Avadānaśataka · Chapter 100
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ pañcamātrāṇi taskaraśatāni senāpatipramukhāṇi cauryeṇa saṃprasthitāni | yāvat te cañcūryamāṇā anyatamaṃ khadiravaṇam anuprāptāḥ | yāvat senāpatinābhihitāḥ: paśyata yūyaṃ kamalāyatākṣaḥ kaścid aparakīyo manuṣyaḥ saṃvidyate, yena vayaṃ yakṣabaliṃ datvā prakrāmemeti | tatra ca khadiravane pratyekabuddhaḥ prativasati | tatas tais taskaraiḥ paryaṭadbhir dṛṣṭvā senāpatisakāśaṃ nītaḥ | tataś caurasenāpatinā vadhyatām ayam ity ājñā dattā | tato 'sau pratyekabuddhas teṣām anugrahārthaṃ vitatapakṣa iva haṃsarājaḥ khagapatham abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhaḥ | tataḥ senāpatir mūlanikṛtta iva drumaḥ pādayor nipatya atyayaṃ deśitavān* | piṇḍakena pratipādya praṇidhānaṃ kṛtavān*: aham apy evaṃvidhānāṃ guṇānāṃ lābhī syām*, prativiśiṣṭataraṃ cātaḥ śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||
bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena caurasenāpatiḥ, ayam evāsau koṣṭhilaḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajito babhūva | tatrānena daśa varṣasahasrāṇi brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
-------------------- Vaidya, p. 260 --------------------
AVŚ_100 saṃgītiḥ | (ed. Speyer, vol. II)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ kuśinagaryāṃ viharati mallānām upavartane yamakaśālavane | atha bhagavāṃs tad eva parinirvāṇakālasamaye āyuṣmantam ānandam āmantrayate sma: prajñāpaya ānanda tathāgatasya āntareṇa yamakaśālayor uttarāśirasaṃ mañcam* | adya tathāgatasya rātryā madhyame yāme nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāṇaṃ bhaviṣyatīti | evaṃ bhadantety āyuṣmān ānando bhagavataḥ pratiśrutya antareṇa yamakaśālayor uttarāśirasaṃ mañcaṃ prajñāpya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte 'sthāt* | ekāntasthita āyuṣmān ānando bhagavantam idam avocat*: prajñapto bhadanta tathāgatasya antareṇa yamakaśālayor uttarāśirasaṃ mañcaḥ | atha bhagavān* yena mañcas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayati pādaṃ pādenopadhāya ālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajānan nirvāṇasaṃjñām eva manasi kurvann iti ||
tatra bhagavān rātryā madhyame yāme 'nupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ | samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati atyarthaṃ tasmin samaye mahāpṛthivīcālo 'bhūt* ulkāpātā diśodāhāḥ | antarīkṣe devadundubhayo nadanti | samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati ubhau yamakaśālavanasya drumottamau tathāgatasya siṃhaśayyāṃ śālapuṣpair avākiratām* | samanantaraparinirvṛte bhagavati anyataro bhikṣus tasyāṃ velāyāṃ gāthāṃ bhāṣate:
sundarau khalv imau śālavanasyāsya drumottamau |
yad avākiratāṃ puṣpaiḥ śāstāraṃ parinirvṛtam*
samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati śakro devendro gāthāṃ bhāṣate:
anityā bata saṃskārā utpādavyayadharmiṇaḥ |
utpadya hi nirudhyante teṣāṃ vyupaśamaḥ sukham*
iti
samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati brahmā sahāṃpatir gāthāṃ bhāṣate:
sarvabhūtāni loke 'sminn ikṣepsyanti samucchrayam* |
evaṃvidho yatra śāstā lokeṣv apratipudgalaḥ |
tathāgatabalaprāptaḥ cakṣumān parinirvṛtaḥ
samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati āyuṣmān āniruddho gāthāṃ bhāṣate:
sthitā āśvāsapraśvāsā sthiracittasya tāyinaḥ |
ānijyāṃ śāntim āgamya cakṣumān parinirvṛtaḥ
-------------------- Vaidya, p. 261 --------------------
tadābhavad bhīṣaṇakaṃ tadābhūd romaharṣaṇam* |
sarvākārabalopetaḥ śāstā kālaṃ yadākarot*
asaṃlīnena cittena vedanā adhivāsayan* |
pradyotasy eva nirvāṇaṃ vimokṣas tasya cetasaḥ
iti ||
saptāhaparinirvṛte buddhe bhagavati āyuṣmān ānando bhagavataś citāṃ pradakṣiṇīkurvan* gāthāṃ bhāṣate:
yena kāyaratanena nāyako brahmalokam agaman maharddhikaḥ |
dahyate sma tanujena tejasā pañcabhir yugaśataiḥ sa veṣṭitaḥ (Speyer: veṣṭhitaḥ)
sahasramātreṇa hi cīvarāṇāṃ buddhasya kāyaḥ pariveṣṭito 'bhūt* | (Speyer: pariveṣṭhito)
dve cīvare tatra tu naiva dagdhe abhyantaraṃ bāhyam atha dvitīyam*
