અથર્વવેદ · અધ્યાય 9.4

સાહસ્રસ્ત્વેષ ઋષભઃ પયસ્વાન્ વિશ્વા રૂપાણિ વક્ષણાસુ બિભ્રત્।
ભદ્રં દાત્રે યજમાનાય શીક્ષન્ બાર્હસ્પત્ય ઉસ્રિયસ્તન્તુમાતાન્

અપાં યો અગ્રે પ્રતિમા બભૂવ પ્રભૂઃ સર્વસ્મૈ પૃથિવીવ દેવી ।
પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનાં સાહસ્રે પોષે અપિ નઃ કૃણોતુ

પુમાન્ અન્તર્વાન્ત્સ્થવિરઃ પયસ્વાન્ વસોઃ કબન્ધમૃષભો બિભર્તિ ।
તમિન્દ્રાય પથિભિર્દેવયાનૈર્હુતમગ્નિર્વહતુ જાતવેદાઃ

પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનામથો પિતા મહતાં ગર્ગરાણામ્ ।
વત્સો જરાયુ પ્રતિધુક્પીયૂષ આમિક્ષા ઘૃતં તદ્વસ્ય રેતઃ

દેવાનાં ભાગ ઉપનાહ એષોઽપાં રસ ઓષધીનાં ઘૃતસ્ય ।
સોમસ્ય ભક્ષમવૃણીત શક્રો બૃહન્ન્ અદ્રિરભવદ્યચ્છરીરમ્

સોમેન પૂર્ણં કલશં બિભર્ષિ ત્વષ્ટા રૂપાણાં જનિતા પશૂનામ્ ।
શિવાસ્તે સન્તુ પ્રજન્વ ઇહ યા ઇમા ન્યસ્મભ્યં સ્વધિતે યચ્છ યા અમૂઃ

આજ્યં બિભર્તિ ઘૃતમસ્ય રેતઃ સાહસ્રઃ પોષસ્તમુ યજ્ઞમાહુઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય રૂપમૃષભો વસાનઃ સો અસ્માન્ દેવાઃ શિવ ઐતુ દત્તઃ

ઇન્દ્રસ્યૌજો વરુણસ્ય બાહૂ અશ્વિનોરંસૌ મરુતામિયં કકુત્।
બૃહસ્પતિં સંભૃતમેતમાહુર્યે ધીરાસઃ કવયો યે મનીષિણઃ

દૈવીર્વિશઃ પયસ્વાન્ આ તનોષિ ત્વામિન્દ્રં ત્વાં સરસ્વન્તમાહુઃ ।
સહસ્રં સ એકમુખા દદાતિ યો બ્રાહ્મણ ઋષભમાજુહોતિ

બૃહસ્પતિઃ સવિતા તે વયો દધૌ ત્વષ્ટુર્વાયોઃ પર્યાત્મા ત આભૃતઃ ।
અન્તરિક્ષે મનસા ત્વા જુહોમિ બર્હિષ્ટે દ્યાવાપૃથિવી ઉભે સ્તામ્

ય ઇન્દ્ર ઇવ દેવેષુ ગોષ્વેતિ વિવાવદત્।
તસ્ય ઋષભસ્યાઙ્ગાનિ બ્રહ્મા સં સ્તૌતુ ભદ્રયા

પાર્શ્વે આસ્તામનુમત્યા ભગસ્યાસ્તામનૂવૃજૌ ।
અષ્ઠીવન્તાવબ્રવીન્ મિત્રો મમૈતૌ કેવલાવિતિ

ભસદાસીદાદિત્યાનાં શ્રોણી આસ્તાં બૃહસ્પતેઃ ।
પુચ્છં વાતસ્ય દેવસ્ય તેન ધૂનોત્યોષધીઃ

ગુદા આસન્ત્સિનીવાલ્યાઃ સૂર્યાયાસ્ત્વચમબ્રુવન્ ।
ઉત્થાતુરબ્રુવન્ પદ ઋષભં યદકલ્પયન્

ક્રોડ આસીજ્જામિશંસસ્ય સોમસ્ય ક્લશો ધૃતઃ ।
દેવાઃ સંગત્ય યત્સર્વ ઋષભં વ્યકલ્પયન્

તે કુષ્ઠિકાઃ સરમાયૈ કૂર્મેભ્યો અદધુઃ શફાન્ ।
ઊબધ્યમસ્ય કીટેભ્યઃ શ્વવર્તેભ્યો અધારયન્

શૃઙ્ગાભ્યાં રક્ષ ઋષત્યવર્તિં હન્તિ ચક્ષુષા ।
શૃણોતિ ભદ્રં કર્ણાભ્યાં ગવાં યઃ પતિરઘ્ન્યઃ

શતયાજં સ યજતે નૈનં દુન્વન્ત્યગ્નયઃ ।
જિન્વન્તિ વિશ્વે તં દેવા યો બ્રાહ્મણ ઋષભમાજુહોતિ

બ્રાહ્મણેભ્ય ઋષભં દત્ત્વા વરીયઃ કૃણુતે મનઃ ।
પુષ્ટિં સો અઘ્ન્યાનાં સ્વે ગોષ્ઠેઽવ પશ્યતે

ગાવઃ સન્તુ પ્રજાઃ સન્ત્વથો અસ્તુ તનૂબલમ્ ।
તત્સર્વમનુ મન્યન્તાં દેવા ઋષભદાયિને

અયં પિપાન ઇન્દ્ર ઇદ્રયિં દધાતુ ચેતનીમ્ ।
અયં ધેનું સુદુઘાં નિત્યવત્સાં વશં દુહાં વિપશ્ચિતં પરો દિવઃ

પિશઙ્ગરૂપો નભસો વયોધા ઐન્દ્રઃ શુષ્મો વિશ્વરૂપો ન આગન્ ।
આયુરસ્મભ્યં દધત્પ્રજાં ચ રાયશ્ચ પોષૈરભિ નઃ સચતામ્

ઉપેહોપપર્ચનાસ્મિન્ ગોષ્ઠ ઉપ પૃઞ્ચ નઃ ।
ઉપ ઋષભસ્ય યદ્રેત ઉપેન્દ્ર તવ વીર્યમ્

એતં વો યુવાનં પ્રતિ દધ્મો અત્ર તેન ક્રીડન્તીશ્ચરત વશામનુ ।
મા નો હાસિષ્ટ જનુષા સુભાગા રાયશ્ચ પોષૈરભિ નઃ સચધ્વમ્

