Atharva Veda · Chapter 18.2

18.2
yamāya somaḥ pavate yamāya kriyate haviḥ /
yamaṃ ha yajño gacchatyagnidūto araṃkṛtaḥ

yamāya madhumattamaṃ juhotā pra ca tiṣṭhata /
idaṃ nama ṛṣibhyaḥ pūrvajebhyaḥ pūrvebhyaḥ pathikṛdbhyaḥ

yamāya ghṛtavatpayo rājñe havirjuhotana /
sa no jīveṣvā yameddīrghamāyuḥ pra jīvase

mainamagne vi daho mābhi śūśuco māsya tvacaṃ cikṣipo mā śarīram /
śṛtaṃ yadā karasi jātavedo'themenaṃ pra hiṇutātpitṝṃrupa

yadā śṛtaṃ kṛṇavo jātavedo'themamenaṃ pari dattātpitṛbhyaḥ /
yado gachātyasunītimetāmatha devānāṃ vaśanīrbhavāti

trikadrukebhiḥ pavate ṣaḍurvīrekamidbṛhat/
triṣṭubgāyatrī chandāṃsi sarvā tā yama ārpitā

sūryaṃ cakṣuṣā gaccha vātamātmanā divaṃ ca gaccha pṛthivīṃ ca dharmabhiḥ /
apo vā gaccha yadi tatra te hitamoṣadhīṣu prati tiṣṭhā śarīraiḥ

ajo bhāgastapasastaṃ tapasva taṃ te śocistapatu taṃ te arciḥ /
yāste śivāstanvo jātavedastābhirvahainaṃ sukṛtāmu lokam

yāste śocayo raṃhayo jātavedo yābhirāpṛṇāsi divamantarikṣam /
ajaṃ yantamanu tāḥ samṛṇvatāmathetarābhiḥ śivatamābhiḥ śṛtaṃ kṛdhi

ava sṛja punaragne pitṛbhyo yasta āhutaścarati svadhāvān /
āyurvasāna upa yātu śeṣaḥ saṃ gacchatāṃ tanvā suvarcāḥ

ati drava śvānau sārameyau caturakṣau śabalau sādhunā pathā /
adhā pitṝntsuvidatrāmapīhi yamena ye sadhamādaṃ madanti

yau te śvānau yama rakṣitārau caturakṣau pathiṣadī nṛcakṣasā /
tābhyāṃ rājan pari dhehyenaṃ svastyasmā anamīvaṃ ca dhehi

urūṇasāvasutṛpāvudumbalau yamasya dūtau carato janāmanu /
tāvasmabhyaṃ dṛśaye sūryāya punardātāmasumadyeha bhadram

soma ekebhyaḥ pavate ghṛtameka upāsate /
yebhyo madhu pradhāvati tāṃścidevāpi gacchatāt

ye citpūrva ṛtasātā ṛtajātā ṛtāvṛdhaḥ /
ṛṣīn tapasvato yama tapojāmapi gacchatāt

tapasā ye anādhṛṣyāstapasā ye svaryayuḥ /
tapo ye cakrire mahastāṃścidevāpi gacchatāt

ye yudhyante pradhaneṣu śūrāso ye svartanūtyajaḥ /
ye vā sahasradakṣiṇāstāṃ cidevāpi gacchatāt

sahasraṇīthāḥ kavayo ye gopāyanti sūryam /
ṛṣīn tapasvato yama tapojāmapi gacchatāt

syonāsmai bhava pṛthivyanṛkṣarā niveśanī /
yachāsmai śarma saprathāḥ

asaṃbādhe pṛthivyā urau loke ni dhīyasva /
svadhā yāścakṛṣe jīvan tāste santu madhuścutaḥ

hvayāmi te manasā mana ihemān gṛhāmupa jujuṣāṇa ehi /
saṃ gacchasva pitṛbhiḥ saṃ yamena syonāstvā vātā upa vāntu śagmāḥ

uttvā vahantu maruta udavāhā udaprutaḥ /
ajena kṛṇvantaḥ śītaṃ varṣeṇokṣantu bāliti

udahvamāyurāyuṣe kratve dakṣāya jīvase /
svān gacchatu te mano adhā pitṝṃrupa drava

mā te mano māsormāṅgānāṃ mā rasasya te /
mā te hāsta tanvaḥ kiṃ caneha

mā tvā vṛkṣaḥ saṃ bādhiṣṭa mā devī pṛthivī mahī /
lokaṃ pitṛṣu vittvaidhasva yamarājasu

yatte aṅgamatihitaṃ parācairapānaḥ prāṇo ya u vā te paretaḥ /
tatte saṃgatya pitaraḥ sanīḍā ghāsādghāsaṃ punarā veśayantu

apemaṃ jīvā arudhan gṛhebhyastaṃ nirvahata pari grāmāditaḥ /
mṛtyuryamasyāsīddūtaḥ pracetā asūn pitṛbhyo gamayāṃ cakāra

ye dasyavaḥ pitṛṣu praviṣṭā jñātimukhā ahutādaścaranti /
parāpuro nipuro ye bharantyagniṣṭān asmātpra dhamāti yajñāt

saṃ viśantviha pitaraḥ svā naḥ syonaṃ kṛṇvantaḥ pratiranta āyuḥ /
tebhyaḥ śakema haviṣā nakṣamāṇā jyogjīvantaḥ śaradaḥ purūcīḥ

yāṃ te dhenuṃ nipṛṇāmi yamu kṣīra odanam /
tenā janasyāso bhartā yo'trāsadajīvanaḥ

aśvāvatīṃ pra tara yā suśevā rkṣākaṃ vā prataraṃ navīyaḥ /
yastvā jaghāna vadhyaḥ so astu mā so anyadvidata bhāgadheyam

yamaḥ paro'varo vivasvān tataḥ paraṃ nāti paśyāmi kiṃ cana /
yame adhvaro adhi me niviṣṭo bhuvo vivasvān anvātatāna

apāgūhann amṛtāṃ martyebhyaḥ kṛtvā savarṇāmadadhurvivasvate /
utāśvināvabharadyattadāsīdajahādu dvā mithunā saraṇyūḥ

ye nikhātā ye paroptā ye dagdhā ye coddhitāḥ /
sarvāṃstān agna ā vaha pitṝn haviṣe attave

ye agnidagdhā ye anagnidagdhā madhye divaḥ svadhayā mādayante /
tvaṃ tān vettha yadi te jātavedaḥ svadhayā yajñaṃ svadhitiṃ juṣantām

śaṃ tapa māti tapo agne mā tanvaṃ tapaḥ /
vaṇeṣu śuṣmo astu te pṛthivyāmastu yaddharaḥ

dadāmyasmā avasānametadya eṣa āgan mama cedabhūdiha /
yamaścikitvān pratyetadāha mamaiṣa rāya upa tiṣṭhatāmiha

imāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai /
śate śaratsu no purā

premāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai /
śate śaratsu no purā

apemāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai /
śate śaratsu no purā

vīmāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai /
śate śaratsu no purā

nirimāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai /
śate śaratsu no purā

udimāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai /
śate śaratsu no purā

samimāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai /
śate śaratsu no purā

amāsi mātrāṃ svaragāmāyuṣmān bhūyāsam /
yathāparaṃ na māsātai śate śaratsu no purā

prāṇo apāno vyāna āyuścakṣurdṛśaye sūryāya /
aparipareṇa pathā yamarājñaḥ pitṝn gaccha

ye agravaḥ śaśamānāḥ pareyurhitvā dveṣāṃsyanapatyavantaḥ /
te dyāmudityāvidanta lokaṃ nākasya pṛṣṭhe adhi dīdhyānāḥ

udanvatī dyauravamā pīlumatīti madhyamā /
tṛtīyā ha pradyauriti yasyāṃ pitara āsate

ye na pituḥ pitaro ye pitāmahā ya āviviśururvantarikṣam /
ya ākṣiyanti pṛthivīmuta dyāṃ tebhyaḥ pitṛbhyo namasā vidhema

idamidvā u nāparaṃ divi paśyasi sūryam /
mātā putraṃ yathā sicābhyenaṃ bhūma ūrṇuhi

idamidvā u nāparaṃ jarasyanyadito'param /
jāyā patimiva vāsasābhyenaṃ bhūma ūrṇuhi

abhi tvorṇomi pṛthivyā māturvastreṇa bhadrayā /
jīveṣu bhadraṃ tan mayi svadhā pitṛṣu sā tvayi

agnīṣomā pathikṛtā syonaṃ devebhyo ratnaṃ dadhathurvi lokam /
upa preṣyantaṃ pūṣaṇaṃ yo vahātyañjoyānaiḥ pathibhistatra gacchatam

pūṣā tvetaścyāvayatu pra vidvān anaṣṭapaśurbhuvanasya gopāḥ /
sa tvaitebhyaḥ pari dadatpitṛbhyo'gnirdevebhyaḥ suvidatriyebhyaḥ

