ્રમાણવિષયીકૃતા તસ્યૈવ સંસ્કારો નાન્યસ્યેતિ ન વ્યભિચારઃ ।
તત્ત્વતસ્તુ ન ક્રિયા ન સંસ્કાર ઇતિ ।
સનિદર્શનં તુ શેષમધ્યાસભાષ્યે એવ કૃતવ્યાખ્યાનમિતિ નેહ વ્યાખ્યાતમ્ ।
#તયોરન્યઃ પિપ્પલમ્#ઇતિ ।
અન્યો જીવાત્મા ।
પિપ્પલં કર્મફલમ્ ।
#અનશ્નન્નન્ય#ઇતિ ।
પરમાત્મા ।
સંહતસ્યૈવ ભોક્તૃત્વમાહ મન્ત્રવર્ણઃ- #આત્મેન્દ્રિય#ઇતિ ।
અનુપહિતશુદ્ધસ્વભાવબ્રહ્મપ્રદર્શનપરૌ મન્ત્રૌ પઠતિ- #એકો દેવ#ઇતિ ।
શુક્રં દીપ્તિમત્ ; અવ્રણં દુઃખરહિતમ્ ; અસ્રાવિરં અવિગલિતમ્, અવિનાશીતિ યાવત્ ।
ઉપસંહરતિ- #તસ્માત્#ઇતિ ।
નનુ મા ભૂન્નિર્વર્ત્યાદિકર્મતાચતુષ્ટયી ; પઞ્ચમી તુ કાચિત્ વિધા ભવિષ્યતિ, યયા મોક્ષસ્ય કર્મતા ઘટિષ્યત ઇત્યત આહ- #અતો ઽન્યત્#ઇતિ ।
એભ્યઃ પ્રકારેભ્યો ન પ્રકારાન્તરમન્યદસ્તિ, યતો મોક્ષસ્ય ક્રિયાનુપ્રવેશો ભવિષ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ચતસૃણાં વિધાનાં મધ્યે ઽન્યતમતયા ક્રિયાફલત્વં વ્યાપ્તમ્ ; સા ચ મોક્ષાદ્વ્યાવર્તમાના વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા મોક્ષસ્ય ક્રિયાફલત્વં વ્યાવર્તયતીતિ ।

તત્કિં મોક્ષે ક્રિયૈવ નાસ્તિ ? તથા ચ તદર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ તદર્થાશ્ચ પ્રવૃત્તયો ઽનર્થકાનીત્યત ઉપસંહારવ્યાજેનાહ- #તસ્માજ્જ્ઞાનમેકમ્#ઇતિ ।
અથ જ્ઞાનં ક્રિયા માનસી કસ્માન્ન વિધિગોચરઃ ? કસ્માચ્ચ તસ્યાઃ ફલં નિર્વર્ત્યાદિષ્વન્યતમં ન મોક્ષઃ ? ઇતિ ચોદયતિ- #નનુ જ્ઞાનમ્#ઇતિ ।
પરિહરતિ- #ન# ।
કુતઃ ? #વૈલક્ષણ્યાત્# ।
અયમર્થઃ-સત્યમ્, જ્ઞાનં માનસી ક્રિયા ; ત્વિયં બ્રહ્મણિ ફલં જનયિતુમર્હતિ, તસ્ય સ્વયંપ્રકાશતયા વિદિક્રિયાકર્મભાવાનુપપત્તેરિત્યુક્તમ્ ।
તદેતસ્મિન્વૈલક્ષણ્યે સ્થિતે એવ વૈલક્ષણ્યાન્તરમાહ- #ક્રિયા હિ નામ સા#ઇતિ ।
#યત્ર#વિષયે #વસ્તુસ્વરૂપનિરપેક્ષૈવ ચોદ્યતે#- યથા દેવતાસંપ્રદાનકહવિર્ગ્રહણે દેવતાવસ્તુસ્વરૂપાનપેક્ષા દેવતાધ્યાનક્રિયા ; યથા વા યોષિતિ અગ્નિવસ્ત્વનપેક્ષાગ્નિબુદ્ધિઃ- #યા સા ક્રિયા હિ નામ#ઇતિ યોજના ।
ન હિ ઽયસ્યૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહીતં સ્યાત્તાં ધ્યાયેદ્વષટ્કરિષ્યન્ઽ ઇત્યસ્માદ્વિધેઃ પ્રાગ્દેવતાધ્યાનં પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રાપ્તં ત્વધીતવેદાન્તસ્ય વિદિતપદતદર્થસંબન્ધસ્યાધિગતશબ્દન્યાયતત્ત્વસ્ય ઽસદેવ સોમ્યેદમ્ઽ ઇત્યાદેઃ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યન્તાત્સંદર્ભાત્ બ્રહ્માત્મભાવજ્ઞાનમ્, શબ્દપ્રમાણસામર્થ્યાત્, ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષસામર્થ્યાદિવ પ્રણિહિતમનસઃ સ્ફીતાલોકમધ્યવર્તિકુમ્ભાનુભવઃ ।
ન હ્યસૌ સ્વસામગ્રીબલલબ્ધજન્મા મનુજેચ્છયાન્યથાકર્તુમકર્તું વા શક્યઃ, દેવતાધ્યાનવત્, યેનાર્થવાનત્ર વિધિઃ સ્યાત્ ।
ન ચોપાસના વાનુભવપર્યન્તતા વાસ્ય વિધેર્ગોચરઃ, તયોરન્વયવ્યતિરેકાવધૃતસામર્થ્યયોઃ સાક્ષાત્કારે વા અનાદ્યવિદ્યાપનયે વા વિધિમન્તરેણ પ્રાપ્તત્વેન પુરુષેચ્છયાન્યથાકર્તુમકર્તું વા અશક્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મજ્ઞાનં માનસી ક્રિયાપિ ન વિધિગોચરઃ ।
પુરુષચિત્તવ્યાપારાધીનાયાસ્તુ ક્રિયાયા વસ્તુસ્વરૂપનિરપેક્ષિતા ક્વચિદવિરોધિની, યથા દેવતાધ્યાનક્રિયાયાઃ ; ન હ્યત્ર વસ્તુસ્વરૂપેણ કશ્ચિદ્વિરોધઃ ; ક્વચિદ્વસ્તુસ્વરૂપવિરોધિની, યથા યોષિત્પુરુષયોરગ્નિબુદ્ધિઃ-ઇત્યેતાવતા ભેદેન નિદર્શનામિથુનદ્વયોપન્યાસઃ ।
#ક્રિયૈવ#ઇત્યેવકારેણ વસ્તુતન્ત્રત્વમપાકરોતિ ।
નનુ ઽઆત્મેત્યેવોપાસીતઽ ઇત્યાદયો વિધયઃ શ્રૂયન્તે ।
ન ચ તે પ્રમત્તગીતાઃ ; તુલ્યં હિ સાંપ્રદાયિકમ્ ; તસ્માદ્વિધેયેનાત્ર ભવિતવ્યમિત્યત આહ- #તદ્વિષયે લિઙ્ગાદય#ઇતિ ।
સત્યં શ્રૂયન્તે લિઙ્ગાદયઃ ; ન ત્વમી વિધિવિષયાઃ, તદ્વિષયત્વે ઽપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
હેયોપાદેયવિષયો હિ વિધિઃ ।
સ એવ ચ હેય ઉપાદેયો વા, યં પુરુષઃ કર્તુમકર્તુમન્યથા વા કર્તું શક્નોતિ ।
તત્રૈવ ચ સમર્થઃ કર્તાધિકૃતો નિયોજ્યો ભવતિ ।
ન ચૈવંભૂતાન્યાત્મશ્રવણમનનોપાસનદર્શનાનીતિ વિષયતદનુષ્ઠાત્રોર્વિધિવ્યાપકયોરભાવાદ્વિધેરભાવ ઇતિ પ્રયુક્તા અપિ લિઙાદયઃ પ્રવર્તનાયામસમર્થા ઉપલ ઇવ ક્ષુરતૈક્ષ્ણ્યં કુણ્ઠમપ્રમાણીભવન્તીતિ ।
#અનિયોજ્યવિષયત્વાત્#ઇતિ ; સમર્થો હિ કર્તાધિકારી નિયોજ્યઃ ; અસામર્થ્યે તુ ન કર્તૃતા ; તતો નાધિકૃતઃ, અતો ન નિયોજ્ય ઇત્યર્થઃ ।
યદિ વિરોધાભાન્ન વિધિવચનાનિ, કિમર્થાનિ તર્હિ વચનાન્યેતાનિ વિધિચ્છાયાનીતિ પૃચ્છતિ- #કિમર્થાનિ#ઇતિ ।
ન ચાનર્થકાનિ યુક્તાનિ, સ્વાધ્યાયવિધ્યધીનગ્રહણત્વાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્- #સ્વાભાવિક#ઇતિ ।
અન્યતઃ પ્રાપ્તા એવ હિ શ્રવણાદયો વિધિસરૂપૈર્વાક્યૈરનૂદ્યન્તે ।
ન ચાનુવાદો ઽપ્યપ્રયોજનઃ, પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વાત્ ।
તથાહિ- તત્તદિષ્ટાનિષ્ટવિષયેપ્સાજિહાસાપહૃતહૃદયતયા બહિર્મુખો ન પ્રત્યગાત્મનિ મનઃ સમાધાતુમર્હતિ ।
આત્મશ્રવણાદિવિધિસરૂપૈસ્તુ વચનૈર્મનસો વિષયસ્રોતઃ ખિલીકૃત્ય પ્રત્યગાત્મસ્રોત ઉદ્ઘાટ્યત ઇતિ પ્રવૃત્તિવિશેષકરતા અનુવાદાનામસ્તીતિ સપ્રયોજનતયા સ્વાધ્યાયવિધ્યધીનગ્રહણત્વમુપપદ્યત ઇતિ ।
યચ્ચ ચોદિતમાત્મજ્ઞાનમનુષ્ઠાનાનઙ્ગત્વાદપુરુષાર્થ ઇતિ તદયુક્તમ્ ; સ્વતો ઽસ્ય પુરુષાર્થત્વે સિદ્ધે યદનુષ્ઠાનાનઙ્ગત્વં તદ્ભૂષણં ન દૂષણમિત્યાહ- #યદપિ#ઇતિ ।
#અનુસંજ્વરેત્#શરીરં તપ્યમાનમનુતપ્યેત ।
સુગમમન્યત્ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- #તસ્માન્ન પ્રતિપત્તિ#ઇતિ ।
પ્રકૃતિસિદ્ધ્યર્થમેકદેશિમતં દૂષયિતુમનુભાષતે- #યદપિ કેચિદાહુઃ#ઇતિ ।
દૂષયતિ- #તન્ન#ઇતિ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્-
કાર્યબોધે યથા ચેષ્ટા લિઙ્ગં હર્ષાદયસ્તથા ।
સિદ્ધબોધેર્ઽથવત્તૈવં શાસ્ત્રત્વં હિતશાસનાત્ ॥
યદિ હિ પદાનાં કાર્યાભિધાને તદર્થસ્વાર્થાભિધાને વા નિયમેન વૃદ્ધવ્યવહારે સામર્થ્યમબધૃતં ભવેત્, ન ભવેદહેયાનુપાદેયભૂતબ્રહ્માત્મતાપરત્વમુપનિષદામ્ ; તત્રાવિદિતસામર્થ્યત્વાત્પદાનાં લોકે, તત્પૂર્વકત્વાચ્ચ વૈદિકાર્થપ્રતીતેઃ ।
અથ તુ ભૂતે ઽપ્યર્થે પદાનાં લોકે શક્યઃ સંગતિગ્રહઃ, તત ઉપનિષદાન્તત્પરત્વં પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયાવગમ્યમાનમપહ્નુત્ય ન કાર્યપરત્વં શક્યં કલ્પયિતુમ્, શ્રુતહાન્યશ્રુતકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્ર તાવદેવમકાર્યેર્ઽથે ન સંગતિગ્રહઃ, યદિ તત્પરઃ પ્રયોગો ન લોકે દૃશ્યેત, તત્પ્રત્યયો વા વ્યુત્પન્નસ્યોન્નેતું ન શક્યેતે ।
ન તાવત્તત્પરઃ પ્રયોગો ન દૃશ્યતે લોકે,
કુતૂહલભયાદિનિવૃત્ત્યર્થાનામકાર્યપરાણાં પદસંદર્ભાણાં પ્રયોગસ્ય લોકે બહુલમુપલબ્ધેઃ ।
તદ્યથા- આખણ્ડલાદિલોકપાલચક્રવાલાધિવસતિઃ સિદ્ધવિદ્યાધરગન્ધર્વાપ્સરઃપરિવારો બ્રહ્મલોકાવતીર્ણમન્દાકિનીપાથઃપ્રવાહપ્રપાતધૌતકલધૌતમયશિલાતલો નન્દનાદિપ્રમદાવનવિહારિમણિમયશકુન્તકમનીયનિનદમનોહરઃ પર્વતરાજઃ સુમેરુરિતિ ; નૈષ ભુજઙ્ગો રજ્જુરિયમિત્યાદિઃ ।
નાપિ ભૂતાર્થબુદ્ધિર્વ્યુત્પન્નપુરુષવર્તિની ન શક્યા સમુન્નેતુમ્, હર્ષાદેરુન્નયનહોતોઃ સંભવાત્ ।
તથા હિ- અવિદિતાર્યજનભાષાર્થો દ્રવિડો નગરગમનોદ્યતો રાજમાર્ગાભ્યર્ણં દેવદત્તમન્દિરમધ્યાસીનઃ પ્રતિપન્નજનકાનન્દનિબન્ધનપુત્રજન્મા વાર્ત્તાહારેણ સહ નગરસ્થદેવદત્તાભ્યાશમાગતઃ પટવાસોપાયનાર્પણપુરઃસરં ઽદિષ્ટ્યા વર્ધસે દેવદત્ત પુત્રસ્તે જાતઃઽ ઇતિ વાર્ત્તાહારવ્યાહારશ્રવણસમનન્તરમુપજાતરોમાઞ્ચકઞ્ચુકં વિકસિતનયનોત્પલમતિસ્મેરમુખમહોત્પલમવલોક્ય દેવદત્તમુત્પન્નપ્રમોદમનુમિમીતે ; પ્રમોદસ્ય ચ પ્રાગભૂતસ્ય તદ્વ્યાહારશ્રવણસમનન્તરં પ્રભવતસ્તદ્ધેતુતામ્ ; ન ચાયમપ્રતિપાદયન્ હર્ષહેતુમર્થં હર્ષાય કલ્પત ઇત્યનેન હર્ષહેતુરર્થ ઉક્ત ઇતિ પ્રતિપદ્યતે ; હર્ષહેત્વન્તરસ્ય ચાપ્રતીતેઃ પુત્રજન્મનશ્ચ તદ્ધેતોરવગમાત્તદેવ વાર્ત્તાહારેણાભ્યધાયીતિ નિશ્ચિનોતિ ।
એવં ભયશોકાદયો ઽપ્યુદાહાર્યાઃ ।
તથા ચ પ્રયોજનવત્તયા ભૂતાર્થાભિધાનસ્ય પ્રેક્ષાવત્પ્રયોગો ઽપ્યુપપન્નઃ ।
એવં ચ બ્રહ્મસ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય પરમપુરુષાર્થહેતુભાવાદનુપદિશતામપિ પુરુષપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી વેદાન્તાનાં પુરુષહિતાનુશાસનાચ્છાસ્ત્રત્વં સિદ્ધં ભવતિ ।

તત્સિદ્ધમેતત્- વિવાદાધ્યાસિતાનિ વચનાનિ ભૂતાર્થવિષયાણિ, ભૂતાર્થવિષયપ્રમાજનકત્વાત્ ; યદ્યદ્વિષયપ્રમાજનકં તત્તદ્વિષયં, યથા રૂપાદિવિષયં ચક્ષુરાદિ ; તથા ચૈતાનિ ; તસ્માત્તથેતિ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તમ્- #તન્ન; ઔપનિષદસ્ય પુરુષસ્યાનન્યશેષત્વાત્#ઇતિ ।
ઉપનિપૂર્વાત્સદેર્વિશરણાર્થાત્ક્વિપ્યુપનિષત્પદં વ્યુત્પાદિતમ્, ઉપનીય અદ્વયં બ્રહ્મ સવાસનામવિદ્યાં હિનસ્તીતિ બ્રહ્મવિદ્યામાહ ; તદ્ધેતુત્વાદ્વેદાન્તા અપ્યુપનિષદઃ ; તતો વિદિતઃ ઔપનિષદઃ પુરુષઃ ।
એતદેવ વિભજતે- #યો ઽસાવુપનિષત્સ્વેવ#ઇતિ ।
અહંપ્રત્યયવિષયાદ્ભિનત્તિ- #અસંસારી#ઇતિ ।
અત એવ ક્રિયારહિતત્વાચ્ચતુર્વિધદ્રવ્યવિલક્ષણઃ ।
અતશ્ચ ચતુર્વિધદ્રવ્યવિલક્ષણો યદન્યશેષઃ ।
અન્યશેષં હિ ભૂતં દ્રવ્યં ચિકીર્ષિતં સદુત્પત્ત્યાદ્યાપ્યં સંભવતિ, યથા ઽયૂપં તક્ષતિઽ ઇત્યાદિ ।
યત્પુનરન્યશેષં ભૂતભાવ્યુપયોગરહિતમ્, યથા ઽસુવર્ણં ભાર્યમ્ઽ, ઽસક્તૂન્ જુહોતિઽ ઇત્યાદિ, ન તસ્યોત્પત્ત્યાદ્યાપ્યતા ।
કસ્માત્પુનરસ્યાનન્યશેષતેત્યત આહ- યતઃ #સ્વપ્રકરણસ્થઃ# ।
ઉપનિષદામનારભ્યાધીતાનાં પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા પુરુષપ્રતિપાદનપરત્વેન પુરુષસ્યૈવ પ્રાધાન્યેનેદં પ્રકરણમ્ ।
ન ચ જુહ્વાદિવદવ્યભિચરિતક્રતુસંબન્ધઃ પુરુષ ઇત્યુપપાદિતમ્ ।
અતઃ સ્વપ્રકરણસ્થઃ સો ઽયં તથાવિધ ઉપનિષદ્ભ્યઃ પ્રતીયમાનો ન નાસ્તીતિ શક્યો વક્તુમિત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
માનાન્તરોગોચરત્વેનાગૃહીતસંગતિતયા અપદાર્થસ્ય બ્રહ્મણો વાક્યાર્થત્વાનુપપત્તેઃ કથમુપનિષદર્થતેત્યત આહ- #સ એષ નેતિ નેત્યાત્મેત્યાત્મશબ્દાત્# ।
યદ્યપિ ગવાદિવન્માનાન્તરગોચરત્વમાત્મનો નાસ્તિ, તથાપિ પ્રકાશાત્મન એવ સતસ્તત્તદુપાધિપરિહાણ્યા શક્યં વાક્યાર્થત્વેન નિરૂપણમ્, હાટકસ્યેવ કટકકુણ્ડલાદિપરિહાણ્યા ।
ન હિ પ્રકાશઃ સ્વસંવેદનો ન ભાસતે ; નાપિ તદવચ્છેદકઃ કાર્યકરણસંઘાતઃ ।
તેન ઽસ એન નેતિ નેત્યાત્માઽ ઇતિ તત્તદવચ્છેદપરિહાણ્યા બૃહત્ત્વાદાપનાચ્ચ સ્વયંપ્રકાશઃ શક્યો વાક્યાત્ બ્રહ્મેતિ ચાત્મેતિ ચ નિરૂપયિતુમિત્યર્થઃ ।
અથોપાધિનિરાસવદુપહિતમપ્યાત્મરૂપં કસ્માન્ન નિરસ્યત ઇત્યત આહ- #આત્મનશ્ચ પ્રત્યાખ્યાતુમશક્યત્વાત્# ।
પ્રકાશો હિ સર્વસ્યાત્મા તદધિષ્ઠાનત્વાચ્ચ પ્રપઞ્ચવિભ્રમસ્ય ।
ન ચાધિષ્ઠાનાભાવે વિભ્રમો ભવિતુમર્હતિ ; ન હિ જાતુ રજ્જ્વભાવે રજ્જ્વાં ભુજઙ્ગ ઇતિ વા ધારેતિ વા વિભ્રમો દૃષ્ટપૂર્વઃ ।
અપિ ચાત્માનઃ પ્રકાશસ્ય ભાસા પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રભા ।
તથા ચ શ્રુતિઃ ઽતમેવ ભાન્તમનુ ભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ ઇતિ ।
ન ચાત્મનઃ પ્રકાશસ્ય પ્રત્યાખ્યાને પ્રપઞ્ચપ્રથા યુક્તા ।
તસ્માદાત્મનઃ પ્રત્યાખ્યાનાયોગાદ્વેદાન્તેભ્યઃ પ્રમાણાન્તરાગોચરસર્વોપાધિરહિતબ્રહ્મસ્વરૂપાવગતિસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
ઉપનિષત્સ્વેવાવગત ઇત્યવધારણમમૃષ્યમાણ આક્ષિપતિ- #નન્વાત્મા#ઇતિ ।
સર્વજનીનાહંપ્રત્યયવિષયો હ્યાત્મા કર્તા ભોક્તા ચ સંસારી, તત્રૈવ ચ લૌકિકપરીક્ષકાણામાત્મપદપ્રયોગાત્ ।
ય એવ લૌકિકાઃ શબ્દાઃ, તે એવ વૈદિકાઃ,
તે એવ ચ તેષામર્થા ઇત્યૌપનિષદમપ્યાત્મપદં તત્રૈવ પ્રવર્તિતુમર્હતિ, નાર્થાન્તરે તદ્વિપરીતે ઇત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે- #ન#અહંપ્રત્યયવિષય ઔપનિષદઃ પુરુષઃ ।
કુતઃ ? #તત્સાક્ષિત્વેન#-અહંપ્રત્યયવિષયો યઃ કર્તા કાર્યકરણસંઘાતોપહિતો જીવાત્મા-તત્ સાક્ષિત્વેન, પરમાત્મનો ઽહંપ્રત્યયવિષયત્વસ્ય #પ્રત્યુક્તત્વાત્# ।
એતદુક્તં ભવતિ- યદ્યપિ ઽઅનેન જીવેનાત્મનાઽ ઇતિ જીવપરમાત્મનોઃ પારમાર્થિકમૈક્યમ્, તથાપિ તસ્યોપહિતં રૂપં જીવઃ ; શુદ્ધં તુ રૂપં તસ્ય સાક્ષિ ; તચ્ચ માનાન્તરાનધિગતમુપનિષદ્ગોચર ઇતિ ।
એતદેવ પ્રપઞ્ચયતિ- #ન હ્યહંપ્રત્યયવિષય#ઇતિ ।
#વિધિશેષત્વં વા નેતું#ન શક્યઃ ।
કુતઃ ? #આત્મત્વાદેવ# ।
ન હ્યાત્મા અન્યાર્થઃ, અન્યત્તુ સર્વમાત્માર્થમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ ઽન વા અરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ આત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિઽ ઇતિ ।
અપિ ચાતઃ સર્વેષામાત્મત્વાદેવ ન હેયો નાપ્યુપાદેયઃ ।
સર્વસ્ય હિ પ્રપઞ્ચજાતસ્ય બ્રહ્મૈવ તત્ત્વમાત્મા ; ન ચ સ્વભાવો હેયઃ, અશક્યહાનત્વાત્ ; ન ચોપાદેયઃ, ઉપાત્તત્વાત્ ।
તસ્માદ્ધેયોપાદેયવિષયૌ વિધિનિષેધૌ ન તદ્વિપરીતમાત્મતત્ત્વં વિષયીકુરુત ઇતિ સર્વસ્ય પ્રપઞ્ચજાતસ્યાત્મૈવ તત્ત્વમિતિ ।
એતદુપપાદયતિ- #સર્વં હિ વિનશ્યદ્વિકારજાતં પુરુષાન્તં વિનશ્યતિ# ।
અયમર્થઃ- પુરુષો હિ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણતદવિરુદ્ધન્યાયવ્યવસ્થાપિતત્વાત્પરમાર્થસન્ ; પ્રપઞ્ચસ્ત્વનાદ્યવિદ્યોપદર્શિતો ઽપરમાર્થસન્ ।
યશ્ચ પરમાર્થાસન્ અસૌ પ્રકૃતિઃ રજ્જુતત્ત્વમિવ સર્વવિભ્રમસ્ય વિકારસ્ય ।
અત એવાસ્યાનિર્વાચ્યત્વેનાદૃઢસ્વભાવસ્ય વિનાશઃ ।
પુરુષસ્તુ પરમાર્થસન્ ; નાસૌ કારણસહસ્રેણાપ્યસન્ શક્યઃ કર્તુમ્ ।
ન હિ સહસ્રમપિ શિલ્પિનો ઘટં પટયિતુમીશત ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદવિનાશિપુરુષાન્તો વિકારવિનાશઃ શુક્તિરજ્જુતત્ત્વાન્ત ઇવ રજતભુજઙ્ગવિનાશઃ ।
પુરુષ એવ હિ સર્વસ્ય પ્રપઞ્ચવિકારજાતસ્ય તત્ત્વમ્ ।
ન ચ પુરુષસ્યાસ્તિ વિનાશો યતો ઽનન્તઃ ।
વિનાશઃ સ્યાદિત્યત આહ- #પુરુષો હિ વિનાશહેત્વભાવાત્#ઇતિ ।
ન હિ કારણાનિ સહસ્રમપ્યન્યદન્યથયિતુમીશત ઇત્યુક્તમ્ ।
અથ મા ભૂત્સ્વરૂપેણ પુરુષો હેય ઉપાદેયો વા ; તદીયસ્તુ કશ્ચિદ્ધર્મો હાસ્યતે, કશ્ચિચ્ચોપાદાસ્યત ઇત્યત આહ- #વિક્રિયાહેત્વભાવાચ્ચ કૂટસ્થનિત્યઃ# ।
ત્રિવિધો ઽપિ ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામલક્ષણો વિકારો નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચાત્મનઃ પરમાર્થસતો ધર્મો ઽપિ પરમાર્થસન્નિતિ ન તસ્યાત્મવદન્યથાત્વં કારણૈઃ શક્યં કર્તુમ્ ।
ન ચ ધર્માન્યથાત્વાદન્યો વિકારઃ ।
તદિદમુક્તમ્- #વિક્રિયાહોત્વભાવાત્#ઇતિ ।
સુગમમન્યત્ ।
યત્પુનરેકદેશિના શાસ્ત્રવિદ્વચનં સાક્ષિત્વેનાનુક્રાન્તં તદન્યથોપપાદયતિ- #યદપિ શાસ્ત્રતાત્પર્યવિદામનુક્રમાણમ્#ઇતિ ।
ઽદૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ પ્રયોજનવદર્થાવબોધનમ્ઽ ઇતિ વક્તવ્યે, ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રકૃતત્વાદ્ધર્મસ્ય ચ કર્મત્વાત્ ઽકર્માવબોધનમ્ઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
ન તુ સિદ્ધરૂપબ્રહ્માવબોધનવ્યાપારં વેદસ્ય વારયતિ ।
ન હિ સોમશર્મણિ પ્રકૃતે તદ્ગુણાભિધાનં પરિસંચષ્ટે વિષ્ણુશર્મણો ગુણવત્તામ્ ।
વિધિશાસ્ત્રં વિધીયમાનકર્મવિષયમ્ ; પ્રતિષેધશાસ્ત્રં ચ પ્રતિષિધ્યમાનકર્મવિષયમિત્યુભયમપિ કર્માવબોધનપરમ્ ।
અપિ ચ ઽઆમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાત્ઽ ઇતિ શાસ્ત્રકૃદ્વચનમ્ ।
તત્રાર્થગ્રહણં યદ્યભિધેયવાચિ તતો ભૂતાર્થાનાં દ્રવ્યગુણકર્મણામાનર્થક્યમનભિધેયત્વં પ્રસજ્યેત ; ન હિ તે ક્રિયાર્થા ઇત્યત આહ- #અપિ ચામ્નાયસ્ય#ઇતિ ।
યદ્યુચ્યેત- ન હિ ક્રિયાર્થત્વં ક્રિયાભિધેયત્વમ્, અપિ તુ ક્રિયાપ્રયોજનત્વમ્ ; દ્રવ્યગુણશબ્દાનાં ચ ક્રિયાર્થત્વેનૈવ ભૂતદ્રવ્યગુણાભિધાનમ્, ન સ્વનિષ્ઠતયા ।
યથાહુઃ શાસ્ત્રવિદઃ ઽચોદના હિ ભૂતં ભવન્તમ્ઽ ઇત્યાદિ ।

