અથર્વવેદ · અધ્યાય 18.2

18.2
યમાય સોમઃ પવતે યમાય ક્રિયતે હવિઃ ।
યમં હ યજ્ઞો ગચ્છત્યગ્નિદૂતો અરંકૃતઃ

યમાય મધુમત્તમં જુહોતા પ્ર ચ તિષ્ઠત ।
ઇદં નમ ઋષિભ્યઃ પૂર્વજેભ્યઃ પૂર્વેભ્યઃ પથિકૃદ્ભ્યઃ

યમાય ઘૃતવત્પયો રાજ્ઞે હવિર્જુહોતન ।
સ નો જીવેષ્વા યમેદ્દીર્ઘમાયુઃ પ્ર જીવસે

મૈનમગ્ને વિ દહો માભિ શૂશુચો માસ્ય ત્વચં ચિક્ષિપો મા શરીરમ્ ।
શૃતં યદા કરસિ જાતવેદોઽથેમેનં પ્ર હિણુતાત્પિતૄંરુપ

યદા શૃતં કૃણવો જાતવેદોઽથેમમેનં પરિ દત્તાત્પિતૃભ્યઃ ।
યદો ગછાત્યસુનીતિમેતામથ દેવાનાં વશનીર્ભવાતિ

ત્રિકદ્રુકેભિઃ પવતે ષડુર્વીરેકમિદ્બૃહત્।
ત્રિષ્ટુબ્ગાયત્રી છન્દાંસિ સર્વા તા યમ આર્પિતા

સૂર્યં ચક્ષુષા ગચ્છ વાતમાત્મના દિવં ચ ગચ્છ પૃથિવીં ચ ધર્મભિઃ ।
અપો વા ગચ્છ યદિ તત્ર તે હિતમોષધીષુ પ્રતિ તિષ્ઠા શરીરૈઃ

અજો ભાગસ્તપસસ્તં તપસ્વ તં તે શોચિસ્તપતુ તં તે અર્ચિઃ ।
યાસ્તે શિવાસ્તન્વો જાતવેદસ્તાભિર્વહૈનં સુકૃતામુ લોકમ્

યાસ્તે શોચયો રંહયો જાતવેદો યાભિરાપૃણાસિ દિવમન્તરિક્ષમ્ ।
અજં યન્તમનુ તાઃ સમૃણ્વતામથેતરાભિઃ શિવતમાભિઃ શૃતં કૃધિ

અવ સૃજ પુનરગ્ને પિતૃભ્યો યસ્ત આહુતશ્ચરતિ સ્વધાવાન્ ।
આયુર્વસાન ઉપ યાતુ શેષઃ સં ગચ્છતાં તન્વા સુવર્ચાઃ

અતિ દ્રવ શ્વાનૌ સારમેયૌ ચતુરક્ષૌ શબલૌ સાધુના પથા ।
અધા પિતૄન્ત્સુવિદત્રામપીહિ યમેન યે સધમાદં મદન્તિ

યૌ તે શ્વાનૌ યમ રક્ષિતારૌ ચતુરક્ષૌ પથિષદી નૃચક્ષસા ।
તાભ્યાં રાજન્ પરિ ધેહ્યેનં સ્વસ્ત્યસ્મા અનમીવં ચ ધેહિ

ઉરૂણસાવસુતૃપાવુદુમ્બલૌ યમસ્ય દૂતૌ ચરતો જનામનુ ।
તાવસ્મભ્યં દૃશયે સૂર્યાય પુનર્દાતામસુમદ્યેહ ભદ્રમ્

સોમ એકેભ્યઃ પવતે ઘૃતમેક ઉપાસતે ।
યેભ્યો મધુ પ્રધાવતિ તાંશ્ચિદેવાપિ ગચ્છતાત્

યે ચિત્પૂર્વ ઋતસાતા ઋતજાતા ઋતાવૃધઃ ।
ઋષીન્ તપસ્વતો યમ તપોજામપિ ગચ્છતાત્

તપસા યે અનાધૃષ્યાસ્તપસા યે સ્વર્યયુઃ ।
તપો યે ચક્રિરે મહસ્તાંશ્ચિદેવાપિ ગચ્છતાત્

યે યુધ્યન્તે પ્રધનેષુ શૂરાસો યે સ્વર્તનૂત્યજઃ ।
યે વા સહસ્રદક્ષિણાસ્તાં ચિદેવાપિ ગચ્છતાત્

સહસ્રણીથાઃ કવયો યે ગોપાયન્તિ સૂર્યમ્ ।
ઋષીન્ તપસ્વતો યમ તપોજામપિ ગચ્છતાત્

સ્યોનાસ્મૈ ભવ પૃથિવ્યનૃક્ષરા નિવેશની ।
યછાસ્મૈ શર્મ સપ્રથાઃ

અસંબાધે પૃથિવ્યા ઉરૌ લોકે નિ ધીયસ્વ ।
સ્વધા યાશ્ચકૃષે જીવન્ તાસ્તે સન્તુ મધુશ્ચુતઃ

હ્વયામિ તે મનસા મન ઇહેમાન્ ગૃહામુપ જુજુષાણ એહિ ।
સં ગચ્છસ્વ પિતૃભિઃ સં યમેન સ્યોનાસ્ત્વા વાતા ઉપ વાન્તુ શગ્માઃ

ઉત્ત્વા વહન્તુ મરુત ઉદવાહા ઉદપ્રુતઃ ।
અજેન કૃણ્વન્તઃ શીતં વર્ષેણોક્ષન્તુ બાલિતિ

ઉદહ્વમાયુરાયુષે ક્રત્વે દક્ષાય જીવસે ।
સ્વાન્ ગચ્છતુ તે મનો અધા પિતૄંરુપ દ્રવ

મા તે મનો માસોર્માઙ્ગાનાં મા રસસ્ય તે ।
મા તે હાસ્ત તન્વઃ કિં ચનેહ

મા ત્વા વૃક્ષઃ સં બાધિષ્ટ મા દેવી પૃથિવી મહી ।
લોકં પિતૃષુ વિત્ત્વૈધસ્વ યમરાજસુ

યત્તે અઙ્ગમતિહિતં પરાચૈરપાનઃ પ્રાણો ય ઉ વા તે પરેતઃ ।
તત્તે સંગત્ય પિતરઃ સનીડા ઘાસાદ્ઘાસં પુનરા વેશયન્તુ

અપેમં જીવા અરુધન્ ગૃહેભ્યસ્તં નિર્વહત પરિ ગ્રામાદિતઃ ।
મૃત્યુર્યમસ્યાસીદ્દૂતઃ પ્રચેતા અસૂન્ પિતૃભ્યો ગમયાં ચકાર

યે દસ્યવઃ પિતૃષુ પ્રવિષ્ટા જ્ઞાતિમુખા અહુતાદશ્ચરન્તિ ।
પરાપુરો નિપુરો યે ભરન્ત્યગ્નિષ્ટાન્ અસ્માત્પ્ર ધમાતિ યજ્ઞાત્

સં વિશન્ત્વિહ પિતરઃ સ્વા નઃ સ્યોનં કૃણ્વન્તઃ પ્રતિરન્ત આયુઃ ।
તેભ્યઃ શકેમ હવિષા નક્ષમાણા જ્યોગ્જીવન્તઃ શરદઃ પુરૂચીઃ

યાં તે ધેનું નિપૃણામિ યમુ ક્ષીર ઓદનમ્ ।
તેના જનસ્યાસો ભર્તા યોઽત્રાસદજીવનઃ

અશ્વાવતીં પ્ર તર યા સુશેવા ર્ક્ષાકં વા પ્રતરં નવીયઃ ।
યસ્ત્વા જઘાન વધ્યઃ સો અસ્તુ મા સો અન્યદ્વિદત ભાગધેયમ્

યમઃ પરોઽવરો વિવસ્વાન્ તતઃ પરં નાતિ પશ્યામિ કિં ચન ।
યમે અધ્વરો અધિ મે નિવિષ્ટો ભુવો વિવસ્વાન્ અન્વાતતાન

અપાગૂહન્ન્ અમૃતાં મર્ત્યેભ્યઃ કૃત્વા સવર્ણામદધુર્વિવસ્વતે ।
ઉતાશ્વિનાવભરદ્યત્તદાસીદજહાદુ દ્વા મિથુના સરણ્યૂઃ

યે નિખાતા યે પરોપ્તા યે દગ્ધા યે ચોદ્ધિતાઃ ।
સર્વાંસ્તાન્ અગ્ન આ વહ પિતૄન્ હવિષે અત્તવે

યે અગ્નિદગ્ધા યે અનગ્નિદગ્ધા મધ્યે દિવઃ સ્વધયા માદયન્તે ।
ત્વં તાન્ વેત્થ યદિ તે જાતવેદઃ સ્વધયા યજ્ઞં સ્વધિતિં જુષન્તામ્

શં તપ માતિ તપો અગ્ને મા તન્વં તપઃ ।
વણેષુ શુષ્મો અસ્તુ તે પૃથિવ્યામસ્તુ યદ્ધરઃ

દદામ્યસ્મા અવસાનમેતદ્ય એષ આગન્ મમ ચેદભૂદિહ ।
યમશ્ચિકિત્વાન્ પ્રત્યેતદાહ મમૈષ રાય ઉપ તિષ્ઠતામિહ

ઇમાં માત્રાં મિમીમહે યથાપરં ન માસાતૈ ।
શતે શરત્સુ નો પુરા

પ્રેમાં માત્રાં મિમીમહે યથાપરં ન માસાતૈ ।
શતે શરત્સુ નો પુરા

અપેમાં માત્રાં મિમીમહે યથાપરં ન માસાતૈ ।
શતે શરત્સુ નો પુરા

વીમાં માત્રાં મિમીમહે યથાપરં ન માસાતૈ ।
શતે શરત્સુ નો પુરા

નિરિમાં માત્રાં મિમીમહે યથાપરં ન માસાતૈ ।
શતે શરત્સુ નો પુરા

ઉદિમાં માત્રાં મિમીમહે યથાપરં ન માસાતૈ ।
શતે શરત્સુ નો પુરા

સમિમાં માત્રાં મિમીમહે યથાપરં ન માસાતૈ ।
શતે શરત્સુ નો પુરા

અમાસિ માત્રાં સ્વરગામાયુષ્માન્ ભૂયાસમ્ ।
યથાપરં ન માસાતૈ શતે શરત્સુ નો પુરા

પ્રાણો અપાનો વ્યાન આયુશ્ચક્ષુર્દૃશયે સૂર્યાય ।
અપરિપરેણ પથા યમરાજ્ઞઃ પિતૄન્ ગચ્છ

યે અગ્રવઃ શશમાનાઃ પરેયુર્હિત્વા દ્વેષાંસ્યનપત્યવન્તઃ ।
તે દ્યામુદિત્યાવિદન્ત લોકં નાકસ્ય પૃષ્ઠે અધિ દીધ્યાનાઃ

ઉદન્વતી દ્યૌરવમા પીલુમતીતિ મધ્યમા ।
તૃતીયા હ પ્રદ્યૌરિતિ યસ્યાં પિતર આસતે

યે ન પિતુઃ પિતરો યે પિતામહા ય આવિવિશુરુર્વન્તરિક્ષમ્ ।
ય આક્ષિયન્તિ પૃથિવીમુત દ્યાં તેભ્યઃ પિતૃભ્યો નમસા વિધેમ

ઇદમિદ્વા ઉ નાપરં દિવિ પશ્યસિ સૂર્યમ્ ।
માતા પુત્રં યથા સિચાભ્યેનં ભૂમ ઊર્ણુહિ

ઇદમિદ્વા ઉ નાપરં જરસ્યન્યદિતોઽપરમ્ ।
જાયા પતિમિવ વાસસાભ્યેનં ભૂમ ઊર્ણુહિ

અભિ ત્વોર્ણોમિ પૃથિવ્યા માતુર્વસ્ત્રેણ ભદ્રયા ।
જીવેષુ ભદ્રં તન્ મયિ સ્વધા પિતૃષુ સા ત્વયિ

અગ્નીષોમા પથિકૃતા સ્યોનં દેવેભ્યો રત્નં દધથુર્વિ લોકમ્ ।
ઉપ પ્રેષ્યન્તં પૂષણં યો વહાત્યઞ્જોયાનૈઃ પથિભિસ્તત્ર ગચ્છતમ્

પૂષા ત્વેતશ્ચ્યાવયતુ પ્ર વિદ્વાન્ અનષ્ટપશુર્ભુવનસ્ય ગોપાઃ ।
સ ત્વૈતેભ્યઃ પરિ દદત્પિતૃભ્યોઽગ્નિર્દેવેભ્યઃ સુવિદત્રિયેભ્યઃ

આયુર્વિશ્વાયુઃ પરિ પાતુ ત્વા પૂષા ત્વા પાતુ પ્રપથે પુરસ્તાત્।
યત્રાસતે સુકૃતો યત્ર ત ઈયુસ્તત્ર ત્વા દેવઃ સવિતા દધાતુ