āyurviśvāyuḥ pari pātu tvā pūṣā tvā pātu prapathe purastāt/
yatrāsate sukṛto yatra ta īyustatra tvā devaḥ savitā dadhātu

imau yunajmi te vahnī asunītāya voḍhave /
tābhyāṃ yamasya sādanaṃ samitiścāva gacchatāt

etattvā vāsaḥ prathamaṃ nvāgann apaitadūha yadihābibhaḥ purā /
iṣṭāpūrtamanusaṃkrāma vidvān yatra te dattaṃ bahudhā vibandhuṣu

agnervarma pari gobhirvyayasva saṃ prorṇuṣva medasā pīvasā ca /
nettvā dhṛṣṇurharasā jarhṛṣāṇo dadhṛgvidhakṣan parīṅkhayātai

daṇḍaṃ hastādādadāno gatāsoḥ saha śrotreṇa varcasā balena /
atraiva tvamiha vayaṃ suvīrā viśvā mṛdho abhimātīrjayema

dhanurhastādādadāno mṛtasya saha kṣatreṇa varcasā balena /
samāgṛbhāya vasu bhūri puṣṭamarvāṅtvamehyupa jīvalokam

{{sāyaṇabhāṣyam|
dvitīyenuvāke ṣaṭ sūktāni / tatra ‘yamāya somaḥ' iti prathamaṃ sūktam / atra āditastisṛṇām ṛcāṃ pūrvarcā saha pretotthāpanakarmaṇi ukto viniyogaḥ /
pitṛmedhe 'mainamagne' (४) ityādibhiḥ 'sahasraṇīthāḥ kavayaḥ' (१८) ityantābhiḥ 'ava sṛja' (१०) ' ityṛgvarjitābhiścaturdaśabhirṛgbhirdahyamānaṃ pretaśarīraṃ sarve gotriṇa upatiṣṭheran /
'mainamagne' iti catasṛbhiḥ pretaśarīre kaniṣṭhaputreṇa dattam agniṃ gotriṇa ādīpayeyuḥ/
tatraiva karmaṇi 'ajo bhāgaḥ' (८) iti dvābhyāṃ citerdakṣiṇapārśve ajapaśuṃ badhnīyāt / yathā dahyate tathā bandhanaṃ kāryaṃ mocanaṃ na kartavyam / tathā ca māhakirācāryaḥ- 'ajo hanyate dahyate ekāgnipretaśarīradahane' iti /
pitṛmedha eva caturthe'hani 'ava sṛja' ityanayā 'ekāgnikasyāhitāgneḥ śarīram anumantrayeta/
ya॒māya॒ somaḥ॑ pavate ya॒māya॑ kriyate ha॒viḥ/
ya॒maṃ ha॑ ya॒jño ga॑chatya॒gnidū॑to॒ araṃ॑kṛtaḥ

yamāya / somaḥ / pavate / yamāya / kriyate / haviḥ/
yamam / ha / yajñaḥ / gacchati / agni'dūtaḥ / aram'kṛtaḥ

yamāya devāya somaḥ pavate pūyate abhiṣūyate somayāge yajamānaiḥ / karmaṇi kartṛpratyayaḥ śap pūdhātoḥ / somasādhano jyotiṣṭomādirananuṣṭhitaśced yamo narake pātayiṣyatīti bhiyā yamaprītaye somobhiṣūyata ityarthaḥ / athavā pitṝṇāṃ somasaṃbandhena yamasyāpi somostyeva / kiṃ ca yamāya eva haviḥ ājyādilakṣaṇaṃ kriyate saṃskriyate utpavanādisaṃskāreṇa / kiṃ ca yamaṃ ha yamameva yajñaḥ kṛtsno jyotiṣṭomādiḥ gacchati/ kīdṛśo yajñaḥ/ agnidūtaḥ / dūto yathā svāminā dattaṃ dhanādikaṃ dātavyāya prayacchati evam agnirapi yajamānena dattaṃ havistasmaitasmai devāya prayacchatītyagnirdūta ityabhidhīyate / alaṃkṛtaḥ stotraśastrādibhirbhūṣitaḥ / yadvā alam atyarthaṃ niṣpāditaḥ / sāṅgopāṅga ityarthaḥ/ yadyapi somo haviśca ubhe sarvārthaṃ kriyete tathā yajñopi sarvadevārthaḥ tathāpi yamasya sarvaprāṇisaṃhartṛtvena vā sarveṣāṃ pitṛ. lokaprāpakatvena vā prādhānyād yamāyaiva somādikaṃ kriyata ityupacaryate/
ya॒māya॒ madhu॑mattamaṃ ju॒hotā॒ pra ca॑ tiṣṭhata/
i॒daṃ nama॒ ṛṣi॑bhyaḥ pūrva॒jebhyaḥ॒ pūrve॑bhyaḥ pathi॒kṛdbhyaḥ॑

yamāya / madhumat'tamam / juhota / pra / ca / tiṣṭhata /
idam / namaḥ / ṛṣi'bhyaḥ / pūrva'jebhyaḥ / pūrvebhyaḥ / pathikṛt'bhyaḥ

atrāpi pūrvamantravad yamasya prādhānyābhiprāyeṇa homapratiṣṭhe tasyaiva kartavye ityabhidhīyate / he yajamānāḥ yamāya eva devāya madhumattamam atiśayena madhumat somājyādikaṃ haviḥ juhota juhuta / 'taptanaptana' (pā ७,१,४५) iti tasya tabādeśe guṇaḥ / pra ca tiṣṭhata pratiṣṭhāṃ samāptiṃ yamāyaiva kuruta / nanu yamāyaiva hūyate tatsahacāriṇāṃ pitṝṇāṃ kiṃ syād ityāśaṅkya teṣāṃ namaskāraḥ kriyata ityāha idaṃ nama iti / ṛṣibhyaḥ mantrādidraṣṭubhyaḥ aṅgiraḥprabhṛtibhyaḥ / 'ṛṣirdarśanāt / stomān dadarśatyaupamanyavaḥ' iti niruktam, 'tad yad enāṃstapasyamānān brahma 'svayaṃbhvabhyānarṣat ta ṛṣayo'bhavaṃstad ṛṣīṇām ṛṣitvam iti vijñāyate' ( ni २,११ ) iti ca niruktam / ṛṣayo viśeṣyante--pūrvajebhyaḥ pūrvam utpannebhyaḥ idānīṃtanayajamānāpekṣayā teṣāṃ pūrvajatvam / ata eva pūrvebhyaḥ pathikṛdbhyaḥ/ pathikṛtaḥ pitṛlokasya pathāṃ kartāraḥ / ye prathamaṃ paretāḥ svargamārgāṇāṃ darśayitāraste pathikṛtaḥ pitṛgaṇagatāḥ / teṣāṃ mārgāṇām idānīntanairapi anusriyamāṇatvāt / evaṃmahānubhāvebhya ṛṣibhyaḥ aṅgiraḥprabhṛtibhyaḥ idaṃ namaḥ namaskārostu /
ya॑māya ghṛ॒tava॒tpayo॒ rājñe॑ ha॒virju॑hotana/
sa no॑ jī॒veṣvā ya॑meddī॒rghamāyuḥ॒ pra jī॒vase॑

yamāya / ghṛta'vat / payaḥ / rājñe/ haviḥ / juhotana /
saḥ / naḥ / jīveṣu / ā / yamet / dīrgham / āyu: / pra / jīvase

he yajamānāḥ yamāya rājñe ghṛtavat ghṛtopetaṃ payaḥ kṣīraṃ haviḥ havīrūpeṇa saṃskṛtaṃ juhotana juhota juhuta / tasya tanabādeśe guṇaḥ / tena kiṃ labhyata ityata āha / sa prāptahaviḥ san naḥ asmān jīveṣu jīvatsu prāṇiṣu madhye ā yamat niyamayet sthāpayet / yathā mṛtirna bhavet tathā karotu / kiṃ ca sa yamaḥ dīrgham āyuḥ śatasaṃvatsaralakṣaṇam prayacchatu iti śeṣaḥ / kimartham / jīvase jīvanāya /
maina॑magne॒ vi da॑ho॒ mābhi॑ śūśuco॒ māsya॒ tvacaṃ॑ cikṣipo॒ mā śarī॑ram/
śṛ॒taṃ ya॒dā kara॑si jātave॒do 'the॑menaṃ॒ pra hi॑ṇutātpi॒tṝm̐rupa॑

mā / enam / agne / vi / dahaḥ / mā / abhi / śūśucaḥ / mā / asya / tvacam / cikṣipaḥ / mā / śarīram /
śṛtam / yadā / karasi / jāta'vedaḥ / atha / īm / enam / pra / hinutāt / pitṝn / upa

he agne enaṃ pretaṃ mā vi dahaḥ vidāham atidāhaṃ mā kārṣīḥ / tathā mābhi śūśucaḥ / śucerluṅi caṅi rūpam / 'dīrgho laghoḥ' (pā ७,४,९४ ) iti abhyāsasya dīrghaḥ / abhitaḥ śokayuktaṃ mā kārṣīḥ / uparyadhaśca ubhayoḥ pārśvayorapi dāhād abhitaḥ śoko bhavati tadabhāvotra prārthyate / kiṃ ca asya tvacaṃ mā cikṣipaḥ anyatra mā gamaya / tvagbhedaṃ mā kurvityarthaḥ / tathā śarīram api mā cikṣipaḥ / asya śavaśarīrasya āhutirūpatvāt puroḍāśādivad vidāhādyabhāvaḥ prārthyate / yadā tvam etaccharīraṃ śṛtam haviryogyaṃ pakvaṃ karasi karoṣi / śrā pāke / 'śṛtaṃ pāke' (pā ६,१,२७ ) iti karmaṇi kartari vā nipātanāta bhāvaḥ / karasīti / karoteḥ autsargikaḥ śapa / leṭi vā aḍāgamaḥ / he jātavedaḥ jātaprajña agne atha śṛtakaraṇānantaram īm enaṃ pitṛbhyaḥ' upa pitṛsamīpaṃ pra hiṇutāt prahiṇu preraya /
ya॒dā śṛ॒taṃ kṛ॒ṇavo॑ jātave॒do 'the॒mame॑naṃ॒ pari॑ dattātpi॒tṛbhyaḥ॑/
ya॒do gachā॒tyasu॑nītime॒tāmatha॑ de॒vānāṃ॑ vaśa॒nīrbha॑vāti