એતદુક્તં ભવતિ, કાર્યમર્થમવગમયન્તી ચોદના તદર્થં ભૂતાદિકમપ્યર્થં ગમયતીતિ-તત્રાહ- #પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવ્યતિરેકેણ ભૂતં ચેત્#ઇતિ ।
અયમભિસંધિઃ-ન તાવત્કાર્યાર્થા એવ સ્વાર્થે પદાનાં સંગતિગ્રહો નાન્યાર્થ ઇત્યુપપાદિતં ભૂતે ઽપ્યર્થે વ્યુત્પત્તિં દર્શયદ્ભિઃ ।
નાપિ સ્વાર્થમાત્રપરતૈવ પદાનામ્ ।
તથા સતિ ન વાક્યાર્થપ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
ન હિ પ્રત્યેકં સ્વપ્રધાનતયા ગુણપ્રધાનભાવરહિતાનામેકવાક્યતા દૃષ્ટા ।
તસ્માત્પદાનાં સ્વાર્થમભિદધતામેકપ્રયોજનવત્પદાર્થપરતયૈકવાક્યતા ।
તથા ચ તત્તદર્થાન્તરવિશિષ્ટૈકવાક્યાર્થપ્રત્યય ઉપપન્નો ભવતિ ।
યથાહુઃ શાસ્ત્રવિદઃ-
સાક્ષાદ્યદ્યપિ કુર્વન્તિ પદાર્થપ્રતિપાદનમ્ ।
વર્ણાસ્તથાપિ નૈતસ્મિન્પર્યવસ્યન્તિ નિષ્ફલે ॥
વાક્યાર્થમિતયે તેષાં પ્રવૃત્તૌ નાન્તરીયકમ્ ।
પાકે જ્વાલેવ કાષ્ઠાનાં પદાર્થપ્રતિપાદનમ્ ॥
ઇતિ ।
તથા ચાર્થાન્તરસંસર્ગપરતામાત્રેણ વાક્યાર્થપ્રત્યયોપપત્તૌ ન કાર્યસંસર્ગપરત્વનિયમઃ પદાનામ્ ।
એવં ચ સતિ કૂટસ્થનિત્યબ્રહ્મરૂપપરત્વે ઽપ્યદોષ ઇતિ ।
ભવ્યં કાર્યમ્ ।
નનુ યદ્ભવ્યાર્થં ભૂતમુપદિશ્યતે ન તદ્ભૂતમ્, ભવ્યસંસર્ગિણા રૂપેણ તસ્યાપિ ભવ્યત્વાદિત્યત આહ- #ન હિ ભૂતમુપદિશ્યમાનમ્#ઇતિ ।
ન તાદાત્મ્યલક્ષણઃ સંસર્ગઃ ; કિં તુ કાર્યેણ સહ પ્રયોજનપ્રયોદનિલક્ષણો ઽન્વયઃ ।
તદ્વિષયેણ તુ ભાવાર્થેન ભૂતાર્થાનાં ક્રિયાત્મત્વમિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે- #અક્રિયાત્વે ઽપિ#ઇતિ ।
એવં ચાક્રિયાર્થકૂટસ્થનિત્યબ્રહ્મોપદેશાનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ- #નૈષ દોષઃ ; ક્રિયાર્થત્વે ઽપિ#ઇતિ ।
ન હિ ક્રિયાર્થં ભૂતમુપદિશ્યમાનમભૂતં ભવતિ, અપિ તુ ક્રિયાનિવર્તનયોગ્યં ભૂતમેવ તત્ ।
તથા ચ ભૂતેર્ઽથે ઽવધૃતશક્તયઃ શબ્દાઃ ક્વચિત્સ્વનિષ્ઠભૂતવિષયા દૃશ્યમાના મૃત્વા શીર્ત્વા વા ન કથઞ્ચિત્ક્રિયાનિષ્ઠતાં ગમયિતુમુચિતાઃ ।
ન હ્યુપહિતં શતશો દૃષ્ટમપ્યનુપહિતં ક્વચિદ્દૃષ્ટમદૃષ્ટં ભવતિ ।
તથા ચ વર્તમાનાપદેશા અસ્તિક્રિયોપહિતા અકાર્યાર્થા અપ્યટવીવર્ણકાદયો લોકે બહુલમુપલભ્યન્તે ।
એવં ક્રિયાનિષ્ઠા અપિ સંબન્ધમાત્રપર્યવસાયિનઃ ; યથા"કસ્યૈવ પુરુષઃ"ઇતિ પ્રશ્ને ઉત્તરં"રાજ્ઞઃ"ઇતિ ।
તથા પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રનિષ્ઠાઃ ; યથા"કીદૃશાસ્તરવઃ"ઇતિ પ્રશ્ને ઉત્તરં"ફલિનઃ"ઇતિ ।
ન હિ પૃચ્છતા પુરુષસ્ય વા તરૂણાં વાસ્તિત્વનાસ્તિત્વે પ્રતિપિત્સિતે ; કિં તુ પુરુષસ્ય સ્વામિભેદસ્તરૂણાં ચ પ્રકારભેદઃ ।
પ્રષ્ટુરપેક્ષિતં ચાચક્ષાણઃ સ્વામિભેદમેવ પ્રકારભેદમેવ ચ પ્રતિવ્યક્તિ, ન પુનરસ્તિત્વમ્, તસ્ય તેનાપ્રતિપિત્સિતત્વાત્ ।
ઉપપાદિતા ચ ભૂતે ઽપ્યર્થે વ્યુત્પત્તિઃ પ્રયોજનવતિ પદાનામ્ ।
ચોદયતિ- #યદિ નામોપદિષ્ટં#ભૂતઙ્ #કિં તવ,#ઉપદેષ્ટુઃ શ્રોતુર્વા પ્રયોજનં #સ્યાત્#? તસ્માદ્ભૂતમપિ પ્રયોજનવદેવોપદેષ્ટવ્યં નાપ્રયોજનમ્ ; અપ્રયોજનં ચ બ્રહ્મ, તસ્યોદાસીનસ્ય સર્વક્રિયારહિતત્વેનાનુપકારકત્વાત્ ઇતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ- #ઉચ્યત#ઇતિ ।
#અનવગતાત્મવસ્તૂપદેશશ્ચ તથૈવ#પ્રયોજનવાનેવ #ભવિતુમર્હતિ# ।
અપ્યર્થશ્ચકારઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ બ્રહ્મોદાસીનમ્, તથાપિ તદ્વિષયં શાબ્દજ્ઞાનમવગતિપર્યન્તં વિદ્યા સ્વવિરોધિનીં સંસારમૂલનિદાનમવિદ્યામુચ્છિન્દત્પ્રયોજનવદિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ યે ઽપિ કાર્યપરત્વં સર્વેષાં પદાનામાસ્થિષત, તૈરપિ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ, ઽન સુરા પાતવ્યાઽ ઇત્યાદીનાં ન કાર્યપરતા શક્યા આસ્થાતુમ્ ।
કૃત્યુપહિતમર્યાદં હિ કાર્યં કૃત્યા વ્યાપ્તં તન્નિવૃત્તૌ નિવર્તતે, શિંશપાત્વમિવ વૃક્ષત્વનિવૃત્તૌ ।
કૃતિર્હિ પુરુષપ્રયત્નઃ ; સ ચ વિષયાધીનનિરૂપણઃ ।
વિષયશ્ચાસ્ય સાધ્યસ્વભાવતયા ભાવાર્થ એવ પૂર્વાપરીભૂતો ઽન્યોત્પાદાનુકૂલો ભવિતુમર્હતિ, ન દ્રવ્યગુણૌ ।
સાક્ષાત્કૃતિવ્યાપ્યો હિ કૃતેર્વિષયઃ ; ન ચ દ્રવ્યગુણયોઃ સિદ્ધયોરસ્તિ કૃતિવ્યાપ્યતા ।
અત એવ શાસ્ત્રકૃદ્વચઃ- ઽભાવાર્થાઃ કર્મશબ્દાસ્તેભ્યઃ ક્રિયા પ્રતીયેતઽ ઇતિ ।
દ્રવ્યગુણશબ્દાનાં નૈમિત્તિકાવસ્થાયાં કાર્યાવમર્શે ઽપિ, ભાવસ્ય સ્વતઃ દ્રવ્યગુણશબ્દાનાં તુ ભાવયોગાત્કાર્યાવમર્શ ઇતિ ભાવાર્થેભ્ય એવાપૂર્વાવગતિઃ, ન દ્રવ્યગુણશબ્દેભ્ય ઇતિ ।
ન ચ ઽદધ્ના જુહોતિઽ, ઽસંતતમાઘારયતિઽ ઇત્યાદિષુ દધ્યાદીનાં કાર્યવિષયતા ; તત્રાપિ હિ હોમઘારભાવાર્થવિષયમેવ કાર્યમ્ ।
ન ચૈતાવતા ઽસોમેન યજેતઽ ઇતિવત્ દધિસાંતત્યાદિવિશિષ્ટહોમાઘારવિધાનાત્, ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ, ઽઆઘારમાઘારયતિઽ ઇતિ તદનુવાદઃ ।
યદ્યપ્યત્રાપિ ભાવાર્થવિષયમેવ કાર્યમ્, તથાપિ ભાવાર્થાનુબન્ધતયા દ્રવ્યગુણાવવિષયાવપિ વિધીયેતે ।
ભાવાર્થો હિ કારકવ્યાપારમાત્રતયાવિશિષ્ટઃ કારકવિશેષેણ દ્રવ્યાદિના વિશેષ્યત ઇતિ દ્રવ્યાદિસ્તદનુબન્ધઃ ।
તથા ચ ભાવાર્થે વિધીયમાને સ એવ સાનુબન્ધો વિધીયત ઇતિ દ્રવ્યગુણાવવિષયાવપિ તદનુબન્ધતયા વિહિતૌ ભવતઃ ।
એવં ચ ભાવાર્થપ્રણાલિકયા દ્રવ્યાદિસંક્રાન્તો વિધિર્ગૌરવાદ્બિભ્યત્સ્વવિષયસ્ય ચાન્યતઃ પ્રાપ્તતયા તદનુવાદેન તદનુબન્ધીભૂતદ્રવ્યાદિપરો ભવતીતિ સર્વત્ર ભાવાર્થવિષય એવ વિધિઃ ।
એતેન ઽયદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ભવતિઽ ઇત્યત્ર સંબન્ધવિષયો વિધિરિતિ પરાસ્તમ્ ।
નનુ ન ભવત્યર્થો વિધેયઃ ; સિદ્ધે ભવિતરિ લબ્ધરૂપસ્ય ભવનં પ્રત્યકર્તૃત્વાત્ ; ન ખલુ ગગનં ભવતિ ; નાપ્યસિદ્ધે, અસિદ્ધસ્યાનિયોજ્યત્વાત્, ગગનકુસુમવત્ ; તસ્માદ્ભવનેન પ્રયોજ્યવ્યાપારેણાક્ષિપ્તઃ પ્રયોજકસ્ય ભાવયિતુર્વ્યાપારો વિધેયઃ ; સ ચ વ્યાપારો ભાવના, કૃતિઃ, પ્રયત્ન ઇતિ ; નિર્વિષયશ્ચાસાવશક્યપ્રતિપત્તિઃ ; અતો વિષયાપેક્ષાયામાગ્નેયશબ્દોપસ્થાપિતો દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધ એવાસ્ય વિષયઃ ।
નનુ વ્યાપારવિષયઃ પુરુષપ્રયત્નઃ કથમવ્યાપારરૂપં સંબન્ધં ગોચરયેત્ ? ન હિ ઽઘટં કુરુઽ ઇત્યત્રાપિ સાક્ષાન્નામાર્થં ઘટં પુરુષપ્રયત્નો ગોચરયતિ ; અપિ તુ દણ્ડાદિ હસ્તાદિના વ્યાપારયતિ ।
તસ્માદ્ઘટાર્થાં કૃતિં વ્યાપારવિષયામેવ પ્રતિપદ્યતે, ન તુ સ્વરૂપતો ઘટવિષયામ્ ।
ઉદ્દેશ્યતયા ત્વસ્યામસ્તિ ઘટો ન તુ વિષયતયા ।
વિષયતયા તુ હસ્તાદિવ્યાપાર એવ ।
અત એવ ઽઆગ્નેયઃઽ ઇત્યત્રાપિ દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધાક્ષિપ્તો યજિરેવ કાર્યવિષયો વિધેયઃ ।
કિમુક્તં ભવતિ"આગ્નેયો ભવતિ"ઇતિ ? આગ્નેયેન યાગેન ભાવયેદિતિ ।
અત એવ ઽય એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસ્યાં યજતેઽ, ઽય એવં વિદ્વાનમાવાસ્યાં યજતેઽ ઇત્યનુવાદો ભવતિ ઽયદાગ્નેયઃઽ ઇત્યાદિવિહિતસ્ય યાગષટ્કસ્ય ।
અત એવ ચ વિહિતાનૂદિતસ્ય તસ્યૈવ ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યાધિકારસંબન્ધઃ ।
તસ્માત્સર્વત્ર કૃતિપ્રણાલિકયા ભાવાર્થવિષય એવ વિધિરિત્યેકાન્તઃ ।
તથા ચ ઽન હન્યાત્ઽ, ઽન પિબેત્ઽ ઇત્યાદિષુ યદિ કાર્યમભ્યુપેયેત, તતસ્તદ્વ્યાપિકા કૃતિરભ્યુપેતવ્યા, તદ્વ્યાપકશ્ચ ભાવાર્થો વિષયઃ ।
એવં ચ પ્રજાપતિવ્રતન્યાયેન પર્યુદાસવૃત્ત્યાહનનાપાનસંકલ્પલક્ષણયા તદ્વિષયો વિધિઃ સ્યાત્ ।

