Atharva Veda · Chapter 9.5

ā nayaitamā rabhasva sukṛtāṃ lokamapi gacchatu prajānan /
tīrtvā tamāṃsi bahudhā mahāntyajo nākamā kramatāṃ tṛtīyam

indrāya bhāgaṃ pari tvā nayāmyasmin yajñe yajamānāya sūrim /
ye no dviṣantyanu tān rabhasvānāgaso yajamānasya vīrāḥ

pra pado'va nenigdhi duścaritaṃ yaccacāra śuddhaiḥ śaphairā kramatāṃ prajānan /
tīrtvā tamāṃsi bahudhā vipaśyann ajo nākamā kramatāṃ tṛtīyam

anuchya śyāmena tvacametāṃ viśastaryathāparvasinā mābhi maṃsthāḥ /
mābhi druhaḥ paruśaḥ kalpayainaṃ tṛtīye nāke adhi vi śrayainam

ṛcā kumbhīmadhyagnau śrayāmyā siñcodakamava dhehyenam /
paryādhattāgninā śamitāraḥ śṛto gacchatu sukṛtāṃ yatra lokaḥ

utkrāmātaḥ pari cedataptastaptāccaroradhi nākaṃ tṛtīyam /
agneragniradhi saṃ babhūvitha jyotiṣmantamabhi lokaṃ jayaitam

ajo agnirajamu jyotirāhurajaṃ jīvatā brahmaṇe deyamāhuḥ /
ajastamāṃsyapa hanti dūramasmiṃlloke śraddadhānena dattaḥ

pañcaudanaḥ pañcadhā vi kramatāmākraṃsyamānastrīṇi jyotīṃṣi /
ījānānāṃ sukṛtāṃ prehi madhyaṃ tṛtīye nāke adhi vi śrayasva

ajā roha sukṛtāṃ yatra lokaḥ śarabho na catto'ti durgānyeṣaḥ /
pañcaudano brahmaṇe dīyamānaḥ sa dātāraṃ tṛptyā tarpayāti

ajastrināke tridive tripṛṣṭhe nākasya pṛṣṭhe dadivāṃsaṃ dadhāti /
pañcaudano brahmaṇe dīyamāno viśvarūpā dhenuḥ kāmadughāsyekā

etadvo jyotiḥ pitarastṛtīyaṃ pañcaudanaṃ brahmaṇe'jaṃ dadāti /
ajastamāṃsyapa hanti dūramasmiṃlloke śraddadhānena dattaḥ

ījānānāṃ sukṛtāṃ lokamīpsan pañcaudanaṃ brahmaṇe'jaṃ dadāti /
sa vyāptimabhi lokaṃ jayaitaṃ śivo'smabhyaṃ pratigṛhīto astu

ajo hyagnerajaniṣṭa śokādvipro viprasya sahaso vipaścit/
iṣṭaṃ pūrtamabhipūrtaṃ vaṣaṭkṛtaṃ taddevā ṛtuśaḥ kalpayantu

amotaṃ vāso dadyāddhiraṇyamapi dakṣiṇām /
tathā lokāntsamāpnoti ye divyā ye ca pārthivāḥ

etāstvājopa yantu dhārāḥ somyā devīrghṛtapṛṣṭhā madhuścutaḥ /
stabhān pṛthivīmuta dyāṃ nākasya pṛṣṭhe'dhi saptaraśmau

ajo'syaja svargo'si tvayā lokamaṅgirasaḥ prājānan /
taṃ lokaṃ puṇyaṃ pra jñeṣam

yenā sahasraṃ vahasi yenāgne sarvavedasam /
tenemaṃ yajñaṃ no vaha svardeveṣu gantave

ajaḥ pakvaḥ svarge loke dadhāti pañcaudano nirṛtiṃ bādhamānaḥ /
tena lokāntsūryavato jayema

yaṃ brāhmaṇe nidadhe yaṃ ca vikṣu yā vipruṣa odanānāmajasya /
sarvaṃ tadagne sukṛtasya loke jānītān naḥ saṃgamane pathīnām

ajo vā idamagne vyakramata tasyora iyamabhavaddyauḥ pṛṣṭiham /
antarikṣaṃ madhyaṃ diśaḥ pārśve samudrau kukṣī

satyaṃ cartaṃ ca cakṣuṣī viśvaṃ satyaṃ śraddhā prāṇo virāṭ śiraḥ /
eṣa vā aparimito yajño yadajaḥ pañcaudanaḥ

aparimitameva yajñamāpnotyaparimitaṃ lokamava runddhe /
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

nāsyāsthīni bhindyān na majjño nirdhayet/
sarvamenaṃ samādāyedamidaṃ pra veśayet

idamidamevāsya rūpaṃ bhavati tenainaṃ saṃ gamayati /
iṣaṃ maha ūrjamasmai duhe yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

pañca rukmā pañca navāni vastrā pañcāsmai dhenavaḥ kāmadughā bhavanti /
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

pañca rukmā jyotirasmai bhavanti varma vāsāṃsi tanve bhavanti /
svargaṃ lokamaśnute yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

yā pūrvaṃ patiṃ vittvā'thānyaṃ vindate'param /
pañcaudanaṃ ca tāvajaṃ dadāto na vi yoṣataḥ

samānaloko bhavati punarbhuvāparaḥ patiḥ /
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

anupūrvavatsāṃ dhenumanaḍvāhamupabarhaṇam /
vāso hiraṇyaṃ dattvā te yanti divamuttamām

ātmānaṃ pitaraṃ putraṃ pautraṃ pitāmaham /
jāyāṃ janitrīṃ mātaraṃ ye priyāstān upa hvaye

yo vai naidāghaṃ nāmartuṃ veda /
eṣa vai naidāgho nāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ /
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā /
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

yo vai kurvantaṃ nāmartuṃ veda /
kurvatīṃkurvatīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte /
eṣa vai kurvan nāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ /
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā /
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

yo vai saṃyantaṃ nāmartuṃ veda /
saṃyatīṃsaṃyatīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte /
eṣa vai saṃyan nāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ /
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā /
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

yo vai pinvantaṃ nāmartuṃ veda /
pinvatīṃpinvatīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte /
eṣa vai pinvan nāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ /
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā /
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

yo vā udyantaṃ nāmartuṃ veda /
udyatīmudyatīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte /
eṣa vā udyannāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ /
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā /
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

yo vā abhibhuvaṃ nāmartuṃ veda /
abhibhavantīmabhibhavantīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte /
eṣa vā abhibhūrnāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ /
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā /
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti

ajaṃ ca pacata pañca caudanān /
sarvā diśaḥ saṃmanasaḥ sadhrīcīḥ sāntardeśāḥ prati gṛhṇantu ta etam

tāste rakṣantu tava tubhyametaṃ tābhya ājyaṃ haviridaṃ juhomi

{{bhāṣyam|(svāmī gaṅgeśvarānanda udāsīnaḥ)
viniyogaḥ--atra sāmpradāyikā pañcaudanasave 'ā nayaitam" ityarthasūktasya viniyogamāhuḥ/ etatsūktena niruptahavirabhimarśanaṃ saṃpātaṃ dātṛvācanaṃ dānaṃ ca kuryāt / tathā ca sūtram -"ā nayaitam" ityaparājitād ajamānīyamānamanumantrayate' ityādi / “ā nayaitam' iti sūktena saṃpātavantam / āñjanāntam" (kau० sū० ६४, ६-२८) ityantam iti / evaṃ paśau anena sūktena aparājitād ānīyamānam ajamanumantrayeta / taduktaṃ vaitāne– “ā nayaitam ityādyāñjānāntam" (vaitā० śrau० १०.१४) iti / tathaiva agnicayane punaścitau 'yenā sahasram' ityanayā gārhapatye cīyamānā iṣṭakā brahmā anumantrayeta / taduktaṃ vaitāne -- gārhapatya uktam / 'ayamagniḥ satpatiḥ' (atharva० ७.६४) 'yenā sahasram' (atharva० ९.५.१७) iti” (vaitāna० śrau० २९.९) iti / evameva tatraiva vaiśvakarmaṇaḥ homānumantraṇe tasyā eva viniyogaḥ / taduktaṃ vaitāne --"ye bhakṣayantaḥ' (atharva० २.३५), 'etaṃ sadhasthāḥ (a० ६.१२३) iti dve/ 'yenā sahasram' (a० ९.५.१७) iti 'vaiśvakarmaṇa homān" (vaitāna० śrau० २९.२३) iti //
ā na॑yai॒tamā ra॑bhasva su॒kṛtāṃ॑ lo॒kamapi॑ gacchatu prajā॒nan/
tī॒rtvā tamāṃ॑si bahu॒dhā ma॒hāntya॒jo nāka॒mā kra॑matāṃ tṛ॒tīya॑m

