અવદાનશતક · અધ્યાય 100

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યાં પઞ્ચમાત્રાણિ તસ્કરશતાનિ સેનાપતિપ્રમુખાણિ ચૌર્યેણ સંપ્રસ્થિતાનિ । યાવત્ તે ચઞ્ચૂર્યમાણા અન્યતમં ખદિરવણમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ । યાવત્ સેનાપતિનાભિહિતાઃ: પશ્યત યૂયં કમલાયતાક્ષઃ કશ્ચિદ્ અપરકીયો મનુષ્યઃ સંવિદ્યતે, યેન વયં યક્ષબલિં દત્વા પ્રક્રામેમેતિ । તત્ર ચ ખદિરવને પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રતિવસતિ । તતસ્ તૈસ્ તસ્કરૈઃ પર્યટદ્ભિર્ દૃષ્ટ્વા સેનાપતિસકાશં નીતઃ । તતશ્ ચૌરસેનાપતિના વધ્યતામ્ અયમ્ ઇત્ય્ આજ્ઞા દત્તા । તતો ઽસૌ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તેષામ્ અનુગ્રહાર્થં વિતતપક્ષ ઇવ હંસરાજઃ ખગપથમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય વિચિત્રાણિ પ્રાતિહાર્યાણિ વિદર્શયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તતઃ સેનાપતિર્ મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમઃ પાદયોર્ નિપત્ય અત્યયં દેશિતવાન્* । પિણ્ડકેન પ્રતિપાદ્ય પ્રણિધાનં કૃતવાન્*: અહમ્ અપ્ય્ એવંવિધાનાં ગુણાનાં લાભી સ્યામ્*, પ્રતિવિશિષ્ટતરં ચાતઃ શાસ્તારમ્ આરાગયેયં મા વિરાગયેયમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ચૌરસેનાપતિઃ, અયમ્ એવાસૌ કોષ્ઠિલઃ । ભૂયઃ કાશ્યપે ભગવતિ પ્રવ્રજિતો બભૂવ । તત્રાનેન દશ વર્ષસહસ્રાણિ બ્રહ્મચર્યવાસઃ પરિપાલિતઃ । તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 260 --------------------
અવ્શ્_100 સંગીતિઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ કુશિનગર્યાં વિહરતિ મલ્લાનામ્ ઉપવર્તને યમકશાલવને । અથ ભગવાંસ્ તદ્ એવ પરિનિર્વાણકાલસમયે આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ: પ્રજ્ઞાપય આનન્દ તથાગતસ્ય આન્તરેણ યમકશાલયોર્ ઉત્તરાશિરસં મઞ્ચમ્* । અદ્ય તથાગતસ્ય રાત્ર્યા મધ્યમે યામે નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતીતિ । એવં ભદન્તેત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્ય અન્તરેણ યમકશાલયોર્ ઉત્તરાશિરસં મઞ્ચં પ્રજ્ઞાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે ઽસ્થાત્* । એકાન્તસ્થિત આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: પ્રજ્ઞપ્તો ભદન્ત તથાગતસ્ય અન્તરેણ યમકશાલયોર્ ઉત્તરાશિરસં મઞ્ચઃ । અથ ભગવાન્* યેન મઞ્ચસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય દક્ષિણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ પાદં પાદેનોપધાય આલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ નિર્વાણસંજ્ઞામ્ એવ મનસિ કુર્વન્ન્ ઇતિ ॥
તત્ર ભગવાન્ રાત્ર્યા મધ્યમે યામે ઽનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતઃ । સમનન્તરપરિનિર્વૃતે બુદ્ધે ભગવતિ અત્યર્થં તસ્મિન્ સમયે મહાપૃથિવીચાલો ઽભૂત્* ઉલ્કાપાતા દિશોદાહાઃ । અન્તરીક્ષે દેવદુન્દુભયો નદન્તિ । સમનન્તરપરિનિર્વૃતે બુદ્ધે ભગવતિ ઉભૌ યમકશાલવનસ્ય દ્રુમોત્તમૌ તથાગતસ્ય સિંહશય્યાં શાલપુષ્પૈર્ અવાકિરતામ્* । સમનન્તરપરિનિર્વૃતે ભગવતિ અન્યતરો ભિક્ષુસ્ તસ્યાં વેલાયાં ગાથાં ભાષતે:
સુન્દરૌ ખલ્વ્ ઇમૌ શાલવનસ્યાસ્ય દ્રુમોત્તમૌ ।
યદ્ અવાકિરતાં પુષ્પૈઃ શાસ્તારં પરિનિર્વૃતમ્*

