Atharva Veda · Chapter 9.4
sāhasrastveṣa ṛṣabhaḥ payasvān viśvā rūpāṇi vakṣaṇāsu bibhrat/
bhadraṃ dātre yajamānāya śīkṣan bārhaspatya usriyastantumātān
apāṃ yo agre pratimā babhūva prabhūḥ sarvasmai pṛthivīva devī /
pitā vatsānāṃ patiraghnyānāṃ sāhasre poṣe api naḥ kṛṇotu
pumān antarvāntsthaviraḥ payasvān vasoḥ kabandhamṛṣabho bibharti /
tamindrāya pathibhirdevayānairhutamagnirvahatu jātavedāḥ
pitā vatsānāṃ patiraghnyānāmatho pitā mahatāṃ gargarāṇām /
vatso jarāyu pratidhukpīyūṣa āmikṣā ghṛtaṃ tadvasya retaḥ
devānāṃ bhāga upanāha eṣo'pāṃ rasa oṣadhīnāṃ ghṛtasya /
somasya bhakṣamavṛṇīta śakro bṛhann adrirabhavadyaccharīram
somena pūrṇaṃ kalaśaṃ bibharṣi tvaṣṭā rūpāṇāṃ janitā paśūnām /
śivāste santu prajanva iha yā imā nyasmabhyaṃ svadhite yaccha yā amūḥ
ājyaṃ bibharti ghṛtamasya retaḥ sāhasraḥ poṣastamu yajñamāhuḥ /
indrasya rūpamṛṣabho vasānaḥ so asmān devāḥ śiva aitu dattaḥ
indrasyaujo varuṇasya bāhū aśvinoraṃsau marutāmiyaṃ kakut/
bṛhaspatiṃ saṃbhṛtametamāhurye dhīrāsaḥ kavayo ye manīṣiṇaḥ
daivīrviśaḥ payasvān ā tanoṣi tvāmindraṃ tvāṃ sarasvantamāhuḥ /
sahasraṃ sa ekamukhā dadāti yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti
bṛhaspatiḥ savitā te vayo dadhau tvaṣṭurvāyoḥ paryātmā ta ābhṛtaḥ /
antarikṣe manasā tvā juhomi barhiṣṭe dyāvāpṛthivī ubhe stām
ya indra iva deveṣu goṣveti vivāvadat/
tasya ṛṣabhasyāṅgāni brahmā saṃ stautu bhadrayā
pārśve āstāmanumatyā bhagasyāstāmanūvṛjau /
aṣṭhīvantāvabravīn mitro mamaitau kevalāviti
bhasadāsīdādityānāṃ śroṇī āstāṃ bṛhaspateḥ /
pucchaṃ vātasya devasya tena dhūnotyoṣadhīḥ
gudā āsantsinīvālyāḥ sūryāyāstvacamabruvan /
utthāturabruvan pada ṛṣabhaṃ yadakalpayan
kroḍa āsījjāmiśaṃsasya somasya klaśo dhṛtaḥ /
devāḥ saṃgatya yatsarva ṛṣabhaṃ vyakalpayan
te kuṣṭhikāḥ saramāyai kūrmebhyo adadhuḥ śaphān /
ūbadhyamasya kīṭebhyaḥ śvavartebhyo adhārayan
śṛṅgābhyāṃ rakṣa ṛṣatyavartiṃ hanti cakṣuṣā /
śṛṇoti bhadraṃ karṇābhyāṃ gavāṃ yaḥ patiraghnyaḥ
śatayājaṃ sa yajate nainaṃ dunvantyagnayaḥ /
jinvanti viśve taṃ devā yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti
brāhmaṇebhya ṛṣabhaṃ dattvā varīyaḥ kṛṇute manaḥ /
puṣṭiṃ so aghnyānāṃ sve goṣṭhe'va paśyate
gāvaḥ santu prajāḥ santvatho astu tanūbalam /
tatsarvamanu manyantāṃ devā ṛṣabhadāyine
ayaṃ pipāna indra idrayiṃ dadhātu cetanīm /
ayaṃ dhenuṃ sudughāṃ nityavatsāṃ vaśaṃ duhāṃ vipaścitaṃ paro divaḥ
piśaṅgarūpo nabhaso vayodhā aindraḥ śuṣmo viśvarūpo na āgan /
āyurasmabhyaṃ dadhatprajāṃ ca rāyaśca poṣairabhi naḥ sacatām
upehopaparcanāsmin goṣṭha upa pṛñca naḥ /
upa ṛṣabhasya yadreta upendra tava vīryam
etaṃ vo yuvānaṃ prati dadhmo atra tena krīḍantīścarata vaśāmanu /
mā no hāsiṣṭa januṣā subhāgā rāyaśca poṣairabhi naḥ sacadhvam
{{bhāṣyam|svāmī gaṅgeśvarānandakṛtaabhinavasāyaṇabhāṣyam