ઇમૌ યુનજ્મિ તે વહ્ની અસુનીતાય વોઢવે ।
તાભ્યાં યમસ્ય સાદનં સમિતિશ્ચાવ ગચ્છતાત્

એતત્ત્વા વાસઃ પ્રથમં ન્વાગન્ન્ અપૈતદૂહ યદિહાબિભઃ પુરા ।
ઇષ્ટાપૂર્તમનુસંક્રામ વિદ્વાન્ યત્ર તે દત્તં બહુધા વિબન્ધુષુ

અગ્નેર્વર્મ પરિ ગોભિર્વ્યયસ્વ સં પ્રોર્ણુષ્વ મેદસા પીવસા ચ ।
નેત્ત્વા ધૃષ્ણુર્હરસા જર્હૃષાણો દધૃગ્વિધક્ષન્ પરીઙ્ખયાતૈ

દણ્ડં હસ્તાદાદદાનો ગતાસોઃ સહ શ્રોત્રેણ વર્ચસા બલેન ।
અત્રૈવ ત્વમિહ વયં સુવીરા વિશ્વા મૃધો અભિમાતીર્જયેમ

ધનુર્હસ્તાદાદદાનો મૃતસ્ય સહ ક્ષત્રેણ વર્ચસા બલેન ।
સમાગૃભાય વસુ ભૂરિ પુષ્ટમર્વાઙ્ત્વમેહ્યુપ જીવલોકમ્

{{સાયણભાષ્યમ્।
દ્વિતીયેનુવાકે ષટ્ સૂક્તાનિ । તત્ર ‘યમાય સોમઃઽ ઇતિ પ્રથમં સૂક્તમ્ । અત્ર આદિતસ્તિસૃણામ્ ઋચાં પૂર્વર્ચા સહ પ્રેતોત્થાપનકર્મણિ ઉક્તો વિનિયોગઃ ।
પિતૃમેધે ઽમૈનમગ્નેઽ (૪) ઇત્યાદિભિઃ ઽસહસ્રણીથાઃ કવયઃઽ (૧૮) ઇત્યન્તાભિઃ ઽઅવ સૃજઽ (૧૦) ઽ ઇત્યૃગ્વર્જિતાભિશ્ચતુર્દશભિરૃગ્ભિર્દહ્યમાનં પ્રેતશરીરં સર્વે ગોત્રિણ ઉપતિષ્ઠેરન્ ।
ઽમૈનમગ્નેઽ ઇતિ ચતસૃભિઃ પ્રેતશરીરે કનિષ્ઠપુત્રેણ દત્તમ્ અગ્નિં ગોત્રિણ આદીપયેયુઃ।
તત્રૈવ કર્મણિ ઽઅજો ભાગઃઽ (૮) ઇતિ દ્વાભ્યાં ચિતેર્દક્ષિણપાર્શ્વે અજપશું બધ્નીયાત્ । યથા દહ્યતે તથા બન્ધનં કાર્યં મોચનં ન કર્તવ્યમ્ । તથા ચ માહકિરાચાર્યઃ- ઽઅજો હન્યતે દહ્યતે એકાગ્નિપ્રેતશરીરદહનેઽ ઇતિ ।
પિતૃમેધ એવ ચતુર્થેઽહનિ ઽઅવ સૃજઽ ઇત્યનયા ઽએકાગ્નિકસ્યાહિતાગ્નેઃ શરીરમ્ અનુમન્ત્રયેત।
ય૒માય૒ સોમઃ૑ પવતે ય૒માય૑ ક્રિયતે હ૒વિઃ।
ય૒મં હ૑ ય૒જ્ઞો ગ૑છત્ય૒ગ્નિદૂ૑તો૒ અરં૑કૃતઃ

યમાય । સોમઃ । પવતે । યમાય । ક્રિયતે । હવિઃ।
યમમ્ । હ । યજ્ઞઃ । ગચ્છતિ । અગ્નિઽદૂતઃ । અરમ્ઽકૃતઃ

યમાય દેવાય સોમઃ પવતે પૂયતે અભિષૂયતે સોમયાગે યજમાનૈઃ । કર્મણિ કર્તૃપ્રત્યયઃ શપ્ પૂધાતોઃ । સોમસાધનો જ્યોતિષ્ટોમાદિરનનુષ્ઠિતશ્ચેદ્ યમો નરકે પાતયિષ્યતીતિ ભિયા યમપ્રીતયે સોમોભિષૂયત ઇત્યર્થઃ । અથવા પિતૄણાં સોમસંબન્ધેન યમસ્યાપિ સોમોસ્ત્યેવ । કિં ચ યમાય એવ હવિઃ આજ્યાદિલક્ષણં ક્રિયતે સંસ્ક્રિયતે ઉત્પવનાદિસંસ્કારેણ । કિં ચ યમં હ યમમેવ યજ્ઞઃ કૃત્સ્નો જ્યોતિષ્ટોમાદિઃ ગચ્છતિ। કીદૃશો યજ્ઞઃ। અગ્નિદૂતઃ । દૂતો યથા સ્વામિના દત્તં ધનાદિકં દાતવ્યાય પ્રયચ્છતિ એવમ્ અગ્નિરપિ યજમાનેન દત્તં હવિસ્તસ્મૈતસ્મૈ દેવાય પ્રયચ્છતીત્યગ્નિર્દૂત ઇત્યભિધીયતે । અલંકૃતઃ સ્તોત્રશસ્ત્રાદિભિર્ભૂષિતઃ । યદ્વા અલમ્ અત્યર્થં નિષ્પાદિતઃ । સાઙ્ગોપાઙ્ગ ઇત્યર્થઃ। યદ્યપિ સોમો હવિશ્ચ ઉભે સર્વાર્થં ક્રિયેતે તથા યજ્ઞોપિ સર્વદેવાર્થઃ તથાપિ યમસ્ય સર્વપ્રાણિસંહર્તૃત્વેન વા સર્વેષાં પિતૃ. લોકપ્રાપકત્વેન વા પ્રાધાન્યાદ્ યમાયૈવ સોમાદિકં ક્રિયત ઇત્યુપચર્યતે।
ય૒માય૒ મધુ૑મત્તમં જુ૒હોતા૒ પ્ર ચ૑ તિષ્ઠત।
ઇ૒દં નમ૒ ઋષિ૑ભ્યઃ પૂર્વ૒જેભ્યઃ૒ પૂર્વે૑ભ્યઃ પથિ૒કૃદ્ભ્યઃ૑

યમાય । મધુમત્ઽતમમ્ । જુહોત । પ્ર । ચ । તિષ્ઠત ।
ઇદમ્ । નમઃ । ઋષિઽભ્યઃ । પૂર્વઽજેભ્યઃ । પૂર્વેભ્યઃ । પથિકૃત્ઽભ્યઃ

અત્રાપિ પૂર્વમન્ત્રવદ્ યમસ્ય પ્રાધાન્યાભિપ્રાયેણ હોમપ્રતિષ્ઠે તસ્યૈવ કર્તવ્યે ઇત્યભિધીયતે । હે યજમાનાઃ યમાય એવ દેવાય મધુમત્તમમ્ અતિશયેન મધુમત્ સોમાજ્યાદિકં હવિઃ જુહોત જુહુત । ઽતપ્તનપ્તનઽ (પા ૭,૧,૪૫) ઇતિ તસ્ય તબાદેશે ગુણઃ । પ્ર ચ તિષ્ઠત પ્રતિષ્ઠાં સમાપ્તિં યમાયૈવ કુરુત । નનુ યમાયૈવ હૂયતે તત્સહચારિણાં પિતૄણાં કિં સ્યાદ્ ઇત્યાશઙ્ક્ય તેષાં નમસ્કારઃ ક્રિયત ઇત્યાહ ઇદં નમ ઇતિ । ઋષિભ્યઃ મન્ત્રાદિદ્રષ્ટુભ્યઃ અઙ્ગિરઃપ્રભૃતિભ્યઃ । ઽઋષિર્દર્શનાત્ । સ્તોમાન્ દદર્શત્યૌપમન્યવઃઽ ઇતિ નિરુક્તમ્, ઽતદ્ યદ્ એનાંસ્તપસ્યમાનાન્ બ્રહ્મ ઽસ્વયંભ્વભ્યાનર્ષત્ ત ઋષયોઽભવંસ્તદ્ ઋષીણામ્ ઋષિત્વમ્ ઇતિ વિજ્ઞાયતેઽ ( નિ ૨,૧૧ ) ઇતિ ચ નિરુક્તમ્ । ઋષયો વિશેષ્યન્તે--પૂર્વજેભ્યઃ પૂર્વમ્ ઉત્પન્નેભ્યઃ ઇદાનીંતનયજમાનાપેક્ષયા તેષાં પૂર્વજત્વમ્ । અત એવ પૂર્વેભ્યઃ પથિકૃદ્ભ્યઃ। પથિકૃતઃ પિતૃલોકસ્ય પથાં કર્તારઃ । યે પ્રથમં પરેતાઃ સ્વર્ગમાર્ગાણાં દર્શયિતારસ્તે પથિકૃતઃ પિતૃગણગતાઃ । તેષાં માર્ગાણામ્ ઇદાનીન્તનૈરપિ અનુસ્રિયમાણત્વાત્ । એવંમહાનુભાવેભ્ય ઋષિભ્યઃ અઙ્ગિરઃપ્રભૃતિભ્યઃ ઇદં નમઃ નમસ્કારોસ્તુ ।
ય૑માય ઘૃ૒તવ૒ત્પયો૒ રાજ્ઞે૑ હ૒વિર્જુ૑હોતન।
સ નો૑ જી૒વેષ્વા ય૑મેદ્દી૒ર્ઘમાયુઃ૒ પ્ર જી૒વસે૑

યમાય । ઘૃતઽવત્ । પયઃ । રાજ્ઞે। હવિઃ । જુહોતન ।
સઃ । નઃ । જીવેષુ । આ । યમેત્ । દીર્ઘમ્ । આયુ: । પ્ર । જીવસે

હે યજમાનાઃ યમાય રાજ્ઞે ઘૃતવત્ ઘૃતોપેતં પયઃ ક્ષીરં હવિઃ હવીરૂપેણ સંસ્કૃતં જુહોતન જુહોત જુહુત । તસ્ય તનબાદેશે ગુણઃ । તેન કિં લભ્યત ઇત્યત આહ । સ પ્રાપ્તહવિઃ સન્ નઃ અસ્માન્ જીવેષુ જીવત્સુ પ્રાણિષુ મધ્યે આ યમત્ નિયમયેત્ સ્થાપયેત્ । યથા મૃતિર્ન ભવેત્ તથા કરોતુ । કિં ચ સ યમઃ દીર્ઘમ્ આયુઃ શતસંવત્સરલક્ષણમ્ પ્રયચ્છતુ ઇતિ શેષઃ । કિમર્થમ્ । જીવસે જીવનાય ।
મૈન૑મગ્ને૒ વિ દ૑હો૒ માભિ૑ શૂશુચો૒ માસ્ય૒ ત્વચં૑ ચિક્ષિપો૒ મા શરી૑રમ્।
શૃ૒તં ય૒દા કર૑સિ જાતવે૒દો ઽથે૑મેનં૒ પ્ર હિ૑ણુતાત્પિ૒તૄઁરુપ૑

મા । એનમ્ । અગ્ને । વિ । દહઃ । મા । અભિ । શૂશુચઃ । મા । અસ્ય । ત્વચમ્ । ચિક્ષિપઃ । મા । શરીરમ્ ।
શૃતમ્ । યદા । કરસિ । જાતઽવેદઃ । અથ । ઈમ્ । એનમ્ । પ્ર । હિનુતાત્ । પિતૄન્ । ઉપ

હે અગ્ને એનં પ્રેતં મા વિ દહઃ વિદાહમ્ અતિદાહં મા કાર્ષીઃ । તથા માભિ શૂશુચઃ । શુચેર્લુઙિ ચઙિ રૂપમ્ । ઽદીર્ઘો લઘોઃઽ (પા ૭,૪,૯૪ ) ઇતિ અભ્યાસસ્ય દીર્ઘઃ । અભિતઃ શોકયુક્તં મા કાર્ષીઃ । ઉપર્યધશ્ચ ઉભયોઃ પાર્શ્વયોરપિ દાહાદ્ અભિતઃ શોકો ભવતિ તદભાવોત્ર પ્રાર્થ્યતે । કિં ચ અસ્ય ત્વચં મા ચિક્ષિપઃ અન્યત્ર મા ગમય । ત્વગ્ભેદં મા કુર્વિત્યર્થઃ । તથા શરીરમ્ અપિ મા ચિક્ષિપઃ । અસ્ય શવશરીરસ્ય આહુતિરૂપત્વાત્ પુરોડાશાદિવદ્ વિદાહાદ્યભાવઃ પ્રાર્થ્યતે । યદા ત્વમ્ એતચ્છરીરં શૃતમ્ હવિર્યોગ્યં પક્વં કરસિ કરોષિ । શ્રા પાકે । ઽશૃતં પાકેઽ (પા ૬,૧,૨૭ ) ઇતિ કર્મણિ કર્તરિ વા નિપાતનાત ભાવઃ । કરસીતિ । કરોતેઃ ઔત્સર્ગિકઃ શપ । લેટિ વા અડાગમઃ । હે જાતવેદઃ જાતપ્રજ્ઞ અગ્ને અથ શૃતકરણાનન્તરમ્ ઈમ્ એનં પિતૃભ્યઃઽ ઉપ પિતૃસમીપં પ્ર હિણુતાત્ પ્રહિણુ પ્રેરય ।
ય૒દા શૃ૒તં કૃ૒ણવો૑ જાતવે૒દો ઽથે૒મમે૑નં૒ પરિ૑ દત્તાત્પિ૒તૃભ્યઃ૑।
ય૒દો ગછા૒ત્યસુ૑નીતિમે૒તામથ૑ દે૒વાનાં૑ વશ૒નીર્ભ૑વાતિ

