અથર્વવેદ · અધ્યાય 9.5

આ નયૈતમા રભસ્વ સુકૃતાં લોકમપિ ગચ્છતુ પ્રજાનન્ ।
તીર્ત્વા તમાંસિ બહુધા મહાન્ત્યજો નાકમા ક્રમતાં તૃતીયમ્

ઇન્દ્રાય ભાગં પરિ ત્વા નયામ્યસ્મિન્ યજ્ઞે યજમાનાય સૂરિમ્ ।
યે નો દ્વિષન્ત્યનુ તાન્ રભસ્વાનાગસો યજમાનસ્ય વીરાઃ

પ્ર પદોઽવ નેનિગ્ધિ દુશ્ચરિતં યચ્ચચાર શુદ્ધૈઃ શફૈરા ક્રમતાં પ્રજાનન્ ।
તીર્ત્વા તમાંસિ બહુધા વિપશ્યન્ન્ અજો નાકમા ક્રમતાં તૃતીયમ્

અનુછ્ય શ્યામેન ત્વચમેતાં વિશસ્તર્યથાપર્વસિના માભિ મંસ્થાઃ ।
માભિ દ્રુહઃ પરુશઃ કલ્પયૈનં તૃતીયે નાકે અધિ વિ શ્રયૈનમ્

ઋચા કુમ્ભીમધ્યગ્નૌ શ્રયામ્યા સિઞ્ચોદકમવ ધેહ્યેનમ્ ।
પર્યાધત્તાગ્નિના શમિતારઃ શૃતો ગચ્છતુ સુકૃતાં યત્ર લોકઃ

ઉત્ક્રામાતઃ પરિ ચેદતપ્તસ્તપ્તાચ્ચરોરધિ નાકં તૃતીયમ્ ।
અગ્નેરગ્નિરધિ સં બભૂવિથ જ્યોતિષ્મન્તમભિ લોકં જયૈતમ્

અજો અગ્નિરજમુ જ્યોતિરાહુરજં જીવતા બ્રહ્મણે દેયમાહુઃ ।
અજસ્તમાંસ્યપ હન્તિ દૂરમસ્મિંલ્લોકે શ્રદ્દધાનેન દત્તઃ

પઞ્ચૌદનઃ પઞ્ચધા વિ ક્રમતામાક્રંસ્યમાનસ્ત્રીણિ જ્યોતીંષિ ।
ઈજાનાનાં સુકૃતાં પ્રેહિ મધ્યં તૃતીયે નાકે અધિ વિ શ્રયસ્વ

અજા રોહ સુકૃતાં યત્ર લોકઃ શરભો ન ચત્તોઽતિ દુર્ગાન્યેષઃ ।
પઞ્ચૌદનો બ્રહ્મણે દીયમાનઃ સ દાતારં તૃપ્ત્યા તર્પયાતિ

અજસ્ત્રિનાકે ત્રિદિવે ત્રિપૃષ્ઠે નાકસ્ય પૃષ્ઠે દદિવાંસં દધાતિ ।
પઞ્ચૌદનો બ્રહ્મણે દીયમાનો વિશ્વરૂપા ધેનુઃ કામદુઘાસ્યેકા

એતદ્વો જ્યોતિઃ પિતરસ્તૃતીયં પઞ્ચૌદનં બ્રહ્મણેઽજં દદાતિ ।
અજસ્તમાંસ્યપ હન્તિ દૂરમસ્મિંલ્લોકે શ્રદ્દધાનેન દત્તઃ

ઈજાનાનાં સુકૃતાં લોકમીપ્સન્ પઞ્ચૌદનં બ્રહ્મણેઽજં દદાતિ ।
સ વ્યાપ્તિમભિ લોકં જયૈતં શિવોઽસ્મભ્યં પ્રતિગૃહીતો અસ્તુ

અજો હ્યગ્નેરજનિષ્ટ શોકાદ્વિપ્રો વિપ્રસ્ય સહસો વિપશ્ચિત્।
ઇષ્ટં પૂર્તમભિપૂર્તં વષટ્કૃતં તદ્દેવા ઋતુશઃ કલ્પયન્તુ

અમોતં વાસો દદ્યાદ્ધિરણ્યમપિ દક્ષિણામ્ ।
તથા લોકાન્ત્સમાપ્નોતિ યે દિવ્યા યે ચ પાર્થિવાઃ

એતાસ્ત્વાજોપ યન્તુ ધારાઃ સોમ્યા દેવીર્ઘૃતપૃષ્ઠા મધુશ્ચુતઃ ।
સ્તભાન્ પૃથિવીમુત દ્યાં નાકસ્ય પૃષ્ઠેઽધિ સપ્તરશ્મૌ

અજોઽસ્યજ સ્વર્ગોઽસિ ત્વયા લોકમઙ્ગિરસઃ પ્રાજાનન્ ।
તં લોકં પુણ્યં પ્ર જ્ઞેષમ્

યેના સહસ્રં વહસિ યેનાગ્ને સર્વવેદસમ્ ।
તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સ્વર્દેવેષુ ગન્તવે

અજઃ પક્વઃ સ્વર્ગે લોકે દધાતિ પઞ્ચૌદનો નિરૃતિં બાધમાનઃ ।
તેન લોકાન્ત્સૂર્યવતો જયેમ

યં બ્રાહ્મણે નિદધે યં ચ વિક્ષુ યા વિપ્રુષ ઓદનાનામજસ્ય ।
સર્વં તદગ્ને સુકૃતસ્ય લોકે જાનીતાન્ નઃ સંગમને પથીનામ્

અજો વા ઇદમગ્ને વ્યક્રમત તસ્યોર ઇયમભવદ્દ્યૌઃ પૃષ્ટિહમ્ ।
અન્તરિક્ષં મધ્યં દિશઃ પાર્શ્વે સમુદ્રૌ કુક્ષી

સત્યં ચર્તં ચ ચક્ષુષી વિશ્વં સત્યં શ્રદ્ધા પ્રાણો વિરાટ્ શિરઃ ।
એષ વા અપરિમિતો યજ્ઞો યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ

અપરિમિતમેવ યજ્ઞમાપ્નોત્યપરિમિતં લોકમવ રુન્દ્ધે ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

નાસ્યાસ્થીનિ ભિન્દ્યાન્ ન મજ્જ્ઞો નિર્ધયેત્।
સર્વમેનં સમાદાયેદમિદં પ્ર વેશયેત્

ઇદમિદમેવાસ્ય રૂપં ભવતિ તેનૈનં સં ગમયતિ ।
ઇષં મહ ઊર્જમસ્મૈ દુહે યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

પઞ્ચ રુક્મા પઞ્ચ નવાનિ વસ્ત્રા પઞ્ચાસ્મૈ ધેનવઃ કામદુઘા ભવન્તિ ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

પઞ્ચ રુક્મા જ્યોતિરસ્મૈ ભવન્તિ વર્મ વાસાંસિ તન્વે ભવન્તિ ।
સ્વર્ગં લોકમશ્નુતે યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

યા પૂર્વં પતિં વિત્ત્વાઽથાન્યં વિન્દતેઽપરમ્ ।
પઞ્ચૌદનં ચ તાવજં દદાતો ન વિ યોષતઃ

સમાનલોકો ભવતિ પુનર્ભુવાપરઃ પતિઃ ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

અનુપૂર્વવત્સાં ધેનુમનડ્વાહમુપબર્હણમ્ ।
વાસો હિરણ્યં દત્ત્વા તે યન્તિ દિવમુત્તમામ્

આત્માનં પિતરં પુત્રં પૌત્રં પિતામહમ્ ।
જાયાં જનિત્રીં માતરં યે પ્રિયાસ્તાન્ ઉપ હ્વયે

યો વૈ નૈદાઘં નામર્તું વેદ ।
એષ વૈ નૈદાઘો નામર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।
નિરેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયં દહતિ ભવત્યાત્મના ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

યો વૈ કુર્વન્તં નામર્તું વેદ ।
કુર્વતીંકુર્વતીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વૈ કુર્વન્ નામર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।
નિરેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયં દહતિ ભવત્યાત્મના ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

યો વૈ સંયન્તં નામર્તું વેદ ।
સંયતીંસંયતીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વૈ સંયન્ નામર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।
નિરેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયં દહતિ ભવત્યાત્મના ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

યો વૈ પિન્વન્તં નામર્તું વેદ ।
પિન્વતીંપિન્વતીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વૈ પિન્વન્ નામર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।
નિરેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયં દહતિ ભવત્યાત્મના ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

યો વા ઉદ્યન્તં નામર્તું વેદ ।
ઉદ્યતીમુદ્યતીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વા ઉદ્યન્નામર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।
નિરેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયં દહતિ ભવત્યાત્મના ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

યો વા અભિભુવં નામર્તું વેદ ।
અભિભવન્તીમભિભવન્તીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વા અભિભૂર્નામર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।
નિરેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયં દહતિ ભવત્યાત્મના ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

અજં ચ પચત પઞ્ચ ચૌદનાન્ ।
સર્વા દિશઃ સંમનસઃ સધ્રીચીઃ સાન્તર્દેશાઃ પ્રતિ ગૃહ્ણન્તુ ત એતમ્