(१-२४) ṛṣiḥ-ṛṣabhaḥ / devatā-brahmā / chandaḥ-१-५,७,९,२२ triṣṭup ; ८ bhurik ; ६,१०,२४ jagatī; ११-१७,१९,२०,२३ anuṣṭup; १८ upariṣṭād bṛhatī २१ āstārapaṅaktiḥ /
viniyogaḥ–atra sāmpradāyikā:-vṛṣotsarge 'sāhasraḥ' ityarthasūktena ṛṣabhaṃ saṃpātya abhimantrya visṛjet, 'retodhāya' (kau० sū० २४.२०) ityetaiḥ ṣaḍbhiḥ sautramantraiḥ / 'etaṃ vo yuvānam' (atharva० ९.४.२४) ityṛcā ca vatsasyābhimantraṇaṃ kṛtvā prokṣaṇaṃ kuryāt //
pariśiṣṭe'pi vṛṣotsarge eva asya sūktasya viniyogaḥ kṛtaḥ / tathā coktam – “sāhasrastveṣaḥ iti ṛṣabhaṃ saṃpātavantaṃ kṛtvā” (atharvapari० १८.१.७) iti /
vayaṃ punarnirvicikitsamidaṃ brūmo yat sūktamidaṃ vṛṣabhotsarge eva viniyuktam / tatra govaṃśābhivṛddhyai hṛṣṭapuṣṭāṅgaḥ payasvān vṛṣabha utsṛjyate yajamānena/ yadyapi utsarjanānantaramasyopari na kasyāpi svāmitvam; tathāpi bārhaspatyo'yamucyate / tatrāstyayaṃ hetu:-bṛhaspatiḥ bṛhatāṃ vedavācāṃ patiḥ brāhmaṇānāmādisrotaḥ vanasthānāṃ gurukulānāmadhyakṣaḥ ācāryapadabhāk bhavati / tatra kulagurorbrahmacāriṇāñca agnihotra-yajñayāgādiniṣpādanāya dogdhrīṇāṃ bahvīnāṃ dhenūnāmāvaśyakatā svābhāvikī/ brahmacāriṇāṃ śarīrātmamanasāṃ paripuṣṭyai cāpi dugdhādyavāptaye tāsāmāvaśyakatā/ ata eva utsṛṣṭo'pi bārhaspatyo vṛṣabhaḥ gurukulādhyakṣairdugdhapradāyinīnāṃ gavāṃ santativṛddhaye upayujyeta cet nātyantamanucitam / sūktasyāsya mantreṣvapi vṛṣotsargaḥ ucyate / yathā--"sahasraṃ sa ekamukhā dadāti yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti (atharva० ९.४.९) iti, 'brāhmaṇebhyaḥ ṛṣabhaṃ dattvā varīyaḥ kṛṇute manaḥ' (atharva० ९.४.१९) iti /
sāhasrastveṣa ṛṣabhaḥ payasvān viśvā rūpāṇi vakṣaṇāsu bibhrat/
bhadraṃ dātre yajamānāya śīkṣan bārhaspatya usriyastantumātān
sāhasraḥ / tveṣaḥ / ṛṣabhaḥ / payasvān / viśvā / rūpāṇi / vakṣaṇāsu / bibhrat /
bhadram / dātre / yajamānāya / śikṣan / bārhaspatyaḥ / usriyaḥ / tantum / ā / atān
sāhasraḥ sahasrabalaśālī, vīryavān tveṣaḥ kāntimān ṛṣabhaḥ vṛṣabhaḥ payasvān pracurapayaḥpradātṛretaskaḥ vakṣaṇāsu vakṣaḥsthaleṣu, kukṣiṣu viśvārūpāṇi virāḍātmanā samastarūpāṇi bibhrat dhārayan dātre vṛṣotsargaṃ kurvate yajamānāya bhadraṃ sarvavidhakalyāṇaṃ śikṣan dadat bārhaspatyaḥ bṛhaspatidevatāka: ayaṃ ustriyaḥ sarvaprakārakā: bhogā utsrāviṇo'smin etādṛśaḥ vṛṣabhaḥ tantum prajātantuṃ yajñatantuṃ vā / ā atān samantāt atānīt, vistāritavān / luṅi chāndasaṃ rūpam
apāṃ yo agne pratimā babhūva prabhūḥ sarvasmai pṛthivīva devī /
pitā vatsānāṃ patiraghnyānāṃ sāhasre poṣe api naḥ kṛṇotu
apām / yaḥ / agre / prati'mā/ babhūva / pra'bhūḥ / sarvasmai / pṛthivī'iva / ḍhevī/
pitā / vatsānām / patiḥ / aghnyānām / sāhasre / poṣe / api / naḥ/ kṛṇotu