તથા ચ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો દત્તજલાઞ્જલિઃ પ્રસજ્યેત ।
ન ચ સતિ સંભવે લક્ષણા ન્યાય્યા ।
ઽનેક્ષેતોદ્યન્તમ્ઽ ઇત્યાદૌ તુ ઽતસ્ય વ્રતમ્ઽ ઇત્યધિકારાત્પ્રસજ્યપ્રતિષેધાસંભવેન પર્યુદાસવૃત્ત્યાનીક્ષણસંકલ્પલક્ષણા યુક્તા ।
તસ્માત્ ઽન હન્યાત્ઽ, ઽન પિબેત્ઽ ઇત્યાદિષુ પ્રસજ્યપ્રતિષેધેષુ ભાવાર્થાભાવાત્તદ્વ્યાપ્તાયાઃ કૃતેરભાવઃ ; તદભાવે ચ તદ્વ્યાપ્તસ્ય કાર્યસ્યાભાવ ઇતિ ન કાર્યપરત્વનિયમઃ સર્વત્ર વાક્યે ઇત્યાહ- #બ્રહ્મણો ન હન્તવ્ય ઇત્યેવમાદ્યા#ઇતિ ।
નનુ કસ્માન્નિવૃત્તિરેવ કાર્યં ન ભવતિ, તત્સાધનં વેત્યત આહ- #ન ચ સા ક્રિયા#ઇતિ ।
ક્રિયાશબ્દઃ કાર્યવચનઃ ।
એતદેવ વિભજતે- #અક્રિયાર્થાનામ્#ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
વિધિવિભક્તિશ્રવણાત્કાર્યં તાવદત્ર પ્રતીયતે ; તચ્ચ ન ભાવાર્થમન્તરેણ ; ન ચ રાગતઃ પ્રવૃત્તસ્ય હનનપાનાદાવકસ્માદૌદાસીન્યમુપપદ્યતે વિના વિધારકપ્રયત્નમ્ ; તસ્માત્સ એવ પ્રવૃત્ત્યુન્મુખાનાં મનોવાગ્દેહાનાં વિધારકઃ પ્રયત્નો નિષેધવિધિગોચરઃ ક્રિયેતિ નાક્રિયાપરમસ્તિ વાક્યં કિઞ્ચિદપીતિ આહ- #ન ચ હનનક્રિયાનિવૃત્ત્યૌદાસીન્યવ્યતિરેકેણ નઞઃ શક્યમપ્રાપ્તક્રિયાર્થત્વં કલ્પયિતુમ્# ।
કેન હેતુના ન શક્યમિત્યત આહ- #સ્વભાવપ્રાપ્તહન્ત્યર્થાનુરાગેણ#નઞઃ ।
અયમર્થઃ- હનનપાનપરો હિ વિધિપ્રત્યયઃ પ્રતીયમાનસ્તે એવ વિધત્તે ઇત્યુત્સર્ગઃ ।
ન ચૈતે શક્યે વિધાતુમ્, રાગતઃ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન ચાત્ર નઞઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો વિધેયઃ. તસ્યાપ્યૌદાસીન્યરૂપસ્ય સિદ્ધતયા પ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન ચ વિધારકઃ પ્રયત્નઃ, તસ્યાશ્રુતત્વેન લક્ષ્યમાણત્વાત્, સતિ સંભવે ચ લક્ષણાયા અન્યાય્યત્વાત્, વિધિવિભક્તેશ્ચ રાગતઃ પ્રાપ્તપ્રવૃત્ત્યનુવાદકત્વેન વિધિવિષયત્વાયોગાત્ ।
તસ્માદ્યત્પિબેદ્ધન્યાદ્વેત્યનૂદ્ય તન્નેતિ નિષિધ્યતે, તદભાવો જ્ઞાપ્યતે ; ન તુ નઞર્થો વિધીયતે ।
અભાવશ્ચ સ્વવિરોધિભાવનિરૂપણતયા ભાવચ્છાયાનુપાતીતિ સિદ્ધે સિદ્ધવત્, સાધ્યે ચ સાધ્યવદ્ભાસત ઇતિ સાધ્યવિષયો નઞર્થઃ સાધ્યવદ્ભાસત ઇતિ નઞર્થઃ કાર્ય ઇતિ ભ્રમઃ ।
તદિદમાહ- #નઞશ્ચૈષ સ્વભાવ#ઇતિ ।
નનુ બોધયતુ સ્વસંબન્ધિનો ઽભાવં નઞ્ ; પ્રવૃત્ત્યુન્મુખાનાં તુ મનોવાગ્દેહાનાં કુતો ઽકસ્માન્નિવૃત્તિરિત્યત આહ- #અભાવબુદ્ધિશ્ચૌદાસીન્ય#પરિપાલન #કારણમ્# ।
અયમભિપ્રાયઃ- ઽજ્વરિતઃ પથ્યમશ્નીયાત્ઽ, ઽન સર્પાયાઙ્ગુલિં દદ્યાત્ઽ
ઇત્યાદિવચનશ્રવણસમનન્તરં પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય પથ્યાશને પ્રવૃત્તિં ભુજઙ્ગાઙ્ગુલિદાનોન્મુખસ્ય ચ તતો નિવૃત્તિમુપલભ્ય બાલો વ્યુત્પિત્સુઃ પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતૂ ઇચ્છાદ્વેષાવનુમિમીતે ।
તથા હિ- ઇચ્છાદ્વેષહેતુકે વૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી, સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિત્વાત્, મદીયસ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવત્ ।
કર્તવ્યતૈકાર્થસમવેતેષ્ટાનિષ્ટસાધનભાવાવગમપૂર્વકૌ ચાસ્યેચ્છાદ્વેષૌ, પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુભૂતેચ્છાદ્વેષત્વાત્, મત્પ્રવૃત્તિહેતુભૂતેચ્છાદ્વેષવત્ ।
ન જાતુ મમ શબ્દતદ્વ્યાપારપુરુષાશયત્રૈકાલ્યાનવિચ્છન્નભાવનાપૂર્વપ્રત્યયપૂર્વાવિચ્છાદ્વેષાવભૂતામ્ ; અપિ તુ ભૂયો ભૂયઃ સ્વગતમાલોચયત ઉક્તકારણપૂર્વાવેવ પ્રત્યવભાસેતે ।
તસ્માદ્વૃદ્ધસ્ય સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ઇચ્છાદ્વેષભેદૌ ચ કર્તવ્યતૈકાર્થસમવેતેષ્ટાનિષ્ટસાધનભાવાવગમપૂર્વાવિત્યાનુપૂર્વ્યા સિદ્ધઃ કાર્યકારણાભાવ ઇતીષ્ટાનિષ્ટસાધનતાવગમાત્પ્રયોજ્યવૃદ્ધપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
સ ચાવગમઃ પ્રાગભૂતઃ શબ્દશ્રવણાનન્તરમુપજાયમાનઃ શબ્દશ્રવણહેતુક ઇતિ પ્રવર્તકેષુ વાક્યેષુ ઽયજેતઽ ઇત્યાદિષુ શબ્દ એવ કર્તવ્યમિષ્ટસાધનં વ્યાપારમવગમયંસ્તસ્યેષ્ટસાધનતાં કર્તવ્યતાં ચાવગમયતિ ; અનન્યલભ્યત્વાદુભયોઃ, અનન્ત્યલભ્યસ્ય ચ શબ્દાર્થત્વાત્ ।
યત્ર તુ કર્તવ્યતાન્યત એવ લભ્યતે, યથા ઽહન્યાત્ઽ, ઽન પિબેત્ઽ ઇત્યાદિષુ, હનનપાનપ્રવૃત્ત્યો રાગતઃ પ્રતિલમ્ભાત્, તત્ર તદનુવાદેન નઞ્સમભિવ્યાહૃતા લિઙાદિવિભક્તિરન્યતો ઽપ્રાપ્તમનયોરનર્થહેતુભાવમાત્રમવગમયતિ ।
પ્રત્યક્ષં હિ તયોરિષ્ટસાધનભાવો ઽવગમ્યતે, અન્યથા રાગવિષયત્વાયોગાત્ ।
તસ્માદ્રાગાદિપ્રાપ્તકર્તવ્યતાનુવાદેનાનર્થસાધનતાપ્રજ્ઞાપનપરમ્ ઽન હન્યાત્ઽ, ઽન પિબેત્ઽ ઇત્યાદિવાક્યમ્, ન તુ કર્તવ્યતાપરમિતિ સુષ્ઠૂક્તમકાર્યનિષ્ઠત્વં નિષેધાનામ્ ।
નિષેધ્યાનાં ચાનર્થસાધનતાબુદ્ધિરેવ નિષેધ્યાભાવબુદ્ધિઃ ।
તયા ખલ્વયં ચેતન આપાતતો રમણીયતાં પશ્યન્નપ્યાયતિમાલોચ્ય પ્રવૃત્ત્યભાવં નિવૃત્તિમવબુધ્ય નિવર્તતે ।
ઔદાસીન્યમાત્મનો ઽવસ્થાપયતીતિ યાવત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અભાવબુદ્ધિશ્ચેદૌદાસીન્યસ્થાપનાકારણમ્, યાવદૌદાસીન્યમનુવર્તેત ; ન ચાનુવર્તતે ; ન હ્યુદાસીનો ઽપિ વિષયાન્તરવ્યાસક્તચિત્તસ્તદભાવબુદ્ધિમાન્ ; ન ચાવસ્થાપકકારણાભાવે કાર્યાવસ્થાનં દૃષ્ટમ્ ; ન હિ સ્તમ્ભાવપાતે પ્રાસાદો ઽવતિષ્ઠતે ।
અત આહ- #સા ચ દગ્ધેન્ધનાગ્નિવત્સ્વયમેવોપશામ્યતિ# ।
તાવદેવ ખલ્વયં પ્રવૃત્ત્યુન્મુખો ન યાવદસ્યાનર્થહેતુભાવમધિગચ્છતિ ।
અનર્થહેતુત્વાધિગમો ઽસ્ય સમૂલોદ્ધારં પ્રવૃત્તિમુદ્ધૃત્ય દગ્ધેન્ધનાગ્નિવત્સ્વયમેવોપશામ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યથા પ્રાસાદાવસ્થાનકારણં સ્તમ્ભો નૈવમૌદાસીન્યાવસ્થાનકારણમભાવબુદ્ધિઃ ; અપિ ત્વાગન્તુકાદ્વિનાશહેતોસ્ત્રાણેનાવસ્થાનકારણમ્, યથા કમઠપૃષ્ઠનિષ્ઠુરઃ કવચઃ શાસ્ત્રપ્રહારત્રાણેન રાજન્યજીવાવસ્થાનહેતુઃ ।
ન ચ કવચાપગમે ચ અસતિ ચ શસ્ત્રપ્રહારે, રાજન્યજીવનાશ ઇતિ ।
ઉપસંહરતિ- #તસ્માત્પ્રસક્તક્રિયાનિવૃત્ત્યૌદાસીન્યમેવ#ઇતિ ।
ઔદાસીન્યમજાનતો ઽપ્યસ્તીતિ પ્રસક્તક્રિયાનિવૃત્ત્યોપલક્ષ્ય વિશિનષ્ટિ ।
તત્કિમક્રિયાર્થત્વેનાનર્થક્યમાશઙ્ક્ય ક્રિયાર્થત્વોપવર્ણનં જૈમિનીયમસમઞ્જસમેવેત્યુપસંહારવ્યાજેન પરિહરતિ- #તસ્માત્પુરુષાર્થ#ઇતિ ।
પુરુષાર્થાનુપયોગ્યુપાખ્યાનાદિવિષયાવક્રિયાર્થતયા ક્રિયાર્થતયા ચ પૂર્વોત્તરપક્ષૌ ; ન તૂપનિષદ્વિષયૌ, ઉપનિષદાં સ્વયં પુરુષાર્થરૂપબ્રહ્માવગતમપર્યનસાનાદિત્યર્થઃ ।
#યદપિ#ઔપનિષદાત્મજ્ઞાનમપુરુષાર્થં મન્યમાનેન #ઉક્તમ્-કર્તવ્યવિધ્યનુપ્રવેશમન્તરેણ#ઇતિ, અત્ર નિગૂઢાભિસંધિઃ પૂર્વોક્તં પરિહારં સ્મારયતિ- #તત્પરિહૃતમ્#ઇતિ ।
અત્રાક્ષેપ્તા સ્વોક્તમર્થં સ્મારયતિ- #નનુ શ્રુતબ્રહ્મણો ઽપિ#ઇતિ ।
નિગૂઢમભિસંધિં સમાધાતોદ્ઘાટયતિ- #અત્રોચ્યતે-નાવગતબ્રહ્માત્મભાવસ્ય#ઇતિ ।
સત્યં ન બ્રહ્મજ્ઞાનમાત્રં સાંસારિકધર્મનિવૃત્તિકારણમ્, અપિ તુ સાક્ષાત્કારપર્યન્તમ્ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારશ્ચાન્તઃકરણવૃત્તિભેદઃ શ્રવણમનનાદિજનિતસંસ્કારસચિવમનોજન્મા, ષડ્જાદિભેદસાક્ષાત્કાર ઇવ ગાન્ધર્વશાસ્ત્રશ્રવણાભ્યાસસંસ્કૃતમનોયોનિઃ ।
સ ચ નિખિલપ્રપઞ્ચમહેન્દ્રજાલસાક્ષાત્કારં સમૂલમુન્મૂલયન્નાત્માનમપિ પ્રપઞ્ચત્વાવિશેષાદુન્મૂલયતીત્યુપપાદિતમધસ્તાત્ ।
તસ્માદ્રજ્જુસ્વરૂપકથનતુલ્યતૈવાત્રેતિ સિદ્ધમ્ ।
અત્ર ચ વેદપ્રમાણમૂલતયા #વેદપ્રમાણજનિત#ઇત્યુક્તમ્ ।

અત્રૈવ સુખદુઃખાનુત્પાદભેદેન નિદર્શનદ્વયમાહ- #ન હિ ધનિન#ઇતિ ।
શ્રુતિમત્રોદાહરતિ- #તદુક્તમ્#ઇતિ ।
ચોદયતિ- #શરીરે પતિતે#ઇતિ ।
પરિહરતિ- #ન; સશરીરત્વસ્ય#ઇતિ ।
યદિ વાસ્તવં સશરીરત્વં ભવેત્, ન જીવતસ્તન્નિવર્તેત ; મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તં તુ તત્ ; તચ્ચોત્પન્નતત્ત્વજ્ઞાનેન જીવતાપિ શક્યં નિવર્તયિતુમ્ ।
યત્પુનરશરીરત્વં તદસ્ય સ્વભાવ ઇતિ ન શક્યં નિવર્તયિતુમ્, સ્વભાવહાનેન ભાવવિનાશપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ- #નિત્યમશરીરત્વમ્#ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તં સશરીરત્વમ્ અપિ તુ ધર્માધર્મનિમિત્તમ્ ; તચ્ચ સ્વકારણધર્માધર્મનિવૃત્તિમન્તરેણ ન નિવર્તતે ; તન્નિવૃત્તૌ ચ પ્રાયણમેવેતિ ન જીવતો ઽશરીરત્વમિતિ શઙ્કતે- #તત્કૃત#ઇતિ ।
તત્ ઇત્યાત્માનં પરામૃશતિ ।
નિરાકરોતિ- #ન ; શરીરસંબન્ધસ્ય#ઇતિ ।
ન તાવદાત્મા સાક્ષાદ્ધર્માધર્મૌ કર્તુમર્હતિ, વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભજનિતૌ હિ તૌ નાસતિ શરીરસંબન્ધે ભવતઃ ; તાભ્યાં તુ શરીરસંબન્ધં રોચયમાનો વ્યક્તં પરસ્પરાશ્રયત્વં દોષમાવહતિ ; તદિદમાહ- #શરીરસંબન્ધસ્ય#ઇતિ ।
યદ્યુચ્યેત સત્યમસ્તિ પરસ્પરાશ્રયત્વમ્, ન ત્વેષ દોષઃ, અનાદિત્વાત્, બીજાઙ્કુરવત્ ઇત્યત આહ- #અન્ધપરમ્પરૈષાનાદિત્વકલ્પના# ।
યત્તુ મન્યતે-નેયમન્ધપરમ્પરાતુલ્યા અનાદિતા ; ન હિ યતો ધર્માધર્મભેદાદ્ય આત્મશરીરસંબન્ધભેદસ્તત એવ શરીરસંબન્ધાત્ સ ધર્માધર્મભેદઃ ; કિં ત્વેષ પૂર્વસ્માદાત્મશરીરસંબન્ધાત્પૂર્વધર્માધર્મભેદજન્મનઃ ; એવ ત્વાત્મશરીરસંબન્ધો ઽન્યસ્માદ્ધર્માધર્મભેદાત્ -ઇતિ, તં પ્રત્યાહ- #ક્રિયાસમવાયાભાવાત્#ઇતિ ।
શઙ્કતે- #સંનિધાનમાત્રેણ#ઇતિ ।
પરિહરતિ- #ન#ઇતિ ।
#ઉપાર્જનં#સ્વીકરણમ્ ।
ન ત્વિયં વિધાત્મનીત્યાહ- #ન#
#ત્વાત્મન#ઇતિ ।
યે તુ દેહાદાવાત્માભિમાનો ન મિથ્યા, અપિ તુ ગૌણઃ, માણવકાદાવિવ સિંહાભિમાન ઇતિ મન્યન્તે, તન્મતમુપન્યસ્ય દૂષયતિ- #અત્રાહુઃ#ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધો વસ્તુભેદો યસ્ય પુરુષસ્ય સ તથોક્તઃ ।
ઉપપાદિતં ચૈતદસ્માભિરધ્યાસભાષ્ય ઇતિ નેહોપપાદ્યતે ।
યથા મન્દાન્ધકારે સ્થાણુરયમિત્યગૃહ્યમાણવિશેષે વસ્તુનિ પુરુષાત્ સાંશયિકૌ પુરુષશબ્દપ્રત્યયૌ સ્થાણુવિષયૌ ; તત્ર હિ પુરુષત્વમનિયતમપિ સમારોપિતમેવ ।
એવં સંશયે સમારોપિતમનિશ્ચિતમુદાહૃત્ય વિપર્યયજ્ઞાને નિશ્ચિતમુદાહરતિ- #યથા વા શુક્તિકાયામ્#ઇતિ ।
શુક્લભાસ્વરસ્ય દ્રવ્યસ્ય પુરઃસ્થિતસ્ય સતિ શુક્તિકારજતસાધારણ્યે યાવદત્ર રજતવિનિશ્ચયો ભવતિ તાવત્કસ્માચ્છુક્તિવિનિશ્ચય એવ ન ભવતિ ? સંશયો વા દ્વેધા યુક્તઃ ; સમાનધર્મધર્મિણો દર્શનાત્ ઉપલબ્ઘ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાતઃ ; વિશેષદ્વયસ્મૃતેશ્ચ સંસ્કારોન્મેષહેતોઃ સાદૃશ્યસ્ય દ્વિષ્ઠત્વેનોભયત્ર તુલ્યમેતદિતિ ।
અત ઉક્તમ્- #અકસ્માત્#ઇતિ ।
અનેન દૃષ્ટસ્ય હેતોઃ સમાનત્વે ઽપ્યદૃષ્ટં હેતુરુક્તમ્ ; તચ્ચ કાર્યદર્શનોન્નેયત્વેનાસાધારણમિતિ ભાવઃ ।
#આત્માનાત્મવિવેકિનામ્#ઇતિ ।
શ્રવણમનનકુશલતામાત્રેણ પણ્ડિતાનામ્ ; અનુત્પન્નતત્ત્વસાક્ષાત્કારાણામિતિ યાવત્ ।
તદુક્તમ્- #પશ્વાદિભિશ્ચાવિશેષાત્#ઇતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
જીવતો વિદુષો ઽશરીરત્વે ચ શ્રુતિસ્મૃતી ઉદાહરતિ- #તથા ચ#ઇતિ ।
સુબોધમ્ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- #તસ્માન્નાવગતબ્રહ્માત્મભાવસ્ય#ઇતિ ।
નનૂક્તં યદિ જીવસ્ય બ્રહ્માત્મત્વાવગતિરેવ સાંસારિકધર્મનિવૃત્તિહેતુઃ, હન્ત મનનાદિવિધાનાનર્થક્યમ્ ; તસ્માત્પ્રતિપત્તિવિધિપરા વેદાન્તા ઇતિ, તદનુભાષ્ય દૂષયતિ- #યત્પુનરુક્તં શ્રવણાત્પરાચીનયોઃ#ઇતિ ।
મનનનિદિધ્યાસનયોરપિ ન વિધિઃ, તયોરન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધસાક્ષાત્કારફલયોર્વિધિસરૂપૈર્વચનૈરનુવાદાત્ ; તદિદમુક્તમ્- #અવગત્યર્થત્વાત્#ઇતિ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ઽવગતિઃ ; તદર્થત્વં મનનનિદિધ્યાસનયોરન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
અથ કસ્માન્મનનાદિવિધિરેવ ન ભવતીત્યત આહ- #યદિ હ્યવગતમ્#ઇતિ ।
ન તાવન્મનનનિદિધ્યાસને પ્રધાનકર્મણી અપૂર્વવિષયે અમૃતત્વફલે ઇત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
અતો ગુણકર્મત્વમનયોરવઘાતપ્રોક્ષણાદિવત્પરિશિષ્યતે ; તદપ્યયુક્તમ્, અન્યત્રોપયુક્તોપયોક્ષ્યમાણત્વાભાવાદાત્મનઃ ; વિશેષતસ્ત્વૌપનિષદસ્ય કર્માનુષ્ઠાનવિરોધાત્- ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- #તસ્માત્#ઇતિ ।
એવં ચ સિદ્ધરૂપબ્રહ્મપરત્વે ઉપનિષદામ્, બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રાર્થસ્ય ધર્માદન્યત્વાત્, ભિન્નવિષયત્વેન શાસ્ત્રભેદાત્, ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽ ઇત્યસ્ય શાસ્ત્રારમ્ભત્વમુપપદ્યત ઇત્યાહ- #એવં ચ સતિ#ઇતિ ।
ઇતરથા તુ ધર્મજિજ્ઞાસૈવેતિ ન શાસ્ત્રાન્તરમિતિ ન શાસ્ત્રાન્તરારમ્ભત્વં સ્યાદિત્યાહ- #પ્રતિપત્તિવિધિપરત્વ#ઇતિ ।
ન કેવલં સિદ્ધરૂપત્વાદ્બ્રહ્માત્મૈક્યસ્ય ધર્માદન્યત્વમ્, અપિ તુ તદ્વિરોધાદપીત્યુપસંહારવ્યાજેનાહ- #તસ્માદહં બ્રહ્માસ્મિ#ઇતિ ।
#ઇતિ#કરણેન જ્ઞાનં પરામૃશતિ ।
વિધયો હિ ધર્મે પ્રમાણમ્ ।
તે ચ સાધ્યસાધનેતિકર્તવ્યતાભેદાધિષ્ઠાના ધર્મોત્પાદિનશ્ચ તદધિષ્ઠાના ન બ્રહ્માત્મૈક્યે સતિ પ્રભવન્તિ, વિરોધાત્ ઇત્યર્થઃ ।
ન કેવલં ધર્મપ્રમાણસ્ય શાસ્ત્રસ્યેયં ગતિઃ, અપિ તુ સર્વેષાં પ્રમાણાનામિત્યાહ- #સર્વાણિ ચેતરાણિ પ્રમાણાનિ#ઇતિ ।
કુતઃ ? #ન હિ#ઇતિ ।
અદ્વૈતે હિ વિષયવિષયિભાવો નાસ્તિ ; ન ચ કર્તૃત્વમ્, કાર્યાભાવાત્ ; ન ચ કારણત્વમ્, અત એવ ।
તદિદમુક્તમ્- #અપ્રમાતૃકાણિ ચ#ઇતિ ચકારેણ ।
અત્રૈવ બ્રહ્મવિદાં ગાથા ઉદાહરતિ- #અપિ ચાહુઃ#ઇતિ ।
પુત્રદારાદિષ્વાત્માભિમાનો ગૌણઃ ।
યથા સ્વદુઃખેન દુઃખી, યથા સ્વસુખેન સુખી, તથા પુત્રાદિગતેનાપીતિ સો ઽયં ગૌણઃ ।
ન ત્વેકત્વાભિમાનઃ, ભેદસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્ ઽગૌર્વાહીકઃઽ ઇતિવદ્ગૌણઃ ।
દેહેન્દ્રિયાદિષુ ત્વભેદાનુભવાન્ન ગૌણ આત્માભિમાનઃ ; કિં તુ શુક્તૌ રજતજ્ઞાનવન્મિથ્યા ।
તદેવં દ્વિવિધો ઽયમાત્માભિમાનો લોકયાત્રાં વહતિ ।
તદસત્ત્વે તુ ન લોકયાત્રા, નાપિ બ્રહ્માત્મૈકત્વાનુભવઃ, તદુપાયસ્ય શ્રવણમનનાદેરભાવાત્ ।
તદિદમાહ- #પુત્રદેહાદિબાધનાત્# ।
ગૌણાત્મનો ઽસત્ત્વે પુત્રકલત્રાદિબાધનમ્ ; મમકારાભાવ ઇતિ યાવત્ ।
મિથ્યાત્મનો ઽસત્ત્વે દેહેન્દ્રિયાદિબાધનં શ્રવણાદિબાધનં ચ ।
તતશ્ચ ન કેવલં લોકયાત્રાસમુચ્છેદઃ ; #સદ્બ્રહ્માહમિત્યેવં બોધિ#બોધશીલં યત્ #કાર્યમ્#, અદ્વૈતસાક્ષાત્કાર ઇતિ યાવત્, તદપિ #કથં ભવેત્ ?#કુતસ્તદસંભવ ઇત્યત આહ- #અન્વેષ્ટવ્યાત્મવિજ્ઞાનાત્પ્રાક્પ્રમાતૃત્વમાત્મનઃ# ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ; પ્રમાપ્રમેયપ્રમાણવિભાગ ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ- એષ હિ વિભાગો ઽદ્વૈતસાક્ષાત્કારકારણમ્, તતો નિયમેન પ્રાગ્ભાવાત્ ; તેન તદભાવે કાર્યં નોત્પદ્યત ઇતિ ।
ન ચ પ્રમાતુરાત્મનો ઽન્વેષ્ટવ્ય આત્માન્ય ઇત્યાહ- #અન્વિષ્ટઃ સ્યાત્પ્રમાતૈવ પાપ્મદોષાદિવર્જિતઃ# ।
ઉક્તં હિ ગ્રીવાસ્થગ્રૈવેયકનિદર્શનમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અપ્રમાણાત્કથં પારમાર્થિકાદ્વૈતાનુભવોત્પત્તિરિત્યત આહ- #દેહાત્મપ્રત્યયો યદ્વત્પ્રમાણત્વેન કલ્પિતઃ ।
લૌકિકં તદ્વદેવેદં પ્રમાણં તુ# ।