ā/ naya / etam / ā / rabhasva / su'kṛtām / lokam / api / gacchatu / pra'jānan /
tīrtvā / tamāṃsi / bahu'dhā / mahānti / ajaḥ / nākam / ā / kramatām / tṛtīyam

etam ajam ajanmānaṃ jīvātmānaṃ ānaya gṛhāṇa, svamanasi nidehi, dhyāyet / 'dhyai cintāyām' (९०८ bhvā० para०) dhyātvā ca ārabhasva yajñaṃ kuru yena yajñena sadudyogabalena vā prajānan saṃprabuddho bhūtvā sukṛtāṃ sukarmiṇāṃ puṇyaśālināṃ lokam api gantavyaṃ sthānamapi gacchatu yātu / ayam ajaḥ ajanmā jīvātmā bahudhā naikaiḥ prakāraiḥ mahānti tamāṃsi niviḍāndhakārapracurāṇi nīcoccajanmāni mṛtyurūpāṇi tīrtvā tṛtīyaṃ nākam avidyamānaduḥkhaṃ parabrahmaṇo lokam ākramatām ārohatu/ ajaḥ na jāyate yaḥ saḥ, jīvātmā/ nañpūrvakāt janerḍa: pratyayaḥ

indrā॑ya bhā॒gaṃ pari॑ tvā nayāmya॒sminya॒jñe yaja॑mānāya sū॒rim/
ye no॑ dvi॒ṣantyanu॒ tānra॑bha॒svānā॑gaso॒ yaja॑mānasya vī॒rāḥ

indrāya / bhāgam / pari/ tvā / nayāmi / asmin / yajñe / yajamānāya / sūrim /
ye / naḥ / dviṣanti / anu / tān / rabhasva / anāgasaḥ/ yajamānasya / vīrāḥ

asmin yajñe prakṛte nākaprāptiphalake yajñe indrāya ṣaṣṭhyarthe caturthī, indrasya paramātmanaḥ bhāgaṃ bhāgarūpam aṃśarūpaṃ sūrim jñāninaṃ tvā tvāṃ yajamānāya yajamānasamīpe pari nayāmi prāpayāmi/ ye naḥ dviṣanti ye'smākaṃ śatravaḥ duṣkarmādayaḥ, tān anu rabhasva anusṛtya ākramya ca tadvināśodyogaṃ kuru / yato hi yajamānasya vīrāḥ vīraputrā: anāgasaḥ niṣpāpāḥ santi / niṣpāpe satyeva duṣkarmādiśatrūṇāṃ vināśodyogaḥ kriyate janaiḥ

pra pa॒do 'va॑ nenigdhi॒ duśca॑ritaṃ॒ yacca॒cāra॑ śu॒ddhaiḥ śa॒phairā kra॑matāṃ prajā॒nan/
tī॒rtvā tamāṃ॑si bahu॒dhā vi॒paśya॑nna॒jo nāka॒mā kra॑matāṃ tṛ॒tīya॑m

pra / padaḥ / ava / nenigdhi / duḥ'caritam / yat / cacāra/ śuddhaiḥ / śaphaiḥ/ ā/ kramatām / prajānan /
tīrtvā / tamāṃsi / bahu'dhā / vi'paśyan / ajaḥ / nākam / ā / kramatām / tṛtīyam

he jīvātman ! tvaṃ yat yataḥ niṣiddhasthaleṣu viharaṇena malādisaṃlagnatārūpaṃ duścaritaṃ pāpācaraṇaṃ cacāra vihitavān, ataḥ padaḥ pādān ava nenigdhi prakṛṣṭatayā saṃmārjaya 'ṇijir śaucapoṣaṇayoḥ', loṭ / tātparyametat yad duṣṭamārgānusaraṇaṃ tvayā na vidhātavyamiti / anyacca, prajānan samyaktayā vijñāya vicārya vā śuddhaiḥ śaphaiḥ pādaiḥ ākramatām pādasaṃcaraṇaṃ vidhīyatām / nindyaṃ panthānaṃ parityajya praśastena pathā gantavyamiti tātparyam / ajaḥ janmamaraṇarahito'yaṃ jīvātmā bahudhā naikaiḥ prakāraiḥ vipaśyan saṃsṛtisulabhān doṣān kaṣṭāni ca vilokayan tamāṃsi duṣṭakarmāṇi tīrtvā vihāya, teṣāṃ pāramāsādya tṛtīyaṃ nākaṃ svargalokam ākramatām prāpnuyāditi

anu॑chya śyā॒mena॒ tvaca॑me॒tāṃ vi॑śastaryathāpa॒rva॑१sinā॒ mābhi maṃ॑sthāḥ/
mābhi dru॑haḥ paru॒śaḥ ka॑lpayainaṃ tṛ॒tīye॒ nāke॒ adhi॒ vi śra॑yainam

anu / chya / śyāmena / tvacam / etām / vi'śastaḥ/ yathā'paru / asinā / mā/ abhi/ maṃsthāḥ /
mā/ abhi / druhaḥ / paru'śaḥ / kalpaya / enam / tṛtīye / nāke / adhi / vi / śraya / enam

viśastaḥ śiṣyavargeṣu saṃśliṣṭadoṣāṇāṃ vicchedaka guro ! tvaṃ etām ahaṅkārādi-doṣajanitāṃ tvacaṃ tvacamiva ācchādikām avidyāṃ pāpavṛttiṃ vā śyāmena śyāmavarṇavat bhayajanakena asinā dṛḍha śāsanarūpavajreṇa yathāparu yathāparva anucchya anukramaṃ chindhi / he guro ! mā abhimaṃsthāḥ śiṣyasaṃśodhanakārye'smin abhimānaṃ mā kuru/ tathā mā abhidruhaḥ drohaṃ mā kuru / enaṃ śiṣyaṃ paruśaḥ aṅgādīnāṃ pratisandhimādāya kalpaya samarthaṃ kuru / tena ca enaṃ tṛtīye nāke duḥkharahite svarge adhi viśraya saṃsthāpaya / viśastaḥ - vipūrvāt 'śasu hiṃsāyām' ityasmāt tṛc, 'grasitaskabhita०' (pā० ७.२.३४) ityanena iḍabhāvaḥ / śyāmena -śyāyate dūraṃ gacchati mano'smāt, ‘śyaiṅ gatau' (bhvādi०) ityasmāt makpratyayaḥ /
anye tvevaṃ vyācakṣate-viśastaḥ he garvabharitavacobhiḥ parahiṃsaka jīva ! etāṃ tvacam svakīyābhimānasya uparitanaṃ bhāgaṃ śyāmena asinā yathāparu anuchya jñānarūpeṇa kṛpāṇāgreṇa aṅgam aṅgaṃ chindhi / mā abhimaṃsthāḥ sāṃsārikeṣu padārthaṣu abhimānaṃ mā kuru/ enam paruśaḥ kalpaya ahaṅkṛterasyāḥ khaṇḍa khaṇḍaṃ vidhehi / enaṃ tṛtīye nāke adhi viśraya tata itthaṃ jīvātmānaṃ sarvocce viśrāmasthāne upaveśayeti