yaḥ vṛṣabhaḥ virāḍātmanā agre sṛṣṭayādau apāṃ retasāṃ pratimā pratirūpaḥ babhūva / 'āpo retaḥ prajananam' (tai० ४.३.१०.३), 'vīryaṃ vā āpaḥ' (śata० brā० ५.३.४.१, tāṃ० brā० ८.७.९), 'āpo reta:' (śata० brā० ३.८.४.११;५.१)/ yadvā-ayam apām annānām annādikasya kāraṇabhūtānāṃ jalānāṃ vā pratimā ākṛtirūpaḥ 'annaṃ vā āpaḥ' (śata० brā० २.१.१.३), (tai० brā० ३.६.२.१) sūkṣmatamaṃ bhāgavatam āpastattvaṃ retorūpeṇa vṛṣabhadehātmanā pariṇatam/ puna: yaḥ devī divyarūpā pṛthivī iva sarvasmai ṣaṣṭhyarthe caturthī, sarvasya prabhūḥ samarthaḥ pālakaḥ / goṣu retaso varṣaṇena karṣaṇakṣamānāṃ vatsānāṃ dugdhasampadaśca jananāt / sa vṛṣabhaḥ vatsānāṃ govatsānāṃ pitā janakaḥ, aghnyānāṃ dhenūnāṃ ca patiḥ nigadyate / etādṛśaḥ vṛṣabhaḥ naḥ asmān api sāhasre poṣe sahasrasaṃkhyāke poṣaṇe, naikavidhapuṣṭyai samarthān kṛṇotu karotu
pumān antarvāntsthaviraḥ payasvān vasoḥ kabandhamṛṣabho bibharti /
tamindrāya pathibhirdevayānairhutamagnirvahatu jātavedāḥ
pumān / antaḥ'vān / sthaviraḥ / payasvān / vasoḥ/ kabandham / ṛṣabhaḥ / bibharti /
tam / indrāya / pathi'bhiḥ / deva'yānaiḥ / hutam / agniḥ / vahatu / jāta'vedāḥ
pumān puṃstvalakṣaṇavīryopetaḥ punaḥ antarvān sarve lokāḥ antarmadhye yasya tādṛśaḥ sarvalokān prāṇino vā svāntardadhāti, sthaviraḥ sthiraḥ, acala: / 'ṣṭhā gatinivṛttau' 'kirac ajiraḥ' (uṇā० १.५३), dhātorvuk hrasvatvaṃ ca / api ca, payasvān gavāṃ sarjanadvārā dugdhādijanakaḥ, evambhūto'yam ṛṣabhaḥ vasoḥ nivāsahetoḥ saṃsārasya kabandham kena vāyunā badhyate iti kabandham udaram bibharti dhārayati / ataḥ indrāya indrārtham aiśvaryaprāptyai vā 'idi paramaiśvarye' (६३ bhvā० para०), hutam dattam, utsargīkṛtam 'hu dānādānayoḥ' (१०८३ juho० pa०) tam vṛṣabhaṃ jātavedāḥ jātāni kṛtāni vettīti jātavedāḥ agniḥ mṛtyoranantaraṃ devayānaiḥ pathibhiḥ devayānamārgaiḥ vahatu svargaṃ prāpayatviti
pitā vatsānāṃ patiraghnyānāmatho pitā mahatāṃ gargarāṇām /
vatso jarāyu pratidhukpīyūṣa āmikṣā ghṛtaṃ tadvasya retaḥ
pitā / vatsānām / patiḥ/ aghnyānām / atho iti / pitā / mahatām / gargarāṇām /
vatsaḥ / jarāyu / prati'dhuk / pīyūṣaḥ / āmikṣā / ghṛtam / tat / ūm̐ iti / asya / retaḥ
ayam ṛṣabhaḥ vatsānāṃ gośiśūnāṃ pitā janakaḥ aghnyānām ahantavyānāṃ dhenūnāṃ patiḥ atho api ca mahatāṃ viśālānāṃ gargarāṇām manthanīpātrāṇāṃ (amarakoṣa २.९.३४) pitā payaḥpradāne hetubhūtatvāt pitṛvat pālaka: asti / payo'ntarā dagdhno'saṃbhavāt dadhnā vinā ca navanītādeḥ śaśaviṣāṇāyitatvācca goṣu payasāmādhāyakasyāsya mathanīpātrapālakatvaṃ susthameveti bhāvaḥ / vatsaḥ gośiśuḥ jarāyuḥ ulbaṃ pratidhuk navaprasūtāyāḥ dugdhaṃ pīyūṣaḥ amṛtopamaṃ dugdham puṃvadbhāvaśchāndasaḥ / āmikṣā pakve kṣīre dadhiyogataḥ samutpanno dravapadārthaḥ, 'āmikṣā sā śṛtoṣṇe yā sīre syād dadhiyogataḥ' ityamaraḥ (१.७.२३) / ghṛtam ājyaṃ tat u tadetat sarvameva asya ṛṣabhasya retaḥ vīryam, asya vīryeṇa jātatvāditi bhāvaḥ
devānāṃ bhāga upanāha eṣo'pāṃ rasa oṣadhīnāṃ ghṛtasya /
somasya bhakṣamavṛṇīta śakro bṛhann adrirabhavadyaccharīram