yadā / śṛtam / kṛṇavaḥ / jāta'vedaḥ / atha / imam / enam / pari / dattāt / pitṛ'bhyaḥ /
yado iti / gacchāti / asu'nītim / etām / atha / devānām / vaśa'nīḥ / bhavāti //
he jātavedaḥ prāptahavirlakṣaṇadhana agne tvam enaṃ śṛtam pakvaṃ yadā kṛṇavaḥ akaroḥ atha anantaram idam idānīm enaṃ dāhena saṃskṛtaṃ puruṣaṃ pitṛbhyaḥ pari dattāt prayaccha / yadvā paridānaṃ rakṣaṇāya dānam iti prasiddhestasya rakṣaṇāya prayaccha / u api ca ayam etāṃ prasiddhām asunītim asūn prāṇān nayati lokāntaram iti asunītiḥ prāṇāpahartrī devatā tāṃ yadā gacchāti gacchati atha anantaram ayaṃ devānām dyotamānānāṃ svakīyānām indriyāṇāṃ vaśanīḥ vaśaṃ nayatīti vaśanīḥ 'satsūdviṣa' (pā ३,२,६१) ityādinā kvip / cakṣurādīndriyāṇāṃ sūryādidevatāprāpako bhavāti bhavati /
trika॑drukebhiḥ pavate॒ ṣaḍu॒rvīreka॒midbṛ॒hat/
tri॒ṣṭubgā॑ya॒trī chandāṃ॑si॒ sarvā॒ tā ya॒ma ārpi॑tā

trikadrukebhiḥ / pavate / ṣaṭ / urvīḥ / ekam / it / bṛhat /
tri'stup / gāyatrī / chandāṃsi / sarvā / tā / yame / ārpitā

trikadrukebhiḥ trikadrukaiḥ / jyotiṣṭomagoṣṭomāyuṣṭomāstrayaḥ trikadrukā ityucyante / tairnimittabhūtaisteṣāṃ niṣpattaye pavate pūyate yamārtham abhiṣūyate / soma iti śeṣaḥ / jyotiṣṭomādīnām ananuṣṭhāne yamo haniṣyatīti bhītyā teṣu somobhiṣūyata ityarthaḥ / tathā ṣaḍurvīḥ ṣaḍurvyaḥ / ṣaṇmorvīraṃhasaspāntu' ( āśrau १,२,१) ityatrāmnānād dyauśca pṛthivī ca ahaśca rātriśca āpaśca oṣadhayaśca etāḥ ṣaḍ urvyaḥ / tā api ekamit ekameva bṛhat mahāntaṃ yamam / uddiśyaiva pravartanta iti śeṣaḥ / athavā bṛhat iti uttaratra anveti / bṛhat bṛhatī chandaḥ tathā triṣṭub gāyatrī iti cchandāṃsi / tā tāni itarāṇi sarvā sarvāṇi chandāṃsi yame ārpitā ārpitāni paryavasitāni / chandobhirupalakṣitāḥ sarve mantrā yamaikaviṣayā ityarthaḥ / ṛ gatau / 'artihrī' (pā ७,३,३६) ityādinā pugāgamaḥ / 'juṣṭārpite ca cchandasi' (pā ६,१,२०९) iti ādyudāttatvam /
sūryaṃ॒ cakṣu॑ṣā gacha॒ vāta॑mā॒tmanā॒ divaṃ॑ ca॒ gacha॑ pṛthi॒vīṃ ca॒ dharma॑bhiḥ/
a॒po vā॑ gacha॒ yadi॒ tatra॑ te hi॒tamoṣa॑dhīṣu॒ prati॑ tiṣṭhā॒ śarī॑raiḥ

sūryam / cakṣuṣā / gaccha / vātam / ātmanā / divam / ca / gaccha / pṛthivīm / ca / dharma'bhiḥ /
apaḥ/ vā / gaccha / yadi / tatra / te/ hitam / oṣadhīṣu / prati / tiṣṭha / śarīraiḥ

he mṛta puruṣa tvaṃ sūryaṃ devaṃ cakṣuṣā cakṣurdvāreṇa gaccha / sūryaprāptau cakṣureva dvāram / 'ādityaścakṣurbhūtvākṣiṇī prāviśat' (aiā २,४,२) iti pūrvam akṣiṇi ādityānupraveśāt / tathā vātam vāyuṃ sūtrātmānam ātmanā / atra ātmaśabdena mukhyaḥ prāṇobhidhīyate / tena taṃ gaccha / atrāpi 'vāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśat' (aiā २,४,२ ) iti śruteḥ vātaprāptau prāṇa eva dvāram / evaṃ dharmabhiḥ śarīradhārakaiḥ itarairindriyaiḥ divaṃ ca pṛthivīṃ ca gaccha/ vā atha vā apo gaccha udakāni antarikṣaṃ vā prāpnuhi / yadi tatra apsu abdevatāyāṃ te tava hitaṃ bhavet / anena tattatsthānaprāpteraicchikatvaṃ sūcitaṃ bhavati / oṣadhīṣu vrīhiyavādiṣu śarīraiḥ svāvayavaiḥ karmendriyaiḥ / yadvā pūjārthaṃ bahuvacanam / śarīreṇa sthūlena prati tiṣṭha pratiṣṭhito bhava /
a॒jo bhā॒gastapa॑sa॒staṃ ta॑pasva॒ taṃ te॑ śo॒cista॑patu॒ taṃ te॑ a॒rciḥ/
yāste॑ śi॒vāsta॒nvo॑ jātaveda॒stābhi॑rvahainaṃ su॒kṛtā॑mu lo॒kam

ajaḥ / bhāgaḥ / tapasaḥ / tam / tapasva / tam / te / śociḥ / tapatu / tam / te/ arciḥ /
yāḥ/ te/ śivāḥ / tanva: / jāta'vedaḥ / tābhiḥ/ vaha / enam / su'kṛtām / ūṃ iti / lokam //
he agne ayam ajaḥ tava bhāgaḥ / anustaraṇītvena ajasya hanyamānatvād evama ucyate / taṃ tapasā tāpakena tava tejasā tapasva saṃtāpaya / tam eva ajaṃ bhāgaṃ te tava śociḥ dīptiḥ tapatu saṃtāpayatu / tam eva ajaṃ te arciḥ jvālālakṣaṇaṃ tejaḥ tapatu / evama ajasya tāpādiviṣayatāma abhidhāya atha pretasya abhimata lokaprāptim āśāste - u api ca he jātavedaḥ prāptapaśulakṣaṇadhana tvaṃ te yāḥ śivāḥ sukhakarāḥ tanvaḥ santi / 'ye te agne śive tanuvau' (taibrā १,१,७,२ ) ityadhvaryumantroktā virāṭsvarāḍādyāḥ śivāstanvaḥ santi tābhiḥ tanūbhiḥ śarīrasukhakarībhiḥ enaṃ pretaṃ sukṛtām puṇyakṛtāṃ lokam sthānaṃ vaha prāpaya/
yāste॑ śo॒cayo॒ raṃha॑yo jātavedo॒ yābhi॑rāpṛ॒ṇāsi॒ diva॑ma॒ntari॑kṣam/
a॒jaṃ yanta॒manu॒ tāḥ samṛ॑ṇvatā॒matheta॑rābhiḥ śi॒vata॑mābhiḥ śṛ॒taṃ kṛ॑dhi

yāḥ / te / śocayaḥ / raṃhayaḥ / jāta'vedaḥ / yābhiḥ / ā'pṛṇāsi / divam / antarikṣam /
ajam / yantam / anu / tāḥ / sam / ṛṇvatām / atha / itarābhiḥ/ śiva'tamābhiḥ / śatam / kṛdhi /
he jātavedaḥ te yāḥ śocayaḥ / śocayantīti śocayaḥ / tādṛśo yāḥ santi / tathā yā raṃhayaḥ vegavatyaḥ / rahi gatau / auṇādika ipratyayaḥ / tanvaḥ santi / kiṃ ca yābhiḥ tanūbhirjvālārūpābhiḥ divam antarikṣaṃ ca āprīṇāsi pūrayasi tarpayasi vā tāḥ tava tanvo yantaṃ gacchantam ajam anustaraṇīlakṣaṇaṃ samṛṇvatām saṃgacchantām / atha / athetyayaṃ prakārāntaradyotanārthaḥ / itarābhiḥ tanūbhiḥ śivatarābhiḥ atyantasukhakarābhiḥ amuṃ pretaṃ śṛtam pakvaṃ haviryogyaṃ kṛdhi kuru/
ava॑ sṛja॒ puna॑ragne pi॒tṛbhyo॒ yasta॒ āhu॑ta॒ścara॑ti sva॒dhāvā॑n/
āyu॒rvasā॑na॒ upa॑ yātu॒ śeṣaḥ॒ saṃ ga॑chatāṃ ta॒nvā॑ su॒varcāḥ॑