ṛ॒cā ku॒mbhīmadhya॒gnau śra॑yā॒myā si॑ñcoda॒kamava॑ dhehyenam/
pa॒ryādha॑ttā॒gninā॑ śamitāraḥ śṛ॒to ga॑cchatu su॒kṛtāṃ॒ yatra॑ lo॒kaḥ

ṛcā / kumbhīm / adhi / agnau / śrayāmi / ā/ siñca / udakam / ava / dhehi / enam /
pari'ādhatta / agninā / śamitāraḥ / śṛtaḥ / gacchatu / su'kṛtām / yatra / lokaḥ

ṛcā vedavāṇyā kumbhīm śirodravabharitamukhām ukhām agnau brahmāgnau vāgagnau tapo'gnau vā, adhiśrayāmi saṃsthāpayāmi/ 'brahma hyagniḥ' (śata० brā० १.५.१.११), 'tapo vā agniḥ ' (śata० brā० ३.४.३.२) 'dīkṣāyai ca tvā tapasaśca tejase juhomi' (tai० saṃ० ३.३.१.१) 'agnirvai vāk' (kā० śrau० १८/१९) / gurorājñayā śiṣyaḥ dīkṣāmādāya ugraṃ tapaścarati, vedañca adhīte / gurustu vedādhyāpanena tasya śirasi samagraṃ jñānavijñānādikaṃ sandhārayati / tadeva kumbhīpātrarūpasya śiraso'gnau'dhiśrayaṇaṃ nāmeti vivekaḥ / tasyām ukhāyām udakaṃ somarasādikaṃ ā siñca / yadvā dattāvadhāno bhūtvā rakṣa/ enaṃ śiṣyaṃ avadhehi atra sthāpaya / śamitāraḥ śamadamādiguṇānāṃ prāpakā:, yadvā doṣāṇāṃ śamayitāraḥ yūyaṃ guravaḥ enam agninā pari ādhatta ācchādayata / evaṃ śṛtaḥ jñānāgnidvārā paripakkaḥ sana eṣa sukṛtāṃ puṇyaśālināṃ yatra lokaḥ tatra gacchatu yātviti bhāvaḥ

utkā॒mātaḥ॒ pari॑ ce॒data॑ptasta॒ptācca॒roradhi॒ nākaṃ॑ tṛ॒tīya॑m/
a॒gnera॒gniradhi॒ saṃ ba॑bhūvitha॒ jyoti॑ṣmantama॒bhi lo॒kaṃ ja॑yai॒tam

ut / krāma / ataḥ / pari/ ca / it / ataptaḥ / taptāt / caroḥ / adhi/ nākam/ tṛtīyam /
agneḥ/ agniḥ / adhi/ sam / babhūvitha / jyotiṣmantam / abhi / lokam / jaya / etam

cet yadi tvaṃ ataptaḥ 'tap-dhātoḥ laṅi rūpam bhṛśaṃ tapto'bhavaḥ, ataḥ asmāt taptāt caroḥ pacanādhārabhūtāt mṛtpātrāt pari sarvataḥ tṛtīyaṃ nākaṃ svargam adhi lakṣyīkṛtya utkrāma utpata, udgaccha / carurmṛtpātrama, 'carurmṛccayo bhavati / caratervā samuccarantyasmādāpaḥ' (niru० ३.६) / agniḥ agnirūpaḥ tvaṃ he śiṣya ! agneḥ agnirūpāt guroḥ sakāśāt agnirūpaṃ adhi adhikṛtya saṃbabhūvitha jajñiṣe/ ittham etaṃ jyotiṣmantaṃ dedīpyamānaṃ lokaṃ svargalokaṃ jaya tatra adhitiṣṭheti bhāvaḥ

a॒jo a॒gnira॒jamu॒ jyoti॑rāhura॒jaṃ jīva॑tā bra॒hmaṇe॒ deya॑māhuḥ/
a॒jastamāṃ॒syapa॑ hanti dū॒rama॒smiṃllo॒ke śra॒ddadhā॑nena da॒ttaḥ

ajaḥ / agniḥ / ajam / ūṃ iti / jyotiḥ/ āhuḥ / ajam / jīvatā / brahmaṇe/ deyam / āhuḥ/
ajaḥ / tamāṃsi / apa / hanti / dūram / asmin / loke/ śrat'dadhānena / dattaḥ

ajaḥ ajanmā jīvātmā agniḥ agnirūpo bhavati / tam enam ajaṃ jīvātmānam u niścayena vidvāṃsaḥ jyotiḥ jyotiṣmantaṃ jñānavijñānādibhiḥ prakāśitaṃ āhuḥ/ etādṛśam enam ajaṃ jīvatā sajīvarūpeṇa, na tu mṛtarūpeṇa brahmaṇe paramapuruṣāya paramātmane, gurave vā vedādhigamāya deyaṃ dātavyam āhuḥ vadanti vivekinaḥ / asmin loke manuṣyasamudāye ca śraddadhānena śraddhāvatā guruṇā pitrā vā dattaḥ pradattaḥ samarpitaḥ ayaṃ ajaḥ lokānāṃ tamāṃsi ajñānāndhakārān dūram apahanti sarvathā vināśayati

pañcau॑danaḥ pañca॒dhā vi kra॑matāmākraṃ॒syamā॑na॒strīṇi॒ jyotīṃ॑ṣi/
ī॑jā॒nānāṃ॑ su॒kṛtāṃ॒ prehi॒ madhyaṃ॑ tṛ॒tīye॒ nāke॒ adhi॒ vi śra॑yasva

pañca'odanaḥ / pañca'dhā/ vi / kramatām / ā'kraṃsyamānaḥ / trīṇi / jyotīṃṣi /
ījānānām / su'kṛtām / pra / ihi / madhyam / tṛtīye/ nāke/ adhi/ vi/ śrayasva

pañcaudanaḥ pañcamahābhūtānyeva odanarūpāṇi yasyeti, tatrāpratihatagatikaḥ / pañcadhā vibhaktamodanaṃ yasyeti kecit / pañcajanebhyo ( pañcajanā: catvāro varṇāḥ niṣādapañcamaḥ, tebhyo) dīyamāna: odano yasyeti anye / pañcendriyaviṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhā eva odanaṃ yasyeti apare/ vrīhi-yava-godhūma-māṣa-tilākhyāni pañcapramukhānnāni eva odanaṃ yasyeti, vātādipoṣakapadārthapañcakena saṃyuktam odanaṃ yasyeti vā kecana / 'pañcaraṅgī' iti bhāṣāyām/ pañca prapañcaḥ odanaṃ bhakṣyo yasya sa pañcaudanaḥ / pañcaśabdo na saṃkhyāvācī, kiṃ tarhi prapañcavācī/ yathāha śrīharṣaḥ-pañcāsyavat 'pañcaśarasya nāmni prapañcavācī khalu pañcaśabdaḥ' iti pare / evam 'undī kledane' (१४५८ rudhā० para०) ityasmāt 'undernalopaśca' (uṇā० २.७६) ityanena yuc, unatti kledayati miśrayati annādīnīti odanam / etādṛśo'yam ajaḥ gatiśīlo jīvātmā trīṇi jyotīṃṣi indriyamano-buddhisambandhīni jyotīṃṣi ākraṃsyamānaḥ prāptumicchan āṅpūrvakāt 'kramu pādavikṣepe' (४७३ bhvā०) ityasmāt lṛṭa: śānac / pañcadhāḥ adhastanīṃ vihāya pañcasu dikṣu pañcaprakāreṇa vikramatāṃ pādavikṣepaṃ karotu/ he aja! ījānānāṃ yajanaśīlānām, yajdhāto: 'liṭa: kānajvā' (pā० ३.२.१०६) ityanena kānac, 'vacisvapi०' (pā० ६.१.१५) ityanena samprasāraṇam, liṭtvāt dvirvacane dīrghaḥ / sukṛtāṃ sukarmiṇāṃ madhye prehi gaccha, tatra vasa / tadanantaraṃ dehapātakāle tṛtīye nāke svarge adhi viśrayasva viśrāmaṃ kuru