devānām / bhāgaḥ / upa'nāhaḥ / eṣaḥ / apām / rasaḥ / oṣadhīnām / ghṛtasya /
somasya / bhakṣam / avṛṇīta / śakraḥ / bṛhan / adriḥ / abhavat / yat / śarīram
devānām indrādīnāṃ bhāgaḥ bhajanīyaḥ, sevanīyaḥ, devā apyenaṃ bhajante sevante tasmāddhetoḥ / api ca upanāhaḥ devānāṃ bandhanahetuḥ āśrayabhūtaḥ sarve devā atra vṛṣabhe vasantīti smaraṇāt / eṣaḥ vṛṣabhaḥ apāṃ jalānāṃ retasāṃ vā, oṣadhīnām ghṛtasya ca rasaḥ sāraḥ sārabhūtaḥ asti/ vṛṣotsargāvasare śakraḥ indraḥ somasya somātmakasya asya payasaḥ bhakṣam bhakṣaṇaṃ pānam, avṛṇīta svīkṛtavān / tasmāddhetoḥ yat yasmāt śakrasya śarīram dehaḥ bṛhan mahān parvatatulyaḥ abhavat
somena pūrṇaṃ kalaśaṃ bibharṣi tvaṣṭā rūpāṇāṃ janitā paśūnām /
śivāste santu prajanva iha yā imā nyasmabhyaṃ svadhite yaccha yā amūḥ
somena / pūrṇam / kalaśam / bibharṣi / tvaṣṭā / rūpāṇām / janitā/ paśūnām /
śivāḥ/ te/ santu / pra'janvaḥ iha / yāḥ/ imāḥ / ni / asmabhyam / sva॒'dhite/ yaccha / yāḥ/ amūḥ
he ṛṣabha ! tvaṃ somena vīryeṇa pūrṇaṃ bharitaṃ kalaśam aṇḍakośaṃ bibharṣi dhārayasi / 'retaḥ somaḥ' (kau० sū० १३.७), 'somaṃ yajati reta eva tad dadhāti' (tai० saṃ० २.६.१०) / he ṛṣabha ! tvameva rūpāṇām ākṛtīnāṃ tvaṣṭā viśvakarmā ca paśūnāṃ gavādīnāṃ janitā utpādakaḥ asi / te tava prajanvaḥ prajananaśaktayaḥ, gāvaḥ prapūrvakāt ‘janī prādurbhāve'
(११४९ divā० ā०) dhātoḥ 'kṛṣicamitani० (uṇā० १.८०) ityanena ūḥ/ śivāḥ kalyāṇakāriṇyaḥ santu / iha pṛthivyāma yā imāḥ pratyakṣadṛśyāḥ ca yāḥ amū: divi sthitāḥ dūravartinyaḥ śaktayaḥ santi, tāḥ sarvāḥ he svadhite ! svayaṃ dhāraṇakartaḥ, sveṣu ātmīyeṣu dhitiḥ dhāraṇaṃ poṣaṇaṃ yasya tatsambuddhau, asmabhyaṃ niyaccha pradehi
ājyaṃ bibharti ghṛtamasya retaḥ sāhasraḥ poṣastamu yajñamāhuḥ /
indrasya rūpamṛṣabho vasānaḥ so asmān devāḥ śiva aitu dattaḥ
ājyam / bibharti / ghṛtam / asya / retaḥ / sāhasraḥ/ poṣaḥ / tam/ ūṃ iti / yajñam / āhuḥ /
indrasya / rūpam / ṛṣabhaḥ/ vasānaḥ/ saḥ/ asmān / devāḥ/ śivaḥ/ ā / etu / ḍhattaḥ
sa ṛṣabhaḥ ājyam reta: bibharti dhārayati / asya ṛṣabhasya retaḥ eva ghṛtaṃ ghṛtarūpeṇa, pariṇamate / tathā ca śrutiḥ 'etadretaḥ yadājyam' (tai० saṃ० १.१.९.४, śata० brā० १.३.१.१८) / yadvā-ghṛtotpattau kāraṇaṃ bhavati / kāraṇe kāryatvopacāraḥ / ayaṃ sāhasraḥ poṣaḥ sahasraguṇitapoṣaṇakṣamaḥ, bahupuṣṭikāraka: asti / tam etādṛśaṃ ṛṣabham u nūnaṃ yajñam āhuḥ/ yajñasādhana-svaprasūta-gavādighṛtasādhanabhūtatvāt tasmin aupacārika: yajñatvāropaḥ / he devāḥ ! indrasya sarvaśaktimataḥ sarvaiśvaryavataḥ indrasya rūpaṃ vasānaḥ dhārayan dattaḥ utsargīkṛtaḥ saḥ ṛṣabhaḥ asmān śivaḥ maṅgalakārī bhūtvā ā etu prāpnotu
indrasyaujo varuṇasya bāhū aśvinoraṃsau marutāmiyaṃ kakut/
bṛhaspatiṃ saṃbhṛtametamāhurye dhīrāsaḥ kavayo ye manīṣiṇaḥ
indrasya / ojaḥ / varuṇasya / bāhū iti / aśvinoḥ / aṃsau/ marutām / iyam / kakut/
bṛhaspatim / sam'bhṛtam / etam / āhuḥ/ ye / dhīrāsa: / kavayaḥ / ye/ manīṣiṇaḥ