અસ્યાવધિમાહ- #આ આત્મનિશ્ચયાત્#; આ બ્રહ્મસ્વરૂપસાક્ષાત્કારાદિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ- પારમાર્થિકપ્રપઞ્ચવાદિભિરપિ દેહાદિષ્વાત્માભિમાનો મિથ્યેતિ વક્તવ્યમ્, પ્રમાણબાધિતત્વાત્ ।
તસ્ય ચ સમસ્તપ્રમાણકારણત્વં ભાવિકલોકયાત્રાવાહિત્વં ચાભ્યુપેયમ્ ।
સેયમસ્માકમપ્યદ્વૈતસાક્ષાત્કારે વિધા ભવિષ્યતિ ।
ન ચાયમદ્વૈતસાક્ષાત્કારો ઽપ્યન્તઃકરણવૃત્તિભેદ એકાન્તતઃ પરમાર્થઃ ।
યસ્તુ સાક્ષાત્કારો ભાવિકઃ, નાસૌ કાર્યઃ, તસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપત્વાત્ ।
અવિદ્યા તુ યદ્યવિદ્યામુચ્છિન્દ્યાજ્જનયેદ્વા, ન તત્ર કાચિદનુપપત્તિઃ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-
વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે ॥
ઇતિ ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્ ॥
#ઇતિ ચતુઃસૂત્રી સમાપ્તા# ।
એવં ઽકાર્યાન્વયં વિના સિદ્ધરૂપે બ્રહ્મણિ માનતા ।
પુરુષાર્થે સ્વયં તાવદ્વેદાન્તાનાં પ્રસાધિતા ॥
ઽ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાય ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇત્યાદિના ઽતત્તુ સમન્વયાત્ઽ ઇત્યન્તેન સૂત્રસંદર્ભેણ સર્વશક્તૌ જગદુત્પત્તિસ્થિતિવિનાશકારણે પ્રામાણ્યં વેદાન્તાનામુપપાદિતમ્ ।
તચ્ચ બ્રહ્મણીતિ પરમાર્થતઃ ।
ત્વદ્યાપિ બ્રહ્મણ્યેવેતિ વ્યુત્પાદિતમ્ ।
તદ્ત્ર સંદિહ્યતે- તજ્જગદુપાદાનકારણં કિં ચેતનમુતાચેતનમિતિ ।
અત્ર ચ વિપ્રતિપત્તેઃ પ્રવાદીનાં વિશેષાનુપલમ્ભે સતિ સંશયઃ ।
તત્ર ચ પ્રધાનમચેતનં જગદુપાદાનકારણમનુમાનસિદ્ધમનુવદન્ત્યુપનિષદ ઇતિ સાંખ્યાઃ ।
જીવાણુવ્યતિરિક્તચેતનેશ્વરનિમિત્તાધિષ્ઠિતાશ્ચતુર્વિધાઃ પરમાણવો જગદુપાદાનકારણમનુમિતમનુવદન્તીતિ કાણાદાઃ ।
આદિગ્રહણેનાભાવોપાદાનત્વાદિ ગ્રહીતવ્યમ્ ।
અનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યાશક્તિમઞ્ચેતનોપાદાનં જગદાગમિકમિતિ બ્રહ્મવિદઃ ।
એતાસાં ચ વિપ્રતિપત્તીનામનુમાનવાક્યાનુમાનવાક્યતદાભાસા બીજમ્ ।
તદેવં વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયે કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
તત્ર જ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યભાવદ્બ્રહ્મણો ઽપરિણામિનઃ ।
ન સર્વશક્તિવિજ્ઞાને પ્રધાને ત્વસ્તિ સંભવઃ ॥
જ્ઞાનક્રિયાશક્તી ખલુ જ્ઞાનક્રિયાકાર્યદર્શનોન્નેયસદ્ભાવે ।
ન ચ જ્ઞાનક્રિયે ચિદાત્મનિ સ્તઃ, તસ્યાપરિણામિત્વાદેકત્વાચ્ચ ।
ત્રિગુણે તુ પ્રધાને પરિણામિનિ સંભવતઃ ।
યદ્યપિ ચ સામ્યાવસ્થાયાં પ્રધાને સમુદાચરદ્વૃત્તિની ક્રિયાજ્ઞાને ન સ્તઃ, તથાપ્યવ્યક્તેન શક્ત્યાત્મના રૂપેણ સંભવત એવ ।
તથા ચ પ્રધાનમેવ સર્વજ્ઞં ચ સર્વશક્તિ ચ ।
ન તુ બ્રહ્મ ।
સ્વરૂપચૈતન્યં ત્વસ્યાવૃત્તિતમનુપયોગિ જીવાત્મનામિવાસ્માકમ્ ।
ન ચ સ્વરૂપચૈતન્યે કર્તૃત્વમ્, અકાર્યત્વાત્તસ્ય ।
કાર્યત્વે વા ન સર્વદા સર્વજ્ઞતા ।
ભોગાપર્ગલક્ષણપુરુષાર્થદ્વયપ્રયુક્તાનાદિપ્રધાનપુરુષસંયોગનિમિત્તસ્તુ મહદહઙ્કારાદિક્રમેણાચેતનસ્યાપિ ચેતનાનધિષ્ઠિતસ્ય પ્રધાનસ્ય પરિણામઃ સર્ગઃ ।
દૃષ્ટં ચાચેતનં ચેતનાનધિષ્ઠિતં પુરુષાર્થે પ્રવર્તમાનમ્ ।
યથા વત્સવિવૃદ્ધ્યર્થમચેતનં ક્ષીરં પ્રવર્તતે ।
ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયઽ ઇત્યાદ્યાશ્ચ શ્રુતયો ઽચેતને ઽપિ ચેતનવદુપચારાત્સ્વકાર્યોન્મુખમાદર્શયન્તિ, યથા કૂલં પિપતિષતીતિ ।
ઽયત્પ્રાયે શ્રૂયતે યચ્ચ તત્તાદૃગવગમ્યતે ।
ભાક્તપ્રાયે શ્રુતમિદમતો ભીક્તં પ્રતીયતે ॥
ઽ અપિ ચાહુર્વૃદ્ધાઃ- યથાગ્ર્યપ્રાયે લિખિતં દૃષ્ટ્વા વદન્તિ ભવેદયમગ્ર્યઃ ઇતિ, તથેદપિ ઽતા આપ ઐક્ષન્તઽ તત્તેજ ઐક્ષત ઇત્યાદ્યુપચારપ્રાયે ક્ષુતમ્ તદૈક્ષત ઇત્યૌપચારિકમેવ વિજ્ઞેયમ્ ।
અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ ઇતિ ચ પ્રધાનસ્ય જીવાત્મત્વં જીવાર્થકારિતયાહ ।
યથા હિ ભદ્રસેનો રાજાર્થકારી રાજ્ઞા ભદ્રસેનો મમાત્મેત્યુપચર્યતે, એવં તત્ત્વમસિ ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો ભાક્તાઃ સંપત્ત્યર્થા વા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
સ્વમપીતો ભવતિ ઇતિ ચ નિરુક્તં જીવસ્ય પ્રધાને સ્વકીયે ઽપ્યયં સુષુપ્તાવસ્થાયાં બ્રૂતે ।
પ્રધાનાંશતમઃસમુદ્રકે હિ જીવોનિદ્રાણસ્તમસીવ મગ્નો ભવતિ ।
યથાહુઃ- અભાવપ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નિદ્રા ઇતિ ।
વૃત્તીનામન્યાસાં પ્રમાણાદીનામભાવસ્તસ્ય પ્રત્યયકારણં તમસ્તદાલમ્બમા નિદ્રા જીવસ્ય વૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
તથા સર્વજ્ઞં પ્રસ્તુત્ય શ્વેતાશ્વતરમન્ત્ર્રો ઽપિ - સકારાણાં કરણાધિપાધિપ- ઇતિ પ્રાધાનાભિપ્રાયઃ ।
પ્રધાનસ્યૈવ સર્વજ્ઞત્વં પ્રતિપાદિતમદસ્તાત્ ।
તસ્માદચેતનં પ્રધાનં જગદુપાદાનમનુવદન્તિ શ્રુતય ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
એવં કાણાદાદિમતે ઽપિ કથઞ્ચિદ્યોજનનીયાઃ શ્રુતયઃ ।
અક્ષરાર્થસ્તુ #પ્રધાનકારણપક્ષે ઽપીતિ પ્રધાનસ્યાપીતિ# ।
અપિકારાવેવકારાર્થૌ ।
સ્યાદેતત્ ।
સત્ત્વસંપત્ત્યા ચેદસ્ય સર્વજ્ઞતાથ તમઃસંપત્ત્યાસર્વજ્ઞતૈવાસ્ય કસ્માન્ન ભવતીત્યાહ- #તેન ચ સત્ત્વધર્મેણ જ્ઞાનેનેતિ# ।
સત્ત્વં હિ પ્રકાશશીલં નિરતિશયોત્કર્ષં સર્વજ્ઞતાબીજમ્ ।
તથાહુઃ નિરતિશયં સર્વજ્ઞતાબીજં ઇતિ ।
યત્ખલુ સાતિશયં તત્ક્વચિન્નિરતિશયં દૃષ્ટં, યથા કુવલામલકબિલ્વેષુ, સાતિશયં મહત્ત્વં વ્યોમ્નિ પરમમહતિ નિરતિશયમ્ ।
એવં જ્ઞાનમપ્યેકદ્વિબહુવિષયતયા સાતિશયમિત્યનેનાપિ ક્વચિન્નિરતિશયેન ભવિતવ્યમ્ ।
ઇદમેવ ચાસ્ય નિરતિશયત્વં યદ્વિદિતસમસ્તવેદિતવ્યમ્ ।
તદિદં સર્વજ્ઞત્વં સત્ત્વસ્ય નિરતિશયોત્કર્ષત્વે સંભવતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યદ્યપિ રજસ્તમસી અપિ સ્તઃ તથાપિ પુરુષાર્તપ્રયુક્તગુણવૈષમ્યાતિશયાત્સત્ત્વસ્ય નિરતિશયોત્કર્ષે સાર્વજ્ઞ્યં કાર્યમુત્પદ્યત ઇતિ પ્રધાનવસ્થાયામપિ તન્માત્રં વિવક્ષિત્વાવિવક્ષિત્વા ચ તમઃકાર્યં પ્રધાનં સર્વજ્ઞમુપચર્યત ઇતિ ।
અપિભ્યામવધારણસ્ય વ્યવચ્છેદ્યમાહ- #ન કેવલસ્યેતિ# ।
નહિ કિઞ્ચિદેકં કાર્યં જનયેદપિ તુ બહૂનિ ।
ચિદાત્મા ચૈકઃ, પ્રધાનં તુ ત્રિગુણમિતિ તત એવ કાર્યમુત્પત્તિમર્હતિ, ન ચિદીત્મન ઇત્યર્થઃ ।
તવાપિ ચ યોગ્યતામાત્રેણૈવ ચિદાત્મનઃ ર્વજ્ઞતાભ્યુપગમો ન કાર્યયોગાદિત્યાહ- #ત્વયાપીતિ# ।
ન કેવલસ્યાકાર્યકારણસ્યેત્યેતત્સિહાવલોકેન પ્રપઞ્ચયતિ- #પ્રાગુત્પત્તેરિતિ ।
અપિ ચ પ્રધાનસ્યેતિ# ।
ચસ્ત્વર્થઃ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- #ઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્# ।
નામરૂપપ્રપઞ્ચલક્ષણકાર્યદર્શનાદેતત્કારણમાત્રવદિતિ સામાન્યકલ્પમાયામિતિ પ્રમાણં, ન તુ તદચેતનં ચેતનમિતિ વા વિશેષકલ્પનાયામસ્ત્યનુમાનમિત્યુપરિષ્ટાત્પ્રવેદયિષ્યતે ।
તસ્માન્નામરૂપપ્રપઞ્ચકારણભેદપ્રમાયામામ્નાય એવ ભગવાનુપાસનીયઃ ।
તદેવમામ્નાયૈકસમધિગમનીયે જગત્કારણં ઽપૌર્વાપર્યપરામર્શાદ્યદામ્નાયો ઽઞ્જસા વદેત્ ।
જગદ્બીજં તદેવેષ્ટં ચેતને ચ સ આઞ્જસઃ ॥
તેષુ તેષુ ખલ્વામ્નાયપ્રદેશેષુ તદૈક્ષત ઇત્યેવઞ્જાતીયકૈર્વાક્યૈરીક્ષિતુઃ કારણજ્જગજ્જન્માખ્યાયત ઇતિ ।
ન ચ પ્રધાનપરમાણ્વાદેરચેતનસ્યેક્ષિતૃત્વમાઞ્જસમ્ ।
સત્ત્વાંશેનેક્ષિતૃ પ્રધાનં, તસ્ય પ્રકાશકત્વાદિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય જાડ્યેન તત્ત્વાનુપપત્તેઃ ।
કસ્તર્હિ રજતસ્તમોભ્યાં સત્ત્વસ્ય વિશેષઃ ।
સ્વચ્છતાષ ।
સ્વચ્છં હિ સત્ત્વમ્ ।
અસ્વચ્છે ચ રજસ્તમસી ।
સ્વચ્છસ્ય ચ ચૈતન્યબિમ્બોદ્ગ્રહિતયા પ્રકાશકત્વવ્યપદેશે નેતરયોઃ, અસ્વચ્છતયા તદ્ગ્રાહિકત્વાબાવાત્ ।

પાર્થિવત્વે તુલ્ય ઇવ મણેર્બિમ્બોદ્ગ્રાહિતા ન લોષ્ટાદીનામ્ ।
બ્રહ્મણસ્ત્વીક્ષિતૃત્વમાઞ્જસં, તસ્યામ્નાયતો નિત્યજ્ઞાનસ્વભાવત્વવિનિશ્ચાત્ ।
નન્વત એવાસ્ય નેક્ષિતૃત્વં, નિત્યસ્ય જ્ઞાનસ્વભાવભૂતસ્યેક્ષણસ્યાક્રિયાત્વેન બ્રહ્મણસ્તત્પ્રતિ નિમિત્તભાવાભાવાત્ ।
અક્રિયાનિમિત્તસ્ય ચ કારકત્વનિવૃત્તૌ તદ્વ્યાપ્તસ્ય તદ્વિશેષસ્ય કર્તૃત્વસ્ય નિવૃત્તેઃ ।
સત્યં, બ્રહ્મસ્વભાવશ્ચૈતન્યં નિત્યતયા ન ક્રિયા, તસ્ય ત્વનવચ્છિન્નસ્ય તત્તદ્વિષયોપધાનમેદાવચ્છેદેન કલ્પિતભેદસ્યાનિત્યત્વં કીર્યત્વં ચોપપદ્યતે ।
તથા ચૈવંલક્ષણ ઈક્ષણે સર્વવિષયે બ્રહ્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં કર્તૃત્વમુપપન્નમ્ ।
યદ્યપિ ચ કૂટસ્થનિત્યસ્યાપરિણામિન ઔદાસીન્યમસ્ય વાસ્તવં તથાપ્યનાદ્યનિર્વચનીયવિદ્યાવચ્છિન્નસ્ય વ્યાપારવત્ત્વભવભાસત ઇતિ કર્તૃત્વોપપત્તિઃ ।
પરૈરપિ ચ ચિચ્છેક્તે- કૂટસ્થનિત્યાયા વૃત્તીઃ પ્રતિ કર્તૃત્વમીદૃશમેવાભ્યુપેયં, ચૈતન્યસામાન્યાધિકરણ્યેન જ્ઞાતૃત્વોપલબ્ધેઃ ।
નહિ પ્રાધાનિકાન્યન્તર્બહિઃકરણાનિ ત્રયોદશ સત્ત્વગુણપ્રધાનાન્યપિ સ્વયમેવાચેતનાનિ, તદ્વૃત્તયા સ્વં વા પરં વા વેદિતુમુત્સહન્તે ।
નો ખલ્વન્ધાઃ સહસ્રમપિ પાન્થાઃ પન્થાનં વિદન્તિ ।
ચક્ષુષ્મતા ચૈકેન ચેદ્વેદ્યતે, સ એવ તર્હિ માર્ગદર્શી સ્વતન્ત્રઃ કર્તા નેતા તેષામ્ ।
એવં બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય સ્વયમચેતનસ્ય ચિતિબિમ્બસંક્રાન્ત્યા ચેદાપન્નં ચૈતન્યસ્ય જ્ઞાતૃત્વં, ચિતિરેવ જ્ઞાત્રી સ્વતન્ત્રા, નાન્તર્બહિષ્કરણાન્યન્ધસહસ્રપ્રતિમાન્યસ્વસન્ત્રાણિ ।
ન ચાસ્યશ્ચિતેઃ અસ્તિ વ્યાપારયોગઃ ।
ન ચ તદયોગે ઽપ્યજ્ઞાતૃત્વં, વ્યાપારવતામપિ જડાનામજ્ઞત્વાત્ ।
તસ્માદન્તઃકરણવર્તિનં વ્યાપારમારોપ્ય ચિતિશક્તૌ કર્તૃત્વાભિમાનઃ ।
અન્તઃકરણે વા ચૈતન્યમારોપ્ય તસ્ય જ્ઞાતૃત્વાભિમાનઃ ।
સર્વથા ભવન્મતેષડપિ નેદં સ્વાભાવિકં ક્વચિદપિ જ્ઞાતૃત્વં, અપિ તુ સાંવ્યવહારારિકમેવેતિ પરમાર્થઃ ।
નિત્યસ્યાત્મનો જ્ઞાનં પરિણામ ઇતિ ચ ભેદાભેદપક્ષમપાકુર્વદ્ભિરપાસ્તમ્ ।
કૂટસ્થસ્ય નિત્યસ્યાત્મનો ઽવ્યાપારવત એવ ભિન્નં જ્ઞાનં ધર્મ ઇતિ ચોપરિષ્ટાદપાકરિષ્યતે ।
તસ્માદ્વસ્તુતો ઽનવચ્છિન્નં ચૈતન્યં તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વચનીયાવ્યાકૃતવ્યાચિકીર્ષિતનામરૂપવિષયાવચ્છિન્નં સજ્જ્ઞાનં કાર્યં, તસ્ય કર્તા ઈશ્વરો જ્ઞાતા સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ- તપસા ચીયતે બ્રહ્મ તતો ઽન્નમભિજાયતે ।
અન્નાત્પ્રાણો મનઃ સત્યં લોકાઃ કર્મસુ ચામૃતમ્ ॥
યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ ।
તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયતે ॥
ઇતિ ।
તપસા જ્ઞાનેન અવ્યાકૃતનામરૂપવિષયેણ ચીયતે તદ્વ્યાચિકીર્ષવદ્ભવતિ, યથા કુવિન્દાદિરવ્યાકૃતં પટાદિ બુદ્ધાવાલિખ્ય ચિકીર્ષતિ ।
એકધર્મવાન્ દ્વિતીયધર્મોપજનનેન ઉપચિત ઉચ્યતે ।
વ્યાચિકીર્ષાયાં ચોપચયે સતિ તતો નામરૂપમન્નમદનીયં સાધારણં સંસારિણાં વ્યાચિકીર્ષિતમભિજાયતે ।
તસ્માદવ્યાકૃતાદ્વ્યાચિકીર્ષિતાદન્નાત્પ્રાણો હિરણ્યગર્ભો બ્રહ્મણો જ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યધિષ્ઠાનં જગત્સૂત્રાત્મા સાધારણે જાયતે, યથાવ્યાકૃતાત્ વ્યચિકીર્ષિતાત્પટાદવાન્તરકાર્યં દ્વિતન્તુકાદિ ।
તસ્માચ્ચ પ્રાણાન્મન આખ્યં સંકલ્પવિકલ્પાદિવ્યાકરણાત્મકં જાયતે ।
તતો વ્યાકરણાત્મકાન્મનસઃ સત્યશબ્દવાચ્યાન્યાકાશાદીનિ જાયન્તે ।
તેભ્યશ્ચ સત્યાખ્યેભ્યો ઽનુક્રમેણ લોકાઃ ભૂરાદયઃ તેષુ મનુષ્ટાદિપ્રાણિનો વર્ણાશ્રમક્રમેણ કર્માણિ ધર્માધર્મરૂપાણિ જાયન્તે ।
કર્મસુ ચામૃતં ફલં સ્વર્ગનરકાદિ ।
તચ્ચ સ્વનિનિત્તયોર્ધર્માધર્મયોઃ સતોર્ન વિનશ્યતીત્યમૃતમ્ ।
યાવદ્ધર્માધર્મભાવીતિ યાવત્ ।
યઃ સર્વજ્ઞઃ સામાન્યતઃ, સર્વવિદ્વિશેષતઃ ।
યસ્ય ભગવતો જ્ઞાનમયં તપો ધર્મો નાયાસમયમ્, તસ્માદ્બ્રહ્મમઃ પૂર્વસ્માદેતત્પરં કાર્યં બ્રહ્મ ।
કિઞ્ચ નામરૂપમન્નં ચ વ્રીહિયવાદિ જાયત ઇતિ ।
તસ્માત્પ્રધાનસ્ય સામ્યાવસ્થાયામનીક્ષિતૃત્વાત્, ક્ષેત્રજ્ઞાનાં ચ સત્યપિ ચૈતન્યે સર્ગાદૌ વિષયાનીક્ષણાત્, મુખ્યસંભવે ચોપચારસ્યાન્યાય્યત્વાત્, મુમુક્ષોશ્ચાયથાર્થોપદેશાનુપપત્તેઃ, મુક્તિવિરોધિત્વાત્, તેજઃપ્રભૃતીનાં ચ મુખ્યાસંભવેનોપચારાશ્રયણસ્ય યુક્તિસિદ્ધત્વાત્, સંશયે ચ તત્પ્રાયપાઠસ્ય નિશ્ચાયકત્વાત્, ઇહ તુ મુખ્યસ્યૌત્સર્ગિકત્વેન નિશ્ચયે સતિ સંશયાભાવાત્, અન્યથા કિરાતશતસંકીર્ણદેશનિવાસિનો બ્રાહ્મણાયનસ્યાપિ કિરાતત્વાપત્તેઃ, બ્રહ્મૈવેક્ષિત્રનાદ્યનિર્વાચ્યાવિદ્યાસચિવં જગદુપાદાનં, શુક્તિરિવ સમારોપિતસ્ય રજતસ્ય, મરીચય ઇવ જલસ્ય, એવશ્ચદ્રમા ઇવ દ્વતીયસ્ય ચદ્રમસઃ ।
ન ત્વચેતનં પ્રધાનપરમાણત્વાદિ ।
અશબ્દં હિ તત્ ।
ન ચ પ્રધાનં પરમાણવો વા તદતિરિક્તસર્વજ્ઞેશ્વરાધિષ્ઠિતા જગદુપાદાનમિતિ સાંપ્રતં કાર્યત્વાત્ ।
કારણાત્કાર્યાણાં ભેદાભાવાત્ કારણજ્ઞાનેન સમસ્તકાર્યપરિજ્ઞાનસ્ય મૃદાદિનિદર્શનેનાગમેન પ્રસાધિત્વાત્, ભેદે ચ તદનુપપત્તેઃ ।
સાક્ષાચ્ચ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઽનેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનઽ મૃત્યોઃ , મૃત્યુમાપ્નોતિઽ ઇત્યાદિભિર્બ્રહ્માતિરિક્તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રતિષેધાચેતનોપાદાનમેવ જગત્, ભુજઙ્ગ ઇવારોપિતિ ગજ્જૂપાદાન ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
સદુપાદાનત્વે હિ સિદ્ધે જગતસ્તદુપાદાનં ચેતનમચેતનં વેતિ સંશય્ય મીમાંસ્યેત ।
અદ્યાપિ તુ સદુપાદાનત્વમસિદ્ધમિત્યત આહ- #તત્રેદંશબ્દવાચ્યમ્#ઇત્યાદિ #દર્શયતિ#ઇત્યન્તેન ।
તથાપીક્ષિતા પારમાર્થિકપ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞાતિરિક્ત ઈશ્વરો ભવિષ્યતિ; યથાહુર્હૈરણ્યગર્ભા ઇત્યતઃ શ્રુતિઃ પતિતા- ઽએકમેવાદ્વિતીયંઽ ઇતિ ।
બહુ સ્યામ્ઽ ઇતિ ચાચેતનં કારણમાત્મન એવ બહુભાવમાહ ।
તેનાપિ કારણચ્ચેતનાભિન્નં કાર્યમભ્યુપગમ્યતે ।
યદ્યપ્યાકાશાદ્યા ભૂતસૃષ્ટિસ્તથાપિ તેજો ઽબન્નાનામેવ ત્રિવૃત્કરણસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્તત્ર તેજસઃ પ્રાથમ્યાત્તેજઃ પ્રથમમુક્તમ્ ।
એકમદ્વિતીયં જગદુપાદાનમિત્યત્ર શ્રુત્યન્તરમપિ પઠતિ- #તથાન્યત્રેતિ# ।
બ્રહ્મ ચતુષ્પાદષ્ટાશફં ષોડશકલશમ્ ।
તદ્યથા- પ્રાચી પ્રતીચી દક્ષિણોદીચીતિ ચતસ્રઃ કલા બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાન્નામ પ્રથમઃ પાદઃ ।
તદર્ધં શફઃ ।
તથા પૃથિવ્યન્તરીક્ષં દ્યૌઃ સમુદ્ર ઇત્યપરશ્ચતસ્રઃ કલા દ્વિતીયઃ પાદો ઽનન્તવાન્નામ ।
તથાગ્નિઃ સૂર્યચદ્રમા વિદ્યુદિતિ ચતસ્રઃ કલાઃ, સ જ્યોતિષ્માન્નામ તૃતીયઃ પાદઃ ।
પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં વાગિતિ ચતસ્રઃ કાલાઃ, સ ચતુર્થં આયતનવાન્નામ બ્રહ્મણઃ પાદઃ ।
તદેવં ષોડશકલં ષોડશાવયવં બ્રહ્મોપાસ્યમિતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
ઈક્ષતેરિતિ તિપા ધાતુસ્વરૂપમુચ્યતે ।
ન ચાવિવક્ષિતાર્થસ્ય ધાતુસ્વરૂપસ્ય ચેતનોપાદાનસાધનત્વસંભવ ઇત્યત આહ- #ઈક્ષતેરિતિ#ધાત્વર્થનિર્દેશો ઽભિમતઃ, વિષયિણં નિષયલક્ષણાત્ ।
પ્રસિદ્ધા ચેયં લક્ષણેત્યાહ- #યજતરિતિવદિતિ# ।
ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ ઇતિ સામાન્યતઃ; સર્વવિત્ ઇતિ વિશેષતઃ ।
સાંખ્યીયં સ્વમતસમાધાનમુપન્યસ્ય દૂષયતિ- #યત્તૂક્તં સત્ત્વધર્મેણેતિ# ।
પુનઃ સાંખ્યમુત્થાપયતિ- #નનૂક્તમિતિ# ।
પરિહરતિ- #તદપીતિ# ।