{{ભાષ્યમ્।સ્વામી ગઙ્ગેશ્વરાનન્દકૃતઅભિનવસાયણભાષ્યમ્
(૧-૨૪) ઋષિઃ-ઋષભઃ । દેવતા-બ્રહ્મા । છન્દઃ-૧-૫,૭,૯,૨૨ ત્રિષ્ટુપ્ ; ૮ ભુરિક્ ; ૬,૧૦,૨૪ જગતી; ૧૧-૧૭,૧૯,૨૦,૨૩ અનુષ્ટુપ્; ૧૮ ઉપરિષ્ટાદ્ બૃહતી ૨૧ આસ્તારપઙક્તિઃ ।
વિનિયોગઃ–અત્ર સામ્પ્રદાયિકા:-વૃષોત્સર્ગે ઽસાહસ્રઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન ઋષભં સંપાત્ય અભિમન્ત્ર્ય વિસૃજેત્, ઽરેતોધાયઽ (કૌ૦ સૂ૦ ૨૪.૨૦) ઇત્યેતૈઃ ષડ્ભિઃ સૌત્રમન્ત્રૈઃ । ઽએતં વો યુવાનમ્ઽ (અથર્વ૦ ૯.૪.૨૪) ઇત્યૃચા ચ વત્સસ્યાભિમન્ત્રણં કૃત્વા પ્રોક્ષણં કુર્યાત્ ॥
પરિશિષ્ટેઽપિ વૃષોત્સર્ગે એવ અસ્ય સૂક્તસ્ય વિનિયોગઃ કૃતઃ । તથા ચોક્તમ્ – “સાહસ્રસ્ત્વેષઃ ઇતિ ઋષભં સંપાતવન્તં કૃત્વા” (અથર્વપરિ૦ ૧૮.૧.૭) ઇતિ ।
વયં પુનર્નિર્વિચિકિત્સમિદં બ્રૂમો યત્ સૂક્તમિદં વૃષભોત્સર્ગે એવ વિનિયુક્તમ્ । તત્ર ગોવંશાભિવૃદ્ધ્યૈ હૃષ્ટપુષ્ટાઙ્ગઃ પયસ્વાન્ વૃષભ ઉત્સૃજ્યતે યજમાનેન। યદ્યપિ ઉત્સર્જનાનન્તરમસ્યોપરિ ન કસ્યાપિ સ્વામિત્વમ્; તથાપિ બાર્હસ્પત્યોઽયમુચ્યતે । તત્રાસ્ત્યયં હેતુ:-બૃહસ્પતિઃ બૃહતાં વેદવાચાં પતિઃ બ્રાહ્મણાનામાદિસ્રોતઃ વનસ્થાનાં ગુરુકુલાનામધ્યક્ષઃ આચાર્યપદભાક્ ભવતિ । તત્ર કુલગુરોર્બ્રહ્મચારિણાઞ્ચ અગ્નિહોત્ર-યજ્ઞયાગાદિનિષ્પાદનાય દોગ્ધ્રીણાં બહ્વીનાં ધેનૂનામાવશ્યકતા સ્વાભાવિકી। બ્રહ્મચારિણાં શરીરાત્મમનસાં પરિપુષ્ટ્યૈ ચાપિ દુગ્ધાદ્યવાપ્તયે તાસામાવશ્યકતા। અત એવ ઉત્સૃષ્ટોઽપિ બાર્હસ્પત્યો વૃષભઃ ગુરુકુલાધ્યક્ષૈર્દુગ્ધપ્રદાયિનીનાં ગવાં સન્તતિવૃદ્ધયે ઉપયુજ્યેત ચેત્ નાત્યન્તમનુચિતમ્ । સૂક્તસ્યાસ્ય મન્ત્રેષ્વપિ વૃષોત્સર્ગઃ ઉચ્યતે । યથા--"સહસ્રં સ એકમુખા દદાતિ યો બ્રાહ્મણ ઋષભમાજુહોતિ (અથર્વ૦ ૯.૪.૯) ઇતિ, ઽબ્રાહ્મણેભ્યઃ ઋષભં દત્ત્વા વરીયઃ કૃણુતે મનઃઽ (અથર્વ૦ ૯.૪.૧૯) ઇતિ ।
સાહસ્રસ્ત્વેષ ઋષભઃ પયસ્વાન્ વિશ્વા રૂપાણિ વક્ષણાસુ બિભ્રત્।
ભદ્રં દાત્રે યજમાનાય શીક્ષન્ બાર્હસ્પત્ય ઉસ્રિયસ્તન્તુમાતાન્

સાહસ્રઃ । ત્વેષઃ । ઋષભઃ । પયસ્વાન્ । વિશ્વા । રૂપાણિ । વક્ષણાસુ । બિભ્રત્ ।
ભદ્રમ્ । દાત્રે । યજમાનાય । શિક્ષન્ । બાર્હસ્પત્યઃ । ઉસ્રિયઃ । તન્તુમ્ । આ । અતાન્

સાહસ્રઃ સહસ્રબલશાલી, વીર્યવાન્ ત્વેષઃ કાન્તિમાન્ ઋષભઃ વૃષભઃ પયસ્વાન્ પ્રચુરપયઃપ્રદાતૃરેતસ્કઃ વક્ષણાસુ વક્ષઃસ્થલેષુ, કુક્ષિષુ વિશ્વારૂપાણિ વિરાડાત્મના સમસ્તરૂપાણિ બિભ્રત્ ધારયન્ દાત્રે વૃષોત્સર્ગં કુર્વતે યજમાનાય ભદ્રં સર્વવિધકલ્યાણં શિક્ષન્ દદત્ બાર્હસ્પત્યઃ બૃહસ્પતિદેવતાક: અયં ઉસ્ત્રિયઃ સર્વપ્રકારકા: ભોગા ઉત્સ્રાવિણોઽસ્મિન્ એતાદૃશઃ વૃષભઃ તન્તુમ્ પ્રજાતન્તું યજ્ઞતન્તું વા । આ અતાન્ સમન્તાત્ અતાનીત્, વિસ્તારિતવાન્ । લુઙિ છાન્દસં રૂપમ્

અપાં યો અગ્ને પ્રતિમા બભૂવ પ્રભૂઃ સર્વસ્મૈ પૃથિવીવ દેવી ।
પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનાં સાહસ્રે પોષે અપિ નઃ કૃણોતુ

અપામ્ । યઃ । અગ્રે । પ્રતિઽમા। બભૂવ । પ્રઽભૂઃ । સર્વસ્મૈ । પૃથિવીઽઇવ । ઢેવી।
પિતા । વત્સાનામ્ । પતિઃ । અઘ્ન્યાનામ્ । સાહસ્રે । પોષે । અપિ । નઃ। કૃણોતુ