asmin ṛṣabhe indrasya devendrasya ojaḥ aṣṭamo dhātuḥ asti / varuṇasya bāhū bhujau, ca aśvinoḥ aṃsau skandhau sta: / iyaṃ kakut skandhe viśālo māṃsapiṇḍa: marutāṃ devānāmasti / ye dhīrāsaḥ dhairyayuktāḥ kavayaḥ krāntadarśinaḥ ye manīṣiṇaḥ buddhimanta: asmin jagati vidyante, te etam ṛṣabhaṃ sambhṛtam ekatrībhūtaṃ bṛhaspatiṃ bṛhaspatidehātmanā jātam āhuḥ kathayanti
daivīrviśaḥ payasvān ā tanoṣi tvāmindraṃ tvāṃ sarasvantamāhuḥ /
sahasraṃ sa ekamukhā dadāti yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti
daivīḥ / viśaḥ / payasvān / ā / tanoṣi / tvām / indram / tvām / sarasvantam / āhuḥ /
sahasram / saḥ / eka'mukhāḥ/ dadāti / yaḥ / brāhmaṇe / ṛṣabham / ā'juhoti
he ṛṣabha ! payasvān dugdhavāna, dugdhotpattau hetubhūtaḥ tvaṃ daivīḥ divyaguṇayuktā: viśaḥ mānavīyaprajāḥ ātanoṣi vistārayasi / vicakṣaṇāḥ tvām indraṃ devādhipatim ca, tvām sarasvantaṃ madhughṛtarasānāṃ sāgaram āhuḥ kathayanti / 'ye te sarasva ūrmayo madhumanto ghṛtaścutaḥ' iti taittirīye (tai० saṃ० २.१.११.३) / yaḥ yajamāna: brāhmaṇe brāhmaṇāya ṛṣabham ājuhoti utsṛjati, dadāti saḥ sahasraṃ bahvyaḥ ekamukhāḥ ekaṃ brāhmaṇaṃ prati mukhāni yāsāṃ tāḥ, gāḥ dadāti prayacchati
bṛhaspatiḥ savitā te vayo dadhau tvaṣṭurvāyoḥ paryātmā ta ābhṛtaḥ /
antarikṣe manasā tvā juhomi barhiṣṭe dyāvāpṛthivī ubhe stām
bṛhaspatiḥ / savitā/ te / vayaḥ / dadhau / tvaṣṭuḥ / vāyoḥ / pari / ātmā/ te/ ā'bhṛtaḥ /
antarikṣe / manasā /tvā / juhomi / barhiḥ / te / dyāvāpṛthivī iti / ubhe iti / stām
bṛhaspatiḥ savitā devaśca te tubhyaṃ vayaḥ āyuṣyamannaṃ vā dadhau dattavān / te tava ātmā dehaḥ prāṇo vā tvaṣṭuḥ brahmaṇaḥ vāyoḥ ca ubhābhyāṃ devābhyāṃ pari paritaḥ ābhṛtaḥ sambhṛtaḥ / ahaṃ yajamāna: tvā tvām antarikṣe anāvṛte vistṛte pradeśe, vicaraṇāyeti śeṣaḥ / juhomi utsṛjāmi / ubhe dyāvāpṛthivī te tava barhiḥ āsanaṃ stām bhavetām
ya indra iva deveṣu goṣveti vivāvadat/
tasya ṛṣabhasyāṅgāni brahmā saṃ stautu bhadrayā
yaḥ / indraḥ'iva / deveṣu / goṣu / eti / vi'vāvadat /
tasya / ṛṣabhasya / aṅgāni / brahmā / sam/ stautu/ bhadrayā
iva yathā indraḥ devarājaḥ deveṣu devānāṃ madhye virājate, evameva ṛṣabho'yaṃ vivāvadat bhṛśaṃ vinardan goṣu gosaṅgheṣu eti yāti / tasya ṛṣabhasya aṅgāni sarva devamayāni śarīrāṅgāni asmin autsargikayajñe brahmā caturvedavit bhadrayā suśobhanayā vācā saṃstautu samyaktayā praśaṃsatu
pārśve āstāmanumatyā bhagasyāstāmanūvṛjau /
aṣṭhīvantāvabravīn mitro mamaitau kevalāviti
pārśve iti / āstām / anu'matyāḥ/ bhagasya / āstām / anu'vṛjau /
aṣṭhīvantau / abravīt / mitraḥ / mama / etau / kevalau / iti
ṛṣabhasya dve pārśve anumatyāḥ pūrṇimāyā adhiṣṭhātṛdevyā: āstām abhavatām / bhagasya bhagadevatāyāḥ anūvṛjau kukṣeḥ vāma-dakṣiṇabhāgau āstām / anu upasargapūrvāt 'vṛjī varjane ācchādane ca' (१८१३ curā०) ityasmāt kvip / aṣṭhīvantau etau dvau jānubhāgau kevalau mama nūnaṃ mamaiveti mitraḥ savitā devaḥ abravīt uccairjughoṣa