તાસ્તે રક્ષન્તુ તવ તુભ્યમેતં તાભ્ય આજ્યં હવિરિદં જુહોમિ

{{ભાષ્યમ્।(સ્વામી ગઙ્ગેશ્વરાનન્દ ઉદાસીનઃ)
વિનિયોગઃ--અત્ર સામ્પ્રદાયિકા પઞ્ચૌદનસવે ઽઆ નયૈતમ્" ઇત્યર્થસૂક્તસ્ય વિનિયોગમાહુઃ। એતત્સૂક્તેન નિરુપ્તહવિરભિમર્શનં સંપાતં દાતૃવાચનં દાનં ચ કુર્યાત્ । તથા ચ સૂત્રમ્ -"આ નયૈતમ્" ઇત્યપરાજિતાદ્ અજમાનીયમાનમનુમન્ત્રયતેઽ ઇત્યાદિ । “આ નયૈતમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સંપાતવન્તમ્ । આઞ્જનાન્તમ્" (કૌ૦ સૂ૦ ૬૪, ૬-૨૮) ઇત્યન્તમ્ ઇતિ । એવં પશૌ અનેન સૂક્તેન અપરાજિતાદ્ આનીયમાનમ્ અજમનુમન્ત્રયેત । તદુક્તં વૈતાને– “આ નયૈતમ્ ઇત્યાદ્યાઞ્જાનાન્તમ્" (વૈતા૦ શ્રૌ૦ ૧૦.૧૪) ઇતિ । તથૈવ અગ્નિચયને પુનશ્ચિતૌ ઽયેના સહસ્રમ્ઽ ઇત્યનયા ગાર્હપત્યે ચીયમાના ઇષ્ટકા બ્રહ્મા અનુમન્ત્રયેત । તદુક્તં વૈતાને -- ગાર્હપત્ય ઉક્તમ્ । ઽઅયમગ્નિઃ સત્પતિઃઽ (અથર્વ૦ ૭.૬૪) ઽયેના સહસ્રમ્ઽ (અથર્વ૦ ૯.૫.૧૭) ઇતિ” (વૈતાન૦ શ્રૌ૦ ૨૯.૯) ઇતિ । એવમેવ તત્રૈવ વૈશ્વકર્મણઃ હોમાનુમન્ત્રણે તસ્યા એવ વિનિયોગઃ । તદુક્તં વૈતાને --"યે ભક્ષયન્તઃઽ (અથર્વ૦ ૨.૩૫), ઽએતં સધસ્થાઃ (અ૦ ૬.૧૨૩) ઇતિ દ્વે। ઽયેના સહસ્રમ્ઽ (અ૦ ૯.૫.૧૭) ઇતિ ઽવૈશ્વકર્મણ હોમાન્" (વૈતાન૦ શ્રૌ૦ ૨૯.૨૩) ઇતિ ॥
આ ન૑યૈ૒તમા ર૑ભસ્વ સુ૒કૃતાં૑ લો૒કમપિ૑ ગચ્છતુ પ્રજા૒નન્।
તી૒ર્ત્વા તમાં૑સિ બહુ૒ધા મ૒હાન્ત્ય૒જો નાક૒મા ક્ર૑મતાં તૃ૒તીય૑મ્

આ। નય । એતમ્ । આ । રભસ્વ । સુઽકૃતામ્ । લોકમ્ । અપિ । ગચ્છતુ । પ્રઽજાનન્ ।
તીર્ત્વા । તમાંસિ । બહુઽધા । મહાન્તિ । અજઃ । નાકમ્ । આ । ક્રમતામ્ । તૃતીયમ્

એતમ્ અજમ્ અજન્માનં જીવાત્માનં આનય ગૃહાણ, સ્વમનસિ નિદેહિ, ધ્યાયેત્ । ઽધ્યૈ ચિન્તાયામ્ઽ (૯૦૮ ભ્વા૦ પર૦) ધ્યાત્વા ચ આરભસ્વ યજ્ઞં કુરુ યેન યજ્ઞેન સદુદ્યોગબલેન વા પ્રજાનન્ સંપ્રબુદ્ધો ભૂત્વા સુકૃતાં સુકર્મિણાં પુણ્યશાલિનાં લોકમ્ અપિ ગન્તવ્યં સ્થાનમપિ ગચ્છતુ યાતુ । અયમ્ અજઃ અજન્મા જીવાત્મા બહુધા નૈકૈઃ પ્રકારૈઃ મહાન્તિ તમાંસિ નિવિડાન્ધકારપ્રચુરાણિ નીચોચ્ચજન્માનિ મૃત્યુરૂપાણિ તીર્ત્વા તૃતીયં નાકમ્ અવિદ્યમાનદુઃખં પરબ્રહ્મણો લોકમ્ આક્રમતામ્ આરોહતુ। અજઃ ન જાયતે યઃ સઃ, જીવાત્મા। નઞ્પૂર્વકાત્ જનેર્ડ: પ્રત્યયઃ

ઇન્દ્રા૑ય ભા૒ગં પરિ૑ ત્વા નયામ્ય૒સ્મિન્ય૒જ્ઞે યજ૑માનાય સૂ૒રિમ્।
યે નો૑ દ્વિ૒ષન્ત્યનુ૒ તાન્ર૑ભ૒સ્વાના૑ગસો૒ યજ૑માનસ્ય વી૒રાઃ

ઇન્દ્રાય । ભાગમ્ । પરિ। ત્વા । નયામિ । અસ્મિન્ । યજ્ઞે । યજમાનાય । સૂરિમ્ ।
યે । નઃ । દ્વિષન્તિ । અનુ । તાન્ । રભસ્વ । અનાગસઃ। યજમાનસ્ય । વીરાઃ

અસ્મિન્ યજ્ઞે પ્રકૃતે નાકપ્રાપ્તિફલકે યજ્ઞે ઇન્દ્રાય ષષ્ઠ્યર્થે ચતુર્થી, ઇન્દ્રસ્ય પરમાત્મનઃ ભાગં ભાગરૂપમ્ અંશરૂપં સૂરિમ્ જ્ઞાનિનં ત્વા ત્વાં યજમાનાય યજમાનસમીપે પરિ નયામિ પ્રાપયામિ। યે નઃ દ્વિષન્તિ યેઽસ્માકં શત્રવઃ દુષ્કર્માદયઃ, તાન્ અનુ રભસ્વ અનુસૃત્ય આક્રમ્ય ચ તદ્વિનાશોદ્યોગં કુરુ । યતો હિ યજમાનસ્ય વીરાઃ વીરપુત્રા: અનાગસઃ નિષ્પાપાઃ સન્તિ । નિષ્પાપે સત્યેવ દુષ્કર્માદિશત્રૂણાં વિનાશોદ્યોગઃ ક્રિયતે જનૈઃ

પ્ર પ૒દો ઽવ૑ નેનિગ્ધિ૒ દુશ્ચ૑રિતં૒ યચ્ચ૒ચાર૑ શુ૒દ્ધૈઃ શ૒ફૈરા ક્ર૑મતાં પ્રજા૒નન્।
તી૒ર્ત્વા તમાં૑સિ બહુ૒ધા વિ૒પશ્ય૑ન્ન૒જો નાક૒મા ક્ર૑મતાં તૃ૒તીય૑મ્

પ્ર । પદઃ । અવ । નેનિગ્ધિ । દુઃઽચરિતમ્ । યત્ । ચચાર। શુદ્ધૈઃ । શફૈઃ। આ। ક્રમતામ્ । પ્રજાનન્ ।
તીર્ત્વા । તમાંસિ । બહુઽધા । વિઽપશ્યન્ । અજઃ । નાકમ્ । આ । ક્રમતામ્ । તૃતીયમ્

હે જીવાત્મન્ ! ત્વં યત્ યતઃ નિષિદ્ધસ્થલેષુ વિહરણેન મલાદિસંલગ્નતારૂપં દુશ્ચરિતં પાપાચરણં ચચાર વિહિતવાન્, અતઃ પદઃ પાદાન્ અવ નેનિગ્ધિ પ્રકૃષ્ટતયા સંમાર્જય ઽણિજિર્ શૌચપોષણયોઃઽ, લોટ્ । તાત્પર્યમેતત્ યદ્ દુષ્ટમાર્ગાનુસરણં ત્વયા ન વિધાતવ્યમિતિ । અન્યચ્ચ, પ્રજાનન્ સમ્યક્તયા વિજ્ઞાય વિચાર્ય વા શુદ્ધૈઃ શફૈઃ પાદૈઃ આક્રમતામ્ પાદસંચરણં વિધીયતામ્ । નિન્દ્યં પન્થાનં પરિત્યજ્ય પ્રશસ્તેન પથા ગન્તવ્યમિતિ તાત્પર્યમ્ । અજઃ જન્મમરણરહિતોઽયં જીવાત્મા બહુધા નૈકૈઃ પ્રકારૈઃ વિપશ્યન્ સંસૃતિસુલભાન્ દોષાન્ કષ્ટાનિ ચ વિલોકયન્ તમાંસિ દુષ્ટકર્માણિ તીર્ત્વા વિહાય, તેષાં પારમાસાદ્ય તૃતીયં નાકં સ્વર્ગલોકમ્ આક્રમતામ્ પ્રાપ્નુયાદિતિ

અનુ૑છ્ય શ્યા૒મેન૒ ત્વચ૑મે૒તાં વિ૑શસ્તર્યથાપ૒ર્વ૑૧સિના૒ માભિ મં૑સ્થાઃ।
માભિ દ્રુ૑હઃ પરુ૒શઃ ક૑લ્પયૈનં તૃ૒તીયે૒ નાકે૒ અધિ૒ વિ શ્ર૑યૈનમ્

અનુ । છ્ય । શ્યામેન । ત્વચમ્ । એતામ્ । વિઽશસ્તઃ। યથાઽપરુ । અસિના । મા। અભિ। મંસ્થાઃ ।
મા। અભિ । દ્રુહઃ । પરુઽશઃ । કલ્પય । એનમ્ । તૃતીયે । નાકે । અધિ । વિ । શ્રય । એનમ્

વિશસ્તઃ શિષ્યવર્ગેષુ સંશ્લિષ્ટદોષાણાં વિચ્છેદક ગુરો ! ત્વં એતામ્ અહઙ્કારાદિ-દોષજનિતાં ત્વચં ત્વચમિવ આચ્છાદિકામ્ અવિદ્યાં પાપવૃત્તિં વા શ્યામેન શ્યામવર્ણવત્ ભયજનકેન અસિના દૃઢ શાસનરૂપવજ્રેણ યથાપરુ યથાપર્વ અનુચ્છ્ય અનુક્રમં છિન્ધિ । હે ગુરો ! મા અભિમંસ્થાઃ શિષ્યસંશોધનકાર્યેઽસ્મિન્ અભિમાનં મા કુરુ। તથા મા અભિદ્રુહઃ દ્રોહં મા કુરુ । એનં શિષ્યં પરુશઃ અઙ્ગાદીનાં પ્રતિસન્ધિમાદાય કલ્પય સમર્થં કુરુ । તેન ચ એનં તૃતીયે નાકે દુઃખરહિતે સ્વર્ગે અધિ વિશ્રય સંસ્થાપય । વિશસ્તઃ - વિપૂર્વાત્ ઽશસુ હિંસાયામ્ઽ ઇત્યસ્માત્ તૃચ્, ઽગ્રસિતસ્કભિત૦ઽ (પા૦ ૭.૨.૩૪) ઇત્યનેન ઇડભાવઃ । શ્યામેન -શ્યાયતે દૂરં ગચ્છતિ મનોઽસ્માત્, ‘શ્યૈઙ્ ગતૌઽ (ભ્વાદિ૦) ઇત્યસ્માત્ મક્પ્રત્યયઃ ।
અન્યે ત્વેવં વ્યાચક્ષતે-વિશસ્તઃ હે ગર્વભરિતવચોભિઃ પરહિંસક જીવ ! એતાં ત્વચમ્ સ્વકીયાભિમાનસ્ય ઉપરિતનં ભાગં શ્યામેન અસિના યથાપરુ અનુછ્ય જ્ઞાનરૂપેણ કૃપાણાગ્રેણ અઙ્ગમ્ અઙ્ગં છિન્ધિ । મા અભિમંસ્થાઃ સાંસારિકેષુ પદાર્થષુ અભિમાનં મા કુરુ। એનમ્ પરુશઃ કલ્પય અહઙ્કૃતેરસ્યાઃ ખણ્ડ ખણ્ડં વિધેહિ । એનં તૃતીયે નાકે અધિ વિશ્રય તત ઇત્થં જીવાત્માનં સર્વોચ્ચે વિશ્રામસ્થાને ઉપવેશયેતિ