ava / sṛja / punaḥ / agne / pitṛ'bhyaḥ / yaḥ / te / ā'hutaḥ / carati / svadhā'vān /
āyuḥ / vasānaḥ / upa / yātu / śeṣaḥ / sam / gacchatām / tanvā / su'varcāḥ

he agne tvam enaṃ pretaṃ tava haviṣṭvena kalpitaṃ pitṛbhyaḥ punarava sṛja atyantaṃ tyaja prayaccha / pitṛlokasthānāyetyarthaḥ / yaḥ pretapuruṣaḥ te tvayi āhutaḥ āhutitvena dattaḥ svadhāvān asmābhirdattābhiḥ svadhābhistadvān san carati gacchati / kiṃ ca śeṣaḥ / apatyanāmaitat / ‘śeṣa ityapatyanāma/ śiṣyate prayataḥ' (ni ३,२) iti niruktam / āyurvasānaḥ 'āyuṣmān san upa yātu svagṛhaṃ prati gacchatu / sa ca pretaḥ suvarcāḥ śobhanena varcasā yuktaḥ san tanvā pitṛlokāvasthānocitena śarīreṇa saṃ gacchatām yukto bhavatu / yadvā caturthapādopi apatyaviṣayatayā yojanīyaḥ / tatpakṣepi sa ca śeṣaḥ suvarcāḥ san tanvā svīyena śarīreṇa saṃ gacchatām / anena pitṛmṛtiduḥkhāt putrasya śarīratyāgābhāvo varcasvitvaṃ ca prārthitaṃ bhavati /
ityaṣṭādaśe kāṇḍe dvitīye'nuvāke prathamaṃ sūktam /
pitṛmedhe 'ati drava' iti aṣṭānām ṛcāṃ dahyamānapretaśarīropasthāne viniyoga uktaḥ/
tathā etābhiraṣṭabhirdahanadeśaṃ nīyamānaṃ pretaśarīram anumantrayeta /
saṃcayanakarmaṇi etābhiraṣṭabhiḥ hariṇīsaṃjñikābhirṛgbhiḥ asthipūrṇaṃ kalaśaṃ nikhananapradeśaṃ prati hareyuḥ/
tatra 'ati drava' iti tisṛbhiḥ pretahastayordīyamānaṃ gopaśuvṛkkadvayam anumantrayeta / 'syonāsmai bhava' iti tisṛbhirmumūrṣuṃ yajamānam agnihotraśālāyām āstīrṇeṣu darbheṣu sthāpayet /
tathā etābhistisṛbhirṛgbhiḥ agneruttarapārśve pretasya śarīraṃ śakaṭād avatārayet / idaṃ karma dahanasthāne kartavyam /
tathā asthipūrṇakalaśasya bhūmau nikhananapakṣe 'syonāsmai bhava' (१९) ityṛcā kalaśam abhimantrya nikhanet /
ati॑ drava॒ śvānau॑ sārame॒yau ca॑tura॒kṣau śa॒balau॑ sā॒dhunā॑ pa॒thā/
adhā॑ pi॒tṝntsu॑vi॒datrām॒̐ apī॑hi ya॒mena॒ ye sa॑dha॒mādaṃ॒ mada॑nti

ati / drava / śvānau / sārameyau / catuḥ'akṣau / śabalau / sādhunā / pathā /
adha / pitṝn / su'vidatrān / api / ihi / yamena / ye / sadha'mādam / madanti

pretaḥ saṃbodhyate / he pitṛlokaṃ gacchan preta sārameyau saramā nāma devaśunī tasyāḥ putrau / 'strībhyo ḍhak' (pā ४,१,१२० ) / caturakṣau catvāri akṣīṇi yayoḥ / ekaikasya caturakṣatvam / bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ ( pā ५,४,११३ ) iti ṣac samāsāntaḥ / śabalau śabalavarṇau / yadvā nāmadheyam etat / śyāmaśabalasaṃjñakau/ śabalāviti dvivacanena śyāmopi vivakṣyate / smaryate hi
śvānau dvau śyāmaśabalau vaivasvatakulodbhavau /
tābhyāṃ baliṃ pradāsyāmi syātāṃ me tāvahiṃsakau //' (tu. āhnikasūtrāvali, vaiśvadevaprayoga) iti /
tau śvānau sādhunā samīcīnena ṛjunā pathā mārgeṇa ati drava atītya gaccha / adha atha anantaraṃ suvidatrān / vidatraśabdo dhanavācī / sudhanān śobhanahavīrūpānnān / yadvā / vetteḥ katran pratyayaḥ / jñānavācī vidatraśabdaḥ/ saṃjñānān pitṝn apehi / apaśabdaḥ upopasargasyārthe / upehi / upagacchetyarthaḥ / yadvā apaśabdo varjanārthaḥ / apavṛjya mārge āsīnau śvānau varjayitvā pitṝn ihi gaccha / eterloṭi rūpam / ye pūrvajāḥ pitaro yamena pitṛrājena sadhamādam saha mādanaṃ tṛptiryasmin karmaṇi tat sadhamādaṃ saha tṛptirharṣo vā yathā bhavati tathā madanti mādyanti tān ihīti saṃbandhaḥ / 'sadha mādasthayośchandasi' (pā ६,३,९६ ) iti sahasya sadhādeśaḥ / mādayatererajanto māda iti mādyatervā vyatyayena ghañ/
yau te॒ śvānau॑ yama rakṣi॒tārau॑ catura॒kṣau pa॑thi॒ṣadī॑ nṛ॒cakṣa॑sā/
tābhyāṃ॑ rāja॒npari॑ dhehyenaṃ sva॒stya॑smā anamī॒vaṃ ca॑ dhehi

yau / te / śvānau / yama / rakṣitārau / catuḥ'akṣau / pathisadī iti pathi'sadī / nṛ'cakṣasā/
tābhyām / rājan / pari / dhehi / enam / sva॒sti / asmai / anamīvam / ca / dhehi

yamarakṣitārau yamo rakṣitā gopāyitā yayoḥ / 'ṛtaśchandasi' (pā ५,४,१५८ ) iti kababhāvaḥ / 'antodāttaprakaraṇe tricakrādīnām upasaṃkhyānam' ( pāvā ६,२,१९९) iti antodāttatvam / yadvā yamaśabdena tatsvāmikaṃ puram ucyate / yamapurasya pālayitārau/ kṛduttarapadaprakṛtisvaratvena antodāttatvam / caturakṣau vyākhyātam / pathisadī pitṛbhirgantavye mārge sīdantau / 'chandasi vanasanarakṣimathām' (pā ३,२,२७ ) iti vihita inpratyayaḥ saderapi vyatyayena bhavati / nṛcakṣasā nṛcakṣasau nṛṇāṃ gantṝṇāṃ draṣṭārau he rājan pitṝṇāṃ svāmin te tvadīyau yau śvānau vartete tābhyāṃ śvabhyām enam anvādiṣṭaṃ pretaṃ pari dhehi / paridehītyarthaḥ/ rakṣaṇārthaṃ dānaṃ paridānam ityucyate / kiṃ ca asmai tvadīyaṃ lokaṃ gacchate svasti / svastītyavināśināma / avināśam anamīvam amīvo rogaḥ bādhā tadrahitaṃ sthānaṃ ca dhehi vidhehi /
u॑rūṇa॒sāva॑su॒tṛpā॑vudumba॒lau ya॒masya॑ dū॒tau ca॑rato॒ janām॒̐ anu॑/
tāva॒smabhyaṃ॑ dṛ॒śaye॒ sūryā॑ya॒ puna॑rdātā॒masu॑ma॒dyeha bha॒dram

uru'nasau / asu'tṛpau / udumbalau / yamasya / dūtau / carataḥ / janān / anu /
tau / asmabhyam / dṛśaye / sūryāya / punaḥ / dātām / asum / adya / iha / bhadram

uruṇasā' uruṇasau vistīrṇanāsikau / nāsikāśabdasya nasbhāvaḥ/ supa ākāraḥ/ asutṛpau prāṇinām asubhiḥ prāṇaistṛpyantau / prāṇāpahārakau udumbalau / vistīrṇabalāvityarthaḥ / pūrvapade varṇopajanaśchāndasaḥ / yamasya dūtau preṣyau janān jananavataḥ utpattimataḥ prāṇinaḥ anu anulakṣya carataḥ teṣāṃ prāṇān apahartuṃ sarvatra saṃcarataḥ / tau dūtau sūryāya / 'kriyāgrahaṇaṃ kartavyam' (pāvā १,४,३२) iti karmaṇaḥ saṃpradānatvāccaturthī / dṛśaye darśanāya / 'igupadhāt kit' (pāu ४,१२० ) iti auṇādika ipratyayaḥ / kittvāt laghūpadhaguṇābhāvaḥ / sūryaṃ draṣṭum adya idānīm iha asmaccharīre bhadram bhandanīyam asum pañcavṛttikaṃ prāṇam asmabhyaṃ punardātām punaḥ prayacchatām / dadāteśchāndase luṅi gātisthā (pā २,४,७७) iti sico luk / bāhulakād amāṅyogepi aḍabhāvaḥ /
soma॒ eke॑bhyaḥ pavate ghṛ॒tameka॒ upā॑sate/
yebhyo॒ madhu॑ pra॒dhāva॑ti॒ tāṃści॑de॒vāpi॑ gachatāt

somaḥ / ekebhyaḥ / pavate / ghṛtam / eke / upa / āsate /
yebhyaḥ / madhu / pra'dhāvati / tān / cit / eva / api / gacchatāt