varṣaśataparinirvṛte buddhe bhagavati pāṭaliputre nagare rājā aśoko rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | dhārmiko dharmarājo dharmeṇa rājyaṃ pālayati | yāvad apareṇa samayena devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa devī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ kuṇālasadṛśābhyāṃ netrābhyām* | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya jātamātrasya kuṇālasadṛśe netre, tasmād bhavatu dārakasya kuṇāla iti nāmeti | kuṇālo dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | tatas taṃ sarvālaṃkāravibhūṣitaṃ rājā utsaṅgena kṛtvā punaḥ punaḥ prekṣya rūpasaṃpadā praharṣita uvāca: asadṛśo me putro loke rūpeṇeti ||
tatra ca samaye gāndhāre puṣpabherotso nāma grāmaḥ | tatrānyatamasya gṛhapateḥ putro jāto 'tikrānto mānuṣaṃ varṇam asaṃprāptaś ca divyaṃ varṇam* | janmani cāsya divyagandhodakaparipūrṇā
-------------------- Vaidya, p. 262 --------------------
ratnamayī puṣkariṇī prādurbhūtā, puṣpasaṃpannaṃ ca mahad udyānaṃ jaṅgamaṃ ca | yatra yatra kumāro gacchati tatra tatra ca puṣkariṇī udyānaṃ ca prādurbhavati | tasya sundara iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* ||
yāvat krameṇa kumāro mahān saṃvṛttam* | tato 'pareṇa samayena puṣpabherotsād vaṇijaḥ kenacid eva karaṇīyena pāṭaliputraṃ gatāḥ | te prābhṛtam ādāya rājñaḥ sakāśam upagatāḥ | tataḥ pādayor nipatya prābhṛtaṃ rājñe upanamayya purastād vyavasthitāḥ | tato rājā aśokas teṣāṃ kuṇālaṃ darśayati: haṃ bho vaṇijaḥ, kadācit kutracid bhavadbhiḥ paryaṭadbhir evaṃvidhaṃ rūpaviśeṣayuktaṃ dṛṣṭapūrvam iti ? tatas te vaṇijaḥ kṛtakarapuṭāḥ pādayor nipatya abhayaṃ mārgayitvā rājānam ūcuḥ: asti deva asmadīye viṣaye sundaro nāma kumāro 'tikrānto mānuṣaṃ varṇam asaṃprāptaś ca divyaṃ varṇam* | janmani cāsya divyagandhodakaparipūrṇā ratnamayī puṣkariṇī prādurbhūtā, puṣpaphalasamṛddhaṃ ca mahad udyānaṃ jaṅgamam* | yatra yatra ca kumāro gacchati tatra tatra puṣkariṇī udyānaṃ ca prādurbhavati | śrutvā rājā aśokaḥ paraṃ vismayam āpannaḥ | kutūhalajātaś ca dūtasaṃpreṣaṇaṃ kṛtavān: eṣa rājā aśoka āgantum icchati sundarasya kumārasya darśanahetoḥ | yad vaḥ kṛtyaṃ vā karaṇīyaṃ vā tat kurudhvam iti | tato mahājanakāyo bhītāḥ: yadi rājā mahāsādhanena ihāgamiṣyati, mā haiva kaṃcid anartham utpādayiṣyatīti | tataḥ sa kumāro bhadrayānaṃ yojayitvā śatasahasraṃ ca muktāhāraṃ prābhṛtasyārthe datvā aśokasya sakāśaṃ preṣitaḥ | so 'nupūrveṇa cañcūryamāṇaḥ pāṭaliputraṃ nagaraṃ prāptaḥ | śatasahasraṃ ca muktāhāraṃ gṛhītvā rājño 'śokasya sakāśam anuprāptaḥ | rājā aśokaś ca sahadarśanāt sundarasya kumārasya rūpaṃ śobhāṃ varṇapuṣkalatāṃ ca divyāṃ puṣkariṇīm udyānaṃ ca dṛṣṭvā paraṃ vismayam upagataḥ ||
tato rājā aśokaḥ sthaviropaguptasya vismayajananārthaṃ sundaraṃ ca kumāram ādāya kukkuṭāgāraṃ gataḥ | tatropaguptapramukhāṇy aṣṭādaśārhatsahasrāṇi nivasanti, taddviguṇāḥ śaikṣāḥ pṛthagjanakalyāṇakāḥ | tataḥ sa sthavirasya pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | sthaviropaguptenāsya dharmo deśitaḥ | tataḥ kumāraḥ paripakvasaṃtatir dharmaṃ śrutvā pravrajyābhilāṣī saṃvṛttaḥ | sa rājānam aśokam anujñāpya sthaviropaguptasya sakāśe pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||
tato rājā aśokaḥ saṃdigdhaḥ sthaviraṃ pṛcchati: kāni bhadanta sundareṇa karmāṇi kṛtāni, yenāsyaivaṃvidhaṃ rūpam*, kāni punaḥ karmāṇi yena divyagandhodakaparipūrṇā ratnamayī puṣkariṇī prādurbhūtā, puṣpaphalasamṛddhaṃ ca mahad udyānaṃ jaṅgamam*? sthaviropagupta āha: sundareṇaiva
-------------------- Vaidya, p. 263 --------------------
mahārāja pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | sundareṇaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:
na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api |
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām*
Original text: Avadānaśataka · Edition: the following editions: (1) Ed. P.L. Vaidya, Darbhanga 1958 (Buddhist Sanskrit Texts ; 19) and (2) Ed. J.S. Speyer, St. Petersbourg, 2 vols., 1906-1909 (Bibliotheca Buddhica ; 3) · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0