ajā ro॑ha su॒kṛtāṃ॒ yatra॑ lo॒kaḥ śa॑ra॒bho na ca॒tto 'ti॑ du॒rgāṇye॑ṣaḥ/
pañcau॑dano bra॒hmaṇe॑ dī॒yamā॑naḥ॒ sa dā॒tāraṃ॒ tṛptyā॑ tarpayāti

aja / ā/ roha/ su'kṛtām / yatra / lokaḥ/ śarabhaḥ / na / cattaḥ / ati / duḥ'gāni / eṣaḥ /
pañca'odanaḥ / brahmaṇe / dīyamānaḥ / saḥ / dātāram / tṛptyā / tarpayāti

aja he ajanman ! tvaṃ sukṛtāṃ puṇyaśālināṃ yatra lokaḥ tatra āroha udgaccha / eṣaḥ ajaḥ cattaḥ dhāvamānaḥ, 'catatīti gatikarmasu paṭhitam' (nidha० २.१४) / śarabhaḥ na śarabha iva arthāt śarabhanāmakahiṃsrapaśuviśeṣa iva ityarthaḥ / śṛṇāti ' śṛ hiṃsāyām' (kryā०) ityasmāt 'kṛś śali०' (uṇā० ३.११२) ityanena abhac / 'aṣṭāpade ca karabhe śarabha: syānmṛgāntare' iti medinī (१०७.२१)/ durgāṇi durgamanāni duḥkhena gantuṃ śakyān mārgān ati atikramyaṃ, gacchatīti śeṣaḥ / eṣa pañcaudanaḥ gatamantroktapañcavidhodanabhoktā ajo jīvaḥ brahmaṇe brahmaprāptyai vedādhyayanāya vā dīyamānaḥ samarpyamāṇa: saḥ ajo dātāraṃ samarpayitāraṃ mātāpitryādikaṃ tṛptyā tarpayāti sukhena ānandena ca prīṇayati

a॒jastri॑nā॒ke tri॑di॒ve tri॑pṛ॒ṣṭhe nāka॑sya pṛ॒ṣṭhe da॑di॒vāṃsaṃ॑ dadhāti/
pañcau॑dano bra॒hmaṇe॑ dī॒yamā॑no vi॒śvarū॑pā dhe॒nuḥ kā॑ma॒dughā॒syekā॑

ajaḥ / tri'nāke / tri'dive / tri'pṛṣṭhe / nākasya / pṛṣṭhe / dadi'vāṃsam / dadhāti /
pañca'odanaḥ/ brahmaṇe/ dīyamānaḥ/ viśva'rūpā / dhenuḥ / kāma'dughā / asi / ekā

ajaḥ ajanmā jīvātmā dadivāṃsaṃ samarpayitāraṃ svātmānam / yadvā ajaḥ paramātmā dadivāṃsaṃ svātmānaṃ samarpayitāraṃ jīvaṃ trināke trividhaduḥkharahite tridive agnividyudādityaistribhiḥ jyotibhiḥ yukte tripṛṣṭhe pṛṣṭhatrayayukte 'tisraḥ dyauḥ' iti śrutibalāt nākasya pṛṣṭhe svargalokasya pṛṣṭhabhāge dadhāti dhārayati / brahmaṇe brahmārthaṃ dīyamānaḥ samarpyamāṇo'yaṃ pañcaudanaḥ ajaḥ svayaṃ ekā advitīyā kāmadughā kāmānāṃ dogdhrī pradātrīti viśvarūpā viśvarūpadhāriṇī dhenuḥ asi puruṣavyatyayaḥ/ dhenusadṛśo'stīti bhāvaḥ

e॒tadvo॒ jyotiḥ॑ pitarastṛ॒tīyaṃ॒ pañcau॑danaṃ bra॒hmaṇe॒ 'jaṃ da॑dāti/
a॒jastamāṃ॒syapa॑ hanti dū॒rama॒smiṃllo॒ke śra॒ddadhā॑nena da॒ttaḥ

etat / vaḥ / jyotiḥ / pitaraḥ / tṛtīyam / pañca'odanam / brahmaṇe / ajam / dadāti /
ajaḥ / tamāṃsi / apa / hanti / dūram / asmin / loke / śrat'dadhānena / dattaḥ

pitaraḥ he mātāpitarau ! vaḥ yuṣmākaṃ etat putrātmanā tṛtīyaṃ jyotiḥ mātāpitryanantaraṃ putraḥ tṛtīyasthāne bhavati, yat asau pañcaudanam pañcaudanātmakam ajam ajanmānaṃ svātmānaṃ brahmaṇe parabrahmaṇe dadāti samarpayati, brahmārpaṇaṃ karotītyarthaḥ / śiṣṭaṃ saptamamantravat

ī॑jā॒nānāṃ॑ su॒kṛtāṃ॑ lo॒kamīpsa॒npañcau॑danaṃ bra॒hmaṇe॒ 'jaṃ da॑dāti/
sa vyā॑ptima॒bhi lo॒kaṃ ja॑yai॒taṃ śi॒vo॑३ 'smabhyaṃ॒ prati॑gṛhīto astu

ijānānām / su'kṛtām / lokam / īpsan / pañca'odanam / brahmaṇe / ajam/ dadāti /
saḥ / vi'āptim / abhi / lokam / jaya / etam / śivaḥ / asmabhyam / prati'gṛhītaḥ / astu

he jīvātman ! ījānānāṃ yajñakartṝṇāṃ yājakānāṃ sukṛtāṃ śobhanakarmakṛtāṃ lokama īpsan prāptumicchan puruṣaḥ pañcaudanam ajam svātmānaṃ brahmaṇe parabrahmaṇe dadāti brahmārpaṇaṃ karoti / saḥ tvaṃ vyāptim sarvakṣetreṣu svīyāṃ vyāptim abhi abhilakṣya etaṃ svargābhidhaṃ tṛtīyaṃ lokaṃ jaya/ etādṛśaḥ pratigṛhītaḥ gururūpeṇa asmābhiḥ svīkṛtastvam asmabhyaṃ śivaḥ astu kalyāṇakārī bhūyā:

a॒jo hya॑१gneraja॑niṣṭa॒ śokā॒dvipro॒ vipra॑sya॒ saha॑so vipa॒ścit/
i॒ṣṭaṃ pū॒rtama॒bhipū॑rtaṃ॒ vaṣa॑ṭkṛtaṃ॒ tadde॒vā ṛ॑tu॒śaḥ ka॑lpayantu

ajaḥ / hi / agneḥ / ajaniṣṭa / śokāt / vipraḥ / viprasya / sahasaḥ / vipaḥ'cit /
iṣṭam / pūrtam / abhi'pūrtam / vaṣaṭ'kṛtam / tat / de॒vāḥ / ṛtu'śaḥ / kalpayantu