યદા । શૃતમ્ । કૃણવઃ । જાતઽવેદઃ । અથ । ઇમમ્ । એનમ્ । પરિ । દત્તાત્ । પિતૃઽભ્યઃ ।
યદો ઇતિ । ગચ્છાતિ । અસુઽનીતિમ્ । એતામ્ । અથ । દેવાનામ્ । વશઽનીઃ । ભવાતિ ॥
હે જાતવેદઃ પ્રાપ્તહવિર્લક્ષણધન અગ્ને ત્વમ્ એનં શૃતમ્ પક્વં યદા કૃણવઃ અકરોઃ અથ અનન્તરમ્ ઇદમ્ ઇદાનીમ્ એનં દાહેન સંસ્કૃતં પુરુષં પિતૃભ્યઃ પરિ દત્તાત્ પ્રયચ્છ । યદ્વા પરિદાનં રક્ષણાય દાનમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધેસ્તસ્ય રક્ષણાય પ્રયચ્છ । ઉ અપિ ચ અયમ્ એતાં પ્રસિદ્ધામ્ અસુનીતિમ્ અસૂન્ પ્રાણાન્ નયતિ લોકાન્તરમ્ ઇતિ અસુનીતિઃ પ્રાણાપહર્ત્રી દેવતા તાં યદા ગચ્છાતિ ગચ્છતિ અથ અનન્તરમ્ અયં દેવાનામ્ દ્યોતમાનાનાં સ્વકીયાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં વશનીઃ વશં નયતીતિ વશનીઃ ઽસત્સૂદ્વિષઽ (પા ૩,૨,૬૧) ઇત્યાદિના ક્વિપ્ । ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણાં સૂર્યાદિદેવતાપ્રાપકો ભવાતિ ભવતિ ।
ત્રિક૑દ્રુકેભિઃ પવતે૒ ષડુ૒ર્વીરેક૒મિદ્બૃ૒હત્।
ત્રિ૒ષ્ટુબ્ગા૑ય૒ત્રી છન્દાં૑સિ૒ સર્વા૒ તા ય૒મ આર્પિ૑તા

ત્રિકદ્રુકેભિઃ । પવતે । ષટ્ । ઉર્વીઃ । એકમ્ । ઇત્ । બૃહત્ ।
ત્રિઽસ્તુપ્ । ગાયત્રી । છન્દાંસિ । સર્વા । તા । યમે । આર્પિતા

ત્રિકદ્રુકેભિઃ ત્રિકદ્રુકૈઃ । જ્યોતિષ્ટોમગોષ્ટોમાયુષ્ટોમાસ્ત્રયઃ ત્રિકદ્રુકા ઇત્યુચ્યન્તે । તૈર્નિમિત્તભૂતૈસ્તેષાં નિષ્પત્તયે પવતે પૂયતે યમાર્થમ્ અભિષૂયતે । સોમ ઇતિ શેષઃ । જ્યોતિષ્ટોમાદીનામ્ અનનુષ્ઠાને યમો હનિષ્યતીતિ ભીત્યા તેષુ સોમોભિષૂયત ઇત્યર્થઃ । તથા ષડુર્વીઃ ષડુર્વ્યઃ । ષણ્મોર્વીરંહસસ્પાન્તુઽ ( આશ્રૌ ૧,૨,૧) ઇત્યત્રામ્નાનાદ્ દ્યૌશ્ચ પૃથિવી ચ અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ આપશ્ચ ઓષધયશ્ચ એતાઃ ષડ્ ઉર્વ્યઃ । તા અપિ એકમિત્ એકમેવ બૃહત્ મહાન્તં યમમ્ । ઉદ્દિશ્યૈવ પ્રવર્તન્ત ઇતિ શેષઃ । અથવા બૃહત્ ઇતિ ઉત્તરત્ર અન્વેતિ । બૃહત્ બૃહતી છન્દઃ તથા ત્રિષ્ટુબ્ ગાયત્રી ઇતિ ચ્છન્દાંસિ । તા તાનિ ઇતરાણિ સર્વા સર્વાણિ છન્દાંસિ યમે આર્પિતા આર્પિતાનિ પર્યવસિતાનિ । છન્દોભિરુપલક્ષિતાઃ સર્વે મન્ત્રા યમૈકવિષયા ઇત્યર્થઃ । ઋ ગતૌ । ઽઅર્તિહ્રીઽ (પા ૭,૩,૩૬) ઇત્યાદિના પુગાગમઃ । ઽજુષ્ટાર્પિતે ચ ચ્છન્દસિઽ (પા ૬,૧,૨૦૯) ઇતિ આદ્યુદાત્તત્વમ્ ।
સૂર્યં૒ ચક્ષુ૑ષા ગછ૒ વાત૑મા૒ત્મના૒ દિવં૑ ચ૒ ગછ૑ પૃથિ૒વીં ચ૒ ધર્મ૑ભિઃ।
અ૒પો વા૑ ગછ૒ યદિ૒ તત્ર૑ તે હિ૒તમોષ૑ધીષુ૒ પ્રતિ૑ તિષ્ઠા૒ શરી૑રૈઃ

સૂર્યમ્ । ચક્ષુષા । ગચ્છ । વાતમ્ । આત્મના । દિવમ્ । ચ । ગચ્છ । પૃથિવીમ્ । ચ । ધર્મઽભિઃ ।
અપઃ। વા । ગચ્છ । યદિ । તત્ર । તે। હિતમ્ । ઓષધીષુ । પ્રતિ । તિષ્ઠ । શરીરૈઃ

હે મૃત પુરુષ ત્વં સૂર્યં દેવં ચક્ષુષા ચક્ષુર્દ્વારેણ ગચ્છ । સૂર્યપ્રાપ્તૌ ચક્ષુરેવ દ્વારમ્ । ઽઆદિત્યશ્ચક્ષુર્ભૂત્વાક્ષિણી પ્રાવિશત્ઽ (ઐઆ ૨,૪,૨) ઇતિ પૂર્વમ્ અક્ષિણિ આદિત્યાનુપ્રવેશાત્ । તથા વાતમ્ વાયું સૂત્રાત્માનમ્ આત્મના । અત્ર આત્મશબ્દેન મુખ્યઃ પ્રાણોભિધીયતે । તેન તં ગચ્છ । અત્રાપિ ઽવાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશત્ઽ (ઐઆ ૨,૪,૨ ) ઇતિ શ્રુતેઃ વાતપ્રાપ્તૌ પ્રાણ એવ દ્વારમ્ । એવં ધર્મભિઃ શરીરધારકૈઃ ઇતરૈરિન્દ્રિયૈઃ દિવં ચ પૃથિવીં ચ ગચ્છ। વા અથ વા અપો ગચ્છ ઉદકાનિ અન્તરિક્ષં વા પ્રાપ્નુહિ । યદિ તત્ર અપ્સુ અબ્દેવતાયાં તે તવ હિતં ભવેત્ । અનેન તત્તત્સ્થાનપ્રાપ્તેરૈચ્છિકત્વં સૂચિતં ભવતિ । ઓષધીષુ વ્રીહિયવાદિષુ શરીરૈઃ સ્વાવયવૈઃ કર્મેન્દ્રિયૈઃ । યદ્વા પૂજાર્થં બહુવચનમ્ । શરીરેણ સ્થૂલેન પ્રતિ તિષ્ઠ પ્રતિષ્ઠિતો ભવ ।
અ૒જો ભા૒ગસ્તપ૑સ૒સ્તં ત૑પસ્વ૒ તં તે૑ શો૒ચિસ્ત૑પતુ૒ તં તે૑ અ૒ર્ચિઃ।
યાસ્તે૑ શિ૒વાસ્ત૒ન્વો૑ જાતવેદ૒સ્તાભિ૑ર્વહૈનં સુ૒કૃતા૑મુ લો૒કમ્

અજઃ । ભાગઃ । તપસઃ । તમ્ । તપસ્વ । તમ્ । તે । શોચિઃ । તપતુ । તમ્ । તે। અર્ચિઃ ।
યાઃ। તે। શિવાઃ । તન્વ: । જાતઽવેદઃ । તાભિઃ। વહ । એનમ્ । સુઽકૃતામ્ । ઊં ઇતિ । લોકમ્ ॥
હે અગ્ને અયમ્ અજઃ તવ ભાગઃ । અનુસ્તરણીત્વેન અજસ્ય હન્યમાનત્વાદ્ એવમ ઉચ્યતે । તં તપસા તાપકેન તવ તેજસા તપસ્વ સંતાપય । તમ્ એવ અજં ભાગં તે તવ શોચિઃ દીપ્તિઃ તપતુ સંતાપયતુ । તમ્ એવ અજં તે અર્ચિઃ જ્વાલાલક્ષણં તેજઃ તપતુ । એવમ અજસ્ય તાપાદિવિષયતામ અભિધાય અથ પ્રેતસ્ય અભિમત લોકપ્રાપ્તિમ્ આશાસ્તે - ઉ અપિ ચ હે જાતવેદઃ પ્રાપ્તપશુલક્ષણધન ત્વં તે યાઃ શિવાઃ સુખકરાઃ તન્વઃ સન્તિ । ઽયે તે અગ્ને શિવે તનુવૌઽ (તૈબ્રા ૧,૧,૭,૨ ) ઇત્યધ્વર્યુમન્ત્રોક્તા વિરાટ્સ્વરાડાદ્યાઃ શિવાસ્તન્વઃ સન્તિ તાભિઃ તનૂભિઃ શરીરસુખકરીભિઃ એનં પ્રેતં સુકૃતામ્ પુણ્યકૃતાં લોકમ્ સ્થાનં વહ પ્રાપય।
યાસ્તે૑ શો૒ચયો૒ રંહ૑યો જાતવેદો૒ યાભિ૑રાપૃ૒ણાસિ૒ દિવ૑મ૒ન્તરિ૑ક્ષમ્।
અ૒જં યન્ત૒મનુ૒ તાઃ સમૃ૑ણ્વતા૒મથેત૑રાભિઃ શિ૒વત૑માભિઃ શૃ૒તં કૃ૑ધિ

યાઃ । તે । શોચયઃ । રંહયઃ । જાતઽવેદઃ । યાભિઃ । આઽપૃણાસિ । દિવમ્ । અન્તરિક્ષમ્ ।
અજમ્ । યન્તમ્ । અનુ । તાઃ । સમ્ । ઋણ્વતામ્ । અથ । ઇતરાભિઃ। શિવઽતમાભિઃ । શતમ્ । કૃધિ ।
હે જાતવેદઃ તે યાઃ શોચયઃ । શોચયન્તીતિ શોચયઃ । તાદૃશો યાઃ સન્તિ । તથા યા રંહયઃ વેગવત્યઃ । રહિ ગતૌ । ઔણાદિક ઇપ્રત્યયઃ । તન્વઃ સન્તિ । કિં ચ યાભિઃ તનૂભિર્જ્વાલારૂપાભિઃ દિવમ્ અન્તરિક્ષં ચ આપ્રીણાસિ પૂરયસિ તર્પયસિ વા તાઃ તવ તન્વો યન્તં ગચ્છન્તમ્ અજમ્ અનુસ્તરણીલક્ષણં સમૃણ્વતામ્ સંગચ્છન્તામ્ । અથ । અથેત્યયં પ્રકારાન્તરદ્યોતનાર્થઃ । ઇતરાભિઃ તનૂભિઃ શિવતરાભિઃ અત્યન્તસુખકરાભિઃ અમું પ્રેતં શૃતમ્ પક્વં હવિર્યોગ્યં કૃધિ કુરુ।
અવ૑ સૃજ૒ પુન૑રગ્ને પિ૒તૃભ્યો૒ યસ્ત૒ આહુ૑ત૒શ્ચર૑તિ સ્વ૒ધાવા૑ન્।
આયુ૒ર્વસા૑ન૒ ઉપ૑ યાતુ૒ શેષઃ૒ સં ગ૑છતાં ત૒ન્વા૑ સુ૒વર્ચાઃ૑

અવ । સૃજ । પુનઃ । અગ્ને । પિતૃઽભ્યઃ । યઃ । તે । આઽહુતઃ । ચરતિ । સ્વધાઽવાન્ ।
આયુઃ । વસાનઃ । ઉપ । યાતુ । શેષઃ । સમ્ । ગચ્છતામ્ । તન્વા । સુઽવર્ચાઃ