bhasadāsīdādityānāṃ śroṇī āstāṃ bṛhaspateḥ /
pucchaṃ vātasya devasya tena dhūnotyoṣadhīḥ
bhasadāsīdādityānāṃ śroṇī āstāṃ bṛhaspateḥ /
pucchaṃ vātasya devasya tena dhūnotyoṣadhīḥ
bhasat / āsīt / ādityānām / śroṇī iti / āstām / bṛhaspateḥ/
puccham / vātasya / devasya / tena / dhūnoti / oṣadhīḥ
asya ṛṣabhasya bhasat nābhitalabhāgaḥ, guhyabhāgaḥ ādityānām dvādaśādityānām āsīt / śroṇī kaṭibhāgau bṛhaspateḥ bṛhatāṃ vedavācāṃ pate: devaguroḥ āstām abhavatām / vātasya devasya vāyudevasya pucchaṃ lāṅgūlam āsīta, tena ayamaharniśam oṣadhīḥ sasyādidhānyāni vanaspatyādīni ca dhūnoti kampayati / virāḍātmanaḥ vṛṣabhasya vividhāṅgeṣu sarvadevānāṃ vāsa iti bhāvaḥ
gudā āsantsinīvālyāḥ sūryāyāstvacamabruvan /
utthāturabruvan pada ṛṣabhaṃ yadakalpayan
gudāḥ / āsan / sinīvālyāḥ / sūryāyāḥ/ tvacam / abruvan /
utthātuḥ / abruvan / padaḥ/ ṛṣabham / yat / akalpayan
yat yadā devāḥ ṛṣabham akalpayan kalpitavantaḥ, tadā te asya gudāḥ gudāsthānīyā nāḍyaḥ sinīvālyāḥ caturdaśīyuktāyāḥ dṛṣṭendumatyā: amāyā: tadadhiṣṭhātrya: devyāḥ āsan iti abruvan / sinyā śuklayā candrakalayā valyate miśrayate sā sinīvālī/ sinī + 'vala miśraṇe' ghañ ṅīṣ / 'sinīvālī kuhuriti devapatnyāviti nairuktāḥ/ amāvāsye iti yājñikā: / yā pūrvāmāvasyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūriti vijñāyate' (niru० ११.३१) 'sā dṛṣṭenduḥ sinīvālī sā naṣṭendukalā kuhūḥ' ityamaraḥ (४.९.) / evameva te devāḥ ṛṣabhasya tvacaṃ sūryāyāḥ sūryaduhituḥ abruvan avadan / tathaiva tasya padaḥ pādān utthātuḥ utthānaśīlasya bhagavataḥ kālasya prāhuḥ / mantroktāni asya sarvāṇyaṅgāni devamayānīti tātparyam
kroḍa āsījjāmiśaṃsasya somasya klaśo dhṛtaḥ /
devāḥ saṃgatya yatsarva ṛṣabhaṃ vyakalpayan
kroḍaḥ/ āsīt / jāmi'śaṃsasya / somasya / kalaśaḥ/ dhṛtaḥ/
devāḥ/ sam'gatya / yat / sarve / ṛṣabham / vi'akalpayan
yat yadā devāḥ sarve saṃgatya samitau militvā ṛṣabham sarvadevātmakaṃ vyakalpayan kalpitavantaḥ tadā asya kroḍaḥ aṅkaḥ jāmiśaṃsasya āsīt abhavat / jāmiṣu jñātṛṣu vidvatsu śaṃsā praśaṃsā yasya sa jāmiśaṃsaḥ, tasya 'jñā jñāne' mi, āderjatvam / 'śasu stutau' (७२८ bhvā० para०) a-pratyayaḥ, ṭāp / evamasya kalaśaḥ aṇḍakośaḥ somasya dhṛtaḥ nirdhāritaḥ tairiti śeṣaḥ
te kuṣṭhikāḥ saramāyai kūrmebhyo adadhuḥ śaphān /
ūbadhyamasya kīṭebhyaḥ śvavartebhyo adhārayan
te / kuṣṭhikāḥ / saramāyai / kūrmebhyaḥ / adadhuḥ / śaphān /
ūbadhyam / asya / kīṭebhyaḥ / śva'vartebhyaḥ / adhārayan
he ṛṣabha ! te tava kuṣṭhikāḥ (Dew Claws) śaphasyāgrabhāga: paścādbhāgo vā saramāyai saramānāmikāyai devaśunyai tathā te śaphān khurān kūrmebhyaḥ kacchapebhya: adadhuḥ ṛṣayo nihitavantaḥ, utsṛṣṭasya te maraṇottaramiti śeṣaḥ / asya ṛṣabhasya ūbadhyam ajīrṇamannam durbandhaṃ durbandhanīyam, duḥkhena pacanīyam, 'dur'-upasargapūrvāt 'badha bandhane' (९७३ bhvā० pa०) ityasmāt pṛṣodarāditvāt yat, dakārasya lopaḥ, ūtvam, tat śvavartebhyaḥ kukkureṣu saṃlagnebhyaḥ kīṭebhyaḥ kṛmibhyaḥ adhārayan nirdhāritavantaḥ