સમનન્તરપરિનિર્વૃતે બુદ્ધે ભગવતિ શક્રો દેવેન્દ્રો ગાથાં ભાષતે:
અનિત્યા બત સંસ્કારા ઉત્પાદવ્યયધર્મિણઃ ।
ઉત્પદ્ય હિ નિરુધ્યન્તે તેષાં વ્યુપશમઃ સુખમ્*

ઇતિ
સમનન્તરપરિનિર્વૃતે બુદ્ધે ભગવતિ બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ગાથાં ભાષતે:
સર્વભૂતાનિ લોકે ઽસ્મિન્ન્ ઇક્ષેપ્સ્યન્તિ સમુચ્છ્રયમ્* ।
એવંવિધો યત્ર શાસ્તા લોકેષ્વ્ અપ્રતિપુદ્ગલઃ ।
તથાગતબલપ્રાપ્તઃ ચક્ષુમાન્ પરિનિર્વૃતઃ

સમનન્તરપરિનિર્વૃતે બુદ્ધે ભગવતિ આયુષ્માન્ આનિરુદ્ધો ગાથાં ભાષતે:
સ્થિતા આશ્વાસપ્રશ્વાસા સ્થિરચિત્તસ્ય તાયિનઃ ।
આનિજ્યાં શાન્તિમ્ આગમ્ય ચક્ષુમાન્ પરિનિર્વૃતઃ

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 261 --------------------
તદાભવદ્ ભીષણકં તદાભૂદ્ રોમહર્ષણમ્* ।
સર્વાકારબલોપેતઃ શાસ્તા કાલં યદાકરોત્*

અસંલીનેન ચિત્તેન વેદના અધિવાસયન્* ।
પ્રદ્યોતસ્ય્ એવ નિર્વાણં વિમોક્ષસ્ તસ્ય ચેતસઃ

ઇતિ ॥
સપ્તાહપરિનિર્વૃતે બુદ્ધે ભગવતિ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતશ્ ચિતાં પ્રદક્ષિણીકુર્વન્* ગાથાં ભાષતે:
યેન કાયરતનેન નાયકો બ્રહ્મલોકમ્ અગમન્ મહર્દ્ધિકઃ ।
દહ્યતે સ્મ તનુજેન તેજસા પઞ્ચભિર્ યુગશતૈઃ સ વેષ્ટિતઃ (સ્પેયેર્: વેષ્ઠિતઃ)

સહસ્રમાત્રેણ હિ ચીવરાણાં બુદ્ધસ્ય કાયઃ પરિવેષ્ટિતો ઽભૂત્* । (સ્પેયેર્: પરિવેષ્ઠિતો)
દ્વે ચીવરે તત્ર તુ નૈવ દગ્ધે અભ્યન્તરં બાહ્યમ્ અથ દ્વિતીયમ્*