યઃ વૃષભઃ વિરાડાત્મના અગ્રે સૃષ્ટયાદૌ અપાં રેતસાં પ્રતિમા પ્રતિરૂપઃ બભૂવ । ઽઆપો રેતઃ પ્રજનનમ્ઽ (તૈ૦ ૪.૩.૧૦.૩), ઽવીર્યં વા આપઃઽ (શત૦ બ્રા૦ ૫.૩.૪.૧, તાં૦ બ્રા૦ ૮.૭.૯), ઽઆપો રેત:ઽ (શત૦ બ્રા૦ ૩.૮.૪.૧૧;૫.૧)। યદ્વા-અયમ્ અપામ્ અન્નાનામ્ અન્નાદિકસ્ય કારણભૂતાનાં જલાનાં વા પ્રતિમા આકૃતિરૂપઃ ઽઅન્નં વા આપઃઽ (શત૦ બ્રા૦ ૨.૧.૧.૩), (તૈ૦ બ્રા૦ ૩.૬.૨.૧) સૂક્ષ્મતમં ભાગવતમ્ આપસ્તત્ત્વં રેતોરૂપેણ વૃષભદેહાત્મના પરિણતમ્। પુન: યઃ દેવી દિવ્યરૂપા પૃથિવી ઇવ સર્વસ્મૈ ષષ્ઠ્યર્થે ચતુર્થી, સર્વસ્ય પ્રભૂઃ સમર્થઃ પાલકઃ । ગોષુ રેતસો વર્ષણેન કર્ષણક્ષમાનાં વત્સાનાં દુગ્ધસમ્પદશ્ચ જનનાત્ । સ વૃષભઃ વત્સાનાં ગોવત્સાનાં પિતા જનકઃ, અઘ્ન્યાનાં ધેનૂનાં ચ પતિઃ નિગદ્યતે । એતાદૃશઃ વૃષભઃ નઃ અસ્માન્ અપિ સાહસ્રે પોષે સહસ્રસંખ્યાકે પોષણે, નૈકવિધપુષ્ટ્યૈ સમર્થાન્ કૃણોતુ કરોતુ

પુમાન્ અન્તર્વાન્ત્સ્થવિરઃ પયસ્વાન્ વસોઃ કબન્ધમૃષભો બિભર્તિ ।
તમિન્દ્રાય પથિભિર્દેવયાનૈર્હુતમગ્નિર્વહતુ જાતવેદાઃ

પુમાન્ । અન્તઃઽવાન્ । સ્થવિરઃ । પયસ્વાન્ । વસોઃ। કબન્ધમ્ । ઋષભઃ । બિભર્તિ ।
તમ્ । ઇન્દ્રાય । પથિઽભિઃ । દેવઽયાનૈઃ । હુતમ્ । અગ્નિઃ । વહતુ । જાતઽવેદાઃ

પુમાન્ પુંસ્ત્વલક્ષણવીર્યોપેતઃ પુનઃ અન્તર્વાન્ સર્વે લોકાઃ અન્તર્મધ્યે યસ્ય તાદૃશઃ સર્વલોકાન્ પ્રાણિનો વા સ્વાન્તર્દધાતિ, સ્થવિરઃ સ્થિરઃ, અચલ: । ઽષ્ઠા ગતિનિવૃત્તૌઽ ઽકિરચ્ અજિરઃઽ (ઉણા૦ ૧.૫૩), ધાતોર્વુક્ હ્રસ્વત્વં ચ । અપિ ચ, પયસ્વાન્ ગવાં સર્જનદ્વારા દુગ્ધાદિજનકઃ, એવમ્ભૂતોઽયમ્ ઋષભઃ વસોઃ નિવાસહેતોઃ સંસારસ્ય કબન્ધમ્ કેન વાયુના બધ્યતે ઇતિ કબન્ધમ્ ઉદરમ્ બિભર્તિ ધારયતિ । અતઃ ઇન્દ્રાય ઇન્દ્રાર્થમ્ ઐશ્વર્યપ્રાપ્ત્યૈ વા ઽઇદિ પરમૈશ્વર્યેઽ (૬૩ ભ્વા૦ પર૦), હુતમ્ દત્તમ્, ઉત્સર્ગીકૃતમ્ ઽહુ દાનાદાનયોઃઽ (૧૦૮૩ જુહો૦ પ૦) તમ્ વૃષભં જાતવેદાઃ જાતાનિ કૃતાનિ વેત્તીતિ જાતવેદાઃ અગ્નિઃ મૃત્યોરનન્તરં દેવયાનૈઃ પથિભિઃ દેવયાનમાર્ગૈઃ વહતુ સ્વર્ગં પ્રાપયત્વિતિ

પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનામથો પિતા મહતાં ગર્ગરાણામ્ ।
વત્સો જરાયુ પ્રતિધુક્પીયૂષ આમિક્ષા ઘૃતં તદ્વસ્ય રેતઃ

પિતા । વત્સાનામ્ । પતિઃ। અઘ્ન્યાનામ્ । અથો ઇતિ । પિતા । મહતામ્ । ગર્ગરાણામ્ ।
વત્સઃ । જરાયુ । પ્રતિઽધુક્ । પીયૂષઃ । આમિક્ષા । ઘૃતમ્ । તત્ । ઊઁ ઇતિ । અસ્ય । રેતઃ

અયમ્ ઋષભઃ વત્સાનાં ગોશિશૂનાં પિતા જનકઃ અઘ્ન્યાનામ્ અહન્તવ્યાનાં ધેનૂનાં પતિઃ અથો અપિ ચ મહતાં વિશાલાનાં ગર્ગરાણામ્ મન્થનીપાત્રાણાં (અમરકોષ ૨.૯.૩૪) પિતા પયઃપ્રદાને હેતુભૂતત્વાત્ પિતૃવત્ પાલક: અસ્તિ । પયોઽન્તરા દગ્ધ્નોઽસંભવાત્ દધ્ના વિના ચ નવનીતાદેઃ શશવિષાણાયિતત્વાચ્ચ ગોષુ પયસામાધાયકસ્યાસ્ય મથનીપાત્રપાલકત્વં સુસ્થમેવેતિ ભાવઃ । વત્સઃ ગોશિશુઃ જરાયુઃ ઉલ્બં પ્રતિધુક્ નવપ્રસૂતાયાઃ દુગ્ધં પીયૂષઃ અમૃતોપમં દુગ્ધમ્ પુંવદ્ભાવશ્છાન્દસઃ । આમિક્ષા પક્વે ક્ષીરે દધિયોગતઃ સમુત્પન્નો દ્રવપદાર્થઃ, ઽઆમિક્ષા સા શૃતોષ્ણે યા સીરે સ્યાદ્ દધિયોગતઃઽ ઇત્યમરઃ (૧.૭.૨૩) । ઘૃતમ્ આજ્યં તત્ ઉ તદેતત્ સર્વમેવ અસ્ય ઋષભસ્ય રેતઃ વીર્યમ્, અસ્ય વીર્યેણ જાતત્વાદિતિ ભાવઃ

દેવાનાં ભાગ ઉપનાહ એષોઽપાં રસ ઓષધીનાં ઘૃતસ્ય ।
સોમસ્ય ભક્ષમવૃણીત શક્રો બૃહન્ન્ અદ્રિરભવદ્યચ્છરીરમ્