ઋ૒ચા કુ૒મ્ભીમધ્ય૒ગ્નૌ શ્ર૑યા૒મ્યા સિ૑ઞ્ચોદ૒કમવ૑ ધેહ્યેનમ્।
પ૒ર્યાધ૑ત્તા૒ગ્નિના૑ શમિતારઃ શૃ૒તો ગ૑ચ્છતુ સુ૒કૃતાં૒ યત્ર૑ લો૒કઃ

ઋચા । કુમ્ભીમ્ । અધિ । અગ્નૌ । શ્રયામિ । આ। સિઞ્ચ । ઉદકમ્ । અવ । ધેહિ । એનમ્ ।
પરિઽઆધત્ત । અગ્નિના । શમિતારઃ । શૃતઃ । ગચ્છતુ । સુઽકૃતામ્ । યત્ર । લોકઃ

ઋચા વેદવાણ્યા કુમ્ભીમ્ શિરોદ્રવભરિતમુખામ્ ઉખામ્ અગ્નૌ બ્રહ્માગ્નૌ વાગગ્નૌ તપોઽગ્નૌ વા, અધિશ્રયામિ સંસ્થાપયામિ। ઽબ્રહ્મ હ્યગ્નિઃઽ (શત૦ બ્રા૦ ૧.૫.૧.૧૧), ઽતપો વા અગ્નિઃ ઽ (શત૦ બ્રા૦ ૩.૪.૩.૨) ઽદીક્ષાયૈ ચ ત્વા તપસશ્ચ તેજસે જુહોમિઽ (તૈ૦ સં૦ ૩.૩.૧.૧) ઽઅગ્નિર્વૈ વાક્ઽ (કા૦ શ્રૌ૦ ૧૮।૧૯) । ગુરોરાજ્ઞયા શિષ્યઃ દીક્ષામાદાય ઉગ્રં તપશ્ચરતિ, વેદઞ્ચ અધીતે । ગુરુસ્તુ વેદાધ્યાપનેન તસ્ય શિરસિ સમગ્રં જ્ઞાનવિજ્ઞાનાદિકં સન્ધારયતિ । તદેવ કુમ્ભીપાત્રરૂપસ્ય શિરસોઽગ્નૌઽધિશ્રયણં નામેતિ વિવેકઃ । તસ્યામ્ ઉખાયામ્ ઉદકં સોમરસાદિકં આ સિઞ્ચ । યદ્વા દત્તાવધાનો ભૂત્વા રક્ષ। એનં શિષ્યં અવધેહિ અત્ર સ્થાપય । શમિતારઃ શમદમાદિગુણાનાં પ્રાપકા:, યદ્વા દોષાણાં શમયિતારઃ યૂયં ગુરવઃ એનમ્ અગ્નિના પરિ આધત્ત આચ્છાદયત । એવં શૃતઃ જ્ઞાનાગ્નિદ્વારા પરિપક્કઃ સન એષ સુકૃતાં પુણ્યશાલિનાં યત્ર લોકઃ તત્ર ગચ્છતુ યાત્વિતિ ભાવઃ

ઉત્કા૒માતઃ૒ પરિ૑ ચે૒દત૑પ્તસ્ત૒પ્તાચ્ચ૒રોરધિ૒ નાકં૑ તૃ૒તીય૑મ્।
અ૒ગ્નેર૒ગ્નિરધિ૒ સં બ૑ભૂવિથ૒ જ્યોતિ૑ષ્મન્તમ૒ભિ લો૒કં જ૑યૈ૒તમ્

ઉત્ । ક્રામ । અતઃ । પરિ। ચ । ઇત્ । અતપ્તઃ । તપ્તાત્ । ચરોઃ । અધિ। નાકમ્। તૃતીયમ્ ।
અગ્નેઃ। અગ્નિઃ । અધિ। સમ્ । બભૂવિથ । જ્યોતિષ્મન્તમ્ । અભિ । લોકમ્ । જય । એતમ્

ચેત્ યદિ ત્વં અતપ્તઃ ઽતપ્-ધાતોઃ લઙિ રૂપમ્ ભૃશં તપ્તોઽભવઃ, અતઃ અસ્માત્ તપ્તાત્ ચરોઃ પચનાધારભૂતાત્ મૃત્પાત્રાત્ પરિ સર્વતઃ તૃતીયં નાકં સ્વર્ગમ્ અધિ લક્ષ્યીકૃત્ય ઉત્ક્રામ ઉત્પત, ઉદ્ગચ્છ । ચરુર્મૃત્પાત્રમ, ઽચરુર્મૃચ્ચયો ભવતિ । ચરતેર્વા સમુચ્ચરન્ત્યસ્માદાપઃઽ (નિરુ૦ ૩.૬) । અગ્નિઃ અગ્નિરૂપઃ ત્વં હે શિષ્ય ! અગ્નેઃ અગ્નિરૂપાત્ ગુરોઃ સકાશાત્ અગ્નિરૂપં અધિ અધિકૃત્ય સંબભૂવિથ જજ્ઞિષે। ઇત્થમ્ એતં જ્યોતિષ્મન્તં દેદીપ્યમાનં લોકં સ્વર્ગલોકં જય તત્ર અધિતિષ્ઠેતિ ભાવઃ

અ૒જો અ૒ગ્નિર૒જમુ૒ જ્યોતિ૑રાહુર૒જં જીવ૑તા બ્ર૒હ્મણે૒ દેય૑માહુઃ।
અ૒જસ્તમાં૒સ્યપ૑ હન્તિ દૂ૒રમ૒સ્મિંલ્લો૒કે શ્ર૒દ્દધા૑નેન દ૒ત્તઃ

અજઃ । અગ્નિઃ । અજમ્ । ઊં ઇતિ । જ્યોતિઃ। આહુઃ । અજમ્ । જીવતા । બ્રહ્મણે। દેયમ્ । આહુઃ।
અજઃ । તમાંસિ । અપ । હન્તિ । દૂરમ્ । અસ્મિન્ । લોકે। શ્રત્ઽદધાનેન । દત્તઃ

અજઃ અજન્મા જીવાત્મા અગ્નિઃ અગ્નિરૂપો ભવતિ । તમ્ એનમ્ અજં જીવાત્માનમ્ ઉ નિશ્ચયેન વિદ્વાંસઃ જ્યોતિઃ જ્યોતિષ્મન્તં જ્ઞાનવિજ્ઞાનાદિભિઃ પ્રકાશિતં આહુઃ। એતાદૃશમ્ એનમ્ અજં જીવતા સજીવરૂપેણ, ન તુ મૃતરૂપેણ બ્રહ્મણે પરમપુરુષાય પરમાત્મને, ગુરવે વા વેદાધિગમાય દેયં દાતવ્યમ્ આહુઃ વદન્તિ વિવેકિનઃ । અસ્મિન્ લોકે મનુષ્યસમુદાયે ચ શ્રદ્દધાનેન શ્રદ્ધાવતા ગુરુણા પિત્રા વા દત્તઃ પ્રદત્તઃ સમર્પિતઃ અયં અજઃ લોકાનાં તમાંસિ અજ્ઞાનાન્ધકારાન્ દૂરમ્ અપહન્તિ સર્વથા વિનાશયતિ

પઞ્ચૌ૑દનઃ પઞ્ચ૒ધા વિ ક્ર૑મતામાક્રં૒સ્યમા૑ન૒સ્ત્રીણિ૒ જ્યોતીં૑ષિ।
ઈ૑જા૒નાનાં૑ સુ૒કૃતાં૒ પ્રેહિ૒ મધ્યં૑ તૃ૒તીયે૒ નાકે૒ અધિ૒ વિ શ્ર૑યસ્વ

પઞ્ચઽઓદનઃ । પઞ્ચઽધા। વિ । ક્રમતામ્ । આઽક્રંસ્યમાનઃ । ત્રીણિ । જ્યોતીંષિ ।
ઈજાનાનામ્ । સુઽકૃતામ્ । પ્ર । ઇહિ । મધ્યમ્ । તૃતીયે। નાકે। અધિ। વિ। શ્રયસ્વ