śṛṅgābhyāṃ rakṣa ṛṣatyavartiṃ hanti cakṣuṣā /
śṛṇoti bhadraṃ karṇābhyāṃ gavāṃ yaḥ patiraghnyaḥ
śṛṅgābhyām / rakṣaḥ/ ṛṣati / avartim / hanti / cakṣuṣā /
śṛṇoti / bhadram / karṇābhyām / gavām / yaḥ/ patiḥ / aghnyaḥ
yaḥ aghnyaḥ avadhyaḥ gavāṃ patiḥ asti, sa vṛṣabhaḥ śṛṅgābhyāṃ svīyaśṛṅgābhyāṃ rakṣaḥ rākṣasādīn hiṃsakān ṛṣati dūrīkaroti, cakṣuṣā netrajyotiṣā avarti vṛttyabhāvaṃ jīvikābhāvaṃ vā hanti vināśayati ca/ karṇābhyāṃ śrotrābhyāṃ bhadraṃ sarveṣāṃ kalyāṇakāriṇīṃ vācaṃ śṛṇoti ākarṇayati
śatayājaṃ sa yajate nainaṃ dunvantyagnayaḥ /
jinvanti viśve taṃ devā yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti
śatayājam / saḥ/ yajate / na / enam / dunvanti / agnayaḥ /
jinvanti / viśve/ tam / de॒vāḥ / yaḥ/ brāhmaṇe / ṛṣabham / ā'juhoti
yaḥ yajamānaḥ brāhmaṇe brāhmaṇāya ṛṣabhaṃ vṛṣabhaṃ ājuhoti dadāti sa śatayājaṃ yajate śatasaṃkhyakān yajñān karoti / vṛṣotsargeṇa brāhmaṇāya ṛṣabhaṃ dadatā yajamānena śataṃ yajñānāṃ puṇyamāsāditamiti tātparyam / enam vṛṣotsargakāriṇaṃ yajamānam agnayaḥ agnihotrasambaddhāḥ trayaḥ pañca vā agnidevāḥ na dunvanti na upatāpayanti, kimu vaktavyaṃ laukiko'gnistaṃ prapīḍayediti / tam yajamānaṃ viśve devāḥ sarve devāḥ viśvedevanāmāno vā devāḥ jinvanti prīṇayanti, 'jinvati gatikarmā prītikarmā ca' ( niru० ६.२२)
brāhmaṇebhya ṛṣabhaṃ dattvā varīyaḥ kṛṇute manaḥ /
puṣṭiṃ so aghnyānāṃ sve goṣṭhe'va paśyate
brāhmaṇebhyaḥ / ṛṣabham / dattvā / varīyaḥ / kṛṇute / manaḥ/
puṣṭim / saḥ / aghnyānām / sve / go'sthe/ ava / paśyate
brāhmaṇebhyaḥ ṛṣabhaṃ dattvā yajamānaḥ manaḥ svīyaṃ manaḥ, antaḥkaraṇaṃ vā varīyaḥ atitarāṃ śreṣṭhaṃ kṛṇute karoti / tena ca sa sve goṣṭhe gośālāyām aghnyānām avadhyānāṃ dhenūnāṃ puṣṭiṃ poṣaṇaṃ samṛddhiṃ ca avapaśyate avalokate / tadīyaṃ goṣṭhaṃ kāmadugbhiḥ gobhiḥ sadaiva susamṛddhaṃ jāyata iti bhāvaḥ
gāvaḥ santu prajāḥ santvatho astu tanūbalam /
tatsarvamanu manyantāṃ devā ṛṣabhadāyine
gāvaḥ / santu / pra'jāḥ / santu / atho iti / astu/ tanū'balam /
tat / sarvam / anu / manyantām / devāḥ / ṛṣabha'dāyine
vṛṣotsargaṃ kurvato yajamānasya samīpe gāvaḥ bahvyo dhenavaḥ santu / prajāḥ santatyaḥ santu, santativistāro jāyatām / atha api ca tanūbalaṃ śārīrikabalaṃ astu vardhatāmityarthaḥ/ ṛṣabhadāyine vaṣotsargakartre yajamānāya tat sarvaṃ pūrvoktaṃ śubhajātaṃ sarve devāḥ anu manyantām anumodantām
ayaṃ pipāna indra idrayiṃ dadhātu cetanīm /
ayaṃ dhenuṃ sudughāṃ nityavatsāṃ vaśaṃ duhāṃ vipaścitaṃ paro divaḥ
ayam / pipānaḥ / indraḥ/ it / rayim / dadhātu / cetanīm /
ayam / dhenum / su'dughām / nitya'vatsām / vaśam / duhām / vipaḥ'citam / paraḥ / divaḥ