vipraḥ medhāvī vipaścit vipaṃ buddhiṃ cinotīti, buddheścayanakartā ayam ajaḥ ajanmā jīvātmā sahasaḥ balavata: viprasya medhāvinaḥ agneḥ agnyātmanaḥ parameśvarasya śokāt tejasā ajaniṣṭa āvirbabhūva / etādṛśāya ajarūpāya jīvātmane devāḥ indrādayo devāḥ iṣṭaṃ yajñayāgādikam pūrtam vāpīkūpataḍāgādikañca abhipūrtam pūrtisādhanaṃ vaṣaṭkṛtaṃ svāhādibhiḥ yajñārthaṃ pradattaṃ etat sarvaṃ ṛtuśaḥ ṛtvanusāraṃ ṛtau ṛtau 'saṃkhyaikavacanācca vīpsāyām' (pā० ५.४.४३) ityanena ṛtuśabdāt śas / prathamacaraṇasāmyāt atraiva anyatra (atharva० saṃ० ४.१४.१) punaruktavadābhāsaḥ

a॑mo॒taṃ vāso॑ dadyā॒ddhira॑ṇya॒mapi॒ dakṣi॑ṇām/
tathā॑ lo॒kāntsamā॑pnoti॒ ye di॒vyā ye ca॒ pārthi॑vāḥ

amā'utam / vāsaḥ / dadyāt / hiraṇyam / api / dakṣiṇām /
tathā / lokān / sam / āpnoti / ye/ divyāḥ / ye/ ca / pārthivāḥ

amotam amā utam gṛhe nirmitam, amā gṛhanāma (nigha० ३.४) utam 'veñ tantusantāne' (१००६ bhvā०) ktaḥ, samprasāraṇam / vāsaḥ vastraṃ dadyāt dānaṃ kuryāt / dakṣiṇām dakṣiṇāyām saptamyarthe dvitīyā / hiraṇyamapi suvarṇamapi yathāśakti dadātu / tathā tathākaraṇena dātā tān lokān ye divyāḥ divi bhavāḥ ca ye pārthivāḥ bhaumāḥ, samāpnoti adhigacchati

e॒tāstvā॒jopa॑ yantu॒ dhārāḥ॑ so॒myā de॒vīrghṛ॒tapṛ॑ṣṭhā madhu॒ścutaḥ॑/
sta॑bhānpṛthi॒vīmu॒ta dyāṃ nāka॑sya pṛ॒ṣṭhe 'dhi॑ sa॒ptara॑śmau

etāḥ / tvā / aja / upa / yantu / dhārāḥ / somyāḥ/ devīḥ / ghṛta'pṛṣṭhāḥ/ madhu'ścutaḥ /
stabhāna / pṛthivīm / uta / dyām / nākasya / pṛṣṭhe / adhi / sapta'raśmau

aja he jīvātman ! etāḥ iṣṭāpūrtādipuṇyaprabhavā: ghṛtapṛṣṭhāḥ ghṛtaṃ pṛṣṭhe yāsāṃ tā:, ghṛtabharitāḥ madhuścutaḥ madhu madhurasaṃ cyāvayanti tāḥ, madhusrāviṇyaḥ devīḥ divyaśaktisampannāḥ somyāḥ somarasasambandhinyaḥ dhārāḥ tvā tvām upayantu prāpnuvantu / adhi saptaraśmau sūryasya upari bhāge nākasya svargalokasya pṛṣṭhe sthitaḥ san tvaṃ pṛthivīm bhūlokam uta api ca dyām dyulokaṃ stabhāna stambhaya dhāraya, dṛḍhīkuru

a॒jo 'syaja॑ sva॒rgo 'si॒ tvayā॑ lo॒kamaṅgi॑rasaḥ॒ prājā॑nan/
taṃ lo॒kaṃ puṇyaṃ॒ pra jñe॑ṣam

ajaḥ / asi / aja / svaḥ'gaḥ / asi / tvayā / lokam / aṅgirasaḥ/ pra / ajānan /
tam / lokam / puṇyam / pra / jñeṣam

he aja ! tvaṃ ajaḥ vastuta: janivikārarahitaḥ paramātmaiva asi / svargaḥ svargaprāptisādhanāt tvam svargaḥ nāka: asi / tvayā tvatsāhāyyena aṅgirasaḥ aṅgirāgotrotpannā: maharṣayaḥ lokaṃ svargalokaṃ prājānan jñātavantaḥ / ahamapi taṃ puṇyaṃ lokam puṇyaśīlaiḥ prāpyaṃ pavitraṃ svargalokaṃ prajñeṣam jānīyām/ pra-upasargapūrvāt jānāterleṭi 'sibbahulaṃ leṭi' (pā० ३.१.३४) ityanena sipīṭicaḥ rūpam

yenā॑ sa॒hasraṃ॒ vaha॑si॒ yenā॑gne sarvaveda॒sam/
tene॒maṃ ya॒jñaṃ no॑ vaha॒ sva॑rde॒veṣu॒ ganta॑ve

yena / sahasram / vahasi / yena / agne / sarva'vedasam /
tena / imam / yajñam / naḥ / vaha / svaḥ/ deveṣu / gantave

agne ! agnivat tejasvin paramātmasvarūpa aja ! yena prayatnena tvaṃ sahasraṃ aparimitasaṃkhyākaṃ jñānaśaktyādikaṃ vahasi dhārayasi yena ca sarvavedasam sarvāṇi vedāṃsi labhyāni yasmin tam/ sakalopalabdhirūpaṃ yajñādikaṃ prāpnoṣi tena prayatnena deveṣu devānāṃ madhye svargantave svargaprāptyai naḥ imaṃ yajñaṃ vaha dhāraya

a॒jaḥ pa॒kvaḥ sva॒rge lo॒ke da॑dhāti॒ pañcau॑dano॒ nirṛ॑tiṃ॒ bādha॑mānaḥ/
tena॑ lo॒kāntsūrya॑vato jayema

ajaḥ / pakvaḥ / svaḥ'ge/ loke / dadhāti / pañca'odanaḥ / niḥ'ṛtim / bādhamānaḥ /
tena / lokān / sūrya'vataḥ / jayema

pakvaḥ pariṇatabuddhiḥ, sarvataḥ tapaścaraṇādinā vaidikakarmopāsanākalāpena brahmāgnau paritaptaḥ, vinaṣṭamalavikṣepaḥ, śuddhāntaḥkaraṇaḥ san pañcaudanaḥ ajaḥ ajanmā jīvātmā ayaṃ nirṛtim apamṛtyuṃ pāpadevatāṃ vā bādhamānaḥ apavārayan svarge loke tṛtīye nāke svātmānaṃ dadhāti prāpayati / vayamapi tena tenaiva mārgeṇa sūryavataḥ lokān sūryasambandhino lokān jayema vijitya prāpnuyāma

yaṃ brā॑hma॒ṇe ni॑da॒dhe yaṃ ca॑ vi॒kṣu yā vi॒pruṣa॑ oda॒nānā॑ma॒jasya॑/
sarvaṃ॒ tada॑gne sukṛ॒tasya॑ lo॒ke jā॑nī॒tānnaḥ॑ saṃ॒gama॑ne pathī॒nām

yam / brāhmaṇe / ni'dadhe / yam / ca / vikṣu / yāḥ / vi'pruṣaḥ / odanānām / ajasya /
sarvam / tat / agne/ su'kṛtasya / loke / jānītāt / naḥ / sam'gamane / pathīnām