idamādibhiḥ pañcabhirṛgbhiḥ mriyamāṇānāṃ yajamānānāṃ vartanam atra pratipādyate / ekebhyaḥ kebhyaścit pitṛbhyaḥ somaḥ pavate upabhogāya kulyārūpeṇa pravahati yeṣāṃ gotrajāḥ sāmāni brahmayajñasamaye'dhīyate / śrūyate hi- 'yat sāmāni soma ebhyaḥ pavate' (taiā २,१०,१) iti / eke anye pitaraḥ ghṛtam ājyam upāsate upagacchanti / upabhuñjata ityarthaḥ / yeṣāṃ putrādayo yajūṃṣi brahmayajñakāle'dhīyate / śrutiśca bhavati- 'yad yajūṃṣi ghṛtasya kūlyāḥ' (taiā २,१०,१) iti / yebhyaḥ pitṛbhyaḥ / tādarthye caturthī / upabhogāya madhu kṣaudraṃ pradhāvati pravāharūpeṇa śīghraṃ gacchati / ye ātharvaṇān mantrān brahmayajñārtham adhīyate teṣāṃ pitṝn prati madhu madhukulyā pravahati / tathā cāmnāyate- 'yad atharvāṅgiraso' madhoḥ kūlyāḥ' (taiā २,२०,१) iti / tāṃścideva pūrvoktān sarvān eva he mriyamāṇa preta vā api gacchatāt apigaccha prāpnuhi / 'tuhyoḥ' ( pā ७,१,३५) iti hestātaṅ ādeśaḥ/
ye ci॒tpūrva॑ ṛ॒tasā॑tā ṛ॒tajā॑tā ṛtā॒vṛdhaḥ॑/
ṛṣī॒ntapa॑svato yama tapo॒jām̐ api॑ gachatāt

ye / cit / pūrva / ṛta'sātāḥ / ṛta'jātāḥ / ṛta'vṛdhaḥ /
ṛṣīn / tapasvataḥ / yama / tapaḥ'jān / api / gacchatāt

ye cit ye ca pūrve pūrvapuruṣā ṛtasātāḥ ṛtam satyaṃ yajño vā tena dattāḥ saṃbhaktā vā/ sanoterniṣṭhāyāṃ 'janasanakhanāṃ sañjhaloḥ' (pā ६,४,४२ ) iti āttvam / ata eva ṛtajātāḥ ṛtena satyena jātā utpannāḥ ṛtāvṛdhaḥ 'ṛtasya vardhakāśca' bhavanti / tapasvataḥ tapasā yuktān tapojān tapasaḥ sakāśādeva utpannān ṛṣīn atīndriyārthadarśinastān he yama yamavat niyata yadvā yamena pitṛrājena nīyamāna he preta tvam api gacchatāt apigaccha prāpnuhi /
tapa॑sā॒ ye a॑nādhṛ॒ṣyāstapa॑sā॒ ye sva॑rya॒yuḥ/
tapo॒ ye ca॑kri॒re maha॒stāṃści॑de॒vāpi॑ gachatāt

tapasā / ye / anādhṛṣyāḥ / tapasā / ye / svaḥ / yayuḥ /
tapaḥ / ye / cakrire / mahaḥ / tān / cit / eva / api / gacchatāt

ye janāḥ tapasā kṛcchracāndrāyaṇādinā yuktāḥ santaḥ anādhṛṣyāḥ pāpairapradhṛṣyā bhavanti / ye ca tapasā yāgādirūpeṇa sādhanena svaḥ svargaṃ yayuḥ yānti prāpnuvanti / ye ca mahaḥ mahat tapaḥ anyairduṣkaraṃ rājasūyāśvamedhādikaṃ hiraṇyagarbhādyupāsanaṃ vā cakrire kurvanti / ete yeṣu lokeṣu vartante teṣu lokeṣu tāṃścideva tāneva tapasvinaḥ he preta api gacchatāt apigaccha /
ye yudhya॑nte pra॒dhane॑ṣu॒ śūrā॑so॒ ye sva॑rtanū॒tyajaḥ॑/
ye vā॑ sa॒hasra॑dakṣiṇā॒stāṃ ci॑de॒vāpi॑ gachatāt

ye/ yudhyante / pra'dhaneṣu / śūrāsaḥ / ye / tanū'tyajaḥ /
ye / vā / sahasra'dakṣiṇāḥ / tān / cit / e॒va / api / gacchatāt

pradhaneṣu / prakīrṇāni asmin dhanāni bhavantīti pradhanāḥ saṃgrāmāḥ / teṣu śūrāsaḥ śauryavanto ye yudhyante śatrūn saṃpraharante / ye ca tanūtyajaḥ tatra ye śarīrāṇi tyaktāro bhavanti / ye vā ye ca sahasradakṣiṇāḥ sahasradakṣiṇān kratūn anuṣṭhitavantaḥ tān sarvān eva he preta tvam ito gaccha / te yeṣu uttameṣu lokeṣu nivasanti taṃ lokaṃ prāpnuhītyarthaḥ/
sa॒hasra॑ṇīthāḥ ka॒vayo॒ ye go॑pā॒yanti॒ sūrya॑m/
ṛṣī॒ntapa॑svato yama tapo॒jām̐ api॑ gachatāt

sahasra'nīthāḥ / kavayaḥ / ye / gopāyanti / sūryam /
ṛṣīn / tapasvataḥ / yama / tapaḥ'jān / api / gacchatāt

sahasraṇīthāḥ sahasranayanāḥ kavayaḥ krāntadarśino ye sūryam ādityaṃ gopāyanti rakṣanti tapasvataḥ tapasā yuktān tapojān tapasaḥ sakāśādeva utpannān tān ṛṣīn he yama niyata śakaṭe baddha vā yamena nīyamāna vā he preta tvam api gacchatāt apigaccha /
syo॒nāsmai॑ bhava pṛthivyanṛkṣa॒rā ni॒veśa॑nī/
yachā॑smai॒ śarma॑ sa॒prathāḥ॑

syonā / asmai / bhava / pṛthivi / anṛkṣarā / ni'veśanī /
yaccha / asmai / śarma / sa'prathāḥ

he pṛthivi prathite bhūme vedirūpe tvam anṛkṣarā anādhikā niveśanī niviśanti atreti niveśanī śayanārhā satī asmai mumūrṣave janāya asthirūpapretāya vā syonā sukhakarī bhava / kiṃ ca asmai pūrvoktāya saprathāḥ prathaḥ prakhyānaṃ vistīrṇatā tatsahitā tvaṃ śarma sukhaṃ yaccha dehi / dāṇ dāne / 'pāghrā' (pā ७,३,७८ ) ityādinā yacchādeśaḥ/
a॑saṃbā॒dhe pṛ॑thi॒vyā u॒rau lo॒ke ni dhī॑yasva/
sva॒dhā yāśca॑kṛ॒ṣe jīva॒ntāste॑ santu madhu॒ścutaḥ॑

asam'bādhe / pṛthivyāḥ / urau / loke / ni / dhīyasva /
svadhāḥ / yāḥ / cakṛṣe / jīvan / tāḥ / te / santu / madhu'ścutaḥ

he mumūrṣo preta vā asaṃbādhe / saṃbādhaḥ saṃmardaḥ / tadahite urau vistīrṇe pṛthivyāḥ agnihotravedilakṣaṇāyā loke lokyamāne sthāne ni dhīyastra nidhāpito bhava / dadhāteḥ karmaṇi yak / pūrvaṃ tvaṃ jīvan jīvanavān yāḥ svadhāḥ svam ātmānaṃ dadhāti puṣṇāti dhinotīti svadhā annaṃ daivāni havīṃṣi svadhākāreṇa dattāni pitryāṇi havīṃṣi ca cakṛṣa kṛtavān asi / karoterliṭi krādiniyamād iḍabhāvaḥ / tāḥ svadhāḥ te tava madhuścyutaḥ madhupravāhakṣārayitryaḥ santu bhavantu / upalakṣaṇam etat / madhurarasaghṛtasomādipravāharūpā bhavantu /
iti dvitīyenuvāke dvitīyaṃ sūktam /
'hvayāmi' (२१) iti ādyāyāḥ ‘syonāsmai bhava' (१९) ityanayā saha ukto viniyogaḥ/
'ut tvā vahantu' (२२) ityanayā citerdakṣiṇapārśve ajaṃ paśu badhnāti / yathā dahyate tathā badhnīyāt //
āhitāgneḥ saṃskārārthaṃ vihiteṣu triṣvagniṣu 'apemam' (२७) ityṛcā ājyaṃ juhuyāt /
piṇḍapitṛyajñe barhiṣi udapātraninayanānantaraṃ 'ye dasyavaḥ' (२८) ityṛcā ubhayata ādīptam ulmukaṃ nirasyet / sūtritaṃ hi- " yajñopavītī 'ye dasyavaḥ' ityubhayata ādīptam ulmukaṃ triḥ prasavyaṃ parihṛtya nirasyati' ( kausū ८७,३०) iti /
piṇḍapitṛyajña eva 'saṃ viśantu” (२९) ityanayā āstīrṇe barhiṣi tilān prakiret /
hvayā॑mi te॒ mana॑sā॒ mana॑ i॒hemāngṛ॒hāmupa॑ jujuṣā॒ṇa ehi॑/
saṃ ga॑chasva pi॒tṛbhiḥ॒ saṃ ya॒mena॑ syo॒nāstvā॒ vātā॒ upa॑ vāntu śa॒gmāḥ