વર્ષશતપરિનિર્વૃતે બુદ્ધે ભગવતિ પાટલિપુત્રે નગરે રાજા અશોકો રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્* । ધાર્મિકો ધર્મરાજો ધર્મેણ રાજ્યં પાલયતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન દેવ્યા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ કાલાન્તરેણ દેવી આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ કુણાલસદૃશાભ્યાં નેત્રાભ્યામ્* । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અસ્ય જાતમાત્રસ્ય કુણાલસદૃશે નેત્રે, તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય કુણાલ ઇતિ નામેતિ । કુણાલો દારકો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । તતસ્ તં સર્વાલંકારવિભૂષિતં રાજા ઉત્સઙ્ગેન કૃત્વા પુનઃ પુનઃ પ્રેક્ષ્ય રૂપસંપદા પ્રહર્ષિત ઉવાચ: અસદૃશો મે પુત્રો લોકે રૂપેણેતિ ॥
તત્ર ચ સમયે ગાન્ધારે પુષ્પભેરોત્સો નામ ગ્રામઃ । તત્રાન્યતમસ્ય ગૃહપતેઃ પુત્રો જાતો ઽતિક્રાન્તો માનુષં વર્ણમ્ અસંપ્રાપ્તશ્ ચ દિવ્યં વર્ણમ્* । જન્મનિ ચાસ્ય દિવ્યગન્ધોદકપરિપૂર્ણા
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 262 --------------------
રત્નમયી પુષ્કરિણી પ્રાદુર્ભૂતા, પુષ્પસંપન્નં ચ મહદ્ ઉદ્યાનં જઙ્ગમં ચ । યત્ર યત્ર કુમારો ગચ્છતિ તત્ર તત્ર ચ પુષ્કરિણી ઉદ્યાનં ચ પ્રાદુર્ભવતિ । તસ્ય સુન્દર ઇતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતમ્* ॥
યાવત્ ક્રમેણ કુમારો મહાન્ સંવૃત્તમ્* । તતો ઽપરેણ સમયેન પુષ્પભેરોત્સાદ્ વણિજઃ કેનચિદ્ એવ કરણીયેન પાટલિપુત્રં ગતાઃ । તે પ્રાભૃતમ્ આદાય રાજ્ઞઃ સકાશમ્ ઉપગતાઃ । તતઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રાભૃતં રાજ્ઞે ઉપનમય્ય પુરસ્તાદ્ વ્યવસ્થિતાઃ । તતો રાજા અશોકસ્ તેષાં કુણાલં દર્શયતિ: હં ભો વણિજઃ, કદાચિત્ કુત્રચિદ્ ભવદ્ભિઃ પર્યટદ્ભિર્ એવંવિધં રૂપવિશેષયુક્તં દૃષ્ટપૂર્વમ્ ઇતિ ? તતસ્ તે વણિજઃ કૃતકરપુટાઃ પાદયોર્ નિપત્ય અભયં માર્ગયિત્વા રાજાનમ્ ઊચુઃ: અસ્તિ દેવ અસ્મદીયે વિષયે સુન્દરો નામ કુમારો ઽતિક્રાન્તો માનુષં વર્ણમ્ અસંપ્રાપ્તશ્ ચ દિવ્યં વર્ણમ્* । જન્મનિ ચાસ્ય દિવ્યગન્ધોદકપરિપૂર્ણા રત્નમયી પુષ્કરિણી પ્રાદુર્ભૂતા, પુષ્પફલસમૃદ્ધં ચ મહદ્ ઉદ્યાનં જઙ્ગમમ્* । યત્ર યત્ર ચ કુમારો ગચ્છતિ તત્ર તત્ર પુષ્કરિણી ઉદ્યાનં ચ પ્રાદુર્ભવતિ । શ્રુત્વા રાજા અશોકઃ પરં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ । કુતૂહલજાતશ્ ચ દૂતસંપ્રેષણં કૃતવાન્: એષ રાજા અશોક આગન્તુમ્ ઇચ્છતિ સુન્દરસ્ય કુમારસ્ય દર્શનહેતોઃ । યદ્ વઃ કૃત્યં વા કરણીયં વા તત્ કુરુધ્વમ્ ઇતિ । તતો મહાજનકાયો ભીતાઃ: યદિ રાજા મહાસાધનેન ઇહાગમિષ્યતિ, મા હૈવ કંચિદ્ અનર્થમ્ ઉત્પાદયિષ્યતીતિ । તતઃ સ કુમારો ભદ્રયાનં યોજયિત્વા શતસહસ્રં ચ મુક્તાહારં પ્રાભૃતસ્યાર્થે દત્વા અશોકસ્ય સકાશં પ્રેષિતઃ । સો ઽનુપૂર્વેણ ચઞ્ચૂર્યમાણઃ પાટલિપુત્રં નગરં પ્રાપ્તઃ । શતસહસ્રં ચ મુક્તાહારં ગૃહીત્વા રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય સકાશમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । રાજા અશોકશ્ ચ સહદર્શનાત્ સુન્દરસ્ય કુમારસ્ય રૂપં શોભાં વર્ણપુષ્કલતાં ચ દિવ્યાં પુષ્કરિણીમ્ ઉદ્યાનં ચ દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમ્ ઉપગતઃ ॥
તતો રાજા અશોકઃ સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય વિસ્મયજનનાર્થં સુન્દરં ચ કુમારમ્ આદાય કુક્કુટાગારં ગતઃ । તત્રોપગુપ્તપ્રમુખાણ્ય્ અષ્ટાદશાર્હત્સહસ્રાણિ નિવસન્તિ, તદ્દ્વિગુણાઃ શૈક્ષાઃ પૃથગ્જનકલ્યાણકાઃ । તતઃ સ સ્થવિરસ્ય પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । સ્થવિરોપગુપ્તેનાસ્ય ધર્મો દેશિતઃ । તતઃ કુમારઃ પરિપક્વસંતતિર્ ધર્મં શ્રુત્વા પ્રવ્રજ્યાભિલાષી સંવૃત્તઃ । સ રાજાનમ્ અશોકમ્ અનુજ્ઞાપ્ય સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય સકાશે પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
તતો રાજા અશોકઃ સંદિગ્ધઃ સ્થવિરં પૃચ્છતિ: કાનિ ભદન્ત સુન્દરેણ કર્માણિ કૃતાનિ, યેનાસ્યૈવંવિધં રૂપમ્*, કાનિ પુનઃ કર્માણિ યેન દિવ્યગન્ધોદકપરિપૂર્ણા રત્નમયી પુષ્કરિણી પ્રાદુર્ભૂતા, પુષ્પફલસમૃદ્ધં ચ મહદ્ ઉદ્યાનં જઙ્ગમમ્*? સ્થવિરોપગુપ્ત આહ: સુન્દરેણૈવ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 263 --------------------
મહારાજ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । સુન્દરેણૈવ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*