દેવાનામ્ । ભાગઃ । ઉપઽનાહઃ । એષઃ । અપામ્ । રસઃ । ઓષધીનામ્ । ઘૃતસ્ય ।
સોમસ્ય । ભક્ષમ્ । અવૃણીત । શક્રઃ । બૃહન્ । અદ્રિઃ । અભવત્ । યત્ । શરીરમ્

દેવાનામ્ ઇન્દ્રાદીનાં ભાગઃ ભજનીયઃ, સેવનીયઃ, દેવા અપ્યેનં ભજન્તે સેવન્તે તસ્માદ્ધેતોઃ । અપિ ચ ઉપનાહઃ દેવાનાં બન્ધનહેતુઃ આશ્રયભૂતઃ સર્વે દેવા અત્ર વૃષભે વસન્તીતિ સ્મરણાત્ । એષઃ વૃષભઃ અપાં જલાનાં રેતસાં વા, ઓષધીનામ્ ઘૃતસ્ય ચ રસઃ સારઃ સારભૂતઃ અસ્તિ। વૃષોત્સર્ગાવસરે શક્રઃ ઇન્દ્રઃ સોમસ્ય સોમાત્મકસ્ય અસ્ય પયસઃ ભક્ષમ્ ભક્ષણં પાનમ્, અવૃણીત સ્વીકૃતવાન્ । તસ્માદ્ધેતોઃ યત્ યસ્માત્ શક્રસ્ય શરીરમ્ દેહઃ બૃહન્ મહાન્ પર્વતતુલ્યઃ અભવત્

સોમેન પૂર્ણં કલશં બિભર્ષિ ત્વષ્ટા રૂપાણાં જનિતા પશૂનામ્ ।
શિવાસ્તે સન્તુ પ્રજન્વ ઇહ યા ઇમા ન્યસ્મભ્યં સ્વધિતે યચ્છ યા અમૂઃ

સોમેન । પૂર્ણમ્ । કલશમ્ । બિભર્ષિ । ત્વષ્ટા । રૂપાણામ્ । જનિતા। પશૂનામ્ ।
શિવાઃ। તે। સન્તુ । પ્રઽજન્વઃ ઇહ । યાઃ। ઇમાઃ । નિ । અસ્મભ્યમ્ । સ્વ૒ઽધિતે। યચ્છ । યાઃ। અમૂઃ

હે ઋષભ ! ત્વં સોમેન વીર્યેણ પૂર્ણં ભરિતં કલશમ્ અણ્ડકોશં બિભર્ષિ ધારયસિ । ઽરેતઃ સોમઃઽ (કૌ૦ સૂ૦ ૧૩.૭), ઽસોમં યજતિ રેત એવ તદ્ દધાતિઽ (તૈ૦ સં૦ ૨.૬.૧૦) । હે ઋષભ ! ત્વમેવ રૂપાણામ્ આકૃતીનાં ત્વષ્ટા વિશ્વકર્મા ચ પશૂનાં ગવાદીનાં જનિતા ઉત્પાદકઃ અસિ । તે તવ પ્રજન્વઃ પ્રજનનશક્તયઃ, ગાવઃ પ્રપૂર્વકાત્ ‘જની પ્રાદુર્ભાવેઽ
(૧૧૪૯ દિવા૦ આ૦) ધાતોઃ ઽકૃષિચમિતનિ૦ (ઉણા૦ ૧.૮૦) ઇત્યનેન ઊઃ। શિવાઃ કલ્યાણકારિણ્યઃ સન્તુ । ઇહ પૃથિવ્યામ યા ઇમાઃ પ્રત્યક્ષદૃશ્યાઃ ચ યાઃ અમૂ: દિવિ સ્થિતાઃ દૂરવર્તિન્યઃ શક્તયઃ સન્તિ, તાઃ સર્વાઃ હે સ્વધિતે ! સ્વયં ધારણકર્તઃ, સ્વેષુ આત્મીયેષુ ધિતિઃ ધારણં પોષણં યસ્ય તત્સમ્બુદ્ધૌ, અસ્મભ્યં નિયચ્છ પ્રદેહિ

આજ્યં બિભર્તિ ઘૃતમસ્ય રેતઃ સાહસ્રઃ પોષસ્તમુ યજ્ઞમાહુઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય રૂપમૃષભો વસાનઃ સો અસ્માન્ દેવાઃ શિવ ઐતુ દત્તઃ

આજ્યમ્ । બિભર્તિ । ઘૃતમ્ । અસ્ય । રેતઃ । સાહસ્રઃ। પોષઃ । તમ્। ઊં ઇતિ । યજ્ઞમ્ । આહુઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય । રૂપમ્ । ઋષભઃ। વસાનઃ। સઃ। અસ્માન્ । દેવાઃ। શિવઃ। આ । એતુ । ઢત્તઃ

સ ઋષભઃ આજ્યમ્ રેત: બિભર્તિ ધારયતિ । અસ્ય ઋષભસ્ય રેતઃ એવ ઘૃતં ઘૃતરૂપેણ, પરિણમતે । તથા ચ શ્રુતિઃ ઽએતદ્રેતઃ યદાજ્યમ્ઽ (તૈ૦ સં૦ ૧.૧.૯.૪, શત૦ બ્રા૦ ૧.૩.૧.૧૮) । યદ્વા-ઘૃતોત્પત્તૌ કારણં ભવતિ । કારણે કાર્યત્વોપચારઃ । અયં સાહસ્રઃ પોષઃ સહસ્રગુણિતપોષણક્ષમઃ, બહુપુષ્ટિકારક: અસ્તિ । તમ્ એતાદૃશં ઋષભમ્ ઉ નૂનં યજ્ઞમ્ આહુઃ। યજ્ઞસાધન-સ્વપ્રસૂત-ગવાદિઘૃતસાધનભૂતત્વાત્ તસ્મિન્ ઔપચારિક: યજ્ઞત્વારોપઃ । હે દેવાઃ ! ઇન્દ્રસ્ય સર્વશક્તિમતઃ સર્વૈશ્વર્યવતઃ ઇન્દ્રસ્ય રૂપં વસાનઃ ધારયન્ દત્તઃ ઉત્સર્ગીકૃતઃ સઃ ઋષભઃ અસ્માન્ શિવઃ મઙ્ગલકારી ભૂત્વા આ એતુ પ્રાપ્નોતુ

ઇન્દ્રસ્યૌજો વરુણસ્ય બાહૂ અશ્વિનોરંસૌ મરુતામિયં કકુત્।
બૃહસ્પતિં સંભૃતમેતમાહુર્યે ધીરાસઃ કવયો યે મનીષિણઃ

ઇન્દ્રસ્ય । ઓજઃ । વરુણસ્ય । બાહૂ ઇતિ । અશ્વિનોઃ । અંસૌ। મરુતામ્ । ઇયમ્ । કકુત્।
બૃહસ્પતિમ્ । સમ્ઽભૃતમ્ । એતમ્ । આહુઃ। યે । ધીરાસ: । કવયઃ । યે। મનીષિણઃ