સામુદાચરદ્વૃત્તિ તાવન્ન ભવતિ સત્ત્વં, ગુણવૈષમ્યં સામ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન ચાવ્યક્તેન રૂપેણ જ્ઞાનમપપયુજ્યતે, રજતસ્તમસોસ્તત્પ્રતિબન્ધસ્યાપિ સૂક્ષ્મેણ રૂપેણ સદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
અપિચ ચૈતન્યપ્રધાનવૃત્તિવચનો જાનાતિર્ન ચાચેતને વૃત્તિમાત્રે દૃષ્ટચરપ્રયોગ ઇત્યાહ- #અપિચ નાસાક્ષિકેતિ# ।
કથં તર્હિ યોગિનાં સત્ત્વાશોત્કર્ષહેતુકં સર્વજ્ઞત્વમિત્યત આહ- #યોગિનાં ત્વિતિ# ।
સત્ત્વાંશોત્કર્ષો હિ યોગિનાં ચેતન્યચક્ષુષ્મતામુપકરોતિ, નાન્ધસ્ય પ્રધાનસ્યેત્યર્થઃ ।
યદિ તુ કાપિલમતમપહાય હૈરણ્યગર્ભમાસ્થીયેત તત્રાપ્યાહ- #અથ પુનઃ સાક્ષિનિમિત્તમિતિ# ।
તેષામપિ હિ પ્રકૃષ્ટસત્ત્વોપાદાનં પુરુષવિશેષસ્યૈવ ક્લેશકર્મવિપાકાશયાપરાભૃષ્ટસ્ય સર્વજ્ઞત્વં, ન તુ પ્રધાનસ્યાચેતનસ્ય ।
તદપિ ચાદ્વૈતશ્રુતિભિરપાસ્તમિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વપક્ષબીજમનુભાષતે- #યત્પુનરુક્તં બ્રહ્મણો ઽપીતિ# ।
ચેતન્યસ્ય શુદ્ધસ્ય નિત્યત્વે ઽપ્યુપહિતં સદનિત્યં કાર્યં, આકાશમિવ ઘટાવચ્છિન્નમિત્યભિસંધાય પરિહરતિ- #ઇદં તાવદ્ભવાનિતિ ।
પ્રતતૌષ્ણ્યપ્રકાશે સવિતરિ#ઇત્યેતદપિ વિષયાવચ્છિન્નપ્રકાશઃ કાર્યમિત્યેતદભૈપ્રાયમ્ ।
વૈષમ્યં ચોદયતિ- #નનુ સવિતુરિતિ# ।
કિં વાસ્તવં કર્માભાવમભિપ્રેત્ય વૈષમ્યમાહ ભવાન્ ઉત તદ્વિવક્ષાભાવમ્ ।
તત્ર યદિ તદ્વિવક્ષાભાવં, તદા પ્રકાશયતીત્યનેન મા ભૂત્સામ્યં, પ્રકાશત ઇત્યનેન ત્વસ્તિ ।
નહ્યત્ર કર્મ વિવક્ષૈતમ્ ।
અથ ચ પ્રકાશસ્વભાવ પ્રત્યાસ્ત સ્વાતન્ત્ર્યં સવિતુરિતિ પરિહરતિ- #ન ।
અસત્યપિ કર્મણીતિ# ।
અસત્યપીત્યવિવક્ષિતે ઽપીત્યર્થઃ ।
અથ વાસ્તવં કર્માભાવમભિસંધાય વૈષમ્યમુચ્યેત, તન્ન, અસિદ્ધત્વાત્કર્માભાવસ્ય, વિવિક્ષિતત્વાચ્ચાત્ર કર્મણ ઇતિ પરિહરતિ- #કર્માપેક્ષાયાં ત્વિતિ# ।
યાસાં સતિ કર્મણ્યવિવક્ષિતે શ્રુતીનામુપપત્તિસ્તાસાં સતિ કર્મણિ વિવક્ષિતે સુતરામિત્યર્થઃ ।
#યત્પ્રસાદાદિતિ# ।
યસ્ય ભગવત ઈશ્વરસ્ય પ્રસાદાત્ તસ્ય નિત્યસિદ્ધસ્યેશ્વરસ્ય નિત્યં જ્ઞાનં ભવતીતિ કિમુ વક્તવ્યમિતિ યોજના ।
યથાદુર્યોગશાસ્ત્રકારાઃ- ઽતતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમો ઽપ્યન્તરાયાભાશ્ચઽ ઇતિ ।
તદ્ભાષ્યકારાશ્ચ ભક્તિવિશેષાદાવર્જિત ઈશ્વરસ્તમનુગૃહ્ણાતિ જ્ઞાનવૈરાગ્યાદિના ઇતિ ।
#સવિતૃપ્રકાશવદિતિ# ।
વસ્તુતો નિત્યસ્ય કારણાનપેક્ષાં સ્વરૂપેણોક્ત્વા વ્યતિરેકમુખેનાપ્યાહ- #અપિ ચાવિદ્યાદિમત ઇત્યાદિ# ।
આદિગ્રહણેન કામકર્માદયઃ સંગૃહ્યન્તે ।
#ન જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકારણરહિતસ્યેતિ# ।
સંસારિણાં વસ્તુતો નિત્યજ્ઞાનત્વે ઽપ્યવિદ્યાયાઃ પ્રતિબન્ધકારણાનિ સન્તિ, નતુ ઈશ્વરસ્યાવિદ્યારહિતસ્ય જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકારણસંભવ ઇતિ ભાવઃ ।
ન તસ્ય કાર્યમાવરણાદ્યપગમો વિદ્યતે, અનાવૃત્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાનબલેન ક્રિયા ।
પ્રધાનસ્ય ત્વચેતનસ્ય જ્ઞાનબલાભાવાજ્જગતો ન ક્રિયેત્યર્થઃ ।
અપાણિર્ગૃહીતા, અપાદો વેગવાન્ વિહરણવાન્ ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્ ।
સ્યાદેતેત્ ।
અનાત્મનિ વ્યોમ્નિ ઘટાદ્યુપાધિકૃતો ભવત્વવચ્છેદકવિભ્રમઃ, ન તુ આત્મનિ સ્વભાવસિદ્ધપ્રકાશે સ ઘટત ઇત્યત આહ- #દૃશ્યતે ચાત્મન એવ સત# #ઇતિ ।
અભિનિવેશઃ#મિથ્યાભિમાનઃ ।
#મિથ્યાબુદ્ધિમાત્રેણ પૂર્વેણેતિ# ।
અનેનાનાદિતા દર્શિતા ।
માત્રગ્રહણેન વિચરસહત્વેન નિર્વચનીયતા નિરસ્તા ।
પરિશિષ્ટમ્

#તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાદિતિ# ।
શઙ્કોત્તરત્વેન વા સ્વાતન્ત્ર્યેણ વા પ્રધાનનિરાકરણાર્થં સૂત્રમ્ ।
શઙ્કા ચ ભાષ્યે ઉક્તા

સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મૈવ જ્ઞીપ્સિતં, તચ્ચ ન પ્રથમં સૂક્ષ્મતયા શક્યં શ્વેતકેતું ગ્રાહયિતુમિતિ તત્સંબદ્ધં પ્રધાનમેવ સ્થૂલતયાત્મત્વેન ગ્રાહ્યતે શ્વેતકેતુરરુન્ધતીમિવાતીવ સૂક્ષ્માં દર્શયિતું તત્સંનિહિતાં સ્થૂલતારકાં દર્શયતીયમસાવરુન્ધતીતિ ।
અસ્યાં શઙ્કાયામુત્તરમ્- #હેયત્વાવચનાચ્ચ#ઇતિ સૂત્રમ્ ।
ચકારો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તચ્ચાનુક્તં ભાષ્ય ઉક્તમ્

અપિ ચ જગત્કારણં પ્રકૃત્ય સ્વપિતીત્યસ્ય નિરુક્તં કર્વિતી શ્રુતિશ્ચેતનમેવ જગત્કારણં બ્રૂતે ।
યદિ સ્વશબ્દ આત્મવચનસ્તથાપિ ચેતનસ્ય પુરુષસ્યાચેતનપ્રધાનત્વાનુપપત્તિઃ ।
અથાત્મીયવચનસ્થથાપ્યચેતને પુરુષાર્થતયાત્મીયે ઽપિ ચેતનસ્ય પ્રલયાનુપપત્તિઃ ।
નહિ મૃદાત્મા ઘટ આત્મીયે ઽપિ પાથસિ પ્રલીયતે ઽપિ ત્વાત્મભૂતાયાં મૃદ્યેવ ।
નચ ગજતમનાત્મભૂતે હસ્તિનિ પ્રલીયતે, કિન્ત્વાત્મભૂતાયાં શુક્તાવેવેત્યાહ- #સ્વાપ્યયાત્#

#ગતિસામાન્યાત્# ।
ગતિરવગતિઃ ।
#તાર્કિકસમય ઇવેતિ# ।
યથા હિ તાર્કિકાણાં સમયભેદેષુ પરસ્પરાહતાર્થતા, નૈવં વેદાન્તેષુ પરસ્પરપરાહૃતિઃ, અપિ તુ તેષુ સર્વત્ર જગત્કારણચેતન્યાવગતિઃ સમાનેતિ ।
#ચક્ષુરાદીનામિવ રૂપાદિષ્વિતિ# ।
યથા હિ સર્વેષાં ચક્ષૂ રૂપમેવ ગ્રાહયતિ, ન પુના રસાદિકં કસ્યચિદ્દર્શયતિ કસ્યચિદ્રૂપમ્ ।
એવં રસનાદિષ્વપિ ગતિસામાન્યં દર્શનીયમ્

#શ્રુતત્વાચ્ચ# ।
ઽતદૈક્ષત ઇત્યત્ર ઈક્ષણમાત્રં જગત્કારણસ્ય શ્રુતં ન તુ સર્વવિષયમ્ ।
જગત્કારણસંબન્ધિતયા તુ તદર્થાત્સર્વવિષયમવગતં, શ્વેતાશ્વતરાણાં તૂપનિષદિ સર્વજ્ઞ ઈશ્વરો જગત્કારણમિતિ સાક્ષાદુક્તમિતિ વિશેષઃ

ઉત્તરસૂત્રસંદર્ભમાક્ષિપતિ- #જન્માદ્યસ્ય યત ઇત્યારભ્યેતિ# ।
બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યમિતિ હિ પ્રતિજ્ઞાતં, તચ્ચ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યં, શસ્ત્રં ચ સર્વજ્ઞે સર્વશક્તૌ જગદુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયકારણં બ્રહ્મણ્યેવ પ્રમાણં ન પ્રધાનાદાવિતિ ન્યાયતો વ્યુત્પાદિતમ્ ।
ન ચાસ્તિ કશ્ચિદ્વેદાન્તભાગો યસ્તદ્વિપરીતમપિ બોધયેદિતિ ચ ગતિસામાન્યાત્ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્કિમપરમવશિષ્યતે, યદર્થાન્તરસૂત્રસંદર્ભસ્યાવતારઃ સ્યાદિતિ ।
#કિમુત્થાનમિતિ# ।
કિમાક્ષેપે ।
સમાધત્તે-
#ઉચ્યતે-દ્વિરૂપં હીતિ# ।
યદ્યપિ તત્વતો નિરસ્તસમસ્તોપાધિરૂપં બ્રહ્મ તથાપિ ન તેન રૂપેણ શક્યમુપદેષ્ટુમિત્યુપહિતેન રૂપેણોપદેષ્ટવ્યમિતિ ।
તત્ર ચ ક્વચિદુપાધિર્વિવક્ષિતઃ ।
તદુપાસનાનિ #કાનિચિત્ અભ્યુદયાર્થાનિ#મનોમાત્રસાધનતયાત્ર પઠિતાનિ ।
#કાનિચિત્ક્રમમુક્ત્યર્થાનિ, કાનિચિત્કર્મસમૃદ્ધ્યર્થાનિ# ।
ક્વચિત્પુનરુક્તો ઽપ્યુપાધિપવિવક્ષિતઃ, યથાત્રૈવાન્નમયાદય આનન્દમયાન્તાઃ પઞ્ચ કોશાઃ ।
તદત્ર કસ્મિન્નુપાધિર્વિવક્ષિતઃ કસ્મિન્નેતિ નાદ્યાપિ વિવેચિતમ્ ।
તથા ગતિસામાન્યમપિ સિદ્ધવદુક્તં, ન ત્વદ્યાપિ સાધિતમિતિ તદર્થમુત્તરગ્રન્થસંદર્ભારમ્ભ ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
પરસ્યાત્મનસ્તત્તદુપાધિભેદવિશિષ્ટસ્યાપ્યભેદાત્કથમુપાસનાભેદઃ, કથં ચ ફલભેદ ઇત્યત આહ- #એક એવ ત્વિતિ# ।
રૂપાભેદે ઽપ્યુપાધિભેદાદુપહિતભેદાદુપાસનાભેદસ્તથા ચ ફલમેવ ઇત્યર્થઃ ।
ક્રતુઃ સંકલ્પઃ ।
નનુ યદ્યેક આત્મા કૂટસ્થનિત્યો નિરતિશયઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ, કથમેતસ્મિન્ ભૂતાશ્રયે તારતમ્યશ્રુતયા ઇત્યત આહ- #યદ્યપ્યેયક આત્મેતિ# ।
યદ્યપિ નિરતિશયકમેવ રૂપમાત્મન એશ્વર્યં ચ જ્ઞાનં ચાનન્દશ્ચ, તથાપ્યનાદ્યાતમઃ સમાવૃતાં તેષુ તેષુ પ્રાણભૃદ્ભેદેષુ ક્વચિદસદિવ, ક્વચિત્સદિવ, ક્વચિદપકૃષ્ટમિવ, ક્વચિત્પ્રકર્ષવત્, ક્વચિદત્યન્તપ્રકર્ષવદિવ ભાસતે, તત્કસ્ય હેતોઃ, અવિદ્યતમસઃ પ્રકર્ષનિકર્ષતારતમ્યાદિતિ ।
તથોત્તમપ્રકાશઃ સવિતા દિહ્મણ્ડલમોકરૂપેણૈવ પ્રકાશેનાપૂરયન્નપિ વર્ષાસુ નિકૃષ્ટપ્રકાશ ઇવ શરદિ તુ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશ ઇવ પ્રથતે, તથેદમપીતિ ।
#અપેક્ષિતોપાધિસંબન્ધં#ઉપાસ્યત્વેન ।
#નિરસ્તોપાધિસંબન્ધં#જ્ઞેયત્વેનેતિ

#આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્# ।
તત્ર તાવત્પ્રથમમેકદેશિમતેનાધિકરણમારચયતિ- #તૈત્તિરીયકે ઽન્નમયમિત્યાદિ# ।
ઽગૌણપ્રવાહપાતે ઽપિ યુજ્યતે મુખ્યમીક્ષણમ્ ।
મુખ્યત્વે તૂભયોસ્તુલ્યે પ્રાયદૃષ્ટિર્વિશેષિકા ॥
ઽ આનન્દમય ઇતિ હિ વિકારે પ્રાચુર્યે ચ મયટસ્તુલ્યં મુખ્યાર્થત્વમિતિ વિકારાર્થાન્નમયાદિપદપ્રાયપાઠાદાનન્દમયપદમપિ વિકારાર્થમેવેતિ યુક્તમ્ ।
ન ચ પ્રાણમયાદિષુ વિકારાર્થત્વાયોગાત્સ્વાર્થિકો મયઙિતિ યુક્તમ્ ।
પ્રાણાદ્યુપાધ્યવચ્છિન્નો હ્યાત્મા ભવતિ પ્રાણાદિવિકારાઃ, ઘટાકાશમિવ ઘટવિકારાઃ ।
ન ચ સત્યર્થે સ્વાર્થિકત્વમુચિતમ્ ।
ઽચતુ ઋકોશાન્તરત્વે તુ ન સર્વાન્તરતોચ્યતે ।
પ્રિયાદિભાગી શરીરો જીવો ન બ્રહ્મ યુજ્યતે ॥
ઽ ન ચ સર્વાન્તરતયા બ્રહ્મૈવાનન્દમયં, ન જીવ ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
નહીયં શ્રુતિરાનન્દમયસ્ય સર્વાન્તરતાં બ્રૂતે અપિ ત્વન્નમયાદિકોશચતુષ્ઠયાન્તરતામાનન્દમયકોશસ્ય ।
ન ચાસ્માદન્યસ્યાન્તરસ્યાશ્રવણાદયમેવ સર્વાન્તર ઇતિ યુક્તમ્ ।
યદપેક્ષં સસ્યાન્તરત્વં શ્રુતં તત્તસ્માદેવાન્તરં ભવતિ ।
નહિ દેવદત્તો બલવાનિત્યુક્તે સર્વાન્સિંહશાર્દૂલાદીનપિ પ્રતિ હલવાનપ્રતીયતે ઽપિ તુ સમાનજાતીયનરાન્તરનપેક્ષ્ય ।
એવમાનન્દમયો ઽપ્યન્નમયાદિભ્યો ઽન્તરો ન તુ સર્વસ્માત્ ।
ન ચ નિષ્કલસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રિયાદ્યવયવયોગઃ, નાપિ શરીરત્વં યુજ્યત ઇતિ સંસાર્યેવાનન્દમયઃ ।
તસ્માદુપહિતમેવાત્રોપાસ્યત્વેન વિવક્ષિતં, ન તુ બ્રહ્મરૂપં જ્ઞેયત્વેનેતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
અપિ ચ યદિ પ્રાચુર્યાર્થો ઽપિ મયટ્, તથાપિ સંસાર્યેવાનન્દમયઃ, ન તુ બ્રહ્મ ।
આનન્દપ્રાચુર્ય હિ તદ્વિપરીતદુઃખલવસંભવે ભવતિ ન તુ તદત્યન્તાસંભવે ।
ન ચ પરમાત્મનો મનાગપિ દુઃખલવસંભવઃ, આનન્દૈકરસત્વાદિત્યાહ- #ન ચ સશરીરસ્ય સત ઇતિ# ।
અશરીરસ્ય પુનરપ્રિયસંબન્ધો મનાગપિ નાસ્તીતિ પ્રાચુર્યાર્થો ઽપિ મયઙ્ નોપપદ્યયત ઇત્યર્થઃ ।
#ઉચ્યતે# ।
આનન્દમયાવયવસ્ય તાવદ્બ્રહ્મણઃ પુચ્છસ્યાઙ્ગતયા ન પ્રાધાન્યં, અપિ ત્વઙ્ગિન આનન્દમયસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ પ્રાધાન્યમ્ ।
તથાચ તધિકારે પઠિતમભ્યસ્યમાનમાનન્દપદં તદ્બુદ્ધિમાધત્ત ઇતિ તસ્યૈવાનન્દમયસ્યાભ્યાસ ઇતિ યુક્તમ્ ।
જ્યોતિષ્ટોમાધિકારે ઽવસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેતઽ ઇતિ જ્યોતિઃપદમિવ જ્યોતિષ્ટોમાભ્યાસઃ કાલવિશેષવિધિપરઃ ।
અપિ ચ સાક્ષાદાનન્દમયાત્માભ્યાસઃ શ્રૂયતે- ઽએતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતિઽ ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષબીજમનુભાષ્યં દૂષયતિ- #યત્તૂક્તમન્નમયાદિતિ# ।
ન હિ મુખ્યારુન્ધતીદર્શનં તત્તદમુખ્યારુન્ધતીદર્શનપ્રાયપઠિતમપ્યમુખ્યારુન્ધતીદર્શનં ભવતિ ।
તાદર્થ્યાત્પૂર્વદર્શનાનામન્યદર્શનાનુગુણ્યં નતુ તદ્વિરોધિતેતિ ચેત્, ઇહાપ્યાનન્દમયાદાન્તરસ્યાન્યસ્યાશ્રવણાત્, તસ્ય ત્વન્નમયાદિસર્વાન્તરત્વશ્રુતેસ્તત્પર્યવાસાનાત્તાદર્થ્યં તુલ્યમ્ ।
પ્રિયાદ્યવયવયોગશરીરત્વે ચ ભાષ્યેણ સમાહિતે ।
પ્રિયાદ્યવયવયોગાચ્ચ દુઃખલવયોગે ઽપિ પરમાત્મન ઔપાધિક ઉપપાદિતઃ ।
તથાચાનન્દમય ઇતિ પ્રાચુર્યાર્થતા મયટ ઉપપાદિતેતિ

અપિ ચ મન્ત્રબ્રાહ્મણયોરુપેયોપાયભૂતયોઃ સંપ્રતિપત્તેર્બ્રહ્મૈવાનન્દમયપદાર્થઃ ।
મન્ત્રે હિ પુનઃ ઽઅન્યો ઽન્તર આત્માઽ ઇતિ પરબ્રહ્મણ્યાન્તરત્વશ્રવણાત્, તસ્યૈવ ચ ઽઅન્યો ઽન્તર આત્માનન્દમયઃઽ ઇતિ બ્રાહ્મણે પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્, પરબ્રહ્મૈવાનન્દમયમિત્યાહ સૂત્રકારઃ- #માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે# ।
માન્ત્રવર્ણિકમેવ પરં બ્રહ્મ બ્રાહ્મણે ઽપ્યાનન્દમય ઇતિ ગીયત ઇતિ

અપિ ચાનન્દમયં પ્રકૃત્ય શરીરાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાક્સ્રષ્ટૃત્વશ્રવણાત્, ઽબહુ સ્યામ્ઽ ઇતિ ચ સૃજ્યમાનાનાં સ્રષ્ટુરાનન્દમયાદભેદશ્રવણાત્, આનન્દમયઃ પર એવેત્યાહ ।
સૂત્રમ્- #નેતરો ઽનુપપત્તેઃ# ।
નેતરો જીવ આનન્દમયઃ, તસ્યાનુપપત્તેરિતિ