હે અગ્ને ત્વમ્ એનં પ્રેતં તવ હવિષ્ટ્વેન કલ્પિતં પિતૃભ્યઃ પુનરવ સૃજ અત્યન્તં ત્યજ પ્રયચ્છ । પિતૃલોકસ્થાનાયેત્યર્થઃ । યઃ પ્રેતપુરુષઃ તે ત્વયિ આહુતઃ આહુતિત્વેન દત્તઃ સ્વધાવાન્ અસ્માભિર્દત્તાભિઃ સ્વધાભિસ્તદ્વાન્ સન્ ચરતિ ગચ્છતિ । કિં ચ શેષઃ । અપત્યનામૈતત્ । ‘શેષ ઇત્યપત્યનામ। શિષ્યતે પ્રયતઃઽ (નિ ૩,૨) ઇતિ નિરુક્તમ્ । આયુર્વસાનઃ ઽઆયુષ્માન્ સન્ ઉપ યાતુ સ્વગૃહં પ્રતિ ગચ્છતુ । સ ચ પ્રેતઃ સુવર્ચાઃ શોભનેન વર્ચસા યુક્તઃ સન્ તન્વા પિતૃલોકાવસ્થાનોચિતેન શરીરેણ સં ગચ્છતામ્ યુક્તો ભવતુ । યદ્વા ચતુર્થપાદોપિ અપત્યવિષયતયા યોજનીયઃ । તત્પક્ષેપિ સ ચ શેષઃ સુવર્ચાઃ સન્ તન્વા સ્વીયેન શરીરેણ સં ગચ્છતામ્ । અનેન પિતૃમૃતિદુઃખાત્ પુત્રસ્ય શરીરત્યાગાભાવો વર્ચસ્વિત્વં ચ પ્રાર્થિતં ભવતિ ।
ઇત્યષ્ટાદશે કાણ્ડે દ્વિતીયેઽનુવાકે પ્રથમં સૂક્તમ્ ।
પિતૃમેધે ઽઅતિ દ્રવઽ ઇતિ અષ્ટાનામ્ ઋચાં દહ્યમાનપ્રેતશરીરોપસ્થાને વિનિયોગ ઉક્તઃ।
તથા એતાભિરષ્ટભિર્દહનદેશં નીયમાનં પ્રેતશરીરમ્ અનુમન્ત્રયેત ।
સંચયનકર્મણિ એતાભિરષ્ટભિઃ હરિણીસંજ્ઞિકાભિરૃગ્ભિઃ અસ્થિપૂર્ણં કલશં નિખનનપ્રદેશં પ્રતિ હરેયુઃ।
તત્ર ઽઅતિ દ્રવઽ ઇતિ તિસૃભિઃ પ્રેતહસ્તયોર્દીયમાનં ગોપશુવૃક્કદ્વયમ્ અનુમન્ત્રયેત । ઽસ્યોનાસ્મૈ ભવઽ ઇતિ તિસૃભિર્મુમૂર્ષું યજમાનમ્ અગ્નિહોત્રશાલાયામ્ આસ્તીર્ણેષુ દર્ભેષુ સ્થાપયેત્ ।
તથા એતાભિસ્તિસૃભિરૃગ્ભિઃ અગ્નેરુત્તરપાર્શ્વે પ્રેતસ્ય શરીરં શકટાદ્ અવતારયેત્ । ઇદં કર્મ દહનસ્થાને કર્તવ્યમ્ ।
તથા અસ્થિપૂર્ણકલશસ્ય ભૂમૌ નિખનનપક્ષે ઽસ્યોનાસ્મૈ ભવઽ (૧૯) ઇત્યૃચા કલશમ્ અભિમન્ત્ર્ય નિખનેત્ ।
અતિ૑ દ્રવ૒ શ્વાનૌ૑ સારમે૒યૌ ચ૑તુર૒ક્ષૌ શ૒બલૌ૑ સા૒ધુના૑ પ૒થા।
અધા૑ પિ૒તૄન્ત્સુ૑વિ૒દત્રામ્૒̐ અપી૑હિ ય૒મેન૒ યે સ૑ધ૒માદં૒ મદ૑ન્તિ

અતિ । દ્રવ । શ્વાનૌ । સારમેયૌ । ચતુઃઽઅક્ષૌ । શબલૌ । સાધુના । પથા ।
અધ । પિતૄન્ । સુઽવિદત્રાન્ । અપિ । ઇહિ । યમેન । યે । સધઽમાદમ્ । મદન્તિ

પ્રેતઃ સંબોધ્યતે । હે પિતૃલોકં ગચ્છન્ પ્રેત સારમેયૌ સરમા નામ દેવશુની તસ્યાઃ પુત્રૌ । ઽસ્ત્રીભ્યો ઢક્ઽ (પા ૪,૧,૧૨૦ ) । ચતુરક્ષૌ ચત્વારિ અક્ષીણિ યયોઃ । એકૈકસ્ય ચતુરક્ષત્વમ્ । બહુવ્રીહૌ સક્થ્યક્ષ્ણોઃ ( પા ૫,૪,૧૧૩ ) ઇતિ ષચ્ સમાસાન્તઃ । શબલૌ શબલવર્ણૌ । યદ્વા નામધેયમ્ એતત્ । શ્યામશબલસંજ્ઞકૌ। શબલાવિતિ દ્વિવચનેન શ્યામોપિ વિવક્ષ્યતે । સ્મર્યતે હિ
શ્વાનૌ દ્વૌ શ્યામશબલૌ વૈવસ્વતકુલોદ્ભવૌ ।
તાભ્યાં બલિં પ્રદાસ્યામિ સ્યાતાં મે તાવહિંસકૌ ॥ઽ (તુ. આહ્નિકસૂત્રાવલિ, વૈશ્વદેવપ્રયોગ) ઇતિ ।
તૌ શ્વાનૌ સાધુના સમીચીનેન ઋજુના પથા માર્ગેણ અતિ દ્રવ અતીત્ય ગચ્છ । અધ અથ અનન્તરં સુવિદત્રાન્ । વિદત્રશબ્દો ધનવાચી । સુધનાન્ શોભનહવીરૂપાન્નાન્ । યદ્વા । વેત્તેઃ કત્રન્ પ્રત્યયઃ । જ્ઞાનવાચી વિદત્રશબ્દઃ। સંજ્ઞાનાન્ પિતૄન્ અપેહિ । અપશબ્દઃ ઉપોપસર્ગસ્યાર્થે । ઉપેહિ । ઉપગચ્છેત્યર્થઃ । યદ્વા અપશબ્દો વર્જનાર્થઃ । અપવૃજ્ય માર્ગે આસીનૌ શ્વાનૌ વર્જયિત્વા પિતૄન્ ઇહિ ગચ્છ । એતેર્લોટિ રૂપમ્ । યે પૂર્વજાઃ પિતરો યમેન પિતૃરાજેન સધમાદમ્ સહ માદનં તૃપ્તિર્યસ્મિન્ કર્મણિ તત્ સધમાદં સહ તૃપ્તિર્હર્ષો વા યથા ભવતિ તથા મદન્તિ માદ્યન્તિ તાન્ ઇહીતિ સંબન્ધઃ । ઽસધ માદસ્થયોશ્છન્દસિઽ (પા ૬,૩,૯૬ ) ઇતિ સહસ્ય સધાદેશઃ । માદયતેરેરજન્તો માદ ઇતિ માદ્યતેર્વા વ્યત્યયેન ઘઞ્।
યૌ તે૒ શ્વાનૌ૑ યમ રક્ષિ૒તારૌ૑ ચતુર૒ક્ષૌ પ૑થિ૒ષદી૑ નૃ૒ચક્ષ૑સા।
તાભ્યાં૑ રાજ૒ન્પરિ૑ ધેહ્યેનં સ્વ૒સ્ત્ય૑સ્મા અનમી૒વં ચ૑ ધેહિ

યૌ । તે । શ્વાનૌ । યમ । રક્ષિતારૌ । ચતુઃઽઅક્ષૌ । પથિસદી ઇતિ પથિઽસદી । નૃઽચક્ષસા।
તાભ્યામ્ । રાજન્ । પરિ । ધેહિ । એનમ્ । સ્વ૒સ્તિ । અસ્મૈ । અનમીવમ્ । ચ । ધેહિ

યમરક્ષિતારૌ યમો રક્ષિતા ગોપાયિતા યયોઃ । ઽઋતશ્છન્દસિઽ (પા ૫,૪,૧૫૮ ) ઇતિ કબભાવઃ । ઽઅન્તોદાત્તપ્રકરણે ત્રિચક્રાદીનામ્ ઉપસંખ્યાનમ્ઽ ( પાવા ૬,૨,૧૯૯) ઇતિ અન્તોદાત્તત્વમ્ । યદ્વા યમશબ્દેન તત્સ્વામિકં પુરમ્ ઉચ્યતે । યમપુરસ્ય પાલયિતારૌ। કૃદુત્તરપદપ્રકૃતિસ્વરત્વેન અન્તોદાત્તત્વમ્ । ચતુરક્ષૌ વ્યાખ્યાતમ્ । પથિસદી પિતૃભિર્ગન્તવ્યે માર્ગે સીદન્તૌ । ઽછન્દસિ વનસનરક્ષિમથામ્ઽ (પા ૩,૨,૨૭ ) ઇતિ વિહિત ઇન્પ્રત્યયઃ સદેરપિ વ્યત્યયેન ભવતિ । નૃચક્ષસા નૃચક્ષસૌ નૃણાં ગન્તૄણાં દ્રષ્ટારૌ હે રાજન્ પિતૄણાં સ્વામિન્ તે ત્વદીયૌ યૌ શ્વાનૌ વર્તેતે તાભ્યાં શ્વભ્યામ્ એનમ્ અન્વાદિષ્ટં પ્રેતં પરિ ધેહિ । પરિદેહીત્યર્થઃ। રક્ષણાર્થં દાનં પરિદાનમ્ ઇત્યુચ્યતે । કિં ચ અસ્મૈ ત્વદીયં લોકં ગચ્છતે સ્વસ્તિ । સ્વસ્તીત્યવિનાશિનામ । અવિનાશમ્ અનમીવમ્ અમીવો રોગઃ બાધા તદ્રહિતં સ્થાનં ચ ધેહિ વિધેહિ ।
ઉ૑રૂણ૒સાવ૑સુ૒તૃપા૑વુદુમ્બ૒લૌ ય૒મસ્ય૑ દૂ૒તૌ ચ૑રતો૒ જનામ્૒̐ અનુ૑।
તાવ૒સ્મભ્યં૑ દૃ૒શયે૒ સૂર્યા૑ય૒ પુન૑ર્દાતા૒મસુ૑મ૒દ્યેહ ભ૒દ્રમ્

ઉરુઽનસૌ । અસુઽતૃપૌ । ઉદુમ્બલૌ । યમસ્ય । દૂતૌ । ચરતઃ । જનાન્ । અનુ ।
તૌ । અસ્મભ્યમ્ । દૃશયે । સૂર્યાય । પુનઃ । દાતામ્ । અસુમ્ । અદ્ય । ઇહ । ભદ્રમ્

ઉરુણસાઽ ઉરુણસૌ વિસ્તીર્ણનાસિકૌ । નાસિકાશબ્દસ્ય નસ્ભાવઃ। સુપ આકારઃ। અસુતૃપૌ પ્રાણિનામ્ અસુભિઃ પ્રાણૈસ્તૃપ્યન્તૌ । પ્રાણાપહારકૌ ઉદુમ્બલૌ । વિસ્તીર્ણબલાવિત્યર્થઃ । પૂર્વપદે વર્ણોપજનશ્છાન્દસઃ । યમસ્ય દૂતૌ પ્રેષ્યૌ જનાન્ જનનવતઃ ઉત્પત્તિમતઃ પ્રાણિનઃ અનુ અનુલક્ષ્ય ચરતઃ તેષાં પ્રાણાન્ અપહર્તું સર્વત્ર સંચરતઃ । તૌ દૂતૌ સૂર્યાય । ઽક્રિયાગ્રહણં કર્તવ્યમ્ઽ (પાવા ૧,૪,૩૨) ઇતિ કર્મણઃ સંપ્રદાનત્વાચ્ચતુર્થી । દૃશયે દર્શનાય । ઽઇગુપધાત્ કિત્ઽ (પાઉ ૪,૧૨૦ ) ઇતિ ઔણાદિક ઇપ્રત્યયઃ । કિત્ત્વાત્ લઘૂપધગુણાભાવઃ । સૂર્યં દ્રષ્ટુમ્ અદ્ય ઇદાનીમ્ ઇહ અસ્મચ્છરીરે ભદ્રમ્ ભન્દનીયમ્ અસુમ્ પઞ્ચવૃત્તિકં પ્રાણમ્ અસ્મભ્યં પુનર્દાતામ્ પુનઃ પ્રયચ્છતામ્ । દદાતેશ્છાન્દસે લુઙિ ગાતિસ્થા (પા ૨,૪,૭૭) ઇતિ સિચો લુક્ । બાહુલકાદ્ અમાઙ્યોગેપિ અડભાવઃ ।
સોમ૒ એકે૑ભ્યઃ પવતે ઘૃ૒તમેક૒ ઉપા૑સતે।
યેભ્યો૒ મધુ૑ પ્ર૒ધાવ૑તિ૒ તાંશ્ચિ૑દે૒વાપિ૑ ગછતાત્