પઞ્ચૌદનઃ પઞ્ચમહાભૂતાન્યેવ ઓદનરૂપાણિ યસ્યેતિ, તત્રાપ્રતિહતગતિકઃ । પઞ્ચધા વિભક્તમોદનં યસ્યેતિ કેચિત્ । પઞ્ચજનેભ્યો ( પઞ્ચજના: ચત્વારો વર્ણાઃ નિષાદપઞ્ચમઃ, તેભ્યો) દીયમાન: ઓદનો યસ્યેતિ અન્યે । પઞ્ચેન્દ્રિયવિષયાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા એવ ઓદનં યસ્યેતિ અપરે। વ્રીહિ-યવ-ગોધૂમ-માષ-તિલાખ્યાનિ પઞ્ચપ્રમુખાન્નાનિ એવ ઓદનં યસ્યેતિ, વાતાદિપોષકપદાર્થપઞ્ચકેન સંયુક્તમ્ ઓદનં યસ્યેતિ વા કેચન । ઽપઞ્ચરઙ્ગીઽ ઇતિ ભાષાયામ્। પઞ્ચ પ્રપઞ્ચઃ ઓદનં ભક્ષ્યો યસ્ય સ પઞ્ચૌદનઃ । પઞ્ચશબ્દો ન સંખ્યાવાચી, કિં તર્હિ પ્રપઞ્ચવાચી। યથાહ શ્રીહર્ષઃ-પઞ્ચાસ્યવત્ ઽપઞ્ચશરસ્ય નામ્નિ પ્રપઞ્ચવાચી ખલુ પઞ્ચશબ્દઃઽ ઇતિ પરે । એવમ્ ઽઉન્દી ક્લેદનેઽ (૧૪૫૮ રુધા૦ પર૦) ઇત્યસ્માત્ ઽઉન્દેર્નલોપશ્ચઽ (ઉણા૦ ૨.૭૬) ઇત્યનેન યુચ્, ઉનત્તિ ક્લેદયતિ મિશ્રયતિ અન્નાદીનીતિ ઓદનમ્ । એતાદૃશોઽયમ્ અજઃ ગતિશીલો જીવાત્મા ત્રીણિ જ્યોતીંષિ ઇન્દ્રિયમનો-બુદ્ધિસમ્બન્ધીનિ જ્યોતીંષિ આક્રંસ્યમાનઃ પ્રાપ્તુમિચ્છન્ આઙ્પૂર્વકાત્ ઽક્રમુ પાદવિક્ષેપેઽ (૪૭૩ ભ્વા૦) ઇત્યસ્માત્ લૃટ: શાનચ્ । પઞ્ચધાઃ અધસ્તનીં વિહાય પઞ્ચસુ દિક્ષુ પઞ્ચપ્રકારેણ વિક્રમતાં પાદવિક્ષેપં કરોતુ। હે અજ! ઈજાનાનાં યજનશીલાનામ્, યજ્ધાતો: ઽલિટ: કાનજ્વાઽ (પા૦ ૩.૨.૧૦૬) ઇત્યનેન કાનચ્, ઽવચિસ્વપિ૦ઽ (પા૦ ૬.૧.૧૫) ઇત્યનેન સમ્પ્રસારણમ્, લિટ્ત્વાત્ દ્વિર્વચને દીર્ઘઃ । સુકૃતાં સુકર્મિણાં મધ્યે પ્રેહિ ગચ્છ, તત્ર વસ । તદનન્તરં દેહપાતકાલે તૃતીયે નાકે સ્વર્ગે અધિ વિશ્રયસ્વ વિશ્રામં કુરુ

અજા રો૑હ સુ૒કૃતાં૒ યત્ર૑ લો૒કઃ શ૑ર૒ભો ન ચ૒ત્તો ઽતિ૑ દુ૒ર્ગાણ્યે૑ષઃ।
પઞ્ચૌ૑દનો બ્ર૒હ્મણે૑ દી૒યમા૑નઃ૒ સ દા૒તારં૒ તૃપ્ત્યા૑ તર્પયાતિ

અજ । આ। રોહ। સુઽકૃતામ્ । યત્ર । લોકઃ। શરભઃ । ન । ચત્તઃ । અતિ । દુઃઽગાનિ । એષઃ ।
પઞ્ચઽઓદનઃ । બ્રહ્મણે । દીયમાનઃ । સઃ । દાતારમ્ । તૃપ્ત્યા । તર્પયાતિ

અજ હે અજન્મન્ ! ત્વં સુકૃતાં પુણ્યશાલિનાં યત્ર લોકઃ તત્ર આરોહ ઉદ્ગચ્છ । એષઃ અજઃ ચત્તઃ ધાવમાનઃ, ઽચતતીતિ ગતિકર્મસુ પઠિતમ્ઽ (નિધ૦ ૨.૧૪) । શરભઃ ન શરભ ઇવ અર્થાત્ શરભનામકહિંસ્રપશુવિશેષ ઇવ ઇત્યર્થઃ । શૃણાતિ ઽ શૃ હિંસાયામ્ઽ (ક્ર્યા૦) ઇત્યસ્માત્ ઽકૃશ્ શલિ૦ઽ (ઉણા૦ ૩.૧૧૨) ઇત્યનેન અભચ્ । ઽઅષ્ટાપદે ચ કરભે શરભ: સ્યાન્મૃગાન્તરેઽ ઇતિ મેદિની (૧૦૭.૨૧)। દુર્ગાણિ દુર્ગમનાનિ દુઃખેન ગન્તું શક્યાન્ માર્ગાન્ અતિ અતિક્રમ્યં, ગચ્છતીતિ શેષઃ । એષ પઞ્ચૌદનઃ ગતમન્ત્રોક્તપઞ્ચવિધોદનભોક્તા અજો જીવઃ બ્રહ્મણે બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યૈ વેદાધ્યયનાય વા દીયમાનઃ સમર્પ્યમાણ: સઃ અજો દાતારં સમર્પયિતારં માતાપિત્ર્યાદિકં તૃપ્ત્યા તર્પયાતિ સુખેન આનન્દેન ચ પ્રીણયતિ

અ૒જસ્ત્રિ૑ના૒કે ત્રિ૑દિ૒વે ત્રિ૑પૃ૒ષ્ઠે નાક૑સ્ય પૃ૒ષ્ઠે દ૑દિ૒વાંસં૑ દધાતિ।
પઞ્ચૌ૑દનો બ્ર૒હ્મણે૑ દી૒યમા૑નો વિ૒શ્વરૂ૑પા ધે૒નુઃ કા૑મ૒દુઘા૒સ્યેકા૑

અજઃ । ત્રિઽનાકે । ત્રિઽદિવે । ત્રિઽપૃષ્ઠે । નાકસ્ય । પૃષ્ઠે । દદિઽવાંસમ્ । દધાતિ ।
પઞ્ચઽઓદનઃ। બ્રહ્મણે। દીયમાનઃ। વિશ્વઽરૂપા । ધેનુઃ । કામઽદુઘા । અસિ । એકા

અજઃ અજન્મા જીવાત્મા દદિવાંસં સમર્પયિતારં સ્વાત્માનમ્ । યદ્વા અજઃ પરમાત્મા દદિવાંસં સ્વાત્માનં સમર્પયિતારં જીવં ત્રિનાકે ત્રિવિધદુઃખરહિતે ત્રિદિવે અગ્નિવિદ્યુદાદિત્યૈસ્ત્રિભિઃ જ્યોતિભિઃ યુક્તે ત્રિપૃષ્ઠે પૃષ્ઠત્રયયુક્તે ઽતિસ્રઃ દ્યૌઃઽ ઇતિ શ્રુતિબલાત્ નાકસ્ય પૃષ્ઠે સ્વર્ગલોકસ્ય પૃષ્ઠભાગે દધાતિ ધારયતિ । બ્રહ્મણે બ્રહ્માર્થં દીયમાનઃ સમર્પ્યમાણોઽયં પઞ્ચૌદનઃ અજઃ સ્વયં એકા અદ્વિતીયા કામદુઘા કામાનાં દોગ્ધ્રી પ્રદાત્રીતિ વિશ્વરૂપા વિશ્વરૂપધારિણી ધેનુઃ અસિ પુરુષવ્યત્યયઃ। ધેનુસદૃશોઽસ્તીતિ ભાવઃ

એ૒તદ્વો૒ જ્યોતિઃ૑ પિતરસ્તૃ૒તીયં૒ પઞ્ચૌ૑દનં બ્ર૒હ્મણે૒ ઽજં દ૑દાતિ।
અ૒જસ્તમાં૒સ્યપ૑ હન્તિ દૂ૒રમ૒સ્મિંલ્લો૒કે શ્ર૒દ્દધા૑નેન દ૒ત્તઃ

એતત્ । વઃ । જ્યોતિઃ । પિતરઃ । તૃતીયમ્ । પઞ્ચઽઓદનમ્ । બ્રહ્મણે । અજમ્ । દદાતિ ।
અજઃ । તમાંસિ । અપ । હન્તિ । દૂરમ્ । અસ્મિન્ । લોકે । શ્રત્ઽદધાનેન । દત્તઃ

પિતરઃ હે માતાપિતરૌ ! વઃ યુષ્માકં એતત્ પુત્રાત્મના તૃતીયં જ્યોતિઃ માતાપિત્ર્યનન્તરં પુત્રઃ તૃતીયસ્થાને ભવતિ, યત્ અસૌ પઞ્ચૌદનમ્ પઞ્ચૌદનાત્મકમ્ અજમ્ અજન્માનં સ્વાત્માનં બ્રહ્મણે પરબ્રહ્મણે દદાતિ સમર્પયતિ, બ્રહ્માર્પણં કરોતીત્યર્થઃ । શિષ્ટં સપ્તમમન્ત્રવત્

ઈ૑જા૒નાનાં૑ સુ૒કૃતાં૑ લો૒કમીપ્સ૒ન્પઞ્ચૌ૑દનં બ્ર૒હ્મણે૒ ઽજં દ૑દાતિ।
સ વ્યા૑પ્તિમ૒ભિ લો૒કં જ૑યૈ૒તં શિ૒વો૑૩ ઽસ્મભ્યં૒ પ્રતિ૑ગૃહીતો અસ્તુ

ઇજાનાનામ્ । સુઽકૃતામ્ । લોકમ્ । ઈપ્સન્ । પઞ્ચઽઓદનમ્ । બ્રહ્મણે । અજમ્। દદાતિ ।
સઃ । વિઽઆપ્તિમ્ । અભિ । લોકમ્ । જય । એતમ્ । શિવઃ । અસ્મભ્યમ્ । પ્રતિઽગૃહીતઃ । અસ્તુ

હે જીવાત્મન્ ! ઈજાનાનાં યજ્ઞકર્તૄણાં યાજકાનાં સુકૃતાં શોભનકર્મકૃતાં લોકમ ઈપ્સન્ પ્રાપ્તુમિચ્છન્ પુરુષઃ પઞ્ચૌદનમ્ અજમ્ સ્વાત્માનં બ્રહ્મણે પરબ્રહ્મણે દદાતિ બ્રહ્માર્પણં કરોતિ । સઃ ત્વં વ્યાપ્તિમ્ સર્વક્ષેત્રેષુ સ્વીયાં વ્યાપ્તિમ્ અભિ અભિલક્ષ્ય એતં સ્વર્ગાભિધં તૃતીયં લોકં જય। એતાદૃશઃ પ્રતિગૃહીતઃ ગુરુરૂપેણ અસ્માભિઃ સ્વીકૃતસ્ત્વમ્ અસ્મભ્યં શિવઃ અસ્તુ કલ્યાણકારી ભૂયા:

અ૒જો હ્ય૑૧ગ્નેરજ૑નિષ્ટ૒ શોકા૒દ્વિપ્રો૒ વિપ્ર૑સ્ય૒ સહ૑સો વિપ૒શ્ચિત્।
ઇ૒ષ્ટં પૂ૒ર્તમ૒ભિપૂ૑ર્તં૒ વષ૑ટ્કૃતં૒ તદ્દે૒વા ઋ૑તુ૒શઃ ક૑લ્પયન્તુ