અસ્મિન્ ઋષભે ઇન્દ્રસ્ય દેવેન્દ્રસ્ય ઓજઃ અષ્ટમો ધાતુઃ અસ્તિ । વરુણસ્ય બાહૂ ભુજૌ, ચ અશ્વિનોઃ અંસૌ સ્કન્ધૌ સ્ત: । ઇયં કકુત્ સ્કન્ધે વિશાલો માંસપિણ્ડ: મરુતાં દેવાનામસ્તિ । યે ધીરાસઃ ધૈર્યયુક્તાઃ કવયઃ ક્રાન્તદર્શિનઃ યે મનીષિણઃ બુદ્ધિમન્ત: અસ્મિન્ જગતિ વિદ્યન્તે, તે એતમ્ ઋષભં સમ્ભૃતમ્ એકત્રીભૂતં બૃહસ્પતિં બૃહસ્પતિદેહાત્મના જાતમ્ આહુઃ કથયન્તિ

દૈવીર્વિશઃ પયસ્વાન્ આ તનોષિ ત્વામિન્દ્રં ત્વાં સરસ્વન્તમાહુઃ ।
સહસ્રં સ એકમુખા દદાતિ યો બ્રાહ્મણ ઋષભમાજુહોતિ

દૈવીઃ । વિશઃ । પયસ્વાન્ । આ । તનોષિ । ત્વામ્ । ઇન્દ્રમ્ । ત્વામ્ । સરસ્વન્તમ્ । આહુઃ ।
સહસ્રમ્ । સઃ । એકઽમુખાઃ। દદાતિ । યઃ । બ્રાહ્મણે । ઋષભમ્ । આઽજુહોતિ

હે ઋષભ ! પયસ્વાન્ દુગ્ધવાન, દુગ્ધોત્પત્તૌ હેતુભૂતઃ ત્વં દૈવીઃ દિવ્યગુણયુક્તા: વિશઃ માનવીયપ્રજાઃ આતનોષિ વિસ્તારયસિ । વિચક્ષણાઃ ત્વામ્ ઇન્દ્રં દેવાધિપતિમ્ ચ, ત્વામ્ સરસ્વન્તં મધુઘૃતરસાનાં સાગરમ્ આહુઃ કથયન્તિ । ઽયે તે સરસ્વ ઊર્મયો મધુમન્તો ઘૃતશ્ચુતઃઽ ઇતિ તૈત્તિરીયે (તૈ૦ સં૦ ૨.૧.૧૧.૩) । યઃ યજમાન: બ્રાહ્મણે બ્રાહ્મણાય ઋષભમ્ આજુહોતિ ઉત્સૃજતિ, દદાતિ સઃ સહસ્રં બહ્વ્યઃ એકમુખાઃ એકં બ્રાહ્મણં પ્રતિ મુખાનિ યાસાં તાઃ, ગાઃ દદાતિ પ્રયચ્છતિ

બૃહસ્પતિઃ સવિતા તે વયો દધૌ ત્વષ્ટુર્વાયોઃ પર્યાત્મા ત આભૃતઃ ।
અન્તરિક્ષે મનસા ત્વા જુહોમિ બર્હિષ્ટે દ્યાવાપૃથિવી ઉભે સ્તામ્

બૃહસ્પતિઃ । સવિતા। તે । વયઃ । દધૌ । ત્વષ્ટુઃ । વાયોઃ । પરિ । આત્મા। તે। આઽભૃતઃ ।
અન્તરિક્ષે । મનસા ।ત્વા । જુહોમિ । બર્હિઃ । તે । દ્યાવાપૃથિવી ઇતિ । ઉભે ઇતિ । સ્તામ્

બૃહસ્પતિઃ સવિતા દેવશ્ચ તે તુભ્યં વયઃ આયુષ્યમન્નં વા દધૌ દત્તવાન્ । તે તવ આત્મા દેહઃ પ્રાણો વા ત્વષ્ટુઃ બ્રહ્મણઃ વાયોઃ ચ ઉભાભ્યાં દેવાભ્યાં પરિ પરિતઃ આભૃતઃ સમ્ભૃતઃ । અહં યજમાન: ત્વા ત્વામ્ અન્તરિક્ષે અનાવૃતે વિસ્તૃતે પ્રદેશે, વિચરણાયેતિ શેષઃ । જુહોમિ ઉત્સૃજામિ । ઉભે દ્યાવાપૃથિવી તે તવ બર્હિઃ આસનં સ્તામ્ ભવેતામ્

ય ઇન્દ્ર ઇવ દેવેષુ ગોષ્વેતિ વિવાવદત્।
તસ્ય ઋષભસ્યાઙ્ગાનિ બ્રહ્મા સં સ્તૌતુ ભદ્રયા

યઃ । ઇન્દ્રઃઽઇવ । દેવેષુ । ગોષુ । એતિ । વિઽવાવદત્ ।
તસ્ય । ઋષભસ્ય । અઙ્ગાનિ । બ્રહ્મા । સમ્। સ્તૌતુ। ભદ્રયા

ઇવ યથા ઇન્દ્રઃ દેવરાજઃ દેવેષુ દેવાનાં મધ્યે વિરાજતે, એવમેવ ઋષભોઽયં વિવાવદત્ ભૃશં વિનર્દન્ ગોષુ ગોસઙ્ઘેષુ એતિ યાતિ । તસ્ય ઋષભસ્ય અઙ્ગાનિ સર્વ દેવમયાનિ શરીરાઙ્ગાનિ અસ્મિન્ ઔત્સર્ગિકયજ્ઞે બ્રહ્મા ચતુર્વેદવિત્ ભદ્રયા સુશોભનયા વાચા સંસ્તૌતુ સમ્યક્તયા પ્રશંસતુ

પાર્શ્વે આસ્તામનુમત્યા ભગસ્યાસ્તામનૂવૃજૌ ।
અષ્ઠીવન્તાવબ્રવીન્ મિત્રો મમૈતૌ કેવલાવિતિ

પાર્શ્વે ઇતિ । આસ્તામ્ । અનુઽમત્યાઃ। ભગસ્ય । આસ્તામ્ । અનુઽવૃજૌ ।
અષ્ઠીવન્તૌ । અબ્રવીત્ । મિત્રઃ । મમ । એતૌ । કેવલૌ । ઇતિ

ઋષભસ્ય દ્વે પાર્શ્વે અનુમત્યાઃ પૂર્ણિમાયા અધિષ્ઠાતૃદેવ્યા: આસ્તામ્ અભવતામ્ । ભગસ્ય ભગદેવતાયાઃ અનૂવૃજૌ કુક્ષેઃ વામ-દક્ષિણભાગૌ આસ્તામ્ । અનુ ઉપસર્ગપૂર્વાત્ ઽવૃજી વર્જને આચ્છાદને ચઽ (૧૮૧૩ ચુરા૦) ઇત્યસ્માત્ ક્વિપ્ । અષ્ઠીવન્તૌ એતૌ દ્વૌ જાનુભાગૌ કેવલૌ મમ નૂનં મમૈવેતિ મિત્રઃ સવિતા દેવઃ અબ્રવીત્ ઉચ્ચૈર્જુઘોષ