સોમઃ । એકેભ્યઃ । પવતે । ઘૃતમ્ । એકે । ઉપ । આસતે ।
યેભ્યઃ । મધુ । પ્રઽધાવતિ । તાન્ । ચિત્ । એવ । અપિ । ગચ્છતાત્

ઇદમાદિભિઃ પઞ્ચભિરૃગ્ભિઃ મ્રિયમાણાનાં યજમાનાનાં વર્તનમ્ અત્ર પ્રતિપાદ્યતે । એકેભ્યઃ કેભ્યશ્ચિત્ પિતૃભ્યઃ સોમઃ પવતે ઉપભોગાય કુલ્યારૂપેણ પ્રવહતિ યેષાં ગોત્રજાઃ સામાનિ બ્રહ્મયજ્ઞસમયેઽધીયતે । શ્રૂયતે હિ- ઽયત્ સામાનિ સોમ એભ્યઃ પવતેઽ (તૈઆ ૨,૧૦,૧) ઇતિ । એકે અન્યે પિતરઃ ઘૃતમ્ આજ્યમ્ ઉપાસતે ઉપગચ્છન્તિ । ઉપભુઞ્જત ઇત્યર્થઃ । યેષાં પુત્રાદયો યજૂંષિ બ્રહ્મયજ્ઞકાલેઽધીયતે । શ્રુતિશ્ચ ભવતિ- ઽયદ્ યજૂંષિ ઘૃતસ્ય કૂલ્યાઃઽ (તૈઆ ૨,૧૦,૧) ઇતિ । યેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ । તાદર્થ્યે ચતુર્થી । ઉપભોગાય મધુ ક્ષૌદ્રં પ્રધાવતિ પ્રવાહરૂપેણ શીઘ્રં ગચ્છતિ । યે આથર્વણાન્ મન્ત્રાન્ બ્રહ્મયજ્ઞાર્થમ્ અધીયતે તેષાં પિતૄન્ પ્રતિ મધુ મધુકુલ્યા પ્રવહતિ । તથા ચામ્નાયતે- ઽયદ્ અથર્વાઙ્ગિરસોઽ મધોઃ કૂલ્યાઃઽ (તૈઆ ૨,૨૦,૧) ઇતિ । તાંશ્ચિદેવ પૂર્વોક્તાન્ સર્વાન્ એવ હે મ્રિયમાણ પ્રેત વા અપિ ગચ્છતાત્ અપિગચ્છ પ્રાપ્નુહિ । ઽતુહ્યોઃઽ ( પા ૭,૧,૩૫) ઇતિ હેસ્તાતઙ્ આદેશઃ।
યે ચિ૒ત્પૂર્વ૑ ઋ૒તસા૑તા ઋ૒તજા૑તા ઋતા૒વૃધઃ૑।
ઋષી૒ન્તપ૑સ્વતો યમ તપો૒જાઁ અપિ૑ ગછતાત્

યે । ચિત્ । પૂર્વ । ઋતઽસાતાઃ । ઋતઽજાતાઃ । ઋતઽવૃધઃ ।
ઋષીન્ । તપસ્વતઃ । યમ । તપઃઽજાન્ । અપિ । ગચ્છતાત્

યે ચિત્ યે ચ પૂર્વે પૂર્વપુરુષા ઋતસાતાઃ ઋતમ્ સત્યં યજ્ઞો વા તેન દત્તાઃ સંભક્તા વા। સનોતેર્નિષ્ઠાયાં ઽજનસનખનાં સઞ્ઝલોઃઽ (પા ૬,૪,૪૨ ) ઇતિ આત્ત્વમ્ । અત એવ ઋતજાતાઃ ઋતેન સત્યેન જાતા ઉત્પન્નાઃ ઋતાવૃધઃ ઽઋતસ્ય વર્ધકાશ્ચઽ ભવન્તિ । તપસ્વતઃ તપસા યુક્તાન્ તપોજાન્ તપસઃ સકાશાદેવ ઉત્પન્નાન્ ઋષીન્ અતીન્દ્રિયાર્થદર્શિનસ્તાન્ હે યમ યમવત્ નિયત યદ્વા યમેન પિતૃરાજેન નીયમાન હે પ્રેત ત્વમ્ અપિ ગચ્છતાત્ અપિગચ્છ પ્રાપ્નુહિ ।
તપ૑સા૒ યે અ૑નાધૃ૒ષ્યાસ્તપ૑સા૒ યે સ્વ૑ર્ય૒યુઃ।
તપો૒ યે ચ૑ક્રિ૒રે મહ૒સ્તાંશ્ચિ૑દે૒વાપિ૑ ગછતાત્

તપસા । યે । અનાધૃષ્યાઃ । તપસા । યે । સ્વઃ । યયુઃ ।
તપઃ । યે । ચક્રિરે । મહઃ । તાન્ । ચિત્ । એવ । અપિ । ગચ્છતાત્

યે જનાઃ તપસા કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિના યુક્તાઃ સન્તઃ અનાધૃષ્યાઃ પાપૈરપ્રધૃષ્યા ભવન્તિ । યે ચ તપસા યાગાદિરૂપેણ સાધનેન સ્વઃ સ્વર્ગં યયુઃ યાન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ । યે ચ મહઃ મહત્ તપઃ અન્યૈર્દુષ્કરં રાજસૂયાશ્વમેધાદિકં હિરણ્યગર્ભાદ્યુપાસનં વા ચક્રિરે કુર્વન્તિ । એતે યેષુ લોકેષુ વર્તન્તે તેષુ લોકેષુ તાંશ્ચિદેવ તાનેવ તપસ્વિનઃ હે પ્રેત અપિ ગચ્છતાત્ અપિગચ્છ ।
યે યુધ્ય૑ન્તે પ્ર૒ધને૑ષુ૒ શૂરા૑સો૒ યે સ્વ૑ર્તનૂ૒ત્યજઃ૑।
યે વા૑ સ૒હસ્ર૑દક્ષિણા૒સ્તાં ચિ૑દે૒વાપિ૑ ગછતાત્

યે। યુધ્યન્તે । પ્રઽધનેષુ । શૂરાસઃ । યે । તનૂઽત્યજઃ ।
યે । વા । સહસ્રઽદક્ષિણાઃ । તાન્ । ચિત્ । એ૒વ । અપિ । ગચ્છતાત્

પ્રધનેષુ । પ્રકીર્ણાનિ અસ્મિન્ ધનાનિ ભવન્તીતિ પ્રધનાઃ સંગ્રામાઃ । તેષુ શૂરાસઃ શૌર્યવન્તો યે યુધ્યન્તે શત્રૂન્ સંપ્રહરન્તે । યે ચ તનૂત્યજઃ તત્ર યે શરીરાણિ ત્યક્તારો ભવન્તિ । યે વા યે ચ સહસ્રદક્ષિણાઃ સહસ્રદક્ષિણાન્ ક્રતૂન્ અનુષ્ઠિતવન્તઃ તાન્ સર્વાન્ એવ હે પ્રેત ત્વમ્ ઇતો ગચ્છ । તે યેષુ ઉત્તમેષુ લોકેષુ નિવસન્તિ તં લોકં પ્રાપ્નુહીત્યર્થઃ।
સ૒હસ્ર૑ણીથાઃ ક૒વયો૒ યે ગો૑પા૒યન્તિ૒ સૂર્ય૑મ્।
ઋષી૒ન્તપ૑સ્વતો યમ તપો૒જાઁ અપિ૑ ગછતાત્

સહસ્રઽનીથાઃ । કવયઃ । યે । ગોપાયન્તિ । સૂર્યમ્ ।
ઋષીન્ । તપસ્વતઃ । યમ । તપઃઽજાન્ । અપિ । ગચ્છતાત્

સહસ્રણીથાઃ સહસ્રનયનાઃ કવયઃ ક્રાન્તદર્શિનો યે સૂર્યમ્ આદિત્યં ગોપાયન્તિ રક્ષન્તિ તપસ્વતઃ તપસા યુક્તાન્ તપોજાન્ તપસઃ સકાશાદેવ ઉત્પન્નાન્ તાન્ ઋષીન્ હે યમ નિયત શકટે બદ્ધ વા યમેન નીયમાન વા હે પ્રેત ત્વમ્ અપિ ગચ્છતાત્ અપિગચ્છ ।
સ્યો૒નાસ્મૈ૑ ભવ પૃથિવ્યનૃક્ષ૒રા નિ૒વેશ૑ની।
યછા૑સ્મૈ૒ શર્મ૑ સ૒પ્રથાઃ૑

સ્યોના । અસ્મૈ । ભવ । પૃથિવિ । અનૃક્ષરા । નિઽવેશની ।
યચ્છ । અસ્મૈ । શર્મ । સઽપ્રથાઃ

હે પૃથિવિ પ્રથિતે ભૂમે વેદિરૂપે ત્વમ્ અનૃક્ષરા અનાધિકા નિવેશની નિવિશન્તિ અત્રેતિ નિવેશની શયનાર્હા સતી અસ્મૈ મુમૂર્ષવે જનાય અસ્થિરૂપપ્રેતાય વા સ્યોના સુખકરી ભવ । કિં ચ અસ્મૈ પૂર્વોક્તાય સપ્રથાઃ પ્રથઃ પ્રખ્યાનં વિસ્તીર્ણતા તત્સહિતા ત્વં શર્મ સુખં યચ્છ દેહિ । દાણ્ દાને । ઽપાઘ્રાઽ (પા ૭,૩,૭૮ ) ઇત્યાદિના યચ્છાદેશઃ।
અ૑સંબા૒ધે પૃ૑થિ૒વ્યા ઉ૒રૌ લો૒કે નિ ધી૑યસ્વ।
સ્વ૒ધા યાશ્ચ૑કૃ૒ષે જીવ૒ન્તાસ્તે૑ સન્તુ મધુ૒શ્ચુતઃ૑

અસમ્ઽબાધે । પૃથિવ્યાઃ । ઉરૌ । લોકે । નિ । ધીયસ્વ ।
સ્વધાઃ । યાઃ । ચકૃષે । જીવન્ । તાઃ । તે । સન્તુ । મધુઽશ્ચુતઃ

હે મુમૂર્ષો પ્રેત વા અસંબાધે । સંબાધઃ સંમર્દઃ । તદહિતે ઉરૌ વિસ્તીર્ણે પૃથિવ્યાઃ અગ્નિહોત્રવેદિલક્ષણાયા લોકે લોક્યમાને સ્થાને નિ ધીયસ્ત્ર નિધાપિતો ભવ । દધાતેઃ કર્મણિ યક્ । પૂર્વં ત્વં જીવન્ જીવનવાન્ યાઃ સ્વધાઃ સ્વમ્ આત્માનં દધાતિ પુષ્ણાતિ ધિનોતીતિ સ્વધા અન્નં દૈવાનિ હવીંષિ સ્વધાકારેણ દત્તાનિ પિત્ર્યાણિ હવીંષિ ચ ચકૃષ કૃતવાન્ અસિ । કરોતેર્લિટિ ક્રાદિનિયમાદ્ ઇડભાવઃ । તાઃ સ્વધાઃ તે તવ મધુશ્ચ્યુતઃ મધુપ્રવાહક્ષારયિત્ર્યઃ સન્તુ ભવન્તુ । ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । મધુરરસઘૃતસોમાદિપ્રવાહરૂપા ભવન્તુ ।
ઇતિ દ્વિતીયેનુવાકે દ્વિતીયં સૂક્તમ્ ।
ઽહ્વયામિઽ (૨૧) ઇતિ આદ્યાયાઃ ‘સ્યોનાસ્મૈ ભવઽ (૧૯) ઇત્યનયા સહ ઉક્તો વિનિયોગઃ।
ઽઉત્ ત્વા વહન્તુઽ (૨૨) ઇત્યનયા ચિતેર્દક્ષિણપાર્શ્વે અજં પશુ બધ્નાતિ । યથા દહ્યતે તથા બધ્નીયાત્ ॥
આહિતાગ્નેઃ સંસ્કારાર્થં વિહિતેષુ ત્રિષ્વગ્નિષુ ઽઅપેમમ્ઽ (૨૭) ઇત્યૃચા આજ્યં જુહુયાત્ ।
પિણ્ડપિતૃયજ્ઞે બર્હિષિ ઉદપાત્રનિનયનાનન્તરં ઽયે દસ્યવઃઽ (૨૮) ઇત્યૃચા ઉભયત આદીપ્તમ્ ઉલ્મુકં નિરસ્યેત્ । સૂત્રિતં હિ- " યજ્ઞોપવીતી ઽયે દસ્યવઃઽ ઇત્યુભયત આદીપ્તમ્ ઉલ્મુકં ત્રિઃ પ્રસવ્યં પરિહૃત્ય નિરસ્યતિઽ ( કૌસૂ ૮૭,૩૦) ઇતિ ।
પિણ્ડપિતૃયજ્ઞ એવ ઽસં વિશન્તુ” (૨૯) ઇત્યનયા આસ્તીર્ણે બર્હિષિ તિલાન્ પ્રકિરેત્ ।
હ્વયા૑મિ તે૒ મન૑સા૒ મન૑ ઇ૒હેમાન્ગૃ૒હામુપ૑ જુજુષા૒ણ એહિ૑।
સં ગ૑છસ્વ પિ૒તૃભિઃ૒ સં ય૒મેન૑ સ્યો૒નાસ્ત્વા૒ વાતા૒ ઉપ૑ વાન્તુ શ૒ગ્માઃ