અજઃ । હિ । અગ્નેઃ । અજનિષ્ટ । શોકાત્ । વિપ્રઃ । વિપ્રસ્ય । સહસઃ । વિપઃઽચિત્ ।
ઇષ્ટમ્ । પૂર્તમ્ । અભિઽપૂર્તમ્ । વષટ્ઽકૃતમ્ । તત્ । દે૒વાઃ । ઋતુઽશઃ । કલ્પયન્તુ

વિપ્રઃ મેધાવી વિપશ્ચિત્ વિપં બુદ્ધિં ચિનોતીતિ, બુદ્ધેશ્ચયનકર્તા અયમ્ અજઃ અજન્મા જીવાત્મા સહસઃ બલવત: વિપ્રસ્ય મેધાવિનઃ અગ્નેઃ અગ્ન્યાત્મનઃ પરમેશ્વરસ્ય શોકાત્ તેજસા અજનિષ્ટ આવિર્બભૂવ । એતાદૃશાય અજરૂપાય જીવાત્મને દેવાઃ ઇન્દ્રાદયો દેવાઃ ઇષ્ટં યજ્ઞયાગાદિકમ્ પૂર્તમ્ વાપીકૂપતડાગાદિકઞ્ચ અભિપૂર્તમ્ પૂર્તિસાધનં વષટ્કૃતં સ્વાહાદિભિઃ યજ્ઞાર્થં પ્રદત્તં એતત્ સર્વં ઋતુશઃ ઋત્વનુસારં ઋતૌ ઋતૌ ઽસંખ્યૈકવચનાચ્ચ વીપ્સાયામ્ઽ (પા૦ ૫.૪.૪૩) ઇત્યનેન ઋતુશબ્દાત્ શસ્ । પ્રથમચરણસામ્યાત્ અત્રૈવ અન્યત્ર (અથર્વ૦ સં૦ ૪.૧૪.૧) પુનરુક્તવદાભાસઃ

અ૑મો૒તં વાસો૑ દદ્યા૒દ્ધિર૑ણ્ય૒મપિ૒ દક્ષિ૑ણામ્।
તથા૑ લો૒કાન્ત્સમા૑પ્નોતિ૒ યે દિ૒વ્યા યે ચ૒ પાર્થિ૑વાઃ

અમાઽઉતમ્ । વાસઃ । દદ્યાત્ । હિરણ્યમ્ । અપિ । દક્ષિણામ્ ।
તથા । લોકાન્ । સમ્ । આપ્નોતિ । યે। દિવ્યાઃ । યે। ચ । પાર્થિવાઃ

અમોતમ્ અમા ઉતમ્ ગૃહે નિર્મિતમ્, અમા ગૃહનામ (નિઘ૦ ૩.૪) ઉતમ્ ઽવેઞ્ તન્તુસન્તાનેઽ (૧૦૦૬ ભ્વા૦) ક્તઃ, સમ્પ્રસારણમ્ । વાસઃ વસ્ત્રં દદ્યાત્ દાનં કુર્યાત્ । દક્ષિણામ્ દક્ષિણાયામ્ સપ્તમ્યર્થે દ્વિતીયા । હિરણ્યમપિ સુવર્ણમપિ યથાશક્તિ દદાતુ । તથા તથાકરણેન દાતા તાન્ લોકાન્ યે દિવ્યાઃ દિવિ ભવાઃ ચ યે પાર્થિવાઃ ભૌમાઃ, સમાપ્નોતિ અધિગચ્છતિ

એ૒તાસ્ત્વા૒જોપ૑ યન્તુ૒ ધારાઃ૑ સો૒મ્યા દે૒વીર્ઘૃ૒તપૃ૑ષ્ઠા મધુ૒શ્ચુતઃ૑।
સ્ત૑ભાન્પૃથિ૒વીમુ૒ત દ્યાં નાક૑સ્ય પૃ૒ષ્ઠે ઽધિ૑ સ૒પ્તર૑શ્મૌ

એતાઃ । ત્વા । અજ । ઉપ । યન્તુ । ધારાઃ । સોમ્યાઃ। દેવીઃ । ઘૃતઽપૃષ્ઠાઃ। મધુઽશ્ચુતઃ ।
સ્તભાન । પૃથિવીમ્ । ઉત । દ્યામ્ । નાકસ્ય । પૃષ્ઠે । અધિ । સપ્તઽરશ્મૌ

અજ હે જીવાત્મન્ ! એતાઃ ઇષ્ટાપૂર્તાદિપુણ્યપ્રભવા: ઘૃતપૃષ્ઠાઃ ઘૃતં પૃષ્ઠે યાસાં તા:, ઘૃતભરિતાઃ મધુશ્ચુતઃ મધુ મધુરસં ચ્યાવયન્તિ તાઃ, મધુસ્રાવિણ્યઃ દેવીઃ દિવ્યશક્તિસમ્પન્નાઃ સોમ્યાઃ સોમરસસમ્બન્ધિન્યઃ ધારાઃ ત્વા ત્વામ્ ઉપયન્તુ પ્રાપ્નુવન્તુ । અધિ સપ્તરશ્મૌ સૂર્યસ્ય ઉપરિ ભાગે નાકસ્ય સ્વર્ગલોકસ્ય પૃષ્ઠે સ્થિતઃ સન્ ત્વં પૃથિવીમ્ ભૂલોકમ્ ઉત અપિ ચ દ્યામ્ દ્યુલોકં સ્તભાન સ્તમ્ભય ધારય, દૃઢીકુરુ

અ૒જો ઽસ્યજ૑ સ્વ૒ર્ગો ઽસિ૒ ત્વયા૑ લો૒કમઙ્ગિ૑રસઃ૒ પ્રાજા૑નન્।
તં લો૒કં પુણ્યં૒ પ્ર જ્ઞે૑ષમ્

અજઃ । અસિ । અજ । સ્વઃઽગઃ । અસિ । ત્વયા । લોકમ્ । અઙ્ગિરસઃ। પ્ર । અજાનન્ ।
તમ્ । લોકમ્ । પુણ્યમ્ । પ્ર । જ્ઞેષમ્

હે અજ ! ત્વં અજઃ વસ્તુત: જનિવિકારરહિતઃ પરમાત્મૈવ અસિ । સ્વર્ગઃ સ્વર્ગપ્રાપ્તિસાધનાત્ ત્વમ્ સ્વર્ગઃ નાક: અસિ । ત્વયા ત્વત્સાહાય્યેન અઙ્ગિરસઃ અઙ્ગિરાગોત્રોત્પન્ના: મહર્ષયઃ લોકં સ્વર્ગલોકં પ્રાજાનન્ જ્ઞાતવન્તઃ । અહમપિ તં પુણ્યં લોકમ્ પુણ્યશીલૈઃ પ્રાપ્યં પવિત્રં સ્વર્ગલોકં પ્રજ્ઞેષમ્ જાનીયામ્। પ્ર-ઉપસર્ગપૂર્વાત્ જાનાતેર્લેટિ ઽસિબ્બહુલં લેટિઽ (પા૦ ૩.૧.૩૪) ઇત્યનેન સિપીટિચઃ રૂપમ્

યેના૑ સ૒હસ્રં૒ વહ૑સિ૒ યેના૑ગ્ને સર્વવેદ૒સમ્।
તેને૒મં ય૒જ્ઞં નો૑ વહ૒ સ્વ૑ર્દે૒વેષુ૒ ગન્ત૑વે

યેન । સહસ્રમ્ । વહસિ । યેન । અગ્ને । સર્વઽવેદસમ્ ।
તેન । ઇમમ્ । યજ્ઞમ્ । નઃ । વહ । સ્વઃ। દેવેષુ । ગન્તવે

અગ્ને ! અગ્નિવત્ તેજસ્વિન્ પરમાત્મસ્વરૂપ અજ ! યેન પ્રયત્નેન ત્વં સહસ્રં અપરિમિતસંખ્યાકં જ્ઞાનશક્ત્યાદિકં વહસિ ધારયસિ યેન ચ સર્વવેદસમ્ સર્વાણિ વેદાંસિ લભ્યાનિ યસ્મિન્ તમ્। સકલોપલબ્ધિરૂપં યજ્ઞાદિકં પ્રાપ્નોષિ તેન પ્રયત્નેન દેવેષુ દેવાનાં મધ્યે સ્વર્ગન્તવે સ્વર્ગપ્રાપ્ત્યૈ નઃ ઇમં યજ્ઞં વહ ધારય

અ૒જઃ પ૒ક્વઃ સ્વ૒ર્ગે લો૒કે દ૑ધાતિ૒ પઞ્ચૌ૑દનો૒ નિરૃ૑તિં૒ બાધ૑માનઃ।
તેન૑ લો૒કાન્ત્સૂર્ય૑વતો જયેમ

અજઃ । પક્વઃ । સ્વઃઽગે। લોકે । દધાતિ । પઞ્ચઽઓદનઃ । નિઃઽઋતિમ્ । બાધમાનઃ ।
તેન । લોકાન્ । સૂર્યઽવતઃ । જયેમ

પક્વઃ પરિણતબુદ્ધિઃ, સર્વતઃ તપશ્ચરણાદિના વૈદિકકર્મોપાસનાકલાપેન બ્રહ્માગ્નૌ પરિતપ્તઃ, વિનષ્ટમલવિક્ષેપઃ, શુદ્ધાન્તઃકરણઃ સન્ પઞ્ચૌદનઃ અજઃ અજન્મા જીવાત્મા અયં નિરૃતિમ્ અપમૃત્યું પાપદેવતાં વા બાધમાનઃ અપવારયન્ સ્વર્ગે લોકે તૃતીયે નાકે સ્વાત્માનં દધાતિ પ્રાપયતિ । વયમપિ તેન તેનૈવ માર્ગેણ સૂર્યવતઃ લોકાન્ સૂર્યસમ્બન્ધિનો લોકાન્ જયેમ વિજિત્ય પ્રાપ્નુયામ

યં બ્રા૑હ્મ૒ણે નિ૑દ૒ધે યં ચ૑ વિ૒ક્ષુ યા વિ૒પ્રુષ૑ ઓદ૒નાના૑મ૒જસ્ય૑।
સર્વં૒ તદ૑ગ્ને સુકૃ૒તસ્ય૑ લો૒કે જા૑ની૒તાન્નઃ૑ સં૒ગમ૑ને પથી૒નામ્

યમ્ । બ્રાહ્મણે । નિઽદધે । યમ્ । ચ । વિક્ષુ । યાઃ । વિઽપ્રુષઃ । ઓદનાનામ્ । અજસ્ય ।
સર્વમ્ । તત્ । અગ્ને। સુઽકૃતસ્ય । લોકે । જાનીતાત્ । નઃ । સમ્ઽગમને । પથીનામ્