yaṃ yajñaṃ brāhmaṇe brahmavidi yajñaśīle vipre asau ajanmā devaḥ nidadhe nihitavān, ca yaṃ niyamādikaṃ vikṣu sāmānyaprajāsu sthāpitavān, ajasya ajasambandhinaḥ odanānāṃ pṛthivyādipañcaudanānāṃ yāḥ vipruṣaḥ svalpāḥ kaṇā: atra patitāḥ / agne ! agnisvarūpa paramātman pathīnāṃ 'pathi gatau' (१५७६ curā०) ityasmāt 'sārvadhātubhyaḥ in (uṇā० ४.११८) ityanena in / saṃgamane sarvavidhamārgāṇāṃ saṃgamasthale sukṛtasya puṇyaśālinaḥ asmin loke svargaloke naḥ asmākaṃ tat sarvaṃ jānītāt tvaṃ jānīhi

a॒jo vā i॒dama॑gne॒ vya॑kramata॒ tasyora॑ i॒yama॑bhava॒ddyauḥ pṛ॑ṣṭi॒ham/
a॒ntari॑kṣaṃ॒ madhya॒mdiśaḥ॑ pā॒rśve sa॑mu॒drau ku॒kṣī

ajaḥ / vai / idam / agre/ vi / akramata / tasya / uraḥ/ iyam / abhavat / dyauḥ / pṛṣṭham /
antarikṣam / madhyam / diśaḥ/ pārśve iti / samudrau / kukṣī iti

ajaḥ ajanmā paramātmā vai niścayena agre sṛṣṭyādau idam carācarātmakaṃ jagat vyakramata vyacarat / iyaṃ pṛthivī tasya ajasya uraḥ vakṣa:sthānīyā abhavat / dyauḥ dyulokaḥ pṛṣṭham dehasya pṛṣṭhabhāgaḥ, antarikṣaṃ madhyaṃ madhyadehaḥ kaṭibhāgaḥ, diśaḥ pūrvādaya: diśaḥ pārśve madhyadehasya dakṣiṇottarabhāgau, kukṣī kukṣidvayaṃ samudrau, ūrdhvādhobhāgavibhaktaṃ pṛthivyākāśasthānadvayavibhaktasamudradvayam abhavat

sa॒tyaṃ ca॒rtaṃ ca॒ cakṣu॑ṣī॒ viśvaṃ॑ sa॒tyaṃ śra॒ddhā prā॒ṇo vi॒rāṭśiraḥ॑/
e॒ṣa vā apa॑rimito ya॒jño yada॒jaḥ pañcau॑danaḥ

satyam / ca / ṛtam / ca / cakṣuṣī iti / viśvam / satyam / śraddhā / prāṇaḥ/ virāṭ / śiraḥ/ eṣaḥ / vai / apari'mitaḥ/ yajñaḥ / yat / ajaḥ / pañca'odanaḥ

bhagavataḥ paramapuruṣasyābhīddhāt tapasaḥ samutpannam ṛtaṃ ca satyaṃ ca ete dve ajasya paramātmanastasya cakṣuṣī netre viśvaṃ jagat tasya satyaṃ sattātmakam, 'as sattāyām' (१०६५ adā० ) śatṛ, sate hitaṃ yat satyaṃ yathārthasvarūpama, tasya prakaṭo dehaḥ / śraddhā śrat satyaṃ dadhātīti śraddhā, prāṇaḥ/ virāṭ vividhaṃ prakāśamānā prakṛtistasya śiraḥ śiro bhavati / yat pañcaudanaḥ ajaḥ pañcabhūtādyātmakasya odanasya bhoktā ajanmā sa vai eṣa aparimitaḥ asīmaḥ yajñaḥ eva, 'vidvadbhiḥ parikīrtitaḥ' iti śeṣaḥ

apa॑rimitame॒va ya॒jñamā॒pnotyapa॑rimitaṃ lo॒kamava॑runddhe/
yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ dakṣi॑ṇājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

apari'mitam / eva / yajñam / āpnoti / apari'mitam / lokam / ava / runddhe /
yaḥ/ ajam / pañca'odanam / dakṣiṇā'jyotiṣam / dadāti

yaḥ puruṣaḥ ajam ajanmānaṃ pañcaudanaṃ pañcabhūtasecakaṃ paramātmānaṃ nimittīkṛtya dakṣiṇājyotiṣaṃ dakṣiṇādāne jyotiṣaṃ dedīpyamānaṃ svarṇarajatādikaṃ dadāti prayacchati sa aparimitameva asīma eva anantameva yajñaṃ yajñaphalam āpnoti prāpnoti tathā aparimitam anantaṃ lokaṃ lokān avarundhe svāyattīkurute

nāsyāsthī॑ni bhindyā॒nna ma॒jjño nirdha॑yet/
sarva॑menaṃ samā॒dāye॒dami॑daṃ॒ pra ve॑śayet

na / asya / asthīni / bhindyāt / na / majjñaḥ / niḥ / dhayet /
sarvam / enam / sam'ādāya / idam'idam / pra/ veśayet

pañcaudane ajasya utsargākhye'smin kratau utsṛjyamānasya asya ajasya asthīni na bhindyāt na vidārayet, punaḥ asya majjñaḥ asthigatadhātuviśeṣān na nirdhayet na nitarāṃ pibet, na samāpayedityarthaḥ / etena ṛtāvasmin ajahiṃsāpakṣa: sarvathā nirasyate/ sarvaṃ sarvāṅgaparipūrṇaṃ jīvantam enam ajam samādāya gṛhītvā idam idam iti kṛtvā asthisārādikān pratyekaṃ saṃspṛśya divyatāmāpādya ca tasmin aje paramātmani bhāvanayā praveśayet samarpayet, samarpya ca ajamutsṛjediti tātparyam

i॒dami॑dame॒vāsya॑ rū॒paṃ bha॑vati॒ tenai॑naṃ॒ saṃ ga॑mayati/
iṣaṃ॒ maha॒ ūrja॑masmai duhe॒ yo॑३ 'jaṃ pañcau॑dana॒mdakṣi॑ṇājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

idam'idam / eva / asya / rūpam / bhavati / tena / enam / sam / gamayati /
iṣam / mahaḥ / ūrjam / asmai / duhe/ yaḥ/ ajam / pañca'odanam / dakṣiṇā'jyotiṣam / dadāti

asya ajasya paramātmanaḥ idam idam iti akṣataṃ parokṣaṃ rūpaṃ svarūpaṃ yata yogigamyaṃ devairvā pratyakṣaṃ bhavati, tena rūpeṇa enam ajaṃ saṃgamayati sammelayati/ yaḥ puruṣaḥ ajaṃ pañcaudanaṃ nimittīkṛtya dakṣiṇājyotiṣam rūpyakahiraṇyādikaṃ dakṣiṇātvena dadāti, asmai dakṣiṇādātrai iṣam annaṃ mahaḥ tejaḥ ūrjaṃ balaṃ duhe prayacchati, pañcaudano'jarūpaḥ paramātmetyarthaḥ

pañca॑ ru॒kmā pañca॒ navā॑ni॒ vastrā॒ pañcā॑smai dhe॒navaḥ॑ kāma॒dughā॑ bhavanti/
yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ dakṣi॑ṇājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

pañca / rukmā / pañca / navāni / vastrā / pañca / asmai / dhenavaḥ/ kāma'dughāḥ / bhavanti /
yaḥ / ajam / pañca'odanam / dakṣiṇā'jyotiṣam / dadāti