hvayāmi / te / manasā / manaḥ / iha / imān / gṛhān / upa / jujuṣāṇaḥ / ā / ihi /
sam / gacchasva / pitṛ'bhiḥ / sam / yamena / syonāḥ / tvā / vātāḥ / upa / vāntu / śagmāḥ //
he pretapuruṣa te tava saṃbandhi manaḥ antaḥkaraṇam asmadīyena manasā iha asmin loke hvayāmi āhvayāmi / imān asmadīyān gṛhān yeṣu tvām uddiśya aurdhvadehikaṃ karma kriyate tān jujuṣāṇaḥ sevamānaḥ prīyamāṇo vā/ juṣī prītisevanayoḥ/ vyatyayena śluḥ/ upehi upāgaccha / upetya ca saṃskārottarakālaṃ pitṛbhiḥ pitṛpitāmahaprapitāmahaiḥ saṃ gacchasva sāpiṇḍyakaraṇena saṃgato bhava / 'samo gamyṛcchi” (pā १,३,२९ ) iti ātmanepadam / yamena tadrājena' ca saṃ saṃgato bhava / syonāḥ / ṣivu tantusaṃtāne / asmād auṇādiko napratyayaḥ ( pāu ३,९ )/ 'cchvoḥ śūḍanunāsike ca' (pā ६, ४,१९) iti vakārasya ūḍādeśaḥ / pitṛlokagamanasamaye tava adhvajanyaśramam apanetuṃ saṃtatāḥ nairantaryeṇa vartamānāḥ śagmāḥ sukhakarāḥ śaityamāndyasaurabhyayuktā vātāḥ vāyavaḥ tvā tvām upa vāntu upagacchantu / vā gatigandhanayoḥ / adāditvāt śapo luk /
uttvā॑ vahantu ma॒ruta॑ udavā॒hā u॑da॒prutaḥ॑/
a॒jena॑ kṛ॒ṇvantaḥ॑ śī॒taṃ va॒rṣeṇo॑kṣantu॒ bāliti॑

ut / tvā / vahantu / marutaḥ / uda'vāhāḥ / uda'prutaḥ /
ajena / kṛṇvantaḥ / śītam / varṣeṇa / ukṣantu / bāl / iti

he preta marutaḥ marutsaṃjñakā devāḥ tvā tvām udvahantu ūrdhvam ākāśe vahantu dhārayantu / yadvā udavāhasamabhivyāhārāt marucchabdena vāyava ucyante / vāyavastvām uparilokaṃ prāpayantu ityarthaḥ / api ca udavāhāḥ udakaṃ vahanti dhārayantīti udavāhā meghāḥ / 'peṣaṃvāsavāha' (pā ६,३,५८) iti udakaśabdasya udabhāvaḥ / ata eva udaplutaḥ udakairbhūmiṃ plāvayantaḥ ārdrīkurvantaḥ / śītam śaityaguṇaṃ kṛṇvantaḥ kurvantaḥ evaṃguṇaviśiṣṭā meghāḥ samīpabaddhena ajena sahitaṃ tvāṃ varṣeṇa varṣajalena ukṣantu siñcantu / itiśabdaḥ bāl ityasya anukaraṇaśabdatāṃ dyotayati / ukṣaṇasamaye bāl ityevamātmakaḥ śabdo yathā jāyeta tathā ukṣantu ityarthaḥ / ukṣa secane /
uda॑hva॒māyu॒rāyu॑ṣe॒ kratve॒ dakṣā॑ya jī॒vase॑/
svānga॑chatu te॒ mano॒ adhā॑ pi॒tṝm̐rupa॑ drava

ut / aham / āyuḥ / āyuṣe / kratve / dakṣāya / jīvase /
svān / gacchatu / te / manaḥ / adha/ pitṝn / upa / drava

he preta te tvadīyam āyuḥ udahvam uccaiḥsvareṇa āhvayāmi / 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ' (pā ३,४,६ ) iti luṅ / 'lipisicihvaśca' (pā ३,१,५३) iti cleḥ aṅ ādeśaḥ / kimartham / āyuṣe jīvanāya kratve kratave yajñādikarmaṇe dakṣāya balāya / yadvā 'prāṇo vai dakṣaḥ / apānaḥ kratuḥ' (tai २,५,२,४ ) iti śruterdakṣakratuśabdābhyāṃ prāṇāpānāvabhidhīyete / kratve apānanavyāpārāya dakṣāya prāṇanavyāpārāya / prāṇavāyornāsārandhrād bahirni:saraṇaṃ prāṇanam / antarākarṣaṇam apānanam / jīvase jīvanāya prāṇadhāraṇāya / sarvatra tādarthye caturthī / etat sarvam āyuṣi satyeva bhavatīti tadāhvānaṃ kriyata ityarthaḥ / te tvadīyaṃ manaḥ svām svakīyāṃ tanuṃ saṃskārajanyam abhinavaśarīraṃ gacchatu / adha atha śarīraprāptyanantaraṃ pitṝna vasvādirūpān upa drava upalakṣya gaccha / dru gatau/
mā te॒ mano॒ māso॒rmāṅgā॑nāṃ॒ mā rasa॑sya te/
mā te॑ hāsta ta॒nva॑१ḥ॒ kiṃ ca॒neha

mā / te / manaḥ / mā / asoḥ / mā / aṅgānām / mā / rasasya / te /
mā / te / hāsta / tanvaḥ / kim / cana / iha

he pretapuruṣa te tava manaḥ mānasam indriyaṃ mā hāsta tvāṃ mā parityākṣīt / ohāk tyāge/ vyatyayena ātmanepadam / yadvā / ohāṅ gatāvityasya rūpam / mā gacchatu tvāṃ vihāya iha mā tiṣṭhatu / tathā asoḥ tvadīyasya prāṇasya kiṃ cana kimapi rūpaṃ mā hāsta / aṅgānām avayavānāṃ hastapādādīnāṃ kimapi mā hāsta / tathā te tava dehasaṃbandhino rasasya rudhirādeḥ kimapi mā hāsta / iha asmin loke te tava tanvaḥ śarīrasya kiṃ cana kimapyaṅgaṃ mā hāsta / lokāntare manaḥprāṇādisarvāṅgasahitaśarīrayukto bhavetyarthaḥ/
mā tvā॑ vṛ॒kṣaḥ saṃ bā॑dhiṣṭa॒ mā de॒vī pṛ॑thi॒vī ma॒hī/
lo॒kaṃ pi॒tṛṣu॑ vi॒ttvaidha॑sva ya॒marā॑jasu

mā/ tvā / vṛkṣaḥ / sam / bādhiṣṭa / mā / devī / pṛthivī / mahī/
lokam / pitṛṣu | vittvā / edhasva / yamarāja'su

he preta tvā tvāṃ vṛkṣaḥ tvadāśrayabhūto mā saṃ bādhiṣṭa saṃbādhaṃ hiṃsanaṃ mā kārṣīt / bādhṛ viloḍane / 'māṅi luṅ' ( pā ३,३,१७५ )/ tathā devī dyotamānā dānādiguṇayuktā vā mahī mahatī pṛthivī tvadāśrayabhūtā bhūmistvāṃ mā saṃ bādhiṣṭa / tvaṃ ca yamarājasu yamo rājā īśvaro yeṣāṃ te yamarājānaḥ tathāvidheṣu pitṛṣu pitṛdevatāsu lokam sthānaṃ vittvā labdhvā edhasva vardhasva / vidlṛ lābhe / 'samānakartṛkayoḥ pūrvakāle' (pā ३,४,२१) iti ktvāpratyayaḥ / 'ekāca upadeśe” (pā ७,२,१० ) iti iṭpratiṣedhaḥ/
yatte॒ aṅga॒mati॑hitaṃ parā॒caira॑pā॒naḥ prā॒ṇo ya u॑ vā te॒ pare॑taḥ/
tatte॑ saṃ॒gatya॑ pi॒taraḥ॒ sanī॑ḍā ghā॒sādghā॒saṃ puna॒rā ve॑śayantu

yat / te / aṅgam / ati'hitam / parācaiḥ / apānaḥ /prāṇaḥ / yaḥ / ūṃ iti / vā / te / parā'itaḥ /
tat/ te/ sam'gatya / pitaraḥ / sa'nīḍāḥ/ ghāsāt / ghāsam / punaḥ/ ā/ veśayantu /
he preta te tava yad aṅgam śarīraṃ parācaiḥ parāṅmukham atihitam atītya sthitam / atikramya gatam ityarthaḥ / tasmin śarīre vartamānaḥ apānaḥ apānavāyuḥ prāṇaḥ prāṇavāyuḥ / uśabdaḥ apyarthe / api vā ye ca anye cakṣuḥśrotrādirūpāḥ sapta śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ te tvadīyāḥ paretāḥ parāgatāḥ / apunarāvṛttaye śarīrānnirgatā ityarthaḥ/ te tvadīyaṃ tat sarvaṃ sanīlāḥ samānanilayāḥ pitaraḥ pitṛdevatāḥ saṃgatya saṃghībhūya / saṃpūrvād gameḥ ktvo lyap / 'anudāttopadeśa' (pā ६,४,३७ ) ityādinā anunāsikalope 'hrasvasya piti” (pā ६,१,७१) iti tuk / ghāsāt / adyate bhujyate asminniti ghāsaḥ bhogāyatanaṃ śarīram / ada bhakṣaṇe/ adhikaraṇe ghañ / 'ghañapośca' (pā २,४,३८) iti ghaslādeśaḥ / ghāsāt bhojanādhikaraṇāccharīrād ghāsam bhojanādhikaraṇam anyaccharīraṃ punarāveśayantu abhiprāpayantu/
ape॒maṃ jī॒vā a॑rudhangṛ॒hebhya॒staṃ nirva॑hata॒ pari॒ grāmā॑di॒taḥ/
mṛ॒tyurya॒masyā॑sīddū॒taḥ prace॑tā॒ asū॑npi॒tṛbhyo॑ gama॒yāṃ ca॑kāra