યં યજ્ઞં બ્રાહ્મણે બ્રહ્મવિદિ યજ્ઞશીલે વિપ્રે અસૌ અજન્મા દેવઃ નિદધે નિહિતવાન્, ચ યં નિયમાદિકં વિક્ષુ સામાન્યપ્રજાસુ સ્થાપિતવાન્, અજસ્ય અજસમ્બન્ધિનઃ ઓદનાનાં પૃથિવ્યાદિપઞ્ચૌદનાનાં યાઃ વિપ્રુષઃ સ્વલ્પાઃ કણા: અત્ર પતિતાઃ । અગ્ને ! અગ્નિસ્વરૂપ પરમાત્મન્ પથીનાં ઽપથિ ગતૌઽ (૧૫૭૬ ચુરા૦) ઇત્યસ્માત્ ઽસાર્વધાતુભ્યઃ ઇન્ (ઉણા૦ ૪.૧૧૮) ઇત્યનેન ઇન્ । સંગમને સર્વવિધમાર્ગાણાં સંગમસ્થલે સુકૃતસ્ય પુણ્યશાલિનઃ અસ્મિન્ લોકે સ્વર્ગલોકે નઃ અસ્માકં તત્ સર્વં જાનીતાત્ ત્વં જાનીહિ

અ૒જો વા ઇ૒દમ૑ગ્ને૒ વ્ય૑ક્રમત૒ તસ્યોર૑ ઇ૒યમ૑ભવ૒દ્દ્યૌઃ પૃ૑ષ્ટિ૒હમ્।
અ૒ન્તરિ૑ક્ષં૒ મધ્ય૒મ્દિશઃ૑ પા૒ર્શ્વે સ૑મુ૒દ્રૌ કુ૒ક્ષી

અજઃ । વૈ । ઇદમ્ । અગ્રે। વિ । અક્રમત । તસ્ય । ઉરઃ। ઇયમ્ । અભવત્ । દ્યૌઃ । પૃષ્ઠમ્ ।
અન્તરિક્ષમ્ । મધ્યમ્ । દિશઃ। પાર્શ્વે ઇતિ । સમુદ્રૌ । કુક્ષી ઇતિ

અજઃ અજન્મા પરમાત્મા વૈ નિશ્ચયેન અગ્રે સૃષ્ટ્યાદૌ ઇદમ્ ચરાચરાત્મકં જગત્ વ્યક્રમત વ્યચરત્ । ઇયં પૃથિવી તસ્ય અજસ્ય ઉરઃ વક્ષ:સ્થાનીયા અભવત્ । દ્યૌઃ દ્યુલોકઃ પૃષ્ઠમ્ દેહસ્ય પૃષ્ઠભાગઃ, અન્તરિક્ષં મધ્યં મધ્યદેહઃ કટિભાગઃ, દિશઃ પૂર્વાદય: દિશઃ પાર્શ્વે મધ્યદેહસ્ય દક્ષિણોત્તરભાગૌ, કુક્ષી કુક્ષિદ્વયં સમુદ્રૌ, ઊર્ધ્વાધોભાગવિભક્તં પૃથિવ્યાકાશસ્થાનદ્વયવિભક્તસમુદ્રદ્વયમ્ અભવત્

સ૒ત્યં ચ૒ર્તં ચ૒ ચક્ષુ૑ષી૒ વિશ્વં૑ સ૒ત્યં શ્ર૒દ્ધા પ્રા૒ણો વિ૒રાટ્શિરઃ૑।
એ૒ષ વા અપ૑રિમિતો ય૒જ્ઞો યદ૒જઃ પઞ્ચૌ૑દનઃ

સત્યમ્ । ચ । ઋતમ્ । ચ । ચક્ષુષી ઇતિ । વિશ્વમ્ । સત્યમ્ । શ્રદ્ધા । પ્રાણઃ। વિરાટ્ । શિરઃ। એષઃ । વૈ । અપરિઽમિતઃ। યજ્ઞઃ । યત્ । અજઃ । પઞ્ચઽઓદનઃ

ભગવતઃ પરમપુરુષસ્યાભીદ્ધાત્ તપસઃ સમુત્પન્નમ્ ઋતં ચ સત્યં ચ એતે દ્વે અજસ્ય પરમાત્મનસ્તસ્ય ચક્ષુષી નેત્રે વિશ્વં જગત્ તસ્ય સત્યં સત્તાત્મકમ્, ઽઅસ્ સત્તાયામ્ઽ (૧૦૬૫ અદા૦ ) શતૃ, સતે હિતં યત્ સત્યં યથાર્થસ્વરૂપમ, તસ્ય પ્રકટો દેહઃ । શ્રદ્ધા શ્રત્ સત્યં દધાતીતિ શ્રદ્ધા, પ્રાણઃ। વિરાટ્ વિવિધં પ્રકાશમાના પ્રકૃતિસ્તસ્ય શિરઃ શિરો ભવતિ । યત્ પઞ્ચૌદનઃ અજઃ પઞ્ચભૂતાદ્યાત્મકસ્ય ઓદનસ્ય ભોક્તા અજન્મા સ વૈ એષ અપરિમિતઃ અસીમઃ યજ્ઞઃ એવ, ઽવિદ્વદ્ભિઃ પરિકીર્તિતઃઽ ઇતિ શેષઃ

અપ૑રિમિતમે૒વ ય૒જ્ઞમા૒પ્નોત્યપ૑રિમિતં લો૒કમવ૑રુન્દ્ધે।
યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્ષિ૑ણાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

અપરિઽમિતમ્ । એવ । યજ્ઞમ્ । આપ્નોતિ । અપરિઽમિતમ્ । લોકમ્ । અવ । રુન્દ્ધે ।
યઃ। અજમ્ । પઞ્ચઽઓદનમ્ । દક્ષિણાઽજ્યોતિષમ્ । દદાતિ

યઃ પુરુષઃ અજમ્ અજન્માનં પઞ્ચૌદનં પઞ્ચભૂતસેચકં પરમાત્માનં નિમિત્તીકૃત્ય દક્ષિણાજ્યોતિષં દક્ષિણાદાને જ્યોતિષં દેદીપ્યમાનં સ્વર્ણરજતાદિકં દદાતિ પ્રયચ્છતિ સ અપરિમિતમેવ અસીમ એવ અનન્તમેવ યજ્ઞં યજ્ઞફલમ્ આપ્નોતિ પ્રાપ્નોતિ તથા અપરિમિતમ્ અનન્તં લોકં લોકાન્ અવરુન્ધે સ્વાયત્તીકુરુતે

નાસ્યાસ્થી૑નિ ભિન્દ્યા૒ન્ન મ૒જ્જ્ઞો નિર્ધ૑યેત્।
સર્વ૑મેનં સમા૒દાયે૒દમિ૑દં૒ પ્ર વે૑શયેત્

ન । અસ્ય । અસ્થીનિ । ભિન્દ્યાત્ । ન । મજ્જ્ઞઃ । નિઃ । ધયેત્ ।
સર્વમ્ । એનમ્ । સમ્ઽઆદાય । ઇદમ્ઽઇદમ્ । પ્ર। વેશયેત્

પઞ્ચૌદને અજસ્ય ઉત્સર્ગાખ્યેઽસ્મિન્ ક્રતૌ ઉત્સૃજ્યમાનસ્ય અસ્ય અજસ્ય અસ્થીનિ ન ભિન્દ્યાત્ ન વિદારયેત્, પુનઃ અસ્ય મજ્જ્ઞઃ અસ્થિગતધાતુવિશેષાન્ ન નિર્ધયેત્ ન નિતરાં પિબેત્, ન સમાપયેદિત્યર્થઃ । એતેન ઋતાવસ્મિન્ અજહિંસાપક્ષ: સર્વથા નિરસ્યતે। સર્વં સર્વાઙ્ગપરિપૂર્ણં જીવન્તમ્ એનમ્ અજમ્ સમાદાય ગૃહીત્વા ઇદમ્ ઇદમ્ ઇતિ કૃત્વા અસ્થિસારાદિકાન્ પ્રત્યેકં સંસ્પૃશ્ય દિવ્યતામાપાદ્ય ચ તસ્મિન્ અજે પરમાત્મનિ ભાવનયા પ્રવેશયેત્ સમર્પયેત્, સમર્પ્ય ચ અજમુત્સૃજેદિતિ તાત્પર્યમ્

ઇ૒દમિ૑દમે૒વાસ્ય૑ રૂ૒પં ભ૑વતિ૒ તેનૈ૑નં૒ સં ગ૑મયતિ।
ઇષં૒ મહ૒ ઊર્જ૑મસ્મૈ દુહે૒ યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દન૒મ્દક્ષિ૑ણાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

ઇદમ્ઽઇદમ્ । એવ । અસ્ય । રૂપમ્ । ભવતિ । તેન । એનમ્ । સમ્ । ગમયતિ ।
ઇષમ્ । મહઃ । ઊર્જમ્ । અસ્મૈ । દુહે। યઃ। અજમ્ । પઞ્ચઽઓદનમ્ । દક્ષિણાઽજ્યોતિષમ્ । દદાતિ

અસ્ય અજસ્ય પરમાત્મનઃ ઇદમ્ ઇદમ્ ઇતિ અક્ષતં પરોક્ષં રૂપં સ્વરૂપં યત યોગિગમ્યં દેવૈર્વા પ્રત્યક્ષં ભવતિ, તેન રૂપેણ એનમ્ અજં સંગમયતિ સમ્મેલયતિ। યઃ પુરુષઃ અજં પઞ્ચૌદનં નિમિત્તીકૃત્ય દક્ષિણાજ્યોતિષમ્ રૂપ્યકહિરણ્યાદિકં દક્ષિણાત્વેન દદાતિ, અસ્મૈ દક્ષિણાદાત્રૈ ઇષમ્ અન્નં મહઃ તેજઃ ઊર્જં બલં દુહે પ્રયચ્છતિ, પઞ્ચૌદનોઽજરૂપઃ પરમાત્મેત્યર્થઃ

પઞ્ચ૑ રુ૒ક્મા પઞ્ચ૒ નવા૑નિ૒ વસ્ત્રા૒ પઞ્ચા૑સ્મૈ ધે૒નવઃ૑ કામ૒દુઘા૑ ભવન્તિ।
યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્ષિ૑ણાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