pañcaudana-yajñasya pañcasaṃkhyāmadhikṛtyaiva rukmādayo'pi dakṣiṇādātāraṃ prāpnuvantīti asmin mantre pratipādyate-pañca rukmā pañca svarṇābharaṇāni pañca navāni nūtanāni vastrāṇi pañca kāmadughā kāmānāṃ dogdhrīḥ, prapūrayitrīḥ dhenavaḥgāḥ asmai asau, prathamārthe caturthī bhavanti bhavati, labhate / chāndasaṃ bahuvacanam, prāptivacanasya caurādikasya bhūdhātoridarūpam, ṇicaḥ abhāvapakṣe/ api vā tumarthe yoge caturthyeṣā, asmai imaṃ puruṣaṃ upakartuṃ ete rukmādayaḥ bhavanti utpadyante

pañca॑ ru॒kmā jyoti॑rasmai bhavanti॒ varma॒ vāsāṃ॑si ta॒nve॑ bhavanti/
sva॒rgaṃ lo॒kama॑śnute॒ yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ dakṣi॑ṇājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

pañca / rukmā / jyotiḥ / asmai / bhavanti / varma / vāsāṃsi / tanve / bhavanti /
svaḥ'gam / lokam / aśnute / yaḥ / ajam / pañca'odanam / dakṣiṇā'jyotiṣam / dadāti

yaḥ puruṣaḥ ajam ajanmānaṃ paramātmānaṃ pañcaudanaṃ lakṣyīkṛtya dakṣiṇājyotiṣaṃ rūpyakasuvarṇādikaṃ dakṣiṇāyāṃ dadāti saḥ svargaṃ lokaṃ nākalokam aśnute prāpnoti / asmai jyotiḥ bhāsvanti pañca rukmā pañca saṃkhyakāni suvarṇābharaṇāni bhavanti, varma kavacaṃ vāsāṃsi vastrāṇi ca tanve śarīrāya bhavanti

yā pūrvaṃ॒ patiṃ॑ vi॒ttvā 'thā॒nyaṃ vi॒ndate 'pa॑ram/
pañcau॑danaṃ ca॒ tāva॒jaṃ dadā॑to॒ na vi yo॑ṣataḥ

yā / pūrvam / patim / vittvā / atha / anyam / vindate / aparam /
pañca'odanam / ca / tau / ajam / dadātaḥ / na / vi / yoṣataḥ

yā vāgdattā strī pūrvaṃ patiṃ vittvā vacanamātreṇa labdhvā atha paścāt kenāpi kāraṇena yathāha parāśaraḥ-'naṣṭe mṛte pravrajite' ityādi (४.३०), pūrvaṃ patiṃ vihāya anyam aparaṃ dvitīyaṃ patiṃ vindate kurute tadā tau dampatī svātmānam ajam ajanmānaṃ pañcaudanaṃ bhakṣyarūpeṇa pañcabhūtātmakaṃ jagadidaṃ dhārayantaṃ prabhuṃ dadātaḥ samarpayataḥ, tadā tau na viyoṣataḥ na kadāpi viyuktau bhavataḥ

sa॑mā॒nalo॑ko bhavati puna॒rbhuvāpa॑raḥ॒ patiḥ॑/
yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ dakṣi॑ṇājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

samāna'lokaḥ / bhavati/ punaḥ'bhuvā / aparaḥ/ patiḥ/
yaḥ/ ajam / pañca'odanam / dakṣiṇā'jyotiṣam / dadāti

apara: dvitīyaḥ patiḥ punarbhuvā dvirūḍhayā patnyā saha punaḥpūrvāt, 'bhū sattāyām' (bhvā०) kvip, 'punarbhūrdidhiṣūrūḍhā dvistasyā didhiṣaḥ patiḥ' ityamaraḥ (amarakoṣa २.६.२३) samānalokaḥ samānalokavāstavyo bhavati, yaḥ ajam ityādi pūrvavat

a॑nupū॒rvava॑tsāṃ dhe॒numa॑na॒ḍvāha॑mupa॒barha॑ṇam/
vāso॒ hira॑ṇyaṃ da॒ttvā te ya॑nti॒ diva॑mutta॒mām

anupūrvavatsām / dhenum / anaḍvāham / upa'barhaṇam /
vāsaḥ / hiraṇyam / dattvā/te/ yanti / divam/ ut'tamām

anupūrvavatsām yathākramaṃ yathāpūrvaṃ vā vatsapradātrīm, sadā prasravitrīṃ dhenuṃ gām anaḍvāhaṃ bhāravahanakṣamaṃ balīvardam ca upabarhaṇaṃ vāsaḥ prāvarakaṃ vastram, hiraṇyaṃ suvarṇam, tatsahitam, dattvā ye vedavide brāhmaṇāya dadati, tathā kṛtvā te dātāraḥ uttamāṃ divam sarvotkṛṣṭaṃ dyulokaṃ yanti prāpnuvanti

ā॒tmānaṃ॑ pi॒taraṃ॑ pu॒traṃ pautraṃ॑ pitāma॒ham/
jā॒yāṃ jani॑trīṃ mā॒taraṃ॒ ye pri॒yāstānupa॑ hvaye

ātmānam / pitaram / putram / pautram / pitāmaham /
jāyām / janitrīm / mātaram / ye / priyāḥ / tān / upa / hvaye

bhoḥ bhoḥ sambandhinaḥ ! śṛṇuta, asmin dānayajñe aham ātmānam svakīyātmānam pitaram, pitāmaham, janitrīm janmapradāyinīṃ mātaram jāyām putram, pautram ye ca anye mama priyāḥ suhṛdādayaḥ, tān sarvān ahaṃ kratau asmin upahvaye āhvayāmi

yo vai naidā॑ghaṃ॒ nāma॒rtuṃ veda॑/
e॒ṣa vai naidā॑gho॒ nāma॒rturyada॒jaḥ pañcau॑danaḥ/
nire॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॑ dahati॒ bhava॑tyā॒tmanā॑/
yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ dakṣi॑ṇājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

yaḥ / vai/ naidāgham / nāma / ṛtum / veda /
eṣaḥ / vai/ naidāghaḥ / nāma / ṛtuḥ/ yat / ajaḥ / pañca'odanaḥ/
niḥ / eva / apriyasya / bhrātṛvyasya / śriyam / dahati / bhavati / ātmanā /
yaḥ/ ajam / pañca'odanam / dakṣiṇā'jyotiṣam / dadāti

yaḥ puruṣaḥ vai niścayena naidāghaṃ nāma ṛtuṃ grīṣmartuṃ veda jānāti, ko'sau naidāgho nāma ? tadāha yad pañcaudanaḥ ajaḥ eṣaḥ vai niścayena, nūnaṃ sa pañcaudanaḥ, aja eva naidāghaḥ nāma ṛtuḥ jñeyaḥ / nitarāṃ dahyate'sminniti nidāgha: 'daha bhasmīkaraṇe' 'halaśca' ( ) iti ghañ nyaṅkavāditvāt ityanena kutvam / nidāghasyāyaṃ naidāghaḥ / ajanmā pañcaudano jīvātmā yadā sutapto bhavati, tapaścaraṇādinā bhṛśaṃ dahyate tadā sa 'naidāgha' ityucyate / sa pumān apriyasya apriyācaraṇakartuḥ bhrātṛvyasya śatroḥ śriyaṃ lakṣmīṃ nirdahati niḥśeṣeṇa bhasmasāt karoti tathā ātmanā bhavati ātmabalena śriyā saha tiṣṭhati yaḥ pañcaudanam ajam ityādi dvāviṃśatitamamantrasya uttarārdhavat

yo vai ku॒rvantaṃ॒ nāma॒ rtuṃ veda॑/
ku॑rva॒tīṃku॑rvatīme॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॒ ā da॑tte/
e॒ṣa vai ku॒rvannāma॒rturyada॒jaḥ pañcau॑danaḥ/
nire॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॑ dahati॒ bhava॑tyā॒tmanā॒ yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ dakṣi॑nājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