હ્વયામિ । તે । મનસા । મનઃ । ઇહ । ઇમાન્ । ગૃહાન્ । ઉપ । જુજુષાણઃ । આ । ઇહિ ।
સમ્ । ગચ્છસ્વ । પિતૃઽભિઃ । સમ્ । યમેન । સ્યોનાઃ । ત્વા । વાતાઃ । ઉપ । વાન્તુ । શગ્માઃ ॥
હે પ્રેતપુરુષ તે તવ સંબન્ધિ મનઃ અન્તઃકરણમ્ અસ્મદીયેન મનસા ઇહ અસ્મિન્ લોકે હ્વયામિ આહ્વયામિ । ઇમાન્ અસ્મદીયાન્ ગૃહાન્ યેષુ ત્વામ્ ઉદ્દિશ્ય ઔર્ધ્વદેહિકં કર્મ ક્રિયતે તાન્ જુજુષાણઃ સેવમાનઃ પ્રીયમાણો વા। જુષી પ્રીતિસેવનયોઃ। વ્યત્યયેન શ્લુઃ। ઉપેહિ ઉપાગચ્છ । ઉપેત્ય ચ સંસ્કારોત્તરકાલં પિતૃભિઃ પિતૃપિતામહપ્રપિતામહૈઃ સં ગચ્છસ્વ સાપિણ્ડ્યકરણેન સંગતો ભવ । ઽસમો ગમ્યૃચ્છિ” (પા ૧,૩,૨૯ ) ઇતિ આત્મનેપદમ્ । યમેન તદ્રાજેનઽ ચ સં સંગતો ભવ । સ્યોનાઃ । ષિવુ તન્તુસંતાને । અસ્માદ્ ઔણાદિકો નપ્રત્યયઃ ( પાઉ ૩,૯ )। ઽચ્છ્વોઃ શૂડનુનાસિકે ચઽ (પા ૬, ૪,૧૯) ઇતિ વકારસ્ય ઊડાદેશઃ । પિતૃલોકગમનસમયે તવ અધ્વજન્યશ્રમમ્ અપનેતું સંતતાઃ નૈરન્તર્યેણ વર્તમાનાઃ શગ્માઃ સુખકરાઃ શૈત્યમાન્દ્યસૌરભ્યયુક્તા વાતાઃ વાયવઃ ત્વા ત્વામ્ ઉપ વાન્તુ ઉપગચ્છન્તુ । વા ગતિગન્ધનયોઃ । અદાદિત્વાત્ શપો લુક્ ।
ઉત્ત્વા૑ વહન્તુ મ૒રુત૑ ઉદવા૒હા ઉ૑દ૒પ્રુતઃ૑।
અ૒જેન૑ કૃ૒ણ્વન્તઃ૑ શી૒તં વ૒ર્ષેણો૑ક્ષન્તુ૒ બાલિતિ૑

ઉત્ । ત્વા । વહન્તુ । મરુતઃ । ઉદઽવાહાઃ । ઉદઽપ્રુતઃ ।
અજેન । કૃણ્વન્તઃ । શીતમ્ । વર્ષેણ । ઉક્ષન્તુ । બાલ્ । ઇતિ

હે પ્રેત મરુતઃ મરુત્સંજ્ઞકા દેવાઃ ત્વા ત્વામ્ ઉદ્વહન્તુ ઊર્ધ્વમ્ આકાશે વહન્તુ ધારયન્તુ । યદ્વા ઉદવાહસમભિવ્યાહારાત્ મરુચ્છબ્દેન વાયવ ઉચ્યન્તે । વાયવસ્ત્વામ્ ઉપરિલોકં પ્રાપયન્તુ ઇત્યર્થઃ । અપિ ચ ઉદવાહાઃ ઉદકં વહન્તિ ધારયન્તીતિ ઉદવાહા મેઘાઃ । ઽપેષંવાસવાહઽ (પા ૬,૩,૫૮) ઇતિ ઉદકશબ્દસ્ય ઉદભાવઃ । અત એવ ઉદપ્લુતઃ ઉદકૈર્ભૂમિં પ્લાવયન્તઃ આર્દ્રીકુર્વન્તઃ । શીતમ્ શૈત્યગુણં કૃણ્વન્તઃ કુર્વન્તઃ એવંગુણવિશિષ્ટા મેઘાઃ સમીપબદ્ધેન અજેન સહિતં ત્વાં વર્ષેણ વર્ષજલેન ઉક્ષન્તુ સિઞ્ચન્તુ । ઇતિશબ્દઃ બાલ્ ઇત્યસ્ય અનુકરણશબ્દતાં દ્યોતયતિ । ઉક્ષણસમયે બાલ્ ઇત્યેવમાત્મકઃ શબ્દો યથા જાયેત તથા ઉક્ષન્તુ ઇત્યર્થઃ । ઉક્ષ સેચને ।
ઉદ૑હ્વ૒માયુ૒રાયુ૑ષે૒ ક્રત્વે૒ દક્ષા૑ય જી૒વસે૑।
સ્વાન્ગ૑છતુ તે૒ મનો૒ અધા૑ પિ૒તૄઁરુપ૑ દ્રવ

ઉત્ । અહમ્ । આયુઃ । આયુષે । ક્રત્વે । દક્ષાય । જીવસે ।
સ્વાન્ । ગચ્છતુ । તે । મનઃ । અધ। પિતૄન્ । ઉપ । દ્રવ

હે પ્રેત તે ત્વદીયમ્ આયુઃ ઉદહ્વમ્ ઉચ્ચૈઃસ્વરેણ આહ્વયામિ । ઽછન્દસિ લુઙ્લઙ્લિટઃઽ (પા ૩,૪,૬ ) ઇતિ લુઙ્ । ઽલિપિસિચિહ્વશ્ચઽ (પા ૩,૧,૫૩) ઇતિ ચ્લેઃ અઙ્ આદેશઃ । કિમર્થમ્ । આયુષે જીવનાય ક્રત્વે ક્રતવે યજ્ઞાદિકર્મણે દક્ષાય બલાય । યદ્વા ઽપ્રાણો વૈ દક્ષઃ । અપાનઃ ક્રતુઃઽ (તૈ ૨,૫,૨,૪ ) ઇતિ શ્રુતેર્દક્ષક્રતુશબ્દાભ્યાં પ્રાણાપાનાવભિધીયેતે । ક્રત્વે અપાનનવ્યાપારાય દક્ષાય પ્રાણનવ્યાપારાય । પ્રાણવાયોર્નાસારન્ધ્રાદ્ બહિર્નિ:સરણં પ્રાણનમ્ । અન્તરાકર્ષણમ્ અપાનનમ્ । જીવસે જીવનાય પ્રાણધારણાય । સર્વત્ર તાદર્થ્યે ચતુર્થી । એતત્ સર્વમ્ આયુષિ સત્યેવ ભવતીતિ તદાહ્વાનં ક્રિયત ઇત્યર્થઃ । તે ત્વદીયં મનઃ સ્વામ્ સ્વકીયાં તનું સંસ્કારજન્યમ્ અભિનવશરીરં ગચ્છતુ । અધ અથ શરીરપ્રાપ્ત્યનન્તરં પિતૄન વસ્વાદિરૂપાન્ ઉપ દ્રવ ઉપલક્ષ્ય ગચ્છ । દ્રુ ગતૌ।
મા તે૒ મનો૒ માસો૒ર્માઙ્ગા૑નાં૒ મા રસ૑સ્ય તે।
મા તે૑ હાસ્ત ત૒ન્વ૑૧ઃ૒ કિં ચ૒નેહ

મા । તે । મનઃ । મા । અસોઃ । મા । અઙ્ગાનામ્ । મા । રસસ્ય । તે ।
મા । તે । હાસ્ત । તન્વઃ । કિમ્ । ચન । ઇહ

હે પ્રેતપુરુષ તે તવ મનઃ માનસમ્ ઇન્દ્રિયં મા હાસ્ત ત્વાં મા પરિત્યાક્ષીત્ । ઓહાક્ ત્યાગે। વ્યત્યયેન આત્મનેપદમ્ । યદ્વા । ઓહાઙ્ ગતાવિત્યસ્ય રૂપમ્ । મા ગચ્છતુ ત્વાં વિહાય ઇહ મા તિષ્ઠતુ । તથા અસોઃ ત્વદીયસ્ય પ્રાણસ્ય કિં ચન કિમપિ રૂપં મા હાસ્ત । અઙ્ગાનામ્ અવયવાનાં હસ્તપાદાદીનાં કિમપિ મા હાસ્ત । તથા તે તવ દેહસંબન્ધિનો રસસ્ય રુધિરાદેઃ કિમપિ મા હાસ્ત । ઇહ અસ્મિન્ લોકે તે તવ તન્વઃ શરીરસ્ય કિં ચન કિમપ્યઙ્ગં મા હાસ્ત । લોકાન્તરે મનઃપ્રાણાદિસર્વાઙ્ગસહિતશરીરયુક્તો ભવેત્યર્થઃ।
મા ત્વા૑ વૃ૒ક્ષઃ સં બા૑ધિષ્ટ૒ મા દે૒વી પૃ૑થિ૒વી મ૒હી।
લો૒કં પિ૒તૃષુ૑ વિ૒ત્ત્વૈધ૑સ્વ ય૒મરા૑જસુ

મા। ત્વા । વૃક્ષઃ । સમ્ । બાધિષ્ટ । મા । દેવી । પૃથિવી । મહી।
લોકમ્ । પિતૃષુ । વિત્ત્વા । એધસ્વ । યમરાજઽસુ

હે પ્રેત ત્વા ત્વાં વૃક્ષઃ ત્વદાશ્રયભૂતો મા સં બાધિષ્ટ સંબાધં હિંસનં મા કાર્ષીત્ । બાધૃ વિલોડને । ઽમાઙિ લુઙ્ઽ ( પા ૩,૩,૧૭૫ )। તથા દેવી દ્યોતમાના દાનાદિગુણયુક્તા વા મહી મહતી પૃથિવી ત્વદાશ્રયભૂતા ભૂમિસ્ત્વાં મા સં બાધિષ્ટ । ત્વં ચ યમરાજસુ યમો રાજા ઈશ્વરો યેષાં તે યમરાજાનઃ તથાવિધેષુ પિતૃષુ પિતૃદેવતાસુ લોકમ્ સ્થાનં વિત્ત્વા લબ્ધ્વા એધસ્વ વર્ધસ્વ । વિદ્લૃ લાભે । ઽસમાનકર્તૃકયોઃ પૂર્વકાલેઽ (પા ૩,૪,૨૧) ઇતિ ક્ત્વાપ્રત્યયઃ । ઽએકાચ ઉપદેશે” (પા ૭,૨,૧૦ ) ઇતિ ઇટ્પ્રતિષેધઃ।
યત્તે૒ અઙ્ગ૒મતિ૑હિતં પરા૒ચૈર૑પા૒નઃ પ્રા૒ણો ય ઉ૑ વા તે૒ પરે૑તઃ।
તત્તે૑ સં૒ગત્ય૑ પિ૒તરઃ૒ સની૑ડા ઘા૒સાદ્ઘા૒સં પુન૒રા વે૑શયન્તુ