પઞ્ચ । રુક્મા । પઞ્ચ । નવાનિ । વસ્ત્રા । પઞ્ચ । અસ્મૈ । ધેનવઃ। કામઽદુઘાઃ । ભવન્તિ ।
યઃ । અજમ્ । પઞ્ચઽઓદનમ્ । દક્ષિણાઽજ્યોતિષમ્ । દદાતિ

પઞ્ચૌદન-યજ્ઞસ્ય પઞ્ચસંખ્યામધિકૃત્યૈવ રુક્માદયોઽપિ દક્ષિણાદાતારં પ્રાપ્નુવન્તીતિ અસ્મિન્ મન્ત્રે પ્રતિપાદ્યતે-પઞ્ચ રુક્મા પઞ્ચ સ્વર્ણાભરણાનિ પઞ્ચ નવાનિ નૂતનાનિ વસ્ત્રાણિ પઞ્ચ કામદુઘા કામાનાં દોગ્ધ્રીઃ, પ્રપૂરયિત્રીઃ ધેનવઃગાઃ અસ્મૈ અસૌ, પ્રથમાર્થે ચતુર્થી ભવન્તિ ભવતિ, લભતે । છાન્દસં બહુવચનમ્, પ્રાપ્તિવચનસ્ય ચૌરાદિકસ્ય ભૂધાતોરિદરૂપમ્, ણિચઃ અભાવપક્ષે। અપિ વા તુમર્થે યોગે ચતુર્થ્યેષા, અસ્મૈ ઇમં પુરુષં ઉપકર્તું એતે રુક્માદયઃ ભવન્તિ ઉત્પદ્યન્તે

પઞ્ચ૑ રુ૒ક્મા જ્યોતિ૑રસ્મૈ ભવન્તિ૒ વર્મ૒ વાસાં૑સિ ત૒ન્વે૑ ભવન્તિ।
સ્વ૒ર્ગં લો૒કમ૑શ્નુતે૒ યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્ષિ૑ણાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

પઞ્ચ । રુક્મા । જ્યોતિઃ । અસ્મૈ । ભવન્તિ । વર્મ । વાસાંસિ । તન્વે । ભવન્તિ ।
સ્વઃઽગમ્ । લોકમ્ । અશ્નુતે । યઃ । અજમ્ । પઞ્ચઽઓદનમ્ । દક્ષિણાઽજ્યોતિષમ્ । દદાતિ

યઃ પુરુષઃ અજમ્ અજન્માનં પરમાત્માનં પઞ્ચૌદનં લક્ષ્યીકૃત્ય દક્ષિણાજ્યોતિષં રૂપ્યકસુવર્ણાદિકં દક્ષિણાયાં દદાતિ સઃ સ્વર્ગં લોકં નાકલોકમ્ અશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ । અસ્મૈ જ્યોતિઃ ભાસ્વન્તિ પઞ્ચ રુક્મા પઞ્ચ સંખ્યકાનિ સુવર્ણાભરણાનિ ભવન્તિ, વર્મ કવચં વાસાંસિ વસ્ત્રાણિ ચ તન્વે શરીરાય ભવન્તિ

યા પૂર્વં૒ પતિં૑ વિ૒ત્ત્વા ઽથા૒ન્યં વિ૒ન્દતે ઽપ૑રમ્।
પઞ્ચૌ૑દનં ચ૒ તાવ૒જં દદા૑તો૒ ન વિ યો૑ષતઃ

યા । પૂર્વમ્ । પતિમ્ । વિત્ત્વા । અથ । અન્યમ્ । વિન્દતે । અપરમ્ ।
પઞ્ચઽઓદનમ્ । ચ । તૌ । અજમ્ । દદાતઃ । ન । વિ । યોષતઃ

યા વાગ્દત્તા સ્ત્રી પૂર્વં પતિં વિત્ત્વા વચનમાત્રેણ લબ્ધ્વા અથ પશ્ચાત્ કેનાપિ કારણેન યથાહ પરાશરઃ-ઽનષ્ટે મૃતે પ્રવ્રજિતેઽ ઇત્યાદિ (૪.૩૦), પૂર્વં પતિં વિહાય અન્યમ્ અપરં દ્વિતીયં પતિં વિન્દતે કુરુતે તદા તૌ દમ્પતી સ્વાત્માનમ્ અજમ્ અજન્માનં પઞ્ચૌદનં ભક્ષ્યરૂપેણ પઞ્ચભૂતાત્મકં જગદિદં ધારયન્તં પ્રભું દદાતઃ સમર્પયતઃ, તદા તૌ ન વિયોષતઃ ન કદાપિ વિયુક્તૌ ભવતઃ

સ૑મા૒નલો૑કો ભવતિ પુન૒ર્ભુવાપ૑રઃ૒ પતિઃ૑।
યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્ષિ૑ણાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

સમાનઽલોકઃ । ભવતિ। પુનઃઽભુવા । અપરઃ। પતિઃ।
યઃ। અજમ્ । પઞ્ચઽઓદનમ્ । દક્ષિણાઽજ્યોતિષમ્ । દદાતિ

અપર: દ્વિતીયઃ પતિઃ પુનર્ભુવા દ્વિરૂઢયા પત્ન્યા સહ પુનઃપૂર્વાત્, ઽભૂ સત્તાયામ્ઽ (ભ્વા૦) ક્વિપ્, ઽપુનર્ભૂર્દિધિષૂરૂઢા દ્વિસ્તસ્યા દિધિષઃ પતિઃઽ ઇત્યમરઃ (અમરકોષ ૨.૬.૨૩) સમાનલોકઃ સમાનલોકવાસ્તવ્યો ભવતિ, યઃ અજમ્ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્

અ૑નુપૂ૒ર્વવ૑ત્સાં ધે૒નુમ૑ન૒ડ્વાહ૑મુપ૒બર્હ૑ણમ્।
વાસો૒ હિર૑ણ્યં દ૒ત્ત્વા તે ય૑ન્તિ૒ દિવ૑મુત્ત૒મામ્

અનુપૂર્વવત્સામ્ । ધેનુમ્ । અનડ્વાહમ્ । ઉપઽબર્હણમ્ ।
વાસઃ । હિરણ્યમ્ । દત્ત્વા।તે। યન્તિ । દિવમ્। ઉત્ઽતમામ્

અનુપૂર્વવત્સામ્ યથાક્રમં યથાપૂર્વં વા વત્સપ્રદાત્રીમ્, સદા પ્રસ્રવિત્રીં ધેનું ગામ્ અનડ્વાહં ભારવહનક્ષમં બલીવર્દમ્ ચ ઉપબર્હણં વાસઃ પ્રાવરકં વસ્ત્રમ્, હિરણ્યં સુવર્ણમ્, તત્સહિતમ્, દત્ત્વા યે વેદવિદે બ્રાહ્મણાય દદતિ, તથા કૃત્વા તે દાતારઃ ઉત્તમાં દિવમ્ સર્વોત્કૃષ્ટં દ્યુલોકં યન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ

આ૒ત્માનં૑ પિ૒તરં૑ પુ૒ત્રં પૌત્રં૑ પિતામ૒હમ્।
જા૒યાં જનિ૑ત્રીં મા૒તરં૒ યે પ્રિ૒યાસ્તાનુપ૑ હ્વયે

આત્માનમ્ । પિતરમ્ । પુત્રમ્ । પૌત્રમ્ । પિતામહમ્ ।
જાયામ્ । જનિત્રીમ્ । માતરમ્ । યે । પ્રિયાઃ । તાન્ । ઉપ । હ્વયે

ભોઃ ભોઃ સમ્બન્ધિનઃ ! શૃણુત, અસ્મિન્ દાનયજ્ઞે અહમ્ આત્માનમ્ સ્વકીયાત્માનમ્ પિતરમ્, પિતામહમ્, જનિત્રીમ્ જન્મપ્રદાયિનીં માતરમ્ જાયામ્ પુત્રમ્, પૌત્રમ્ યે ચ અન્યે મમ પ્રિયાઃ સુહૃદાદયઃ, તાન્ સર્વાન્ અહં ક્રતૌ અસ્મિન્ ઉપહ્વયે આહ્વયામિ

યો વૈ નૈદા૑ઘં૒ નામ૒ર્તું વેદ૑।
એ૒ષ વૈ નૈદા૑ઘો૒ નામ૒ર્તુર્યદ૒જઃ પઞ્ચૌ૑દનઃ।
નિરે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૑ દહતિ૒ ભવ૑ત્યા૒ત્મના૑।
યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્ષિ૑ણાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

યઃ । વૈ। નૈદાઘમ્ । નામ । ઋતુમ્ । વેદ ।
એષઃ । વૈ। નૈદાઘઃ । નામ । ઋતુઃ। યત્ । અજઃ । પઞ્ચઽઓદનઃ।
નિઃ । એવ । અપ્રિયસ્ય । ભ્રાતૃવ્યસ્ય । શ્રિયમ્ । દહતિ । ભવતિ । આત્મના ।
યઃ। અજમ્ । પઞ્ચઽઓદનમ્ । દક્ષિણાઽજ્યોતિષમ્ । દદાતિ

યઃ પુરુષઃ વૈ નિશ્ચયેન નૈદાઘં નામ ઋતું ગ્રીષ્મર્તું વેદ જાનાતિ, કોઽસૌ નૈદાઘો નામ ? તદાહ યદ્ પઞ્ચૌદનઃ અજઃ એષઃ વૈ નિશ્ચયેન, નૂનં સ પઞ્ચૌદનઃ, અજ એવ નૈદાઘઃ નામ ઋતુઃ જ્ઞેયઃ । નિતરાં દહ્યતેઽસ્મિન્નિતિ નિદાઘ: ઽદહ ભસ્મીકરણેઽ ઽહલશ્ચઽ ( ) ઇતિ ઘઞ્ ન્યઙ્કવાદિત્વાત્ ઇત્યનેન કુત્વમ્ । નિદાઘસ્યાયં નૈદાઘઃ । અજન્મા પઞ્ચૌદનો જીવાત્મા યદા સુતપ્તો ભવતિ, તપશ્ચરણાદિના ભૃશં દહ્યતે તદા સ ઽનૈદાઘઽ ઇત્યુચ્યતે । સ પુમાન્ અપ્રિયસ્ય અપ્રિયાચરણકર્તુઃ ભ્રાતૃવ્યસ્ય શત્રોઃ શ્રિયં લક્ષ્મીં નિર્દહતિ નિઃશેષેણ ભસ્મસાત્ કરોતિ તથા આત્મના ભવતિ આત્મબલેન શ્રિયા સહ તિષ્ઠતિ યઃ પઞ્ચૌદનમ્ અજમ્ ઇત્યાદિ દ્વાવિંશતિતમમન્ત્રસ્ય ઉત્તરાર્ધવત્