yaḥ / vai/ kurvantam / nāma / ṛtum / veda/
kurvatīm'kurvatīm / eva / apriyasya / bhrātṛvyasya / śriyam / ā / datte /
eṣaḥ / vai / kurvan / nāma /

yaḥ pumān vai niścayena kurvantaṃ nāma ṛtuṃ kartṛśaktimantaṃ kriyāśaktimantaṃ vā varṣartum kurvantamiti aparākhyayā veda jānāti, sa apriyasya ahitakāriṇaḥ bhrātṛvyasya śatroḥ kurvatīm kurvatīm pratyekāṃ racanāśaktiyutāṃ śriyaṃ lakṣmīṃ śobhāṃ vā ādatte gṛhṇāti, apaharati / eṣa vai 'kurvan' nāma ṛtuḥ, ityādi pūrvavat

yo vai saṃ॒yantaṃ॒ nāma॒rtuṃ veda॑/
saṃ॑ya॒tīṃsaṃ॑yatīme॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॒ ā da॑tte/
e॒ṣa vai saṃ॒yannāma॒rturyada॒jaḥ pañcau॑danaḥ/
nire॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॑ dahati॒ bhava॑tyā॒tmanā॒ yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ dakṣi॑ṇājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

yaḥ/ vai/ samyantam / nāma / ṛtum / veda /
saṃyatīm'saṃyatīm / eva / ० /
eṣaḥ / vai/ sam'yan / nāma / ०

yaḥ puruṣaḥ saṃyantam nāma 'saṃyan' nāmakaṃ śaradatvaṃparaparyāyam ṛtum veda jānāti, saḥ apriyasya bhrātṛvyasya saṃyatīṃ saṃyatīṃ saṃyamavatīṃ pratyekāṃ śriyam ādatte / eṣa vai ajaḥ pañcaudanaḥ saṃyat nāma ṛtu: nūnaṃ pañcaudanaḥ aja eva saṃyannāmakaḥ ityādi śiṣṭaṃ pūrvavat

yo vai pi॒nvantaṃ॒ nāma॒rtuṃ veda॑/
pi॑nva॒tīṃpi॑nvatīme॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॒ ā da॑tte/
e॒ṣa vai pi॒nvannāma॒rturyada॒jaḥ pañcau॑danaḥ/
nire॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॑ dahati॒ bhava॑tyā॒tmanā॒ yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ dakṣi॑nājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

yaḥ / vai / pinvantam / nāma / ० /
pinvatīm'pinvatīm / eva / ० /
eṣaḥ / vai/ pinvan / nāma / ०

yaḥ pumān pinvantaṃ siñcantam atitarāṃ poṣayantaṃ vā hemantāparaparyāyam ṛtuṃ veda saḥ apriyasya bhrātṛvyasya pinvatīṃ pinvatīṃ subhṛśaṃ siñcantīṃ, poṣayantīṃ vā śriyam ādatte harati / eṣa vai pinvan nāma ityādi yathāpūrvam

yo vā u॒dyantaṃ॒ nāma॒rtuṃ veda॑/
u॑dyatīṃudyatīme॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॒ ā da॑tte/
e॒ṣa vā u॒dyannnāma॒rturyada॒jaḥ pañcau॑danaḥ/
nire॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॑ dahati॒ bhava॑tyā॒tmanā॒ yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ daksi॑ṇājyotiṣa॒mdadā॑ti

yaḥ / vai/ ut'yantam / nāma / ० /
udyatīm'udyatīm / eva / ० /
eṣaḥ / vai/ ut'yan / nāma / ०

yaḥ vai udyantaṃ nāma udgacchantam uttarāyaṇagāmisūryakaṃ śiśirāpara paryāyam 'udyantaṃ' nāmānām ṛtuṃ veda amitrasya bhrātṛvyasya 'udyatīm udyatīm' atitarām udayaṃ prāpnuvatīṃ śriyam ityādi śiṣṭaṃ samānam

yo vā a॑bhi॒bhuvaṃ॒ nāma॒rtuṃ veda॑/
a॑bhi॒bhava॑ntīmabhibhavantīme॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॒ ā da॑tte/
e॒ṣa vā a॑bhi॒bhūrnāma॒rturyada॒jaḥ pañcau॑danaḥ/
nire॒vāpri॑yasya॒ bhrātṛ॑vyasya॒ śriyaṃ॑ dahati॒ bhava॑tyā॒tmanā॑/
yo॑३ 'jaṃ pañcau॑danaṃ॒ dakṣi॑ṇājyotiṣaṃ॒ dadā॑ti

yaḥ / vai/ abhi'bhuvam / nāma / ṛtum / veda/
abhibhavantīm'abhibhavantīm eva / apriyasya / bhrātṛvyasya / śriyam / ā/ datte /
eṣaḥ / vai / abhi'bhūḥ / nāma / ṛtuḥ / yat / ajaḥ / pañca'odanaḥ/
niḥ / eva / apriyasya / bhrātṛvyasya / śriyam / dahati / bhavati / ātmanā /
yaḥ / ajam / pañca'odanam / dakṣiṇā'jyotiṣam / dadāti

yaḥ abhibhuvaṃ nāma śītasya abhibhavitāraṃ 'vasantā'paraparyāyaṃ abhibhūnāmānam ṛtuṃ veda sa amitrasya bhrātṛvyasya abhibhavantīm abhibhavantīm bhūyobhūyaḥ paraparābhavakāriṇīṃ pratyekāṃ śriyam ādatte harati / yaḥ pañcaudanaḥ ajaḥ, eṣa vai abhibhūḥ nāma ṛtuḥ ityādi yathāpūrvam

a॒jaṃ ca॒ paca॑ta॒ pañca॑ cauda॒nān/
sarvā॒ diśaḥ॒ saṃma॑nasaḥ sa॒dhrīcīḥ॒ sānta॑rdeśāḥ॒ prati॑ gṛ॒hṇantu॑ ta e॒tam

ajam / ca / pacata / pañca / ca / odanān /
sarvāḥ / diśaḥ/ sam'manasaḥ / sadhrīcīḥ / sa'antardeśāḥ/ prati / gṛhṇantu / te / etam

ajaṃ janmādiṣaḍvikārarahitaṃ paramātmānamuddiśya ajam ajanmānaṃ gatiśīlaṃ jīvātmānaṃ pacata paripakvaṃ kurute ca pañcaodanān jīvātmanastasya upabhogasādhanabhūtān pañcasaṃkhyakān odanān api sahaiva paripakvān kurute / sāntardeśāḥ upadiśābhiḥ sahitāḥ sarvā diśaḥ prācyādayaḥ sakalāḥ diśaḥ saṃmanasaḥ samānamanaskāḥ sadhrīcīḥ saha vartamānāḥ, saha gacchantīrvā te tubhyaṃ paramātmanaḥ kṛte etam ajaṃ jīvātmānaṃ pratigṛhṇantu svīkurvantu

tāste॑ rakṣantu॒ tava॒ tubhya॑me॒taṃ tā॑bhya॒ ājyaṃ॑ ha॒viri॒daṃ ju॑homi

tāḥ / te/ rakṣantu / tava/ tubhyam / etam / tābhyaḥ / ājyam / haviḥ / idam / juhomi

tāḥ pūrvoktāḥ prācyādayaḥ diśaḥ/ yadvā tāḥ narāḥ nāryaśca te tava tubhyaṃ tvatkalyāṇāya etam yajñam ajotsargākhyamiti yāvat, rakṣantu pāntu / tābhyaḥ digbhya: idam ājyaṃ haviḥ imāṃ ghṛtāhutiṃ juhomi pradadāmīti