pipānaḥ pravṛddhaḥ, paripuṣṭaḥ 'o pyāyī vṛddhau kānac, chāndasaḥ yalopaḥ/ indraḥ it paramaiśvaryavān indra eva ayam vṛṣotsarge dīyamāno vṛṣabhaḥ dātre yajamānāya cetanīṃ cetanāsampannāṃ rayiṃ gorūpāṃ lakṣmīṃ dadhātu dhārayatu, vardhayatvityarthaḥ / punaśca sudughāṃ suṣṭhu dogghrīm, nityavatsāṃ prativarṣaṃ vatsapradātrīṃ vaśaṃ duhāṃ dohanasamaye vaśavartinīṃ ca dhenum dadhātu iti pūrveṇānvayaḥ / anyacca, yajamānāya paraḥ diva 'divu parikūjane' (१७०७ curā०) hiṃsanāt parikūjanāt vā parastāt 'divu mardane' (१७२५ curā०) hiṃsā-parikūjanādivirahitam vipaścitam adhyātmavidyāvicakṣaṇam, karotu iti śeṣaḥ
piśaṅgarūpo nabhaso vayodhā aindraḥ śuṣmo viśvarūpo na āgan /
āyurasmabhyaṃ dadhatprajāṃ ca rāyaśca poṣairabhi naḥ sacatām
piśaṅga'rūpaḥ / nabhasaḥ/ vayaḥ'dhāḥ / aindraḥ / śuṣmaḥ / viśva'rūpaḥ / naḥ / ā / agan /
āyuḥ/ asmabhyam / dadhat / prajām / ca / rāyaḥ/ ca / poṣaiḥ / abhi / naḥ / sacatām
piśaṅgarūpaḥ suvarṇābhaḥ vayodhāḥ jīvanapradaḥ, āyuṣyaprado vā/ viśvarūpaḥ naikarūpaḥ aindraḥ indrasambandhi śuṣmaḥ balaṃ tejo vā tadrūpaḥ ayam ṛṣabhaḥ nabhasaḥ dyulokāt naḥ asmākaṃ purataḥ āgan samupasthitaḥ āste / so'yam asmabhyam āyuḥ cirajīvanaṃ prajāṃ santatiṃ ca dadhat dhārayan rāyaḥ aiśvaryasya poṣaiḥ puṣṭibhiḥ ca naḥ asmān abhisacatām samavetān karotu
upehopaparcanāsmin goṣṭha upa pṛñca naḥ /
upa ṛṣabhasya yadreta upendra tava vīryam
upa / iha / upa'parcana / asmin / go'sthe / upa / pṛñca / naḥ /
upa / ṛṣabhasya / yat / retaḥ / upa / indra / tava / vīryam
upaparcana he samīpasamparkakarta: ṛṣabha ! 'pṛcī samparke (१४६३ rudhā० para०) / iha atra upa asmākaṃ samīpam āgaccha / naḥ asmākaṃ asmin goṣṭhe asyāṃ gośālāyāṃ upapṛñca samīpastha eva sampṛkto bhava / ṛṣabhasya vṛṣabhasya upa samīpe yad retaḥ vīryamasti, he indra ! tat tava upa vīryam tvadīyaṃ tvatsamīpasthameva vīryaṃ vidyate, nānyasya kasyāpi iti bhāvaḥ
etaṃ vo yuvānaṃ prati dadhmo atra tena krīḍantīścarata vaśāmanu /
mā no hāsiṣṭa januṣā subhāgā rāyaśca poṣairabhi naḥ sacadhvam
etam / vaḥ/ yuvānam / prati / dadhmaḥ / atra / tena / krīḍantīḥ / carata / vaśān / anu /
mā / naḥ / hāsiṣṭa / januṣā / su'bhāgāḥ / rāyaḥ/ ca / poṣaiḥ / abhi / naḥ / sacadhvam
etāvatparyantaṃ naikaiḥ prakāraiḥ vṛṣabhaṃ saṃstutya upasaṃhāre tatpatnyo gāvaḥ saṃstutya prārthayante-- he gāvaḥ ! yuvānaṃ yauvanopetam etam amum vṛṣabham atra goṣṭhe vaḥ yuṣmākaṃ kṛte pratidadhmaḥ sthāpayāmaḥ / tena vṛṣabheṇa krīḍantīḥ krīḍāṃ kurvantīḥ, yūyaṃ vaśān anu yathecchaṃ carata itastataḥ vicarata / subhāgāḥ he saubhāgyaśālinyo gāvaḥ ! yūyaṃ naḥ asmān januṣā janmanā saha, yāvajjanma ityarthaḥ, mā hāsiṣṭa mā tyajata / ca rāyaḥ poṣaiḥ aiśvaryasya abhivṛddhibhiḥ naḥ asmān abhi sacadhvam paritaḥ sevadhvamiti
Original text: atharvavedaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0