યો વૈ કુ૒ર્વન્તં૒ નામ૒ ર્તું વેદ૑।
કુ૑ર્વ૒તીંકુ૑ર્વતીમે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૒ આ દ૑ત્તે।
એ૒ષ વૈ કુ૒ર્વન્નામ૒ર્તુર્યદ૒જઃ પઞ્ચૌ૑દનઃ।
નિરે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૑ દહતિ૒ ભવ૑ત્યા૒ત્મના૒ યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્ષિ૑નાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

યઃ । વૈ। કુર્વન્તમ્ । નામ । ઋતુમ્ । વેદ।
કુર્વતીમ્ઽકુર્વતીમ્ । એવ । અપ્રિયસ્ય । ભ્રાતૃવ્યસ્ય । શ્રિયમ્ । આ । દત્તે ।
એષઃ । વૈ । કુર્વન્ । નામ ।

યઃ પુમાન્ વૈ નિશ્ચયેન કુર્વન્તં નામ ઋતું કર્તૃશક્તિમન્તં ક્રિયાશક્તિમન્તં વા વર્ષર્તુમ્ કુર્વન્તમિતિ અપરાખ્યયા વેદ જાનાતિ, સ અપ્રિયસ્ય અહિતકારિણઃ ભ્રાતૃવ્યસ્ય શત્રોઃ કુર્વતીમ્ કુર્વતીમ્ પ્રત્યેકાં રચનાશક્તિયુતાં શ્રિયં લક્ષ્મીં શોભાં વા આદત્તે ગૃહ્ણાતિ, અપહરતિ । એષ વૈ ઽકુર્વન્ઽ નામ ઋતુઃ, ઇત્યાદિ પૂર્વવત્

યો વૈ સં૒યન્તં૒ નામ૒ર્તું વેદ૑।
સં૑ય૒તીંસં૑યતીમે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૒ આ દ૑ત્તે।
એ૒ષ વૈ સં૒યન્નામ૒ર્તુર્યદ૒જઃ પઞ્ચૌ૑દનઃ।
નિરે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૑ દહતિ૒ ભવ૑ત્યા૒ત્મના૒ યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્ષિ૑ણાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

યઃ। વૈ। સમ્યન્તમ્ । નામ । ઋતુમ્ । વેદ ।
સંયતીમ્ઽસંયતીમ્ । એવ । ૦ ।
એષઃ । વૈ। સમ્ઽયન્ । નામ । ૦

યઃ પુરુષઃ સંયન્તમ્ નામ ઽસંયન્ઽ નામકં શરદત્વંપરપર્યાયમ્ ઋતુમ્ વેદ જાનાતિ, સઃ અપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય સંયતીં સંયતીં સંયમવતીં પ્રત્યેકાં શ્રિયમ્ આદત્તે । એષ વૈ અજઃ પઞ્ચૌદનઃ સંયત્ નામ ઋતુ: નૂનં પઞ્ચૌદનઃ અજ એવ સંયન્નામકઃ ઇત્યાદિ શિષ્ટં પૂર્વવત્

યો વૈ પિ૒ન્વન્તં૒ નામ૒ર્તું વેદ૑।
પિ૑ન્વ૒તીંપિ૑ન્વતીમે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૒ આ દ૑ત્તે।
એ૒ષ વૈ પિ૒ન્વન્નામ૒ર્તુર્યદ૒જઃ પઞ્ચૌ૑દનઃ।
નિરે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૑ દહતિ૒ ભવ૑ત્યા૒ત્મના૒ યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્ષિ૑નાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

યઃ । વૈ । પિન્વન્તમ્ । નામ । ૦ ।
પિન્વતીમ્ઽપિન્વતીમ્ । એવ । ૦ ।
એષઃ । વૈ। પિન્વન્ । નામ । ૦

યઃ પુમાન્ પિન્વન્તં સિઞ્ચન્તમ્ અતિતરાં પોષયન્તં વા હેમન્તાપરપર્યાયમ્ ઋતું વેદ સઃ અપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય પિન્વતીં પિન્વતીં સુભૃશં સિઞ્ચન્તીં, પોષયન્તીં વા શ્રિયમ્ આદત્તે હરતિ । એષ વૈ પિન્વન્ નામ ઇત્યાદિ યથાપૂર્વમ્

યો વા ઉ૒દ્યન્તં૒ નામ૒ર્તું વેદ૑।
ઉ૑દ્યતીંઉદ્યતીમે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૒ આ દ૑ત્તે।
એ૒ષ વા ઉ૒દ્યન્ન્નામ૒ર્તુર્યદ૒જઃ પઞ્ચૌ૑દનઃ।
નિરે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૑ દહતિ૒ ભવ૑ત્યા૒ત્મના૒ યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્સિ૑ણાજ્યોતિષ૒મ્દદા૑તિ

યઃ । વૈ। ઉત્ઽયન્તમ્ । નામ । ૦ ।
ઉદ્યતીમ્ઽઉદ્યતીમ્ । એવ । ૦ ।
એષઃ । વૈ। ઉત્ઽયન્ । નામ । ૦

યઃ વૈ ઉદ્યન્તં નામ ઉદ્ગચ્છન્તમ્ ઉત્તરાયણગામિસૂર્યકં શિશિરાપર પર્યાયમ્ ઽઉદ્યન્તંઽ નામાનામ્ ઋતું વેદ અમિત્રસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય ઽઉદ્યતીમ્ ઉદ્યતીમ્ઽ અતિતરામ્ ઉદયં પ્રાપ્નુવતીં શ્રિયમ્ ઇત્યાદિ શિષ્ટં સમાનમ્

યો વા અ૑ભિ૒ભુવં૒ નામ૒ર્તું વેદ૑।
અ૑ભિ૒ભવ૑ન્તીમભિભવન્તીમે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૒ આ દ૑ત્તે।
એ૒ષ વા અ૑ભિ૒ભૂર્નામ૒ર્તુર્યદ૒જઃ પઞ્ચૌ૑દનઃ।
નિરે૒વાપ્રિ૑યસ્ય૒ ભ્રાતૃ૑વ્યસ્ય૒ શ્રિયં૑ દહતિ૒ ભવ૑ત્યા૒ત્મના૑।
યો૑૩ ઽજં પઞ્ચૌ૑દનં૒ દક્ષિ૑ણાજ્યોતિષં૒ દદા૑તિ

યઃ । વૈ। અભિઽભુવમ્ । નામ । ઋતુમ્ । વેદ।
અભિભવન્તીમ્ઽઅભિભવન્તીમ્ એવ । અપ્રિયસ્ય । ભ્રાતૃવ્યસ્ય । શ્રિયમ્ । આ। દત્તે ।
એષઃ । વૈ । અભિઽભૂઃ । નામ । ઋતુઃ । યત્ । અજઃ । પઞ્ચઽઓદનઃ।
નિઃ । એવ । અપ્રિયસ્ય । ભ્રાતૃવ્યસ્ય । શ્રિયમ્ । દહતિ । ભવતિ । આત્મના ।
યઃ । અજમ્ । પઞ્ચઽઓદનમ્ । દક્ષિણાઽજ્યોતિષમ્ । દદાતિ

યઃ અભિભુવં નામ શીતસ્ય અભિભવિતારં ઽવસન્તાઽપરપર્યાયં અભિભૂનામાનમ્ ઋતું વેદ સ અમિત્રસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય અભિભવન્તીમ્ અભિભવન્તીમ્ ભૂયોભૂયઃ પરપરાભવકારિણીં પ્રત્યેકાં શ્રિયમ્ આદત્તે હરતિ । યઃ પઞ્ચૌદનઃ અજઃ, એષ વૈ અભિભૂઃ નામ ઋતુઃ ઇત્યાદિ યથાપૂર્વમ્

અ૒જં ચ૒ પચ૑ત૒ પઞ્ચ૑ ચૌદ૒નાન્।
સર્વા૒ દિશઃ૒ સંમ૑નસઃ સ૒ધ્રીચીઃ૒ સાન્ત૑ર્દેશાઃ૒ પ્રતિ૑ ગૃ૒હ્ણન્તુ૑ ત એ૒તમ્

અજમ્ । ચ । પચત । પઞ્ચ । ચ । ઓદનાન્ ।
સર્વાઃ । દિશઃ। સમ્ઽમનસઃ । સધ્રીચીઃ । સઽઅન્તર્દેશાઃ। પ્રતિ । ગૃહ્ણન્તુ । તે । એતમ્

અજં જન્માદિષડ્વિકારરહિતં પરમાત્માનમુદ્દિશ્ય અજમ્ અજન્માનં ગતિશીલં જીવાત્માનં પચત પરિપક્વં કુરુતે ચ પઞ્ચઓદનાન્ જીવાત્મનસ્તસ્ય ઉપભોગસાધનભૂતાન્ પઞ્ચસંખ્યકાન્ ઓદનાન્ અપિ સહૈવ પરિપક્વાન્ કુરુતે । સાન્તર્દેશાઃ ઉપદિશાભિઃ સહિતાઃ સર્વા દિશઃ પ્રાચ્યાદયઃ સકલાઃ દિશઃ સંમનસઃ સમાનમનસ્કાઃ સધ્રીચીઃ સહ વર્તમાનાઃ, સહ ગચ્છન્તીર્વા તે તુભ્યં પરમાત્મનઃ કૃતે એતમ્ અજં જીવાત્માનં પ્રતિગૃહ્ણન્તુ સ્વીકુર્વન્તુ

તાસ્તે૑ રક્ષન્તુ૒ તવ૒ તુભ્ય૑મે૒તં તા૑ભ્ય૒ આજ્યં૑ હ૒વિરિ૒દં જુ૑હોમિ

તાઃ । તે। રક્ષન્તુ । તવ। તુભ્યમ્ । એતમ્ । તાભ્યઃ । આજ્યમ્ । હવિઃ । ઇદમ્ । જુહોમિ

તાઃ પૂર્વોક્તાઃ પ્રાચ્યાદયઃ દિશઃ। યદ્વા તાઃ નરાઃ નાર્યશ્ચ તે તવ તુભ્યં ત્વત્કલ્યાણાય એતમ્ યજ્ઞમ્ અજોત્સર્ગાખ્યમિતિ યાવત્, રક્ષન્તુ પાન્તુ । તાભ્યઃ દિગ્ભ્ય: ઇદમ્ આજ્યં હવિઃ ઇમાં ઘૃતાહુતિં જુહોમિ પ્રદદામીતિ