ભસદાસીદાદિત્યાનાં શ્રોણી આસ્તાં બૃહસ્પતેઃ ।
પુચ્છં વાતસ્ય દેવસ્ય તેન ધૂનોત્યોષધીઃ

ભસદાસીદાદિત્યાનાં શ્રોણી આસ્તાં બૃહસ્પતેઃ ।
પુચ્છં વાતસ્ય દેવસ્ય તેન ધૂનોત્યોષધીઃ

ભસત્ । આસીત્ । આદિત્યાનામ્ । શ્રોણી ઇતિ । આસ્તામ્ । બૃહસ્પતેઃ।
પુચ્છમ્ । વાતસ્ય । દેવસ્ય । તેન । ધૂનોતિ । ઓષધીઃ

અસ્ય ઋષભસ્ય ભસત્ નાભિતલભાગઃ, ગુહ્યભાગઃ આદિત્યાનામ્ દ્વાદશાદિત્યાનામ્ આસીત્ । શ્રોણી કટિભાગૌ બૃહસ્પતેઃ બૃહતાં વેદવાચાં પતે: દેવગુરોઃ આસ્તામ્ અભવતામ્ । વાતસ્ય દેવસ્ય વાયુદેવસ્ય પુચ્છં લાઙ્ગૂલમ્ આસીત, તેન અયમહર્નિશમ્ ઓષધીઃ સસ્યાદિધાન્યાનિ વનસ્પત્યાદીનિ ચ ધૂનોતિ કમ્પયતિ । વિરાડાત્મનઃ વૃષભસ્ય વિવિધાઙ્ગેષુ સર્વદેવાનાં વાસ ઇતિ ભાવઃ

ગુદા આસન્ત્સિનીવાલ્યાઃ સૂર્યાયાસ્ત્વચમબ્રુવન્ ।
ઉત્થાતુરબ્રુવન્ પદ ઋષભં યદકલ્પયન્

ગુદાઃ । આસન્ । સિનીવાલ્યાઃ । સૂર્યાયાઃ। ત્વચમ્ । અબ્રુવન્ ।
ઉત્થાતુઃ । અબ્રુવન્ । પદઃ। ઋષભમ્ । યત્ । અકલ્પયન્

યત્ યદા દેવાઃ ઋષભમ્ અકલ્પયન્ કલ્પિતવન્તઃ, તદા તે અસ્ય ગુદાઃ ગુદાસ્થાનીયા નાડ્યઃ સિનીવાલ્યાઃ ચતુર્દશીયુક્તાયાઃ દૃષ્ટેન્દુમત્યા: અમાયા: તદધિષ્ઠાત્ર્ય: દેવ્યાઃ આસન્ ઇતિ અબ્રુવન્ । સિન્યા શુક્લયા ચન્દ્રકલયા વલ્યતે મિશ્રયતે સા સિનીવાલી। સિની + ઽવલ મિશ્રણેઽ ઘઞ્ ઙીષ્ । ઽસિનીવાલી કુહુરિતિ દેવપત્ન્યાવિતિ નૈરુક્તાઃ। અમાવાસ્યે ઇતિ યાજ્ઞિકા: । યા પૂર્વામાવસ્યા સા સિનીવાલી યોત્તરા સા કુહૂરિતિ વિજ્ઞાયતેઽ (નિરુ૦ ૧૧.૩૧) ઽસા દૃષ્ટેન્દુઃ સિનીવાલી સા નષ્ટેન્દુકલા કુહૂઃઽ ઇત્યમરઃ (૪.૯.) । એવમેવ તે દેવાઃ ઋષભસ્ય ત્વચં સૂર્યાયાઃ સૂર્યદુહિતુઃ અબ્રુવન્ અવદન્ । તથૈવ તસ્ય પદઃ પાદાન્ ઉત્થાતુઃ ઉત્થાનશીલસ્ય ભગવતઃ કાલસ્ય પ્રાહુઃ । મન્ત્રોક્તાનિ અસ્ય સર્વાણ્યઙ્ગાનિ દેવમયાનીતિ તાત્પર્યમ્

ક્રોડ આસીજ્જામિશંસસ્ય સોમસ્ય ક્લશો ધૃતઃ ।
દેવાઃ સંગત્ય યત્સર્વ ઋષભં વ્યકલ્પયન્

ક્રોડઃ। આસીત્ । જામિઽશંસસ્ય । સોમસ્ય । કલશઃ। ધૃતઃ।
દેવાઃ। સમ્ઽગત્ય । યત્ । સર્વે । ઋષભમ્ । વિઽઅકલ્પયન્

યત્ યદા દેવાઃ સર્વે સંગત્ય સમિતૌ મિલિત્વા ઋષભમ્ સર્વદેવાત્મકં વ્યકલ્પયન્ કલ્પિતવન્તઃ તદા અસ્ય ક્રોડઃ અઙ્કઃ જામિશંસસ્ય આસીત્ અભવત્ । જામિષુ જ્ઞાતૃષુ વિદ્વત્સુ શંસા પ્રશંસા યસ્ય સ જામિશંસઃ, તસ્ય ઽજ્ઞા જ્ઞાનેઽ મિ, આદેર્જત્વમ્ । ઽશસુ સ્તુતૌઽ (૭૨૮ ભ્વા૦ પર૦) અ-પ્રત્યયઃ, ટાપ્ । એવમસ્ય કલશઃ અણ્ડકોશઃ સોમસ્ય ધૃતઃ નિર્ધારિતઃ તૈરિતિ શેષઃ

તે કુષ્ઠિકાઃ સરમાયૈ કૂર્મેભ્યો અદધુઃ શફાન્ ।
ઊબધ્યમસ્ય કીટેભ્યઃ શ્વવર્તેભ્યો અધારયન્

તે । કુષ્ઠિકાઃ । સરમાયૈ । કૂર્મેભ્યઃ । અદધુઃ । શફાન્ ।
ઊબધ્યમ્ । અસ્ય । કીટેભ્યઃ । શ્વઽવર્તેભ્યઃ । અધારયન્