યત્ । તે । અઙ્ગમ્ । અતિઽહિતમ્ । પરાચૈઃ । અપાનઃ ।પ્રાણઃ । યઃ । ઊં ઇતિ । વા । તે । પરાઽઇતઃ ।
તત્। તે। સમ્ઽગત્ય । પિતરઃ । સઽનીડાઃ। ઘાસાત્ । ઘાસમ્ । પુનઃ। આ। વેશયન્તુ ।
હે પ્રેત તે તવ યદ્ અઙ્ગમ્ શરીરં પરાચૈઃ પરાઙ્મુખમ્ અતિહિતમ્ અતીત્ય સ્થિતમ્ । અતિક્રમ્ય ગતમ્ ઇત્યર્થઃ । તસ્મિન્ શરીરે વર્તમાનઃ અપાનઃ અપાનવાયુઃ પ્રાણઃ પ્રાણવાયુઃ । ઉશબ્દઃ અપ્યર્થે । અપિ વા યે ચ અન્યે ચક્ષુઃશ્રોત્રાદિરૂપાઃ સપ્ત શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ તે ત્વદીયાઃ પરેતાઃ પરાગતાઃ । અપુનરાવૃત્તયે શરીરાન્નિર્ગતા ઇત્યર્થઃ। તે ત્વદીયં તત્ સર્વં સનીલાઃ સમાનનિલયાઃ પિતરઃ પિતૃદેવતાઃ સંગત્ય સંઘીભૂય । સંપૂર્વાદ્ ગમેઃ ક્ત્વો લ્યપ્ । ઽઅનુદાત્તોપદેશઽ (પા ૬,૪,૩૭ ) ઇત્યાદિના અનુનાસિકલોપે ઽહ્રસ્વસ્ય પિતિ” (પા ૬,૧,૭૧) ઇતિ તુક્ । ઘાસાત્ । અદ્યતે ભુજ્યતે અસ્મિન્નિતિ ઘાસઃ ભોગાયતનં શરીરમ્ । અદ ભક્ષણે। અધિકરણે ઘઞ્ । ઽઘઞપોશ્ચઽ (પા ૨,૪,૩૮) ઇતિ ઘસ્લાદેશઃ । ઘાસાત્ ભોજનાધિકરણાચ્છરીરાદ્ ઘાસમ્ ભોજનાધિકરણમ્ અન્યચ્છરીરં પુનરાવેશયન્તુ અભિપ્રાપયન્તુ।
અપે૒મં જી૒વા અ૑રુધન્ગૃ૒હેભ્ય૒સ્તં નિર્વ૑હત૒ પરિ૒ ગ્રામા૑દિ૒તઃ।
મૃ૒ત્યુર્ય૒મસ્યા૑સીદ્દૂ૒તઃ પ્રચે૑તા૒ અસૂ૑ન્પિ૒તૃભ્યો૑ ગમ૒યાં ચ૑કાર

અપ । ઇમમ્ । જીવાઃ । અરુધન્ । ગૃહેભ્યઃ । તમ્ । નિઃ। વહત । પરિ। ગ્રામાત્ । ઇતઃ । .
મૃત્યુઃ। યમસ્ય । આસીત્ । દૂતઃ । પ્રઽચેતાઃ । અસૂન્ । પિતૃઽભ્યઃ । ગમયામ્ । ચકાર

જીવાઃ જીવન્તઃ પ્રાણધારિણો બાન્ધવા ઇમં પ્રેતં ગૃહેભ્યઃ સકાશાદ્ અપારુધન્। પ્રેતશરીરમ્ અપગમયન્તુ ઇત્યર્થઃ । રુધિર્ આવરણે । ઽઇરિતો વાઽ (પા ૩,૧,૫૭) ઇતિ ચ્લેઃ અઙ્ આદેશઃ । તં પ્રેતદેહમ્ ઇતઃ અસ્માદ્ ગ્રામાત્ પરિ । પરિઃ પઞ્ચમ્યર્થાનુવાદી। યદ્વા પરિહરણાર્થઃ । હે બાન્ધવાઃ તં મૃતદેહં પરિહૃત્ય નિર્વહત ગ્રામાદ્ નિર્ગમયત । કુત ઇત્યત આહ- મૃત્યુઃ મારકઃ પુરુષો યમસ્ય રાજ્ઞો દૂતઃ કર્મકર આસીત્ અભવત્ । પ્રચેતાઃ પ્રકૃષ્ટજ્ઞાનઃ સઃ મ્રિયમાણસ્ય પુરુષસ્ય અસૂન્ પ્રાણાન્ પિતૃભ્યઃ પિતૄન્ અનુપ્રવેશયિતુમ્ । ઽક્રિયાર્થોપપદસ્ય ચ કર્મણિ સ્થાનિનઃઽ (પા ૨,૩,૧૪ ) ઇતિ ચતુર્થી । ગમયાંચકાર પ્રાપયામાસ । ગમેર્ણ્યન્તાત્ ઽકાસ્પ્રત્યયાદ્ઽ (પા ૩,૧,૩૫) ઇતિ આમ્પ્રત્યયઃ । કૃઞોઽનુપ્રયોગશ્ચ ।
યે દસ્ય૑વઃ પિ૒તૃષુ૒ પ્રવિ૑ષ્ટા જ્ઞા૒તિમુ૑ખા અહુ૒તાદ૒શ્ચર૑ન્તિ।
પ૑રા૒પુરો૑ નિ૒પુરો૒ યે ભર૑ન્ત્ય૒ગ્નિષ્ટાન૒સ્માત્પ્ર ધ૑માતિ ય૒જ્ઞાત્

યે। દસ્યવઃ । પિતૃષુ । પ્રઽવિષ્ટાઃ । જ્ઞાતિઽમુખાઃ । અહુતઽઅદઃ । ચરન્તિ ।
પરાઽપુરઃ । નિઽપુરઃ। યે । ભરન્તિ । અગ્નિઃ । તાન્ । અસ્માત્ । પ્ર । ધમાતિ । યજ્ઞાત્

યે દસ્યવઃ ઉપક્ષયકારિણો રાક્ષસા જ્ઞાતિમુખાઃ જ્ઞાતીનાં મુખમિવ મુખં યેષાં તે તથોક્તાઃ । જ્ઞાતિપ્રતિરૂપા ઇત્યર્થઃ । અત એવ પિતૃષુ પિતૃપિતામહપ્રપિતામહેષુ મધ્યે પ્રવિષ્ટાઃ અહુતાદઃ અહુતં લૌકિકમ્ અન્નમ્ અદન્તિ ભક્ષયન્તીતિ અહુતાદઃ । યદ્વા અહુતાવસ્થમેવ હવિર્માયયા અદન્તીતિ અહુતાદઃ । ચરન્તિ પિતૃષુ મધ્યે વર્તન્તે । પરાપુરઃ પરાપૃણન્તિ પિણ્ડાન્ દદતીતિ પરાપુરઃ પિણ્ડદાતારઃ પુત્રાઃ । નિપુરઃ નિપૃણન્તિ નિયમેન પિણ્ડદાનાદિકં કુર્વન્તીતિ નિપુરઃ પૌત્રાઃ । પૄ પાલનપૂરણયોઃ । ઇત્યસ્માદ્ ઉભયત્ર કર્તરિ ક્વિપ્ । ઽઉદોષ્યૌપૂર્વસ્યઽ (પા ૭,૧,૧૦૨) ઇતિ ઉત્ત્વમ્ । યે ચ રાક્ષસાઃ પિણ્ડોદકદાનાદિના પાલયિતૄન્ પુત્રપૌત્રાદીન્ ભરન્તિ હરન્તિ । નાશયન્તીત્યર્થઃ । તાન્ માયાવિનો રાક્ષસાન્ અગ્નિઃ અસ્માદ્ યજ્ઞાત્ પિતૄન્ ઉદ્દિશ્ય ક્રિયમાણાત્ પ્ર ધમાતિ પ્રધમતુ પ્રકર્ષેણ નિર્ગમયતુ । ધ્મા શબ્દાગ્નિસંયોગયોઃ । અસ્માત્ લેટિ આડાગમઃ । ઽપાઘ્રાઽ (પા ૭,૩,૭૮) ઇત્યાદિના ધમાદેશઃ।
સં વિ૑શન્ત્વિ૒હ પિ૒તરઃ૒ સ્વા નઃ૑ સ્યો૒નં કૃ૒ણ્વન્ત૑હ્પ્રતિ૒રન્ત૒ આયુઃ૑।
તેભ્યઃ૑ શકેમ હ૒વિષા૒ નક્ષ૑માણા૒ જ્યોગ્જીવ૑ન્તઃ શ૒રદઃ૑ પુરૂ૒ચીઃ

સમ્ । વિશન્તુ । ઇહ । પિતરઃ । સ્વાઃ । નઃ । સ્યોનમ્ । કૃણ્વન્તઃ । પ્રઽતિરન્તઃ । આયુઃ ।
તેભ્યઃ । શકેમ । હવિષા । નક્ષમાણાઃ । જ્યોક્ । જીવન્તઃ । શરદઃ । પુરૂચીઃ

ઇહ અસ્મિન્ યજ્ઞે નઃ અસ્માકં સ્વાઃ જ્ઞાતયો ગોત્રજાઃ પિતરઃ પિતૃપિતામહપ્રપિતામહાઃ સં વિશન્તુ સમ્યગ્ ઉપવિશન્તુ । ઉપવિષ્ટાસ્તે સ્યોનમ્ સુખમ્ અસ્માકં કૃણ્વન્તઃ કુર્વન્તઃ આયુઃ જીવનં પ્રતિરન્તે । પ્રપૂર્વસ્તરતિર્વર્ધનાર્થઃ । પ્રવર્ધયન્તુ । ચિરકાલમ્ અસ્માન્ જીવયન્તુ ઇત્યર્થઃ । દક્ષમાણાઃ વર્ધમાના વયં તેભ્યઃ પિતૃભ્યો હવિષા ચરુપુરોડાશાદિલક્ષણેન શકેમ પરિચરિતું શક્તા ભૂયાસ્મ । શક્લૃ શક્તૌ ઇત્યસ્માદ્ આશિષિ લિઙિ ઽલિઙ્યાશિષ્યઙ્ઽ (પા ૩,૧,૮૬ ) ઇતિ અઙ્પ્રત્યયઃ । પુરૂચીઃ પુરુ બહુલમ્ અઞ્ચન્તિ ગચ્છન્તીતિ પુરૂચ્યઃ । અઞ્ચતેઃ ઽઋત્વિગ્ઽ (પા ૩,૨,૫૯ ) ઇત્યાદિના ક્વિન્ । ઽઅનિદિતામ્ઽ (પા ૬,૪,૨૪) ઇતિ નલોપઃ। ઽઅચઃઽ (પા ૬,૪,૧૩૮ ) ઇતિ અકારલોપે ઽચૌઽ (પા ૬,૩,૧૩૮ ) ઇતિ દીર્ઘઃ । ઽઅઞ્ચતેશ્ચોપસંખ્યાનમ્ઽ ( પાવા ૪,૧,૬ ) ઇતિ ઙીપ્ । પુરૂચીઃ બહ્વીઃ શરદઃ સંવત્સરાન્ । અત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા । જ્યોક્ ચિરકાલં જીવન્તઃ પિતૃપ્રસાદાજ્જીવિતારો ભવેમ।
યાં તે૑ ધે૒નું નિ૑પૃ૒ણામિ૒ યમુ૑ ક્ષી૒ર ઓ૑દ૒નમ્।
તેના૒ જન૑સ્યાસો ભ૒ર્તા યો ઽત્રાસ૒દજી૑વનઃ

યામ્ । તે । ધેનુમ્ । નિઽપૃણામિ । યમ્ । ઊ ઇતિ । તે । ક્ષીરે । ઓદનમ્ ।
તેન । જનસ્ય । અસઃ । ભર્તા । યઃ । અત્ર । અસત્ । અજીવનઃ

હે પ્રેત તે તુભ્યં યાં ધેનુમ્ દોગ્ધ્રીં ગાં નિપૃણામિ પ્રયચ્છામિ । નિપૂર્વઃ પૃણાતિઃ પિત્ર્યે દાને વર્તતે । ત્વામ્ ઉદ્દિશ્ય ગાં દત્તવાન્ અસ્મીત્યર્થઃ । તથા ક્ષીરે પયસિ પક્વં યમ્ ઉ યં ચ ઓદનં તે તુભ્યં નિપૃણામિ તેન ધેનુસહિતેન ઓદનેન જનસ્ય જનિમતો લોકસ્ય ભર્તા ધારયિતા પોષયિતા વા અસઃ ભવેઃ । ડુભૃઞ્ ધારણપોષણયોઃ । યો જનઃ અત્ર અસ્મિન્ લોકે અજીવનઃ જીવનરહિતઃ અસત્ ભવેત્ । તસ્ય જનસ્યેતિ સંબન્ધઃ । યદ્વા અસ્મિન્ લોકે જીવનરહિતઃ અસત્ । પુરુષવ્યત્યયઃ । સ ત્વમ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । અસ ઇતિ । અસ્તેર્લેટિ અડાગમઃઽ । ઽઇતશ્ચ લોપઃ પરસ્મૈપદેષુઽ (પા ૩,૪,૯૭) ઇતિ ઇકારલોપઃ।
ઇતિ દ્વિતીયેઽનુવાકે તૃતીયં સૂક્તમ્ ।
પિતૃમેધે ઽઅશ્વાવતીમ્ઽ ( ૩૧ ) ઇત્યૃચા શવદાહાનન્તરં સ્નાનં કૃત્વા નદીં તરતોઽનુમન્ત્રયેત । પિણ્ડપિતૃયજ્ઞ ઽયે નિખાતાઃઽ ( ૩૪ ) ઇતિ દ્વાભ્યાં દ્વે સમિધાવાદધ્યાત્ । ઽશં તપઽ ( ૩૬ ) ઇત્યૃચા પ્રેતશરીરે પુત્રેણ દત્તમ્ અગ્નિં પુત્રો ગોત્રિણો વા દીપયેયુઃ। ઽદદામિઽ (૩૭) ઇત્યનયા કામ્પીલશાખયા દહનસ્થાનં સંપ્રોક્ષેત । ઽઇમાં માત્રાં મિમીમહેઽ (૩૯) ઇત્યાદિભિઃ સપ્તભિઃ શ્મશાનદેશં પ્રતિદિશં મિમીતે । દિષ્ટિવિતસ્ત્યાદિભિઃ પ્રમાણૈઃ સપ્ત દક્ષિણતો મિમીતે । સપ્ત ઉત્તરતઃ । પઞ્ચ પુરસ્તાત્ । પઞ્ચ પશ્ચાદ્ ઇત્યાદિક્રમેણેત્યર્થઃ ।
અશ્વા૑વતીં૒ પ્ર ત૑ર૒ યા સુ૒શેવા૒ ર્ક્ષાકં૑ વા પ્રત૒રં નવી૑યઃ।
યસ્ત્વા૑ જ૒ઘાન૒ વધ્યઃ૒ સો અ૑સ્તુ૒ મા સો અ૒ન્યદ્વિ૑દત ભાગ૒ધેય૑મ્