#ભેદવ્યપદેશાચ્ચ# ।
રસઃ સારો હ્યયમાનન્દમય આત્મા ઽરસં હ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽનન્દી ભવતિઽ ઇતિ ।
સો ઽયં જીવાત્મનો લબ્ધૃભાવઃ, આનન્દમયસ્ય ચ લભ્યતા, નાભેદ ઉપપદ્યતે ।
તસ્માદાનન્દમયસ્ય જીવાત્મનો ભેદે પરબ્રહ્મત્વં સિદ્ધં ભવતિ ।
ચોદયતિ- #કથં તર્હીતિ# ।
યદિ લબ્ધ્વા ન લબ્ધવ્યઃ, કથં તર્હિ પરમાત્મનો વસ્તુતો ઽભિન્નેન જીવાત્મના પરમાત્મા લભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- #બાઢમ્ ।
તથાપીતિ# ।
સત્યમ્, પરમાર્થયો ઽભેદે ઽપ્યવિદ્યારોપિતં ભેદમુપાશ્રિત્ય લબ્ધૃલબ્ધવ્યભાવ ઉપપદ્યતે ।
જીવો હ્યવિદ્યયા પરબ્રહ્મણો ભિન્નો દર્શિતઃ, ન તુ જીવાદપિ ।
તથા ચાનન્દમયશ્ચેજ્જીવઃ, ન જીવસ્યાવિદ્યયાપિ સ્વતો ભેદો દર્શિત ઇતિ ન લબ્ધૃલબ્ધવ્યભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ભેદાભેદૌ ચ ન જીવપરબ્રહ્મણોરિત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા પરમેશ્વરાદ્ભિન્નો જીવાત્મા દ્રષ્ટા ન ભવત્યેવં જીવાત્મનો ઽપિ દ્રષ્ટુર્ન ભિન્નઃ પરમેશ્વર ઇતિ જીવસ્યાનિર્વાચ્યત્વે પરમેશ્વરો ઽપ્યનિર્વાચ્યઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ વસ્તુસન્નિત્યત આહ- #પરમેશ્વરસ્ત્વવિદ્યાકલ્પિતાદિતિ# ।
રજતં હિ રામારોપિતં ન શુક્તિતો ભિદ્યતે ।
ન હિ તદ્ભેદેનાભેદેન વા શક્યં નિર્વક્તુમ્ ।
શુક્તિસ્તુ પરમાર્થસતી નિર્વચનીયા અનિર્વચનીયાદ્રજતાદ્ભિદ્યત એવ ।
અત્રૈવ સરૂપમાત્રં દૃષ્ટાન્તમાહ- #યથા માયાવિન ઇતિ# ।
એતદપરિતોષેણાત્યન્તસરૂપં દૃષ્ટાન્તમાહ- #યથા વા ઘટાકાશાદિતિ# ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥17 ઃ ઃ18 ॥
સ્વમતપરિગ્રહાર્થમેકદેશિમતં દૂષયતિ- #ઇદં ત્વિહ વક્તવ્યમિતિ# ।
એષ તાવદુત્સર્ગો યત્- બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠેતિ બ્રહ્મશબ્દાત્પ્રતીયતે ।
વિશુદ્ધં બ્રહ્મ વિકૃતં ત્વાનન્દમયશબ્દતઃ ॥
ઽ તત્ર કિં પુચ્છપદસમભિવ્યાહારાત્ અન્નમયાદિષુ ચાસ્યાવયવપરત્વેન પ્રયોગાત્, ઇહાપ્યવયવપરત્વાત્પુચ્છપદસ્ય તત્સમાનાધિકરણં બ્રહ્મપદમપિ સ્વાર્થત્યાગેન કથઞ્ચિદવયવપરં વ્યાખ્યાયાતામ્ ।
આનન્દમયપદં ચાન્નમયાદિવિકારવાચિપ્રાયપઠિતં વિકારવાચિ વા, કથઞ્ચિત્પ્રચુરાનન્દવાચિ વા, બ્રહ્મણ્યપ્રસિદ્ધં કયાચિદ્વૃત્યા બ્રહ્મણિ વ્યાખ્યાયાતામ્ ।
આનન્દપદાભ્યાસેન ચ જ્યોતિઃ પદેનેવ જ્યોતિષ્ટોમ અનન્દમયો લક્ષ્યતાં, ઉતાનન્દમયં વિકારાર્થમસ્તુ, બ્રહ્મપદં ચ બ્રાહ્મણ્યેવ સ્વાર્થે ઽસ્તુ, આનન્દમપદાભ્યાસશ્ચ સ્વાર્થે, પુચ્છપદમાત્રમવયવપ્રાયલિખિતમધિકરણપરતયા વ્યાક્રિયતામિતિ કૃતબુદ્ધ્ય એવ વિદાઙ્કુર્વન્તુ ।
તત્ર ઽપ્રાયપાઠપરિત્યાગો મુખ્યત્રિતયલઙ્ઘનમ્ ।
પૂર્વસ્મિન્નુત્તરે પક્ષે પ્રાયપાઠસ્ય બાધનમ્ ।
પુચ્છપદં હિ વાલધૌ મુખ્યં સદાનન્દમયાવયવે ગૌણમેવેતિ મુખ્યશબ્દાર્થલઙ્ઘનમવયવપરતાયામઙિકરણપરતાયાં ચ તુલ્યમ્ ।
અવયવપ્રાયલેખબાધશ્ચ વિકારપ્રાયલેખબાધેન તુલ્યઃ ।
બ્રહ્મપદમાનન્દમયપદમાનન્દપદમિતિ ત્રિતયલઙ્ઘનં ત્વધિકમ્ ।
તસ્માન્મુખ્યત્રિતયલઙ્ઘનાદસાધીયાન્પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
મુખ્યત્રયાનુગુણ્યેન તૂત્તર એવ પક્ષો યુક્તઃ ।
અપિ ચાનન્દમયપદસ્ય બ્રહ્માર્થત્વે, બ્રહ્મ પુચ્છમ્ ઇતિ ન સમઞ્જસમ્ ।
ન હિ તદેવાવયવ્યવયવશ્ચેતિ યુક્તમ્ ।
આધારપરત્વે ચ પુચ્છશબ્દસ્ય, પ્રતિષ્ઠેત્યેતદપ્યુપપન્નતરં ભવતિ ।
આનન્દમયસ્ય ચાન્તરત્વમન્નમયાદિકોશાપેક્ષયા ।
બ્રહ્મણાસ્ત્વાન્તરત્વમાનન્દમયાદર્થાદ્ગમ્યત ઇતિ ન શ્રુત્યોક્તમ્ ।
એવં ચાન્નમયાદિવદાનન્દમયસ્ય પ્રિયાદ્યવયવયોગો યુક્તઃ ।
વાઙ્મનસાગોચરે તુ પરબ્રહ્મણ્યુપાધિમન્તર્ભાવ્ય પ્રિયાદ્યવયવયોગઃ, પ્રાચુર્યઃ ચ, ક્લેશેન વ્યાખ્યાયેયાતામ્ ।
તથા ચ માન્ત્રવર્ણિકસ્ય બ્રહ્મણા એવ બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇતિ સ્વપ્રધાનસ્યાભિધાનાત્, તસ્યૈવાધિકારો નાનન્દમયસ્યેતિ ।
સો ઽકામયેતઽ ઇત્યાદ્યા અપિ શ્રુતયો બ્રહ્મવિષયા ઇત્યર્થસંક્ષેપઃ ।
સુગમમન્યત્ ।
#સૂત્રાણિ ત્વેવં વ્યાખ્યેયાનીતિ# ।
વેદસૂત્રયોર્વિરોધે ઽગુણે ત્વન્યાય્યકલ્પનાઽ ઇતિ સૂત્રાણ્યન્યથા નેતવ્યાનિ ।
આનન્દમયશબ્દેન તદ્વાક્યસ્ય બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇત્યેતદ્ગતં બ્રહ્મપદમુપલક્ષ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ- આનન્દમય ઇત્યાદિવાક્યે યત્ બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇતિ બ્રહ્મપદં તત્સ્વપ્રધાનમેવેતિ ।
યત્તુ બ્રહ્માધિકરણમેવેતિ વક્તવ્યે બ્રહ્મ પુચ્છમ્ ઇત્યાહ શ્રુતિઃ, તત્કસ્ય હેતોઃ, પૂર્વમવયવપ્રધાનપ્રયોગાત્તત્પ્રયોગસ્યૈવ બુદ્ધૌ સંનિધાનાત્ તેનાપિ ચાધિરરણલક્ષણોપપત્તેરિતિ ।
#માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ#
#ગીયતે# ॥ 1.9 ॥
યત્ સત્યં જ્ઞાનમ્ઽ ઇત્યાદિના મન્ત્રવર્ણેન બ્રહ્મોક્તં તદેવોપાયભૂતેન બ્રાહ્મણેન સ્વપ્રધાન્યેન ગીયતે- બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇતિ ।
અવયવવચનત્વે ત્વસ્ય મન્ત્રે પ્રાધાન્યં, બ્રાહ્મણે પ્રાધાન્યમિત્યુપાયોપેયયોર્મન્ત્રબ્રાહ્મણયોર્વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાદિતિ ।
#નેતરો ઽનુપપત્તેઃ#

અત્ર ઽઇતશ્ચાનન્દમયઃ ઇતિ ભાષ્યસ્ય સ્થાને ઇતશ્ચ બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇતિ પઠિતવ્યમ્ ।
#ભેદવ્યપદેશાચ્ચ#

અત્રાપિ ઇતશ્ચાનન્દમયઃ ઇત્યસ્ય ચ આનન્દમયાધિકારે ઇત્યસ્ય ચ ભાષ્યસ્ય સ્થાને બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇતિ બ્રહ્મપુચ્છાધિકારે ઇતિ ચ પઠિતવયમ્ ।
#કામાચ્ચ નાનુમાનાપેક્ષા# ॥ 1.8 ॥
#અસ્મિન્નસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ# ॥ 1.9 ॥
ઇત્યનયોરપિ સૂત્રયોર્ભાષ્યે આનન્દમયસ્થાને બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇતિ પાઠો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
#તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ચ#

વિકારસ્યાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મ પુચ્છમવયવશ્ચેત્કથં સર્વસ્યાસ્ય વિકારજાતસ્ય સાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મ પુચ્છં કારણમુચ્યેત ઇદં સર્વમસૃજત ।
યદિદં કિઞ્ચ ઇતિ શ્રુત્યા ।
નહ્યાનન્દમયવિકારાવયવો બ્રહ્મ વિકારઃ સન્ સર્વસ્ય કારણમુપપદ્યતે ।
તસ્માદાનન્દમયવિકારાવયવો બ્રહ્મેતિ તદવયવયોગ્યાનન્દમયો વિકાર ઇહ નોપાસ્યત્વેન વિવક્ષિતઃસ કિન્તુ સ્વપ્રધાનમિહ બ્રહ્મ પુચ્છં જ્ઞેયત્વેનેતિ સિદ્ધમ્ ॥ 1.9 ॥
#અન્તકરસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્# ।
પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે ઽપાસ્તસમસ્તવિશેષબ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યર્થમુપાયતામાત્રેણ પઞ્ચ કોશા ઉપાધયઃ સ્થિતાઃ, નતુ વિવક્ષૈતાઃ ।
બ્રહ્મૈવ તુ પ્રધાનં બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇતિ જ્ઞેયત્વેનોપક્ષિપ્તમિતિ નિર્ણીતમ્ ।
સંપ્રતિ તુ બ્રહ્મ વિવક્ષિતોપાધિમુપસ્યત્વેનોપક્ષિપ્યતે, નતુ વિદ્યાકર્માતિશયલબ્ધોત્કર્ષો જીવાત્માદિત્યપદવેદનીય ઇતિ નિર્ણીયતે ।
તત્ર મર્યાદાધારરૂપાણિ સંસારિણિ પરે ન તુ ।
તસ્માદુપાસ્યઃ સંસારિ કર્માનધિકૃતો રવિઃ ॥
પિરણ્યશ્મશ્રુઃ ઇત્યાદિરૂપશ્રવણાત્, ય એષો ઽન્તરાદિત્યે, ય એષો ઽન્તરક્ષિણી ઇતિ ચાધારભેહશ્રવણાત્, યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે દેવકામાનાં ચ ઇત્યૈશ્વર્યાદાશ્રુતેશ્ચ સંસાર્યેવ કાર્યકારણસંઘાતાત્મકો રૂપાદિસંપન્ન ઇહોપાસ્યઃ, નતુ પરમાત્મા અશબ્દમસ્પર્શમ્ ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ અપાસ્તસમસ્તરૂપાશ્ચ, સ્વે મહિમ્નિ ઇત્યાદિશ્રુતિભિરપાકૃતાધારશ્ચ, એષ સર્વેશ્વરઃ ઇત્યાદિશ્રુતિભિરધિગતનિર્મર્યાદૈશ્વર્યશ્ચ શક્ય ઉપાસ્યત્વેનેહ પ્રતિપત્તુમ્ ।
સર્વપાપ્મવિરહશ્ચાદિત્યપુરુષે સંભવતિ, શાસ્ત્રસ્ય મનુષ્યાધિકારતયા દેવતાયાઃ પુણ્યુપાપયોરનધિકારાત્ ।
રૂપાદિમત્ત્વાન્યાનુપપત્ત્યા ચ કાર્યકારણાત્મકે જીવે ઉપાસ્યત્વેન વિવક્ષિતે યત્તાવદૃગાદ્યાત્મકતયાસ્ય સર્વાત્મકત્વં શ્રૂયતે તત્કથઞ્ચિદાદિત્યપુરુષસ્યૈવ સ્તુતુરિતિ આદિત્યપુરુષ એવોપાસ્યો ન પરમાત્મત્યેવં પ્રાપ્તમ્ ।
અનાધારત્વે ચ નિત્યત્વં સર્વગતત્વં ચ હેતુઃ ।
અનિત્યં હિ કાર્યં કારણાધારમિતિ નાનાધારં, નિત્યમપ્યસર્વગતં ચ યત્તસ્માદધરભાવેનાસ્થિતં તદેવ તસ્યોત્તરસ્યાધાર ઇતિ નાનાધારં, તસ્માદુભયમુક્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽઅન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ઽ ।
ઽસાર્વાત્મ્યસર્વદુરિતવિરહાભ્યામિહોચ્યતે ।
બ્રહ્મૈવાવ્યભિચારિભ્યાં સર્વહેતુર્વિકારવત્ ॥
ઽ નામનિરુક્તેન હિ સર્વપાપ્માપાદાનતયસ્યોદય ઉચ્યતે ।
ન ચાદિત્યસ્ય દેવતાયાઃ કર્માનધિકારે ઽપિ સર્વપાપ્મવિરહઃ પ્રાગ્ભવીયધર્મરૂપપાપ્મસંભવે સતિ ।
ન ચૈતેષાં પ્રાગ્ભવીયો ધર્મ એવાસ્તિ ન પાપ્મેતિ સાંપ્રતમ્ ।
વિદ્યાકર્માતિશયસમુદાચારે ઽપ્યનાદિભવપરંપરોપાર્જિતાનાં પાપ્મનામપિ પ્રસુપ્તાનાં સંભવાત્ ।
નચ શ્રુતિપ્રામાણ્યાદિદાત્યશરીરાભિમાનિનઃ સર્વપાપ્મવિરહ ઇતિ યુક્તં, બ્રહ્મવિષયત્વેનાપ્યસ્યાઃ પ્રામાણ્યોપપત્તેઃ ।
નચ વિનિગમનાહેત્વભાવઃ, તત્ર તત્ર સર્વપાપ્મવિરહસ્ય ભૂયોભૂયો બ્રહ્મણ્યેવ શ્રવણાત્ ।
તસ્યૈવ ચેહ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનસ્ય વિનિગમનાહેતોર્વિદ્યમાનત્વાત્ ।
અપિચ સાર્વાત્મ્યં જગત્કારણસ્ય બ્રહ્મણ એવોપપદ્યતે, કારણાદભેદાત્કાર્યજાતસ્ય, બ્રહ્મણશ્ચ જગત્કારણત્વાત્ ।
આદિત્યશરીરાભિમાનિનસ્તુ જીવાત્મનો ન જગત્કારણત્વમ્ ।
નચ મુખ્યાર્થસંભવે પ્રાશસ્ત્યલક્ષણયા સ્તુત્યર્થતા યુક્તા ।
રૂપવત્ત્વં ચાસ્ય પરાનુગ્રહાય કાયનિર્માણેન વા, તદ્વિકારતયા વા સર્વસ્ય કાર્યજાતસ્ય, વિકારસ્ય ચ વિકારવતો ઽનન્યત્વાત્તાદૃશરૂપભેદેનોપદિશ્યતે, યથા ઽ---ગન્ધઃ સઃ ઇતિ ।
નચ બ્રહ્મનિર્મિતં માયારૂપમનુવદચ્છાસ્ત્રમશાસ્ત્રં ભવતિ, અપિતુ તાં કુર્વત્ ઇતિ માશાસ્ત્રત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
યત્ર તુ નિરસ્તસમસ્તોપાધિભેદં જ્ઞેયત્વેનોપક્ષિપ્યતે, તત્ર શાસ્ત્રમ્-ઽઅશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયમ્ઽ ઇતિ પ્રવર્તતે ।
તસ્માદ્રૂપવત્ત્વમપિ પરમાત્મન્યુપપદ્યતે ।
એતેનૈવ મર્યાદાધારભેદાવપિ વ્યાખ્યાતૌ ।
અપિ ચાદિત્યદેહાભિમાનિનઃ સંસારિણો ઽન્તર્યામી ભેદેનોક્તઃ, સ એવાન્તરાદિત્ય ઇત્યન્તઃ શ્રુતિસામ્યેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનો ભવિતુમર્હતિ ।
#તસ્માતે ધનસનય ઇતિ# ।
ધનવન્તો વિભૂતિમન્ત ઇતિ યાવત્ ।
કસ્માત્પુનર્વિભૂતિમત્ત્વં પરમેશ્વરપરિગ્રહે ઘટત ઇત્યત આહ- #યદ્યદ્વિભૂતિમદિતિ# ।
સવાત્મકત્વે ઽપિ વિભૂતિમત્સ્વેવ પરમેશ્વરસ્વરૂપાભિવ્યક્તિઃ, ન ત્વવિદ્યાતમઃ પિહિતપરમેશ્વરસ્વરૂપેષ્વવિભૂતિમત્સ્વિત્યર્થઃ ।
#લોકકામેશિતૃત્વમપીતિ# ।
અતો ઽત્યન્તાપારાર્થ્યન્યાયેન નિરાઙ્કુશમૈશ્વર્યમિત્યર્થઃ

1.1.7.21.