હે ઋષભ ! તે તવ કુષ્ઠિકાઃ (દેw ચ્લwસ્) શફસ્યાગ્રભાગ: પશ્ચાદ્ભાગો વા સરમાયૈ સરમાનામિકાયૈ દેવશુન્યૈ તથા તે શફાન્ ખુરાન્ કૂર્મેભ્યઃ કચ્છપેભ્ય: અદધુઃ ઋષયો નિહિતવન્તઃ, ઉત્સૃષ્ટસ્ય તે મરણોત્તરમિતિ શેષઃ । અસ્ય ઋષભસ્ય ઊબધ્યમ્ અજીર્ણમન્નમ્ દુર્બન્ધં દુર્બન્ધનીયમ્, દુઃખેન પચનીયમ્, ઽદુર્ઽ-ઉપસર્ગપૂર્વાત્ ઽબધ બન્ધનેઽ (૯૭૩ ભ્વા૦ પ૦) ઇત્યસ્માત્ પૃષોદરાદિત્વાત્ યત્, દકારસ્ય લોપઃ, ઊત્વમ્, તત્ શ્વવર્તેભ્યઃ કુક્કુરેષુ સંલગ્નેભ્યઃ કીટેભ્યઃ કૃમિભ્યઃ અધારયન્ નિર્ધારિતવન્તઃ

શૃઙ્ગાભ્યાં રક્ષ ઋષત્યવર્તિં હન્તિ ચક્ષુષા ।
શૃણોતિ ભદ્રં કર્ણાભ્યાં ગવાં યઃ પતિરઘ્ન્યઃ

શૃઙ્ગાભ્યામ્ । રક્ષઃ। ઋષતિ । અવર્તિમ્ । હન્તિ । ચક્ષુષા ।
શૃણોતિ । ભદ્રમ્ । કર્ણાભ્યામ્ । ગવામ્ । યઃ। પતિઃ । અઘ્ન્યઃ

યઃ અઘ્ન્યઃ અવધ્યઃ ગવાં પતિઃ અસ્તિ, સ વૃષભઃ શૃઙ્ગાભ્યાં સ્વીયશૃઙ્ગાભ્યાં રક્ષઃ રાક્ષસાદીન્ હિંસકાન્ ઋષતિ દૂરીકરોતિ, ચક્ષુષા નેત્રજ્યોતિષા અવર્તિ વૃત્ત્યભાવં જીવિકાભાવં વા હન્તિ વિનાશયતિ ચ। કર્ણાભ્યાં શ્રોત્રાભ્યાં ભદ્રં સર્વેષાં કલ્યાણકારિણીં વાચં શૃણોતિ આકર્ણયતિ

શતયાજં સ યજતે નૈનં દુન્વન્ત્યગ્નયઃ ।
જિન્વન્તિ વિશ્વે તં દેવા યો બ્રાહ્મણ ઋષભમાજુહોતિ

શતયાજમ્ । સઃ। યજતે । ન । એનમ્ । દુન્વન્તિ । અગ્નયઃ ।
જિન્વન્તિ । વિશ્વે। તમ્ । દે૒વાઃ । યઃ। બ્રાહ્મણે । ઋષભમ્ । આઽજુહોતિ

યઃ યજમાનઃ બ્રાહ્મણે બ્રાહ્મણાય ઋષભં વૃષભં આજુહોતિ દદાતિ સ શતયાજં યજતે શતસંખ્યકાન્ યજ્ઞાન્ કરોતિ । વૃષોત્સર્ગેણ બ્રાહ્મણાય ઋષભં દદતા યજમાનેન શતં યજ્ઞાનાં પુણ્યમાસાદિતમિતિ તાત્પર્યમ્ । એનમ્ વૃષોત્સર્ગકારિણં યજમાનમ્ અગ્નયઃ અગ્નિહોત્રસમ્બદ્ધાઃ ત્રયઃ પઞ્ચ વા અગ્નિદેવાઃ ન દુન્વન્તિ ન ઉપતાપયન્તિ, કિમુ વક્તવ્યં લૌકિકોઽગ્નિસ્તં પ્રપીડયેદિતિ । તમ્ યજમાનં વિશ્વે દેવાઃ સર્વે દેવાઃ વિશ્વેદેવનામાનો વા દેવાઃ જિન્વન્તિ પ્રીણયન્તિ, ઽજિન્વતિ ગતિકર્મા પ્રીતિકર્મા ચઽ ( નિરુ૦ ૬.૨૨)

બ્રાહ્મણેભ્ય ઋષભં દત્ત્વા વરીયઃ કૃણુતે મનઃ ।
પુષ્ટિં સો અઘ્ન્યાનાં સ્વે ગોષ્ઠેઽવ પશ્યતે

બ્રાહ્મણેભ્યઃ । ઋષભમ્ । દત્ત્વા । વરીયઃ । કૃણુતે । મનઃ।
પુષ્ટિમ્ । સઃ । અઘ્ન્યાનામ્ । સ્વે । ગોઽસ્થે। અવ । પશ્યતે

બ્રાહ્મણેભ્યઃ ઋષભં દત્ત્વા યજમાનઃ મનઃ સ્વીયં મનઃ, અન્તઃકરણં વા વરીયઃ અતિતરાં શ્રેષ્ઠં કૃણુતે કરોતિ । તેન ચ સ સ્વે ગોષ્ઠે ગોશાલાયામ્ અઘ્ન્યાનામ્ અવધ્યાનાં ધેનૂનાં પુષ્ટિં પોષણં સમૃદ્ધિં ચ અવપશ્યતે અવલોકતે । તદીયં ગોષ્ઠં કામદુગ્ભિઃ ગોભિઃ સદૈવ સુસમૃદ્ધં જાયત ઇતિ ભાવઃ

ગાવઃ સન્તુ પ્રજાઃ સન્ત્વથો અસ્તુ તનૂબલમ્ ।
તત્સર્વમનુ મન્યન્તાં દેવા ઋષભદાયિને

ગાવઃ । સન્તુ । પ્રઽજાઃ । સન્તુ । અથો ઇતિ । અસ્તુ। તનૂઽબલમ્ ।
તત્ । સર્વમ્ । અનુ । મન્યન્તામ્ । દેવાઃ । ઋષભઽદાયિને

વૃષોત્સર્ગં કુર્વતો યજમાનસ્ય સમીપે ગાવઃ બહ્વ્યો ધેનવઃ સન્તુ । પ્રજાઃ સન્તત્યઃ સન્તુ, સન્તતિવિસ્તારો જાયતામ્ । અથ અપિ ચ તનૂબલં શારીરિકબલં અસ્તુ વર્ધતામિત્યર્થઃ। ઋષભદાયિને વષોત્સર્ગકર્ત્રે યજમાનાય તત્ સર્વં પૂર્વોક્તં શુભજાતં સર્વે દેવાઃ અનુ મન્યન્તામ્ અનુમોદન્તામ્

અયં પિપાન ઇન્દ્ર ઇદ્રયિં દધાતુ ચેતનીમ્ ।
અયં ધેનું સુદુઘાં નિત્યવત્સાં વશં દુહાં વિપશ્ચિતં પરો દિવઃ