apa / imam / jīvāḥ / arudhan / gṛhebhyaḥ / tam / niḥ/ vahata / pari/ grāmāt / itaḥ / .
mṛtyuḥ/ yamasya / āsīt / dūtaḥ / pra'cetāḥ / asūn / pitṛ'bhyaḥ / gamayām / cakāra

jīvāḥ jīvantaḥ prāṇadhāriṇo bāndhavā imaṃ pretaṃ gṛhebhyaḥ sakāśād apārudhan/ pretaśarīram apagamayantu ityarthaḥ / rudhir āvaraṇe / 'irito vā' (pā ३,१,५७) iti cleḥ aṅ ādeśaḥ / taṃ pretadeham itaḥ asmād grāmāt pari / pariḥ pañcamyarthānuvādī/ yadvā pariharaṇārthaḥ / he bāndhavāḥ taṃ mṛtadehaṃ parihṛtya nirvahata grāmād nirgamayata / kuta ityata āha- mṛtyuḥ mārakaḥ puruṣo yamasya rājño dūtaḥ karmakara āsīt abhavat / pracetāḥ prakṛṣṭajñānaḥ saḥ mriyamāṇasya puruṣasya asūn prāṇān pitṛbhyaḥ pitṝn anupraveśayitum / 'kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthāninaḥ' (pā २,३,१४ ) iti caturthī / gamayāṃcakāra prāpayāmāsa / gamerṇyantāt 'kāspratyayād' (pā ३,१,३५) iti āmpratyayaḥ / kṛño'nuprayogaśca /
ye dasya॑vaḥ pi॒tṛṣu॒ pravi॑ṣṭā jñā॒timu॑khā ahu॒tāda॒ścara॑nti/
pa॑rā॒puro॑ ni॒puro॒ ye bhara॑ntya॒gniṣṭāna॒smātpra dha॑māti ya॒jñāt

ye/ dasyavaḥ / pitṛṣu / pra'viṣṭāḥ / jñāti'mukhāḥ / ahuta'adaḥ / caranti /
parā'puraḥ / ni'puraḥ/ ye / bharanti / agniḥ / tān / asmāt / pra / dhamāti / yajñāt

ye dasyavaḥ upakṣayakāriṇo rākṣasā jñātimukhāḥ jñātīnāṃ mukhamiva mukhaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ / jñātipratirūpā ityarthaḥ / ata eva pitṛṣu pitṛpitāmahaprapitāmaheṣu madhye praviṣṭāḥ ahutādaḥ ahutaṃ laukikam annam adanti bhakṣayantīti ahutādaḥ / yadvā ahutāvasthameva havirmāyayā adantīti ahutādaḥ / caranti pitṛṣu madhye vartante / parāpuraḥ parāpṛṇanti piṇḍān dadatīti parāpuraḥ piṇḍadātāraḥ putrāḥ / nipuraḥ nipṛṇanti niyamena piṇḍadānādikaṃ kurvantīti nipuraḥ pautrāḥ / pṝ pālanapūraṇayoḥ / ityasmād ubhayatra kartari kvip / 'udoṣyaupūrvasya' (pā ७,१,१०२) iti uttvam / ye ca rākṣasāḥ piṇḍodakadānādinā pālayitṝn putrapautrādīn bharanti haranti / nāśayantītyarthaḥ / tān māyāvino rākṣasān agniḥ asmād yajñāt pitṝn uddiśya kriyamāṇāt pra dhamāti pradhamatu prakarṣeṇa nirgamayatu / dhmā śabdāgnisaṃyogayoḥ / asmāt leṭi āḍāgamaḥ / 'pāghrā' (pā ७,३,७८) ityādinā dhamādeśaḥ/
saṃ vi॑śantvi॒ha pi॒taraḥ॒ svā naḥ॑ syo॒naṃ kṛ॒ṇvanta॑hprati॒ranta॒ āyuḥ॑/
tebhyaḥ॑ śakema ha॒viṣā॒ nakṣa॑māṇā॒ jyogjīva॑ntaḥ śa॒radaḥ॑ purū॒cīḥ

sam / viśantu / iha / pitaraḥ / svāḥ / naḥ / syonam / kṛṇvantaḥ / pra'tirantaḥ / āyuḥ /
tebhyaḥ / śakema / haviṣā / nakṣamāṇāḥ / jyok / jīvantaḥ / śaradaḥ / purūcīḥ

iha asmin yajñe naḥ asmākaṃ svāḥ jñātayo gotrajāḥ pitaraḥ pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ saṃ viśantu samyag upaviśantu / upaviṣṭāste syonam sukham asmākaṃ kṛṇvantaḥ kurvantaḥ āyuḥ jīvanaṃ pratirante / prapūrvastaratirvardhanārthaḥ / pravardhayantu / cirakālam asmān jīvayantu ityarthaḥ / dakṣamāṇāḥ vardhamānā vayaṃ tebhyaḥ pitṛbhyo haviṣā carupuroḍāśādilakṣaṇena śakema paricarituṃ śaktā bhūyāsma / śaklṛ śaktau ityasmād āśiṣi liṅi 'liṅyāśiṣyaṅ' (pā ३,१,८६ ) iti aṅpratyayaḥ / purūcīḥ puru bahulam añcanti gacchantīti purūcyaḥ / añcateḥ 'ṛtvig' (pā ३,२,५९ ) ityādinā kvin / 'aniditām' (pā ६,४,२४) iti nalopaḥ/ 'acaḥ' (pā ६,४,१३८ ) iti akāralope 'cau' (pā ६,३,१३८ ) iti dīrghaḥ / 'añcateścopasaṃkhyānam' ( pāvā ४,१,६ ) iti ṅīp / purūcīḥ bahvīḥ śaradaḥ saṃvatsarān / atyantasaṃyoge dvitīyā / jyok cirakālaṃ jīvantaḥ pitṛprasādājjīvitāro bhavema/
yāṃ te॑ dhe॒nuṃ ni॑pṛ॒ṇāmi॒ yamu॑ kṣī॒ra o॑da॒nam/
tenā॒ jana॑syāso bha॒rtā yo 'trāsa॒dajī॑vanaḥ

yām / te / dhenum / ni'pṛṇāmi / yam / ū iti / te / kṣīre / odanam /
tena / janasya / asaḥ / bhartā / yaḥ / atra / asat / ajīvanaḥ

he preta te tubhyaṃ yāṃ dhenum dogdhrīṃ gāṃ nipṛṇāmi prayacchāmi / nipūrvaḥ pṛṇātiḥ pitrye dāne vartate / tvām uddiśya gāṃ dattavān asmītyarthaḥ / tathā kṣīre payasi pakvaṃ yam u yaṃ ca odanaṃ te tubhyaṃ nipṛṇāmi tena dhenusahitena odanena janasya janimato lokasya bhartā dhārayitā poṣayitā vā asaḥ bhaveḥ / ḍubhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ / yo janaḥ atra asmin loke ajīvanaḥ jīvanarahitaḥ asat bhavet / tasya janasyeti saṃbandhaḥ / yadvā asmin loke jīvanarahitaḥ asat / puruṣavyatyayaḥ / sa tvam iti saṃbandhaḥ / asa iti / asterleṭi aḍāgamaḥ' / 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu' (pā ३,४,९७) iti ikāralopaḥ/
iti dvitīye'nuvāke tṛtīyaṃ sūktam /
pitṛmedhe 'aśvāvatīm' ( ३१ ) ityṛcā śavadāhānantaraṃ snānaṃ kṛtvā nadīṃ tarato'numantrayeta / piṇḍapitṛyajña 'ye nikhātāḥ' ( ३४ ) iti dvābhyāṃ dve samidhāvādadhyāt / 'śaṃ tapa' ( ३६ ) ityṛcā pretaśarīre putreṇa dattam agniṃ putro gotriṇo vā dīpayeyuḥ/ 'dadāmi' (३७) ityanayā kāmpīlaśākhayā dahanasthānaṃ saṃprokṣeta / 'imāṃ mātrāṃ mimīmahe' (३९) ityādibhiḥ saptabhiḥ śmaśānadeśaṃ pratidiśaṃ mimīte / diṣṭivitastyādibhiḥ pramāṇaiḥ sapta dakṣiṇato mimīte / sapta uttarataḥ / pañca purastāt / pañca paścād ityādikrameṇetyarthaḥ /
aśvā॑vatīṃ॒ pra ta॑ra॒ yā su॒śevā॒ rkṣākaṃ॑ vā prata॒raṃ navī॑yaḥ/
yastvā॑ ja॒ghāna॒ vadhyaḥ॒ so a॑stu॒ mā so a॒nyadvi॑data bhāga॒dheya॑m