1.1.8.22.
#આકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્# ।
પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે બ્રહ્મણો ઽસાધારણધર્મદર્શનાદ્વિવક્ષિતોપાધિનો ઽસ્યૈવોપાસના, ન ત્વાદિત્યશરીરાભિમાનિનો જીવાત્મન ઇતિ નિરૂપિતમ્ ।
ઇદાનીં ત્વસાધારણધર્મદર્શનાત્તદેવોદ્ગીથે સંપાદ્યોપાસ્યત્વેનોપદિશ્યતે, ન ભૂતાકાશ ઇતિ નિરૂપ્યતે ।
તત્ર ઽઆકાશ ઇતિ હોવાચઽ ઇતિ કિં મુખ્યકાશપાદાનુરોધેન ઽઅસ્ય લોકસ્ય કા ગિતઃઽ ઇતિ, ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽ ઇતિ ઽજ્યાયાઽ ઇતિચ ઽપરાયણમ્ઽ ઇતિ ચ કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાયતાં, ઉતૈતદનુરોધેનાકાશશબ્દો ભક્ત્યા પરાત્માને વ્યાખ્યાયતામિતિ ।
પત્રપ્રથ્વી ત્વાત્પ્રધાનત્વાદાકાશં મુખ્યમેવ નઃ ।
તદાનુગુણ્યેનાન્યાનિ વ્યાખ્યેયાનીતિ નિશ્ચયઃ ॥
ઽ ઽઅસ્ય લોકસ્ય કા ગતિઃઽ ઇતિ પ્રશ્નોત્તરે ઽઆકાશ ઇતિ હોવાચઽ ઇત્યાકાશસ્ય ગતિત્વેન પ્રતિપાદ્યતયા પ્રાધાન્યાત્, ઽસર્વાણિ હ વાઽ ઇત્યાદીનાં તુ તદ્વિશેષણતયા ગુણત્વાત્, ઽગુણે ત્વન્યાટ્યકલ્પનાઽ ઇતિ બહૂન્યપ્યપ્રધાનાનિ પ્રધાનાનુરોધેન નેતવ્યાનિ ।
અપિચ ઽઆકાશ ઇતિ હોવાચઽ ઇત્યુત્તરે પ્રથમાવગતમાકાશમનુપજાતવિરોધિ, તેન તદનુરક્તાયાં બુદ્ધૌ યદ્યદેવ તદેકવાક્યગતમુપનિપતતિ તત્તજ્જઘન્યતયા ઉપસંજાતવિરોધિ તદાનુગુણ્યેનૈવ વ્યવસ્થાનમર્હતિ ।
નચ ક્કચિદાકાશશબ્દો ભક્ત્યા બ્રહ્મણિ પ્રયુક્ત ઇતિ સર્વત્ર તેન તત્પરેણ ભવિતવ્યમ્ ।
નહિ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર ગઙ્ગપદમનુપપત્ત્યા તીરપરમિતિ યાદાંસિ ગઙ્ગાયામિત્યત્રાપ્યનેન તત્પરેણ ભવિતવ્યમ્ ।
સંભવશ્ચોભયત્ર તુલ્યઃ ।
નચ બ્રહ્મણ્યપ્યાકાશશબ્દો મુખ્યઃ, અનૈકાર્થત્વસ્યાન્યાટ્યત્વાત્, ભક્ત્યા ચ બ્રહ્મણિ પ્રયોગદર્શનોપપત્તેઃ ।
લોકે ચાસ્ય નભસિ નિરૂઢત્વાત્, તત્પૂર્વકત્વાચ્ચ વૈદિકાર્થપ્રતીતેર્વૈપરીત્યાનુપપત્તેઃ ।
તદાનુગુણ્યેન ચ ઽસર્વાણિ હ વાઽ ઇત્યાદીનિ ભાષ્યકૃતા સ્વયમેવ નીતાનિ ।
તસ્માદ્ભૂતાકાશમેવાત્રોપાસ્યત્વેનોપદિશ્યતે, ન પરમાત્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- #આકાશશબ્દેન બ્રહ્મણો ગ્રહણમ્# ।
કુતઃ, #તલ્લિઙ્ગાત્# ।
તથાહિ-ઽસામાનધિકરણ્યેન પ્રશ્નતત્પ્રતિવાક્યયોઃ ।
પૌર્વાપર્યપરામર્શાત્પ્રધાનત્વે ઽપિ ગૌણતા ॥
ઽ યદ્યપ્યાકાશપદં પ્રધાનાર્થં તથાપિ યત્પૃષ્ટં તદેવ પ્રતિવક્તવ્યમ્ ।
ન ખલ્વનુન્મત્ત આમ્નાન્પૃષ્ટઃ કોવિદાસનાચષ્ટે ।
તદિહ, ઽઅસ્ય લોકસ્ય કા ગતિઃઽ ઇતિ પ્રશ્નો દૃશ્યમાનનામરૂપપ્રપઞ્ચમાત્રગતિવિષય ઇતિ તદનુરોધાદ્ય એવ સર્વસ્ય લોકસ્ય ગતિઃ સ એવાકાશશબ્દેન પ્રતિવક્તવ્યઃ ।
નચ ભૂતાકાશઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય ગતિઃ, તસ્યાપિ લોકમધ્યપાતિત્વાત્ ।
તદેવ તસ્ય મતિરિત્યનુપપત્તેઃ ।
ન ચોત્તરે ભૂતાકાશશ્રવણાદ્ભૂતાકાશકાર્યમેવ પૃષ્ટમિતિ યુક્તં, પ્રશ્નસ્ય પ્રથમાવગતો ઽનુપજાતવિરોધિનો લોકસામાન્યવિષયસ્યોપજાતવિરોધિનોત્તરેણ સંકોચાનુપપત્તેસ્તદનુરોધેનોત્તરવ્યાખ્યાનાત્ ।
નચ પ્રશ્નેન પૂર્વપક્ષરૂપેણાનવસ્થિતાર્થેનોત્તરં વ્યવસ્થિતાર્થં ન શક્યં નિયન્તુમિતિ યુક્તં, તન્નિમિત્તાનામજ્ઞાનસંશયવિપર્યસાનામનવસ્થાને ઽપિ તસ્ય સ્વવિષયે વ્યવસ્થાનાત્ ।
અન્યથોત્તરસ્યાનાલમ્બનત્વાત્તેર્વૈયધિકરણ્યાપત્તેર્વા ।
અપિ ચોત્તરે ઽપિ બહ્વસમઞ્જસમ્ ।
તથાહિ-ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તેઽ ઇતિ સર્વશબ્દઃ કથઞ્ચિદલ્પવિષયો વ્યાખ્યેયઃ ।
એવમેવકારો ઽપ્યસમઞ્જસઃ ।
ન ખલ્વપામાકાશ એવ કારણમપિ તુ તેજો ઽપિ ।
એવમન્નસ્યાપિ નાકાશમેવ કારણમપિ તુ પાવકપાથસી અપિ ।
મૂલકારણવિવક્ષાયાં તુ બ્રહ્મણ્યેવાવધારણં સમઞ્જસમ્ ।
અસમઢ્જસં તુ ભૂતાકાશે ।
એવં સર્વેષાં ભૂતાનાં લયો બ્રહ્મણ્યેવ ।
એવં સર્વેભ્યો જ્યાયસ્ત્વં બ્રહ્મણ એવ ।
એવં પરમયનં બ્રહ્મૈવ ।
તસ્માત્સર્વેષાં લોકાનામિતિ પ્રશ્નોપક્રમાત્, ઉત્તરે ચ તત્તદસાધારણબ્રહ્મગુણપરામર્શાત્ પૃષ્ટાયાશ્ચ ગતેઃ પરમયનમિત્યાસાધારણબ્રહ્મગુણોપસંહારાત્, ભૂયસીનાં શ્રુતીનામનુગ્રહાય ઽત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થેઽ ઇતિવદ્વરમાકાશપદમાત્રમસમઞ્જસમસ્તુ ।
એતાવતા હિ બહુ સમઞ્જસં સ્યાત્ ।
ન ચાકાશસ્ય પ્રાધાન્યમુત્તરે, કિન્તુ પૃષ્ટાર્થત્વાદુત્તરસ્ય, લોકસામાન્યગતેશ્ચ પૃષ્ટત્વાત્, ઽપરાયણમ્ઽ ઇતિ ચ તસ્યૈવોપસંહારાબ્રહ્મૈવ પ્રધાનમ્ ।
તથાચ તદર્થં સત્ આકાશપદં પ્રધાનાર્થં ભવતિ, નાન્યથા ।
તસ્માદ્બ્રહ્મૈવ પ્રધાનમાકાશપદેનેહોપાસ્યત્વેનોપક્ષિતં, ન ભૂતાકાશમિતિ સિદ્ધમ્ ।
#અપિ ચ# ।
અસ્યૈવોપક્રમે ઽઅન્તવત્કિલ તે સામઽ ઇતિ #અન્તવત્ત્વદોષેણ શાલાવત્યસ્યેતિ# ।
ન ચાકાશશબ્દો ગૌણો ઽપિ વિલમ્બિતપ્રતિપત્તિઃ, તત્ર તત્ર બ્રહ્મણ્યાકાશશબ્દસ્ય તત્પર્યાયસ્ય ચ પ્રયોગપ્રાચુર્યાદત્યન્તાભ્યાસેનાસ્યાપિ મુખ્યવત્પ્રતિપત્તેરવિલમ્બનાદિતિ દર્શનાર્થં બ્રહ્મણિ પ્રયોગપ્રાચુર્યં વૈદિકં નિદર્શિતં ભાષ્યકૃતા ।
તત્રૈવ ચ પ્રથમાવગતાનુગુણ્યેનોત્તરં નીયતે, યત્ર તદન્યથા કર્તું શક્યમ્ ।
યત્ર તુ ન શક્યં તત્રોત્તરાનુગુણ્યેનૈવ પ્રથમં નીયત ઇત્યાહ- #વાક્યોપક્રમે ઽપીતિ#

1.1.8.23.
#અત એવ પ્રાણઃ# ।
ઉદ્ગીથે-ઽયા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તાઽ ઇત્યુક્રમ્ય શ્રૂયતે-ઽકતમા સા દેવતેતિ પ્રાણ ઇતિ હોવાચઽ ઉષસ્તિશ્ક્રાયણઃ ।
ઉદ્ગીથોપાસનપ્રસઙ્ગેન પ્રસ્તાવોપાસનમપ્યુદ્ગીથ ઇત્યુક્તં બાષ્યકૃતા ।
પ્રસ્તાવ ઇતિ સામ્નો ભક્તિવિશેષસ્તમન્વાયત્તા અનુગતા પ્રાણો દેવતા ।
અત્ર પ્રાણશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ વાયુવિકારે ચ દર્શનાત્સંશયઃ-કિમયં બ્રહ્મવચન ઉત વાયુવિકારવચન ઇતિ ।
તત્ર અત એવ બ્રહ્મલિઙ્ગાદેવ પ્રાણો ઽપિ બ્રહ્મૈવ ન વાયુવિકાર ઇતિ યુક્તમ્ ।
યદ્યેવં તેનૈવ ગતાર્થમેતદિતિ કો ઽધિકરણાન્તરસ્યારમ્ભાર્થઃ ।
તત્રોચ્યતે-ઽઅર્થે શ્રુત્યૈકગમ્યે હિ શ્રુતિમેવાદ્રિયામહે ।
માનાન્તરાવગમ્યે તુ તદ્વશાત્તદ્વ્યવસ્થિતિઃ ॥
ઽ બ્રહ્મણો વાસર્વભૂતકારણત્વં, આકાશસ્ય વા વાટ્વાદિભૂતકારણત્વં પ્રતિ નાગમાદૃતે માનાન્તરં પ્રભવતિ ।
તત્ર પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા યત્રાર્થે સમઞ્જસ આગમઃ સ એવાર્થસ્તસ્ય ગૃહ્યતે, ત્યજ્યતે ચેતરઃ ।
ઇહ તુ સંવેશનોદ્ગમને ભૂતાનાં પ્રાણં પ્રત્યુચ્યમાને કિં બ્રહ્મ પ્રત્યુચ્યતે આહો વાયુવિકારં પ્રતીતિ વિશયે ઽયદા વૈ પુરુષઃ સ્વપિતિ પ્રાણં તર્હિ વાગપ્યેતિઽ ઇત્યાદિકાયાઃ શ્રુતેઃ સર્વભૂતસારેન્દ્રિયસંવેશનોદ્ગમનપ્રતિપાદનદ્વારા સર્વભૂતસંવેશનોદ્ગમનપ્રતિપાદિકાયા માનાન્તરાનુગ્રહલબ્ધસામર્થ્યાયા બલાત્સંવેશનોદ્ગમને વાયુવિકારસ્યૈવ પ્રાણસ્ય, ન બ્રહ્મણઃ ।
અપિ ચાત્રોદ્ગીથપ્રતિહારયોઃ સામભક્ત્યોર્બ્રહ્મણો ઽન્યે આદિત્યશ્ચાન્નં ચ દેવતે અભિહિતે કાર્યકારણસંઘાતરૂપે, તત્સાહચર્યાત્પ્રાણો ઽપિ કાર્યકારણસંઘાતરૂપ એવ દેવતા ભવિતુમર્હતિ ।
નિસ્તો ઽપ્યયમર્થ ઈક્ષત્યધિકરણે, પૂર્વોક્તપૂર્વપક્ષહેતૂપોદ્બલાય પુનરુપન્યસ્તઃ ।
તસ્માદ્વાયુવિકાર એવાત્ર પ્રાણશબ્દાર્થ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽપુંવાક્યસ્ય બલીયસ્ત્વં માનાન્તરસમાગમાત્ ।
અપૌરુષેયે વાક્યે તત્સંગતિઃ કિં કરિષ્યતિ ॥
ઽ નો ખલુ સ્વતઃસિદ્ધપ્રમાણભાવમપૌરુષેયં વચઃ સ્વવિષયજ્ઞાનોત્પાદે વા તદ્વ્યવહારે વા માનાન્તરમપેક્ષતે, તસ્યાપૌરુષેયસ્ય નિરસ્તસમસ્તદોષાશઙ્ક્ય સ્વત એવ નિશ્ચાયકત્વાત્, નિશ્ચાયકત્વાત્,
નિશ્ચયપૂર્વકત્વાદ્વ્યવહારપ્રવૃત્તેઃ ।
તસ્માદસંવાદિનો વા ચક્ષુષ ઇવ રૂપે ત્વગિન્દ્રિયસંવાદિનો વા તસ્યૈવ દ્રવ્યે નાદાર્ઢ્યં વા દાર્ઢ્યં વા ।
તેન સ્તામિન્દ્રિયમાત્રસંવેશનોદ્ગમને વાયુવિકારે પ્રાણે ।
સર્વભૂતસંવેશનોદ્ગમને તુ ન તતો વાક્યાત્પ્રતીયતે ।
પ્રતીતૌ વા તત્રાપિ પ્રાણો બ્રહ્મૈવ ભવેન્ન વાયુવિકારઃ ।
ઽયદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽ ઇત્યત્ર વાક્યે યથા પ્રાણશબ્દો બ્રહ્મવચનઃ ।
ન ચાસ્મિન્વાયુવિકારે સર્વેષાં ભૂતાનાં સંવેશનોદ્ગમને માનાન્તરેણ દૃશ્યેતે ।
નચ માનાન્તરસિદ્ધસંવાદેન્દ્રિયસંવેશનોદ્ગમનવાક્યદાર્ઢ્યાત્સર્વભૂતસંવેશનોદ્ગમનવાક્યં કથઞ્ચિદિન્દ્રિવિષયતયા વ્યાખ્યાનમર્હતિ, સ્વતઃ-સિદ્ધપ્રમાણભાવસ્ય સ્વભાવદૃઢસ્ય માનાન્તરાનુપયોગાત્ ।
ન ચાસ્ય તેનૈકવાક્યતા ।
એકવાક્યતાયાં ચ તદપિ બ્રહ્મપરમેવ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
ઇન્દ્રિયસંવેશનોદ્ગમનં ત્વવયુત્યાનુવાદેનાપિ ઘટિષ્યતે, એકં વૃણીતે દ્વૌ વૃણીતે ઇતિવત્ ।
નતુ સર્વશબ્દાર્થઃ સંકોચમર્હતિ ।
તસ્માત્પ્રસ્તાવભક્તિં પ્રાણશબ્દાભિધેયબ્રહ્માદૃષ્ટ્યોપાસીત્, ન વાયુવિકારદૃષ્ટ્યેતિ સિદ્ધમ્ ।
તથા ચોપાસકસ્ય પ્રાણપ્રાપ્તિઃ કર્મસમૃદ્ધિર્વા ફલં ભવતીતિ ।
#વાક્યશેષબલેનેતિ# ।
વાક્યાત્સંનિધાનં દુર્બલમિત્યર્થઃ ।
ઉદાહરણાન્તરં તુ નિગદવ્યાખ્યાતેન ભાષ્યેણ દૂષિતમ્

1.1.10.24.
#જ્યોતિશ્ચરણાભિધાનાત્# ।
ઇદમામનન્તિ-ઽઅથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતે નિશ્વતઃપૃષ્ઠેષુ સર્વતઃ પૃષ્ઠેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષ્વિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષે જ્યોતિઃઽ ઇતિ ।
યજ્જ્યોતિરતો દિવો દ્યુલોકાત્પરં દીપ્યતે પ્રકાશતે વિશ્વતઃપૃષ્ઠેષુ વિશ્વેષામુપરિ ।
અસંકુચદ્વૃત્તિરયં વિશ્વશબ્દો ઽનવયવત્વેન સંસારમણ્ડલં બ્રૂત ઇતિ દર્શયિતુમાહ- #સર્વતઃપૃષ્ઠેષૂત્તમેષુ# ।
ન ચેદમુત્તમમાત્રં અપિતુ સર્વોત્તમમિત્યાહ- #અનુત્તમેષુ#નાસ્ત્યેભ્યો ઽન્ય ઉત્તમ ઇત્યર્થઃ ।
ઽઇદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્પુરુષે ઽન્તર્જ્યોતિઃઽ ત્વગ્રાહ્યેણ શારીરેણોષ્મણા, શ્રોત્રગ્રાહ્યેણ ચ પિહિતકર્ણેન પુંસા ઘોષેણ લિઙ્ગેનાનુમીયતે ।
તત્ર શારીરસ્યોષ્મણસ્ત્વચા દર્શનં દૃષ્ટિઃ, ઘોષસ્ય ચ શ્રવણં શ્રુતિઃ, તયોશ્ચ દૃષ્ટિશ્રુતી જ્યોતિષ એવ, તલ્લિઙ્ગેન તદનુમાનાદિતિ ।
અત્ર સંશયઃ-કિં જ્યોતિઃશબ્દઃ તેજ ઉત બ્રહ્મેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં, તેજ ઇતિ ।
કુતઃ, ગૌણમુખ્યગ્રહણવિષયે મુખ્યગ્રહણસ્ય ઽઔત્સર્ગિકત્વાદ્વાક્યસ્થતેજોલિઙ્ગોપલમ્ભનાત્ ।
વાક્યાન્તરેણાનિયમાત્તદર્થાપ્રતિસંધિતઃ ॥
ઽ બલવદ્બાધકોપનિપાતેન ખલ્વાકાશપ્રાણશબ્દૌ મુખ્યાર્થત્વાત્પ્રચ્યાન્યત્ર પ્રતિષ્ઠાપિતૌ ।
તદિહ જ્યોતિષ્પદસ્ય મુખ્યતેજોવચનત્વે બાધકસ્તાવત્સ્વવાક્યશેષો નાસ્તિ ।
પ્રત્યુત તેજોલિઙ્ગમેવ ઽદીપ્યતેઽ ઇતિ ।
કોક્ષેયજ્યોતિઃસારૂપ્યં ચ ચક્ષુષ્યો રૂપવાન્ શ્રુતો વિશ્રુતો ભવતીત્યલ્પફલત્વં ચ સ્વવાક્યે શ્રૂયતે ।
ન જાતુ જ્વલનાપરનામા દીપ્તિર્વિના તેજો બ્રહ્મણિ સંભવતિ ।
ન ચ કૌક્ષેયજ્યોતિઃસારૂપ્યમૃતે બાહ્યાત્તોજસો બ્રહ્મણ્યસ્તિ ।
ન ચૌષ્ણ્યઘોષલિઙ્ગદર્શનશ્રવણમૌદર્યાત્તેજસો ઽન્યત્ર બ્રહ્મણ્યુપપદ્યતે ।
નચ મહાફલં બ્રહ્મોપાસનમણીયસે ફલાય કલ્પતે ।
ઔદર્યે તુ તેજસ્યધ્યસ્ય બાહ્યં તેજ ઉપાસનમેતત્ ફલાનુરૂપં યુજ્યતે ।
તદેતત્તેજોલિઙ્ગમ્ ।
એતદુપોદ્બલાય ચ નિરસ્તમપિ મર્યાદાધારબહુત્વમુપન્યસ્તં, ઇહ તન્નિરાસકારણાભાવાત્ ।
નચ મર્યાદાવત્ત્વં તેજોરાશેર્ન સંભવતિ, તસ્ય સૌર્યાદેઃ સાવયવત્વેન તદેકદેશમર્યાદાસંભવાત્ તસ્ય ચોપાસ્યત્વેન વિધાનાત્, બ્રહ્મણસ્ત્વનવયવસ્યાવયવોપાસનાનુપપત્તેઃ, અવયવકલ્પનાયાશ્ચ સત્યાં ગતાવનવકલ્પનાત્ ।
નચ ઽપાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ ઇતિ બ્રહ્મપ્રતિપાદકં વાક્યાન્તરં, ઽયદતઃ પરો દિવો જ્યોતિઃશબ્દં બ્રહ્મણિ વ્યવસ્થાપયતીતિ યુક્તમ્ ।
નહિ સંનિધાનમાત્રદ્વાક્યાન્તરેણ વાક્યાન્તરગતા શ્રુતિઃ શક્યા મુખ્યાર્થાન્ત્ર્યાવયિતુમ્ ।
નચ વાક્યાન્તરે ઽધિકરણત્વેન દ્યૌઃ શ્રુતા દિવ ઇતિ મર્યાદાશ્રુતૌ શક્યા પ્રત્યભિજ્ઞાતુમ્ ।
અપિચ વાક્યાન્તરસ્યાપિ બ્રહ્માર્થત્વં પ્રસાધ્યમેવ નાદ્યાપિ સિધ્યતિ, તત્કથં તેન નિયન્તું બ્રહ્મપરતયા ઽયદતઃ પરઃઽ ઇતિ વાક્યં શક્યમ્ ।
તસ્માત્તેજ એવ જ્યોતિ4ન બ્રહ્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તેજઃકથનપ્રસ્તાવે તમઃકથનં પ્રતિપક્ષોપન્યાસેન પ્રતિપક્ષાન્તરે દૃઢા પ્રતીતિર્ભવતીત્યેતદર્થમ્ ।
#ચક્ષુર્વૃત્તેર્નિરોધકમિતિ# ।
અર્તાવરકત્વેન ।
આક્ષેપ્તાહ- #નનુ કાર્યસ્યાપીતિ# ।
સમાધાતૈકદેશી બ્રૂતે- #અસ્તુ તર્હીતિ# ।
યત્તુ તેજો ઽબન્નાભ્યામસંપૃક્તં તદત્રિવૃત્કૃતમુચ્યતે ।
આક્ષેપ્તા દૂષયતિ- #નેતિ# ।
નહિ તત્કક્કચિદપ્યુપયુજ્યતેચ સર્વાસ્વર્થક્રિયાસુ ત્રિવત્કૃતસ્યૈવોપયોગાદિત્યર્થઃ ।
એકદેશિનઃ શઙ્કામાહ- #ઇદમેવેતિ# ।
આક્ષેપ્તા નિરાકરોતિ- #ન ।
પ્રયોજનાન્તરેતિ# ।
ઽએકૈકાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતં કરવાણિઽ ઇતિ તેજઃપ્રભૃત્યુપાસનામાત્રવિષયા શ્રુતિર્ન સંકોચયિતું યુક્તેત્યર્થઃ ।
એવમેકદેશિનિ દૂષિતે પરમસમાધાતા પૂર્વપક્ષી બ્રૂતે- #અસ્તુ તર્હિ ત્રિવૃત્કૃતમેવેતિ# ।
ભાગિની યુક્તા ।
યદ્યપ્યાધારબહુત્વશ્રુતિર્બ્રહ્મણ્યપિ કલ્પિતોપાધિનિબન્ધના કથઞ્ચિદુપપદ્યતે, તથાપિ યથા કાર્યે જ્યોતિષ્યતિશયેનોપપદ્યતે ન તથાત્રેત્યત ઉક્તમ્- #ઉપપદ્યેતતરામિતિ ।
પ્રાકૃતં#પ્રકૃતેર્જાતં, કાર્યમિતિ યાવત્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઽસર્વનામપ્રસિદ્ધાર્થં પ્રસાધ્યાર્થવિઘાતકૃત્ ।
પ્રસિદ્ધ્યપેક્ષિ સત્પૂર્વવાક્યસ્થમપકર્ષેતિ ॥
તદ્બલાત્તેન નેયાનિ તેજોલિઙ્ગાન્યપિ દ્રુવમ્ ।
બ્રહ્મણ્યેવ પ્રધાનં હિ બ્રહ્મચ્છન્દો ન તત્ર તુ ॥
ઽ ઔત્સર્ગિકં તાવદ્યદપ્રસિદ્ધાર્થાનુવાદકત્વં યદ્વિધિવિભક્તિમપ્યપૂર્વાર્થાવબોધનસ્વભાવાત્પ્રચ્યાવયતિ ।
યથા ઽયસ્યાહિતાગ્નેરગ્નિર્ગૃહાન્દહેત્ઽ ઽયસ્યોભયં હવિરાર્તિમાર્ચ્છેત્ઽ ઇતિ ।
યત્ર પુનસ્તત્પ્રસિદ્ધમન્યતો ન કથઞ્ચિદાપ્યતે, તત્ર વચનાનિ ત્વપૂર્વત્વાદિતિ સર્વનામ્નઃ પ્રસિદ્ધાર્થત્વં બલાદપનીયતે ।
યથા ઽયદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ભવતિઽ ઇતિ ।
તદિહ ઽયદતઃ પરો દિવો જ્યોતિઃઽ ઇતિ યચ્છબ્દસામર્થ્યાત્ દ્યુમર્યાદેનાપિ જ્યોતિષા પ્રસિદ્ધેન ભવિતવ્યમ્ ।
નચ તસ્ય પ્રમાણાન્તરતઃ પ્રસિદ્ધિરસ્તિ ।
પૂર્વવાક્યે ચ દ્યુસંબન્ધિતયા ત્રિપાદ્બ્રહ્મ પ્રસિદ્ધમિતિ પ્રસિદ્ધ્યપેક્ષાયાં તદેવ સંબધ્યતે ।
નચ પ્રધાનસ્ય પ્રાતિપદિકાર્થસ્ય તત્ત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાને તદ્વિશેષણસ્ય વિભક્ત્યર્થસ્યાન્યતામાત્રેણાન્યતા યુક્તા ।
એવં ચ તદ્વાક્યસ્થાનિ તેજોલિઙ્ગાન્યસમઞ્જસાનીતિ બ્રહ્મણ્યેવ ગમયિતવ્યાનિ, ગમિતાનિ ચ ભાષ્યકૃતા ।
તત્ર જ્યોતિર્બ્રહ્મવિકાર ઇતિ જ્યોતિષા બ્રહ્મૈવોપલક્ષ્યતે ।
અથવા પ્રકાશમાત્રવચનો જ્યોતિઃશબ્દઃ પ્રકાશસ્ય બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મણિ મુક્ય ઇતિ જ્યોતિર્બહ્મેતિ સિદ્ધમ્ ।
#પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયે ઇતિ# ।
પ્રસિદ્ધ્યપેક્ષાયાં પૂર્વવાક્યગતં પ્રકૃતં સંનિહિતં, અપ્રસિદ્ધં તુ કલ્પ્યં ન પ્રકૃતમ્ ।
અત એવોક્તમ્- #કલ્પ્યત ઇતિ# ।
સંદંશન્યામાહ- #ન કેવલમિતિ ।
પરસ્યાપિ બ્રહ્મણો નામાદિપ્રતીકત્વવદિતિ# ।
કૌક્ષેયં હિ જ્યોતિર્જીવભાવેનાનુપ્રવિષ્ટસ્ય પરમાત્મનો વિકારઃ, જીવભાવે દેહસ્ય શૈત્યાત્, જીવતશ્ચૌષ્ણ્યાજ્જ્ઞાયતે ।
તસ્માત્તત્પ્રતીકસ્યોપાસનમુપપન્નમ્ ।
શેષં નિગદવ્યાખ્યાતં ભાષ્યમ્