અશ્વઽવતીમ્ । પ્ર । તર । યા । સુઽશેવા । ઋક્ષાકમ્ । વા । પ્રઽતરમ્ । નવીયઃ ।
યઃ । ત્વા । જઘાન । વધ્યઃ । સઃ । અસ્તુ । મા । સઃ । અન્યત્ । વિદત । ભાગઽધેયમ્

હે પ્રેત અશ્વાવતીમ્ અશ્વા અસ્યાં સન્તીતિ અશ્વાવતી અશ્વાનામ્ આકરભૂતા નદી । ઽમન્ત્રે સોમાશ્વેન્દ્રિયઽ ( પા ૬,૩,૧૩૧ ) ઇતિ મતૌ દીર્ઘઃ । સંજ્ઞાશબ્દોયમ્ । એતત્સંજ્ઞાં નદીં પ્ર તરય પ્રકર્ષણ તારય ઉત્તારય । સા ચ નદી સુશેવા અસ્મભ્યં સુસુખા ભવતુ । તથા ઋક્ષાકં વા । વાશબ્દશ્ચાર્થે । ઋક્ષાકમ્ ઋક્ષૈઃ ભલ્લૂકૈરુપેતં દુષ્ટમૃગનિષેવિતં નવીયઃ નવતરમ્ અદૃષ્ટપૂર્વમ્ અરણ્યમપિ પ્રતરમ્ પ્રકર્ષેણ તરામિ । હે પ્રેત ત્વા ત્વાં યઃ પુરુષઃ જઘાન સ વધ્યઃ વધાર્હઃ અસ્તુ ભવતુ । સ ઘાતકઃ પુરુષઃ અન્યદ્ ભાગધેયમ્ પૂર્વમ્ ઉપભુક્તાદ્ અન્યદ્ ઉપભોગ્યં વસ્તુ મા વિદત મા લભતામ્ । નિર્ધનો ભવત્વિત્યર્થઃ । વિદ્લૃ લાભે । અસ્માત્ માઙિ લુઙિ આત્મનેપદૈકવચને લૃદિત્વાત્ ચ્લેઃ અઙ્ આદેશઃ।
ય૒મઃ પરો ઽવ૑રો૒ વિવ૑સ્વા૒ન્તતઃ૒ પરં૒ નાતિ૑ પશ્યામિ૒ કિં ચ૒ન।
ય૒મે અ૑ધ્વ૒રો અધિ૑ મે૒ નિવિ૑ષ્ટો૒ ભુવો૒ વિવ૑સ્વાન૒ન્વાત૑તાન

અપા૑ગૂહન્ન૒મૃતાં૒ મર્ત્યે૑ભ્યઃ કૃ૒ત્વા સવ૑ર્ણામદધુ૒ર્વિવ૑સ્વતે।
ઉ૒તાશ્વિના૑વભર૒દ્યત્તદાસી૒દજ૑હાદુ૒ દ્વા મિ૑થુ૒ના સ૑ર૒ણ્યૂઃ

યે નિખા૑તા૒ યે પરો૑પ્તા૒ યે દ૒ગ્ધા યે ચોદ્ધિ૑તાઃ।
સર્વાં૒સ્તાન૑ગ્ન૒ આ વ૑હ પિ૒તૄન્હ૒વિષે૒ અત્ત૑વે

યે અ૑ગ્નિદ૒ગ્ધા યે અન૑ગ્નિદગ્ધા૒ મધ્યે૑ દિ૒વઃ સ્વ૒ધયા૑ મા૒દય૑ન્તે।
ત્વં તાન્વે૑ત્થ૒ યદિ૒ તે જા૑તવેદઃ સ્વ૒ધયા૑ ય૒જ્ઞં સ્વધિ૑તિં જુષન્તામ્

શં ત૑પ૒ માતિ૑ તપો૒ અગ્ને૒ મા ત૒ન્વ૑૧ં૒ તપઃ૑।
વણે૑ષુ૒ શુષ્મો૑ અસ્તુ તે પૃથિ૒વ્યામ૑સ્તુ૒ યદ્ધરઃ૑

દદા૑મ્યસ્મા અવ૒સાન૑મે૒તદ્ય એ૒ષ આગ૒ન્મમ૒ ચેદભૂ૑દિ૒હ।
ય૒મશ્ચિ૑કિ૒ત્વાન્પ્રત્યે૒તદા૑હ૒ મમૈ૒ષ રા૒ય ઉપ૑ તિષ્ઠતામિ૒હ

ઇ૒માં માત્રાં૑ મિમીમહે૒ યથાપ૑રં૒ ન માસા૑તૈ।
શ૒તે શ૒રત્સુ૑ નો પુ૒રા

પ્રેમાં માત્રાં૑ મિમીમહે૒ યથાપ૑રં૒ ન માસા૑તૈ।
શ૒તે શ૒રત્સુ૑ નો પુ૒રા

અપે૒માં માત્રાં૑ મિમીમહે૒ યથાપ૑રં૒ ન માસા૑તૈ।
શ૒તે શ૒રત્સુ૑ નો પુ૒રા

વીમાં માત્રાં૑ મિમીમહે૒ યથાપ૑રં૒ ન માસા૑તૈ।
શ૒તે શ૒રત્સુ૑ નો પુ૒રા

નિરિ૒માં માત્રાં૑ મિમીમહે૒ યથાપ૑રં૒ ન માસા૑તૈ।
શ૒તે શ૒રત્સુ૑ નો પુ૒રા

ઉદિ૒માં માત્રાં૑ મિમીમહે૒ યથાપ૑રં૒ ન માસા૑તૈ।
શ૒તે શ૒રત્સુ૑ નો પુ૒રા

સમિ૒માં માત્રાં૑ મિમીમહે૒ યથાપ૑રં૒ ન માસા૑તૈ।
શ૒તે શ૒રત્સુ૑ નો પુ૒રા

અમા૑સિ૒ માત્રાં૒ સ્વ૑રગા૒માયુ૑ષ્માન્ભૂયાસમ્।
યથાપ૑રં૒ ન માસા૑તૈ શ૒તે શ૒રત્સુ૑ નો પુ૒રા

પ્રા૒ણો અ૑પા૒નો વ્યા૒ન આયુ૒શ્ચક્ષુ૑ર્દૃ૒શયે૒ સૂર્યા૑ય।
અપ૑રિપરેણ પ૒થા ય૒મરા૑જ્ઞઃ પિ૒તૄન્ગ૑છ

યે અગ્ર૑વઃ શશમા૒નાહ્પ૑રે૒યુર્હિ૒ત્વા દ્વેષાં૒સ્યન૑પત્યવન્તઃ।
તે દ્યામુ૒દિત્યા૑વિદન્ત લો૒કં નાક૑સ્ય પૃ૒ષ્ઠે અધિ૒ દીધ્યા૑નાઃ

ઉ૑દ૒ન્વતી૒ દ્યૌર૑વ૒મા પી૒લુમ૒તીતિ૑ મધ્ય૒મા।
તૃ૒તીયા૑ હ પ્ર૒દ્યૌરિતિ૒ યસ્યાં૑ પિ૒તર૒ આસ૑તે

યે ન૑ પિ૒તુઃ પિ૒તરો૒ યે પિ૑તામ૒હા ય આ૑વિવિ૒શુરુ૒ર્વ૒ન્તરિ૑ક્ષમ્।
ય આ૑ક્ષિ૒યન્તિ૑ પૃથિ૒વીમુ૒ત દ્યાં તેભ્યઃ૑ પિ૒તૃભ્યો૒ નમ૑સા વિધેમ

ઇ૒દમિદ્વા ઉ૒ નાપ૑રં દિ૒વિ પ૑શ્યસિ૒ સૂર્ય૑મ્।
મા૒તા પુ૒ત્રં યથા૑ સિ૒ચાભ્યે૑નં ભૂમ ઊર્ણુહિ

ઇ૒દમિદ્વા ઉ૒ નાપ૑રં જ૒રસ્ય૒ન્યદિ૒તો ઽપ૑રમ્।
જા૒યા પતિ૑મિવ૒ વાસ૑સા૒ભ્યે૑નં ભૂમ ઊર્ણુહિ

અ૒ભિ ત્વો૑ર્ણોમિ પૃથિ૒વ્યા મા૒તુર્વસ્ત્રે૑ણ ભ૒દ્રયા૑।
જી૒વેષુ૑ ભ૒દ્રં તન્મયિ૑ સ્વ૒ધા પિ૒તૃષુ૒ સા ત્વયિ૑

અગ્ની૑ષોમા૒ પથિ૑કૃતા સ્યો૒નં દે૒વેભ્યો૒ રત્નં૑ દધથુ૒ર્વિ લો૒કમ્।
ઉપ૒ પ્રેષ્ય૑ન્તં પૂ૒ષણં૒ યો વહા૑ત્યઞ્જો૒યાનૈઃ૑ પ૒થિભિ૒સ્તત્ર૑ ગછતમ્

પૂ૒ષા ત્વે૒તશ્ચ્યા૑વયતુ૒ પ્ર વિ૒દ્વાનન૑ષ્ટપશુ૒ર્ભુવ૑નસ્ય ગો૒પાઃ।
સ ત્વૈ૒તેભ્યઃ૒ પરિ૑ દદત્પિ૒તૃભ્યો૒ ઽગ્નિર્દે૒વેભ્યઃ૑ સુવિદ૒ત્રિયે૑ભ્યઃ

આયુ૑ર્વિ૒શ્વાયુઃ૒ પરિ૑ પાતુ ત્વા પૂ૒ષા ત્વા૑ પાતુ૒ પ્રપ૑થે પુ૒રસ્તા૑ત્।
યત્રાસ૑તે સુ૒કૃતો૒ યત્ર૒ ત ઈ૒યુસ્તત્ર૑ ત્વા દે૒વઃ સ૑વિ૒તા દ૑ધાતુ

ઇ૒મૌ યુ૑નજ્મિ તે૒ વહ્ની૒ અસુ૑નીતાય૒ વોઢ૑વે।
તાભ્યાં૑ ય૒મસ્ય૒ સાદ૑નં૒ સમિ૑તિ૒શ્ચાવ૑ ગછતાત્

એ૒તત્ત્વા૒ વાસઃ૑ પ્રથ૒મં ન્વાગ૒ન્નપૈ૒તદૂ૑હ૒ યદિ૒હાબિ૑ભઃ પુ૒રા।
ઇ૑ષ્ટાપૂ૒ર્તમ૑નુ૒સંક્રા૑મ વિ૒દ્વાન્યત્ર૑ તે દ૒ત્તં બ૑હુ૒ધા વિબ૑ન્ધુષુ

અ૒ગ્નેર્વર્મ૒ પરિ૒ ગોભિ૑ર્વ્યયસ્વ૒ સં પ્રોર્ણુ૑ષ્વ૒ મેદ૑સા૒ પીવ૑સા ચ।
નેત્ત્વા૑ ધૃ૒ષ્ણુર્હર૑સા૒ જર્હૃ૑ષાણો દ૒ધૃગ્વિ૑ધ૒ક્ષન્પ૑રી૒ઙ્ખયા૑તૈ

દ૒ણ્ડં હસ્તા૑દા૒દદા૑નો ગ૒તાસોઃ૑ સ૒હ શ્રોત્રે૑ણ૒ વર્ચ૑સા૒ બલે૑ન।
અત્રૈ૒વ ત્વમિ૒હ વ૒યં સુ૒વીરા૒ વિશ્વા૒ મૃધો૑ અ૒ભિમા૑તીર્જયેમ

ધનુ૒ર્હસ્તા૑દા૒દદા૑નો મૃ૒તસ્ય૑ સ૒હ ક્ષ૒ત્રેણ૒ વર્ચ૑સા૒ બલે૑ન।
સ૒માગૃ૑ભાય૒ વસુ૑ ભૂરિ પુ૒ષ્ટમ૒ર્વાઙ્ત્વમેહ્યુપ૑ જીવલો૒કમ્