aśva'vatīm / pra / tara / yā / su'śevā / ṛkṣākam / vā / pra'taram / navīyaḥ /
yaḥ / tvā / jaghāna / vadhyaḥ / saḥ / astu / mā / saḥ / anyat / vidata / bhāga'dheyam

he preta aśvāvatīm aśvā asyāṃ santīti aśvāvatī aśvānām ākarabhūtā nadī / 'mantre somāśvendriya' ( pā ६,३,१३१ ) iti matau dīrghaḥ / saṃjñāśabdoyam / etatsaṃjñāṃ nadīṃ pra taraya prakarṣaṇa tāraya uttāraya / sā ca nadī suśevā asmabhyaṃ susukhā bhavatu / tathā ṛkṣākaṃ vā / vāśabdaścārthe / ṛkṣākam ṛkṣaiḥ bhallūkairupetaṃ duṣṭamṛganiṣevitaṃ navīyaḥ navataram adṛṣṭapūrvam araṇyamapi prataram prakarṣeṇa tarāmi / he preta tvā tvāṃ yaḥ puruṣaḥ jaghāna sa vadhyaḥ vadhārhaḥ astu bhavatu / sa ghātakaḥ puruṣaḥ anyad bhāgadheyam pūrvam upabhuktād anyad upabhogyaṃ vastu mā vidata mā labhatām / nirdhano bhavatvityarthaḥ / vidlṛ lābhe / asmāt māṅi luṅi ātmanepadaikavacane lṛditvāt cleḥ aṅ ādeśaḥ/
ya॒maḥ paro 'va॑ro॒ viva॑svā॒ntataḥ॒ paraṃ॒ nāti॑ paśyāmi॒ kiṃ ca॒na/
ya॒me a॑dhva॒ro adhi॑ me॒ nivi॑ṣṭo॒ bhuvo॒ viva॑svāna॒nvāta॑tāna

apā॑gūhanna॒mṛtāṃ॒ martye॑bhyaḥ kṛ॒tvā sava॑rṇāmadadhu॒rviva॑svate/
u॒tāśvinā॑vabhara॒dyattadāsī॒daja॑hādu॒ dvā mi॑thu॒nā sa॑ra॒ṇyūḥ

ye nikhā॑tā॒ ye paro॑ptā॒ ye da॒gdhā ye coddhi॑tāḥ/
sarvāṃ॒stāna॑gna॒ ā va॑ha pi॒tṝnha॒viṣe॒ atta॑ve

ye a॑gnida॒gdhā ye ana॑gnidagdhā॒ madhye॑ di॒vaḥ sva॒dhayā॑ mā॒daya॑nte/
tvaṃ tānve॑ttha॒ yadi॒ te jā॑tavedaḥ sva॒dhayā॑ ya॒jñaṃ svadhi॑tiṃ juṣantām

śaṃ ta॑pa॒ māti॑ tapo॒ agne॒ mā ta॒nva॑१ṃ॒ tapaḥ॑/
vaṇe॑ṣu॒ śuṣmo॑ astu te pṛthi॒vyāma॑stu॒ yaddharaḥ॑

dadā॑myasmā ava॒sāna॑me॒tadya e॒ṣa āga॒nmama॒ cedabhū॑di॒ha/
ya॒maści॑ki॒tvānpratye॒tadā॑ha॒ mamai॒ṣa rā॒ya upa॑ tiṣṭhatāmi॒ha

i॒māṃ mātrāṃ॑ mimīmahe॒ yathāpa॑raṃ॒ na māsā॑tai/
śa॒te śa॒ratsu॑ no pu॒rā

premāṃ mātrāṃ॑ mimīmahe॒ yathāpa॑raṃ॒ na māsā॑tai/
śa॒te śa॒ratsu॑ no pu॒rā

ape॒māṃ mātrāṃ॑ mimīmahe॒ yathāpa॑raṃ॒ na māsā॑tai/
śa॒te śa॒ratsu॑ no pu॒rā

vīmāṃ mātrāṃ॑ mimīmahe॒ yathāpa॑raṃ॒ na māsā॑tai/
śa॒te śa॒ratsu॑ no pu॒rā

niri॒māṃ mātrāṃ॑ mimīmahe॒ yathāpa॑raṃ॒ na māsā॑tai/
śa॒te śa॒ratsu॑ no pu॒rā

udi॒māṃ mātrāṃ॑ mimīmahe॒ yathāpa॑raṃ॒ na māsā॑tai/
śa॒te śa॒ratsu॑ no pu॒rā

sami॒māṃ mātrāṃ॑ mimīmahe॒ yathāpa॑raṃ॒ na māsā॑tai/
śa॒te śa॒ratsu॑ no pu॒rā

amā॑si॒ mātrāṃ॒ sva॑ragā॒māyu॑ṣmānbhūyāsam/
yathāpa॑raṃ॒ na māsā॑tai śa॒te śa॒ratsu॑ no pu॒rā

prā॒ṇo a॑pā॒no vyā॒na āyu॒ścakṣu॑rdṛ॒śaye॒ sūryā॑ya/
apa॑ripareṇa pa॒thā ya॒marā॑jñaḥ pi॒tṝnga॑cha

ye agra॑vaḥ śaśamā॒nāhpa॑re॒yurhi॒tvā dveṣāṃ॒syana॑patyavantaḥ/
te dyāmu॒dityā॑vidanta lo॒kaṃ nāka॑sya pṛ॒ṣṭhe adhi॒ dīdhyā॑nāḥ

u॑da॒nvatī॒ dyaura॑va॒mā pī॒luma॒tīti॑ madhya॒mā/
tṛ॒tīyā॑ ha pra॒dyauriti॒ yasyāṃ॑ pi॒tara॒ āsa॑te

ye na॑ pi॒tuḥ pi॒taro॒ ye pi॑tāma॒hā ya ā॑vivi॒śuru॒rva॒ntari॑kṣam/
ya ā॑kṣi॒yanti॑ pṛthi॒vīmu॒ta dyāṃ tebhyaḥ॑ pi॒tṛbhyo॒ nama॑sā vidhema

i॒damidvā u॒ nāpa॑raṃ di॒vi pa॑śyasi॒ sūrya॑m/
mā॒tā pu॒traṃ yathā॑ si॒cābhye॑naṃ bhūma ūrṇuhi

i॒damidvā u॒ nāpa॑raṃ ja॒rasya॒nyadi॒to 'pa॑ram/
jā॒yā pati॑miva॒ vāsa॑sā॒bhye॑naṃ bhūma ūrṇuhi

a॒bhi tvo॑rṇomi pṛthi॒vyā mā॒turvastre॑ṇa bha॒drayā॑/
jī॒veṣu॑ bha॒draṃ tanmayi॑ sva॒dhā pi॒tṛṣu॒ sā tvayi॑

agnī॑ṣomā॒ pathi॑kṛtā syo॒naṃ de॒vebhyo॒ ratnaṃ॑ dadhathu॒rvi lo॒kam/
upa॒ preṣya॑ntaṃ pū॒ṣaṇaṃ॒ yo vahā॑tyañjo॒yānaiḥ॑ pa॒thibhi॒statra॑ gachatam

pū॒ṣā tve॒taścyā॑vayatu॒ pra vi॒dvānana॑ṣṭapaśu॒rbhuva॑nasya go॒pāḥ/
sa tvai॒tebhyaḥ॒ pari॑ dadatpi॒tṛbhyo॒ 'gnirde॒vebhyaḥ॑ suvida॒triye॑bhyaḥ

āyu॑rvi॒śvāyuḥ॒ pari॑ pātu tvā pū॒ṣā tvā॑ pātu॒ prapa॑the pu॒rastā॑t/
yatrāsa॑te su॒kṛto॒ yatra॒ ta ī॒yustatra॑ tvā de॒vaḥ sa॑vi॒tā da॑dhātu

i॒mau yu॑najmi te॒ vahnī॒ asu॑nītāya॒ voḍha॑ve/
tābhyāṃ॑ ya॒masya॒ sāda॑naṃ॒ sami॑ti॒ścāva॑ gachatāt

e॒tattvā॒ vāsaḥ॑ pratha॒maṃ nvāga॒nnapai॒tadū॑ha॒ yadi॒hābi॑bhaḥ pu॒rā/
i॑ṣṭāpū॒rtama॑nu॒saṃkrā॑ma vi॒dvānyatra॑ te da॒ttaṃ ba॑hu॒dhā viba॑ndhuṣu

a॒gnervarma॒ pari॒ gobhi॑rvyayasva॒ saṃ prorṇu॑ṣva॒ meda॑sā॒ pīva॑sā ca/
nettvā॑ dhṛ॒ṣṇurhara॑sā॒ jarhṛ॑ṣāṇo da॒dhṛgvi॑dha॒kṣanpa॑rī॒ṅkhayā॑tai

da॒ṇḍaṃ hastā॑dā॒dadā॑no ga॒tāsoḥ॑ sa॒ha śrotre॑ṇa॒ varca॑sā॒ bale॑na/
atrai॒va tvami॒ha va॒yaṃ su॒vīrā॒ viśvā॒ mṛdho॑ a॒bhimā॑tīrjayema

dhanu॒rhastā॑dā॒dadā॑no mṛ॒tasya॑ sa॒ha kṣa॒treṇa॒ varca॑sā॒ bale॑na/
sa॒māgṛ॑bhāya॒ vasu॑ bhūri pu॒ṣṭama॒rvāṅtvamehyupa॑ jīvalo॒kam