1.1.10.25.
#છન્દોભિધાનાન્નેતિ ચેત્ ન તથા ચેતોર્પણનિગદાત્તથાહિ દર્શનમ્# ।
પૂર્વવાક્યસ્ય હિ બ્રહ્માર્થત્વે સિદ્ધે સ્યાદેતદેવં, નતુ તદ્બ્રહ્માર્થં, અપિતુ ગાયત્ર્યર્થમ્ ।
ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદિદં કિઞ્ચઽ ઇતિ ગાયત્રીં પ્રકૃત્યેદં શ્રૂયતે-ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ ઇતિ ।
નનુ ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ ઇત્યનેનૈવ ગતાર્થમેતત્ ।
તથાહિ-ઽતાવાનસ્ય મહિમાઽ ઇત્યસ્યામૃચિ બ્રહ્મ ચતુષ્પાદુક્તમ્ ।
સૈવ ચ ઽતદેતદૃચાભ્યનૂક્તમ્ઽ ઇત્યનેન સંગમિતાર્થા બ્રહ્મલિઙ્ગમ્ ।
એવં ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽ ઇત્યક્ષરસંનિવેશમાત્રસ્ય ગાયત્ર્યા ન સર્વત્વમુપપદ્યતે ।
નચ ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયવાક્પ્રાણાત્મત્વં ગાયત્ર્યાઃ સ્વરૂપેણ સંભવતિ ।
નચ બ્રહ્મપુરુષસંબન્ધિત્વમસ્તિ ગાયત્ર્યાઃ ।
તસ્માદ્ગીયત્રીદ્વારા બ્રહ્મણ એવોપાસના ન ગાયત્ર્યા ઇતિ પૂર્વેણૈવ ગતાર્થત્વાદનારમ્ભણીયમેતત્ ।
નચ પૂર્વન્યાયસ્મારણે સૂત્રસંદર્ભ એતાવાન્યુક્તઃ ।
અત્રોચ્યતે-અસ્ત્યધિકા શઙ્કા ।
તથાહિ-ગાયત્રીદ્વારા બ્રહ્મોપાસનેતિ કોર્ઽથઃ, ગાયત્રીવિકારોપાધિનો બ્રહ્મણ ઉપાસનેતિ ।
નચ તદુપાધિનસ્તદવચ્થછિન્નસ્ય સર્વાત્મત્વં, ઉપાધેરવચ્છેદાત્ ।
નહિ ઘટાવચ્છિન્નં નભો ઽનવચ્છિન્નં ભવતિ ।
તસ્માદસ્ય સર્વાત્મત્વાદિકં સ્તુત્યર્થં, તદ્વરં ગાયત્ર્યા એવાસ્તુ સ્તુતિઃ કથાચિત્પ્રણાડ્યા ।
ઽવાગ્વૈ ગાયત્રી વાગ્વા ઇદં સર્વં ભૂતં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચઽ ઇત્યાદિશ્રિતિભ્યઃ ।
તથાચ ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ગાયત્ર્યા એવ હૃદયાદિભિર્વ્યાખ્યાય ચ ઽસૈષા ચતુષ્પદા ષડ્વિધા ગાયત્રીઽ ઇત્યુપસંહારો ગાયત્ર્યામેવ સમઞ્જસો ભવતિ ।
બ્રહ્મણિ તુ સર્વમતદસમઞ્જસમિતિ ।
ઽયદ્વૈ તદ્બ્રહ્મઽ ઇતિ બ્રહ્મશબ્દશ્છન્દોવિષય એવ, યથા ઽએતાં બ્રહ્મોપનિષદમ્ઽ ઇત્યત્ર વેદોપનિષદુચ્યતે ।
તસ્માદ્ગાયત્રિછન્દોભિધાનાન્ન બ્રહ્મવિષયમેતદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- #ન# ।
કુતઃ, #તથા ચેતોર્પણનિગદાત્# ।
ગાયત્ર્યાખ્યચ્છન્દોદ્વારેણ ગાયત્રીરૂપવિકારાનુગતે બ્રહ્મણિ ચેતોર્પણં ચિત્તસમાધાનમનેન બ્રહ્મણવાક્યેન નિગદ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ન ગાયત્રી બ્રહ્મણો ઽવચ્છેદિકા, ઉત્પલસ્યેવ નીલત્વં, યેન તદવચ્છિન્નત્વમનય્ત્ર ન સ્યાદવચ્છેદકવિરહાત્ ।
કિન્તુ યદેતદ્બ્રહ્મ સર્વાત્મકં સર્વકારણં સત્સ્વરૂપેણાશક્યોપદેશમિતિ તદ્વિકારગાયત્રીદ્વારેણોપલક્ષ્યતે ।
ગાયત્ર્યાઃ સર્વચ્છન્દોવ્યાપ્ત્યા ચ સવનત્રયવ્યાપ્ત્યા ચ દ્વિજાતિદ્વિતીયજન્મજનનીયતયા ચ શ્રુતેર્વિકારેષુ મધ્યે પ્રાધાન્યેન દ્વારત્વોપપત્તેઃ ।
ન ચાન્યત્રોપલક્ષણાભાવેન નોપલક્ષ્યં પ્રતીયતે ।
નહિ કુણ્ડલેનોપલક્ષિતં કણ્ઠરૂપં કુણ્ડલવિયોગે ઽપિ પશ્ચાત્પ્રતીયમાનમપ્રતીયમાનં ભવતિ ।
તદ્રૂપપ્રત્યાયનમાત્રોપયોગિત્વાદુપલક્ષણાનામનવચ્છેદકત્વાત્ ।
તદેવં ગાયત્રીશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થત્વે ગાયત્ર્યા બ્રહ્મોપલક્ષ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ તિ ગાયત્રિશબ્દઃ સંખ્યાસામાન્યાદ્ગૌણ્યા વૃત્ત્યા બ્રહ્મણ્યેવ વર્તત ઇતિ દર્શયતિ- #અપર આહેતિ# ।
તથાહિ-ષડક્ષરૈઃ પાદૈર્યથા ગાયત્રી ચતુષ્પદા, એવં બ્રહ્માપિ ચતુષ્પાત્ ।
સર્વાણિ હિ ભૂતાનિ સ્થાવરજઙ્ગમાન્યસ્યૈકઃ પાદઃ ।
અથવા દિવ્યાકાશે ત્રયઃ પાદાઃ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ-ઽઇદં વાવ તદ્યો ઽયં પુરુષાદાકાશઃઽ
તદ્ધિ તસ્ય જગરિતસ્થાનમ્ ।
જાગ્રત્વખલ્વયં બાહ્યાન્પદાર્થાન્વેદ ।
તથા-ઽઅયં વાવ સ યો ઽયમન્તઃ પુરુષ આકાશઃઽ ।
શરીરમધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ધિ તસ્ય સ્વપ્નસ્થાનમ્ ।
તથા-ઽઅયં વાવ સ યો ઽયમન્તર્હૃદય આકાશઃઽ ।
હૃદયપુણ્ડરીક ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ધિ તસ્ય સુષુપ્તિસ્થાનમ્ ।
તદેતત્ ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
તદેવં ચતુષ્પાત્ત્વસામાન્યાદ્ગાયત્રીશબ્દેન બ્રહ્મોચ્યત ઇતિ ।
અસ્મિન્પક્ષે બ્રહ્મૈવાભિહિતિમિતિ ।
બ્રહ્મપરત્વાદભિહિતમિત્યુક્તમ્

1.1.10.26.
#ષડ્વિધેતિ# ।
ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયવાક્પ્રાણા ઇતિ ષટ્ પ્રકારા ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ શ્રૂયન્તે ।
#પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષા ઇતિ ચ, હૃદયયસુષિષુ બ્રહ્મપુરુષશ્રુતિર્બ્રહ્મસંબન્ધિતાયાં વિવક્ષિતાયાં સંભવતિ# ।
અસ્યાર્થઃ-હૃદયસ્યાસ્ય ખલુ પઞ્ચ સુષયઃ પઞ્ચ છિદ્રાણિ ।
તાનિ ચ દેવૈઃ પ્રાણાદિભી રક્ષ્યમાણાનિ સ્વર્ગપ્રાપ્તિદ્વારાણીતિ દેવસુષયઃ ।
તથાહિ-હૃદયસ્ય યત્પ્રાઙ્મુખં છિદ્રં તત્સ્થો યો વાયુઃ સ પ્રાણઃ, તેન હિ પ્રયાણકાલે સંચરતે સ્વર્ગલોકં, સ એવ ચક્ષુઃ, સ એવાદિત્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઽઆદિત્યો હ વૈ બાહ્યઃ પ્રાણઃઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અથ યો ઽસ્ય દક્ષિણઃ સુષિસ્તત્સ્થો વાયુવિશેષો વ્યાનઃ ।
તત્સંબદ્ધં શ્રોત્ર તચ્ચન્દ્રમાઃ, ઽશ્રોત્રેણ સૃષ્ટા વિશશ્ચન્દ્રમાશ્ચઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અથ યો ઽસ્ય પ્રત્યઙ્મુખઃ સુષિસ્તતત્સ્થો વાયુવિશેષો ઽપાનઃ સ ચ વાક્સંબન્ધાદ્વાક્, ઽવાગ્વા અગ્નિઃઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અથ યો ઽસ્યોદઙ્મુખઃ સુષિસ્તત્સ્થો વાયુવિશેષઃ સ ઉદાનઃ, પાદતલાદારભ્યોર્ધ્વં નયનાત્ ।
સ વાયુસ્તદાધારશ્ચાકાશો દેવતા ।
તે વા એતે પઞ્ચ સુષયઃ ।
તત્સંબદ્ધાઃ પઞ્ચ હાર્દસ્ય બ્રહ્મણઃ પુરુષા ન ગાયત્ર્યામક્ષરસંનિવેશમાત્રે સંભવન્તિ, કિન્તુ બ્રહ્મણ્યેવેતિ

1.1.10.27.
#યથા સોક ઇતિ# ।
યદાધારત્વં મુખ્યં દિવસ્તદા કથઞ્ચિન્મર્યાદા વ્યાખ્યેયા ।
યો હિ શ્યેનો વૃક્ષાગ્રે વસ્તુતો ઽસ્તિ સ ચ તતઃ પરો ઽપ્યસ્ત્યેવ ।
અર્વાગ્ભાગાતિરિક્તમપ્યપરભાગસ્થસ્ય તસ્યૈવ વૃક્ષાત્પરતો ઽવસ્થાનાત્ ।
એવં ચ બાહ્યદ્યુભાગાતિરિક્તશારીરહાર્દદ્યુભાગસ્થસ્ય બ્રહ્મણો બાહ્યાત્ દ્યુભાગાત્પરતો ઽવસ્થાનમુપપન્નમ્ ।
યદા તુ મર્યાદૈવ મુખ્યતયા પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતા તદા લક્ષણયાધારત્વં વ્યાખ્યેયમ્ ।
યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર સામીપ્યાદિતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #અપર આહેતિ# ।
અત એવ દિવઃ પરમપીત્યુક્તમ્

1.1.11.28.
#પ્રાણસ્તથાનુગમાત્# ।
ઽઅનેકલિઙ્ગસંદોહે બલવ્તકસ્ય કિં ભવેત્ ।
લિઙ્ગિનો લિઙ્ગમિત્યત્ર ચિન્ત્યતે પ્રાગચિન્તિતમ્ ॥
ઽ મુખ્યપ્રાણજીવદેવતાબ્રહ્મણામનેકેષાં લિઙ્ગાનિ બહૂનિ સંપ્લવન્તે, તત્કતમદત્ર લિઙ્ગં, લિઙ્ગાભાસં ચ કતમદિત્યત્ર વિચાર્યતે ।
ન ચાયમર્થઃ ઽઅત એવ પ્રાણઃઽ ઇત્યત્ર વિચારિતઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
હિતતમપુરુષાર્થસિદ્ધિશ્ચ નિખિલભ્રૂણહત્યાદિપાપાપરામર્શશ્ચ પ્રજ્ઞાત્મત્વં ચાનન્દાદિશ્ચ ન મુખ્યે પ્રાણે સંભવન્તિ ।
તથા ઽએષ સાધુ કર્મ કારયતિઽ ઽએષ લોકાધિપતિઃઽ ઇત્યાદ્યપિ ।
જીવે તુ પ્રજ્ઞાત્મત્વં કથઞ્ચિદ્ભવેદિતરેષાં ત્વસંભવઃ ।
વક્તૃત્વં ચ વાક્કરણવ્યાપારવત્ત્વં યદ્યપિ પરમાત્મનિ સ્વરૂપેણ ન સંભવતિ તથાપ્યનન્યથાસિદ્ધબહુબ્રહ્મલિઙ્ગવિરોધપરિહારાય જીવદ્વારેણ બ્રહ્મણ્યેવ કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યેયં જીવસ્ય બ્રહ્મણો ઽભેદાત્ ।
તથાચ શ્રુતિઃ-ઽયદ્વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિઽ ઇતિ વાગ્વદનસ્ય બ્રહ્મ કારણમિત્યાહ-શરીરધારણમપિ યદ્યપિ મુખ્યપ્રાણસ્યૈવ તથાપિ પ્રાણવ્યાપારસ્ય પરમાત્માયત્તત્વાત્પરમાત્મન એવ ।
યદ્યપિ ચાત્રેન્દ્રદેવતાયા વિગ્રહવત્યા લિઙ્ગમસ્તિ, તથાહિ-ઇન્દ્રધામગતં પ્રતર્દનં પ્રતીન્દ્ર ઉવાચ, ઽમામેવ વિજાનીહિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય, ઽપ્રાણો ઽસ્મિપ્રજ્ઞાત્માઽ ઇત્યાત્મનિ પ્રાણશબ્દમુચ્ચચાર ।
પ્રજ્ઞાત્મત્વં ચાસ્યોપપદ્યતે, દેવતાનામપ્રતિહતજ્ઞાનશક્તિત્વાત્ ।
સામર્થ્યાતિશયાચ્ચેન્દ્રસ્ય હિતતમપુરુષાર્થહેતુત્વમપિ ।
મનુષ્યાધિકારત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય દેવાન્પ્રત્યપ્રવૃત્તેર્ભ્રૂણહત્યાદિપાપાપરામર્શસ્યોપપત્તેઃ ।
લોકાધપત્યં ચેન્દ્રસ્યલોકપાલત્વાત્ ।
આનન્દાદિરૂપત્વં ચ સ્વર્ગસ્યૈવાનન્દત્વાત્ ।
ઽઆભૂતસંપ્લવં સ્થાનમમૃતત્વં હિ ભાષ્યતેઽ ઇતિ સ્મૃતેશ્ચામૃતત્વમિન્દ્રસ્ય ।
ઽત્વાષ્ટ્રમહનમ્ઽ ઇત્યાદ્યા ચ વિગ્રહવત્ત્વેન સ્તુતિસ્તત્રૈવોપપદ્યતે ।
તથાપિ પરમપુરુષાર્થસ્યાપવર્ગસ્ય પરબ્રહ્મજ્ઞાનાદન્યતો ઽનવાપ્તેઃ, પરમાનન્દરૂપસ્ય મુખ્યસ્યામૃતત્વસ્યાજરત્વસ્ય ચ બ્રહ્મરૂપાવ્યભિચારાત્, અધ્યાત્મસંબન્ધભૂમ્નશ્ચ પરાચીન્દ્રે ઽનુપપત્તેઃ, ઇન્દ્રસ્ય દેવતાયા આત્મનિ પ્રતિબુદ્ધસ્ય ચરમદેહસ્ય વામદેવસ્યેવ પ્રરબ્ધવિપાકકર્માશયમાત્રં ભોગેન ક્ષપયતો બ્રહ્મણ એવ સર્વમેતત્કલ્પત ઇતિ વિગ્રહવદિન્દ્રિજીવપ્રાણવાયુપરિત્યાગેન બ્રહ્મૈવાત્ર પ્રાણશબ્દં પ્રતીયત ઇતિ પૂર્વપક્ષાભાવાદનારભ્યમેતદિતિ ।
અત્રોચ્યતે-ઽયો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણૈઃ સહ હ્યેતવસ્મિન્ શરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃઽ ઇતિ યસ્યૈવ પ્રાણસ્ય પ્રજ્ઞાત્મન ઉપાસ્યત્વમુક્તં તસ્યૈવ પ્રાણસ્ય પ્રજ્ઞાત્મના સહોત્ક્રમણમુચ્યતે ।
નચ બ્રહ્મણ્યબેદે દ્વિચનં, ન સહભાવઃ ન ચોત્ક્રમણમ્ ।
તસ્માદ્વાયુરેવ પ્રાણઃ ।
જીવશ્ચ પ્રજ્ઞાત્મા ।
સહ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યા ભક્ત્યૈકત્વમનયોરુપચરિતં ઽયો વૈ પ્રાણઃઽ ઇત્યાદિન ।
આનન્દામરાજરાપહતપાપ્મત્વાદયશ્ચ બ્રહ્મણિ પ્રાણે ભવિષ્યન્તિ ।
તસ્માદ્યથાયોગં ત્રય એવાત્રોપાસ્યાઃ ।
ન ચૈષ વાક્યભેદો દોષમાવહતિ ।
વાક્યાર્થાવગમસ્ય પદાર્થાવગમપૂર્વકત્વાત્ ।
પદાર્થાનાં ચોક્તેન માર્ગેણ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
તસ્માદુપાસ્યભેદાદુપાસાત્રૈવિધ્યમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ-સત્યં પદાર્થાવગમોપપાયો વાક્યાર્થવગમઃ, નતુ પદાર્થાવગમપરાણ્યેવ પદાનિ, અપિ ત્વેકવાક્યાર્થાવગમપરાણિ ।
તમેવ ત્વેકં વાક્યાર્થં પદાર્થાવગમમન્તરેણ ન શક્નુવન્તિ કર્તુમિત્યન્તરા તદર્થમેવ તમપ્યવગમયન્તિ, તેન પદાનિ વિશિષ્ટૈકાર્થાવબોધનસ્વરસાન્યેવ બલબદ્બાધકોપનિતાન્નાનાર્થબોધપરતાં નીયન્તે ।
યથાહુઃ-ઽસંભવત્યેકવાક્યત્વે વાક્યભેદશ્ચ નેષ્યતેઽ ઇતિ ।
તેન યથોપાંશુયાજવાક્યે જામિતાદોષોપક્રમે તત્પ્રતિસમાધાનોપસંહારે ચૈકવાક્યત્વાય ઽપ્રજાપતુરુપાંશુ યષ્ટવ્યઃઽ ઇત્યાદયો ન પૃથગ્વિધયઃ કિન્ત્વર્થવાદા ઇતિ નિર્ણીતં, તથેહામામેવિ વિજાનીહિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽપ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્માઽ ઇત્યુક્ત્વાન્તે ઽસ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ ઇત્યુપસંહારાદ્બ્રહ્મણ્યેકવાક્યત્વાવગતૌ સત્યાં જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગે અપિ તદનુગુણતયા નેતવ્યે ।
અન્યથા વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
યત્પુનર્ભેદદર્શનં ઽસહ હ્યેતૌઽ ઇતિ, તજ્જ્ઞાનક્રિયાશક્તિભેદેન બુદ્ધિપ્રાણયોઃ પ્રત્યગાત્મોપાધિભૂતયોર્નિર્દેશઃ પ્રત્યગાત્માનમેવોપલક્ષયિતુમ્ ।
અત એવોપલક્ષ્યસ્ય પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપસ્યાભેદમુપલક્ષણં ભેદેનોપલક્ષયતિ-ઽપ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માઽ ઇતિ ।
ઽતસ્માદનન્યથાસિદ્ધિબ્રહ્મલિઙ્ગાનુસારાતઃ ।
એકવાક્યબલાત્પ્રાણજીવલિઙ્ગોપપાદનમ્ઽ ઇતિ સંગ્રહઃ

1.1.11.29.

1.1.11.30.

1.1.11.31.
#ન બ્રહ્મવાક્યં ભવિતુમર્હતીતિ# ।
નૈષ સંદર્ભો બ્રહ્મવાક્યમેવ ભવિતુમર્હતીતિ, કિન્તુ તથાયોગં કિઞ્ચિદત્ર જીવવાક્યં, કિઞ્ચિન્મુખ્યપ્રાણવાક્યં, કિઞ્ચિદ્બ્રહ્મવાક્યમિત્યર્થઃ ।
#પ્રજ્ઞાસાધનપ્રાણાન્તરાશ્રયત્વાદિતિ# ।
પ્રાણાન્તરાણીન્દ્રિયાણિ, તાનિ હિ મુખ્યે પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતાનિ ।
જીવમુખ્યપ્રાણયોરન્યતર ઇત્યુપક્રમમાત્રમ્ ।
ઉભાવિતિ તુ પૂર્વપક્ષતત્ત્વમ્ ।
બ્રહ્મ તુ ધ્રુવમ્ ।
#ન બ્રહ્મેતિ# ।
ન બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ ।
#દશાનાં બૂતમાત્રાણામિતિ# ।
પઞ્ચ શબ્દાદયઃ, પઞ્ચ પૃથિવ્યાદય ઇતિ દશ ભૂતમાત્રાઃ ।
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધસ્ય ઇતિ દશ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ ।
તદેવં સ્વમતેન વ્યાખ્યાય પ્રાચાં વૃત્તિકૃતાં મતેન વ્યાચષ્ટે- #અથવેતિ# ।
પૂર્વં પ્રાણસ્યૈકમુપાસનમપરં જીવસ્યાપરં બ્રહ્મણ ઇત્યુપાસનાત્રૈવિધ્યેન વાક્યભેદપ્રસઙ્ગો દૂષણમુક્તમ્ ।
ઇહ તુ બ્રહ્મણ એકસ્યૈવોપાસાત્રયવિશિષ્ટસ્ય વિધાનાન્ન વાક્યબેદ ઇત્યભિમાનઃ પ્રાચાં વૃત્તિકૃતામ્ ।
તદેતદાલોચનીયં કથં ન વાક્યભેદ ઇતિ ।
યુક્તં ઽસોમેન યજેતઽ ઇત્યાદૌ સોમાદિગુણવિશિષ્ટયાગવિધાનં, તદ્ગુણવિશિષ્ટસ્યાપૂર્વસ્ય વિધિવિષયત્વાત્ ।
ઇહ તુ સિદ્ધરૂપં બ્રહ્મ ન વિધિવિષયો ભવિતુમર્હતિ, અભાવાર્થત્વાત્ ।
ભાવાર્થસ્ય વિધિવિષયત્વનિયમાત્ ।
વાક્યાન્તરેભ્યશ્ચ બ્રહ્મવગતેઃ પ્રાપ્તત્વાત્તદનૂદ્યાપ્રાપ્તોપાસના ભાવાર્થઃ વિધેયસ્તસ્ય ચ બેદાદ્વિધ્યાવૃત્તિલક્ષણો વાક્યબેદો ઽતિસ્ફુટ ઇતિ બાષ્યકૃતા નોદ્ઘાટિતઃ, સ્વવ્યાખ્યાનેનૈવોક્તપ્રયત્વાદિતિ સર્વંવદાતમ્