અયમ્ । પિપાનઃ । ઇન્દ્રઃ। ઇત્ । રયિમ્ । દધાતુ । ચેતનીમ્ ।
અયમ્ । ધેનુમ્ । સુઽદુઘામ્ । નિત્યઽવત્સામ્ । વશમ્ । દુહામ્ । વિપઃઽચિતમ્ । પરઃ । દિવઃ

પિપાનઃ પ્રવૃદ્ધઃ, પરિપુષ્ટઃ ઽઓ પ્યાયી વૃદ્ધૌ કાનચ્, છાન્દસઃ યલોપઃ। ઇન્દ્રઃ ઇત્ પરમૈશ્વર્યવાન્ ઇન્દ્ર એવ અયમ્ વૃષોત્સર્ગે દીયમાનો વૃષભઃ દાત્રે યજમાનાય ચેતનીં ચેતનાસમ્પન્નાં રયિં ગોરૂપાં લક્ષ્મીં દધાતુ ધારયતુ, વર્ધયત્વિત્યર્થઃ । પુનશ્ચ સુદુઘાં સુષ્ઠુ દોગ્ઘ્રીમ્, નિત્યવત્સાં પ્રતિવર્ષં વત્સપ્રદાત્રીં વશં દુહાં દોહનસમયે વશવર્તિનીં ચ ધેનુમ્ દધાતુ ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ । અન્યચ્ચ, યજમાનાય પરઃ દિવ ઽદિવુ પરિકૂજનેઽ (૧૭૦૭ ચુરા૦) હિંસનાત્ પરિકૂજનાત્ વા પરસ્તાત્ ઽદિવુ મર્દનેઽ (૧૭૨૫ ચુરા૦) હિંસા-પરિકૂજનાદિવિરહિતમ્ વિપશ્ચિતમ્ અધ્યાત્મવિદ્યાવિચક્ષણમ્, કરોતુ ઇતિ શેષઃ

પિશઙ્ગરૂપો નભસો વયોધા ઐન્દ્રઃ શુષ્મો વિશ્વરૂપો ન આગન્ ।
આયુરસ્મભ્યં દધત્પ્રજાં ચ રાયશ્ચ પોષૈરભિ નઃ સચતામ્

પિશઙ્ગઽરૂપઃ । નભસઃ। વયઃઽધાઃ । ઐન્દ્રઃ । શુષ્મઃ । વિશ્વઽરૂપઃ । નઃ । આ । અગન્ ।
આયુઃ। અસ્મભ્યમ્ । દધત્ । પ્રજામ્ । ચ । રાયઃ। ચ । પોષૈઃ । અભિ । નઃ । સચતામ્

પિશઙ્ગરૂપઃ સુવર્ણાભઃ વયોધાઃ જીવનપ્રદઃ, આયુષ્યપ્રદો વા। વિશ્વરૂપઃ નૈકરૂપઃ ઐન્દ્રઃ ઇન્દ્રસમ્બન્ધિ શુષ્મઃ બલં તેજો વા તદ્રૂપઃ અયમ્ ઋષભઃ નભસઃ દ્યુલોકાત્ નઃ અસ્માકં પુરતઃ આગન્ સમુપસ્થિતઃ આસ્તે । સોઽયમ્ અસ્મભ્યમ્ આયુઃ ચિરજીવનં પ્રજાં સન્તતિં ચ દધત્ ધારયન્ રાયઃ ઐશ્વર્યસ્ય પોષૈઃ પુષ્ટિભિઃ ચ નઃ અસ્માન્ અભિસચતામ્ સમવેતાન્ કરોતુ

ઉપેહોપપર્ચનાસ્મિન્ ગોષ્ઠ ઉપ પૃઞ્ચ નઃ ।
ઉપ ઋષભસ્ય યદ્રેત ઉપેન્દ્ર તવ વીર્યમ્

ઉપ । ઇહ । ઉપઽપર્ચન । અસ્મિન્ । ગોઽસ્થે । ઉપ । પૃઞ્ચ । નઃ ।
ઉપ । ઋષભસ્ય । યત્ । રેતઃ । ઉપ । ઇન્દ્ર । તવ । વીર્યમ્

ઉપપર્ચન હે સમીપસમ્પર્કકર્ત: ઋષભ ! ઽપૃચી સમ્પર્કે (૧૪૬૩ રુધા૦ પર૦) । ઇહ અત્ર ઉપ અસ્માકં સમીપમ્ આગચ્છ । નઃ અસ્માકં અસ્મિન્ ગોષ્ઠે અસ્યાં ગોશાલાયાં ઉપપૃઞ્ચ સમીપસ્થ એવ સમ્પૃક્તો ભવ । ઋષભસ્ય વૃષભસ્ય ઉપ સમીપે યદ્ રેતઃ વીર્યમસ્તિ, હે ઇન્દ્ર ! તત્ તવ ઉપ વીર્યમ્ ત્વદીયં ત્વત્સમીપસ્થમેવ વીર્યં વિદ્યતે, નાન્યસ્ય કસ્યાપિ ઇતિ ભાવઃ

એતં વો યુવાનં પ્રતિ દધ્મો અત્ર તેન ક્રીડન્તીશ્ચરત વશામનુ ।
મા નો હાસિષ્ટ જનુષા સુભાગા રાયશ્ચ પોષૈરભિ નઃ સચધ્વમ્

એતમ્ । વઃ। યુવાનમ્ । પ્રતિ । દધ્મઃ । અત્ર । તેન । ક્રીડન્તીઃ । ચરત । વશાન્ । અનુ ।
મા । નઃ । હાસિષ્ટ । જનુષા । સુઽભાગાઃ । રાયઃ। ચ । પોષૈઃ । અભિ । નઃ । સચધ્વમ્

એતાવત્પર્યન્તં નૈકૈઃ પ્રકારૈઃ વૃષભં સંસ્તુત્ય ઉપસંહારે તત્પત્ન્યો ગાવઃ સંસ્તુત્ય પ્રાર્થયન્તે-- હે ગાવઃ ! યુવાનં યૌવનોપેતમ્ એતમ્ અમુમ્ વૃષભમ્ અત્ર ગોષ્ઠે વઃ યુષ્માકં કૃતે પ્રતિદધ્મઃ સ્થાપયામઃ । તેન વૃષભેણ ક્રીડન્તીઃ ક્રીડાં કુર્વન્તીઃ, યૂયં વશાન્ અનુ યથેચ્છં ચરત ઇતસ્તતઃ વિચરત । સુભાગાઃ હે સૌભાગ્યશાલિન્યો ગાવઃ ! યૂયં નઃ અસ્માન્ જનુષા જન્મના સહ, યાવજ્જન્મ ઇત્યર્થઃ, મા હાસિષ્ટ મા ત્યજત । ચ રાયઃ પોષૈઃ ઐશ્વર્યસ્ય અભિવૃદ્ધિભિઃ નઃ અસ્માન્ અભિ સચધ્વમ્ પરિતઃ સેવધ્વમિતિ