Atharva Veda · Chapter 11.11

11.9(११.११)
ye bāhavo yā iṣavo dhanvanāṃ vīryāṇi ca /
asīn paraśūn āyudhaṃ cittākūtaṃ ca yaddhṛdi /
sarvaṃ tadarbude tvamamitrebhyo dṛśe kurūdārāṃśca pra darśaya

uttiṣṭhata saṃ nahyadhvaṃ mitrā devajanā yūyam /
saṃdṛṣṭā guptā vaḥ santu yā no mitrāṇyarbude

uttiṣṭhatamā rabhetāmādānasaṃdānābhyām /
amitrāṇāṃ senā abhi dhattamarbude

arbudirnāma yo deva īśānaśca nyarbudiḥ /
yābhyāmantarikṣamāvṛtamiyaṃ ca pṛthivī mahī /
tābhyāmindramedibhyāmahaṃ jitamanvemi senayā

uttiṣṭha tvaṃ devajanārbude senayā saha /
bhañjann amitrāṇāṃ senāṃ bhogebhiḥ pari vāraya

sapta jātān nyarbuda udārāṇāṃ samīkṣayan /
tebhiṣṭvamājye hute sarvairuttiṣṭha senayā

pratighnānāśrumukhī kṛdhukarṇī ca krośatu /
vikeśī puruṣe hate radite arbude tava

saṃkarṣantī karūkaraṃ manasā putramicchantī /
patiṃ bhrātaramātsvān radite arbude tava

aliklavā jāṣkamadā gṛdhrāḥ śyenāḥ patatriṇaḥ /
dhvāṅkṣāḥ śakunayastṛpyantvamitreṣu samīkṣayan radite arbude tava

atho sarvaṃ śvāpadaṃ makṣikā tṛpyatu krimiḥ /
pauruṣeye'dhi kuṇape radite arbude tava

ā gṛhṇītaṃ saṃ bṛhataṃ prāṇāpānān nyarbude /
nivāśā ghoṣāḥ saṃ yantvamitreṣu samīkṣayan radite arbude tava

udvepaya saṃ vijantāṃ bhiyāmitrāntsaṃ sṛja /
urugrāhairbāhvaṅkairvidhyāmitrān nyarbude

muhyantveṣāṃ bāhavaścittākūtaṃ ca yaddhṛdi /
maiṣāmuccheṣi kiṃ cana radite arbude tava

pratighnānāḥ saṃ dhāvantūraḥ paṭaurāvāghnānāḥ /
aghāriṇīrvikeśyo rudatyaḥ puruṣe hate radite arbude tava

śvanvatīrapsaraso rūpakā utārbude /
antaḥpātre rerihatīṃ riśāṃ durṇihitaiṣiṇīm /
sarvāstā arbude tvamamitrebhyo dṛśe kurūdārāṃśca pra darśaya

khaḍūre'dhicaṅkramāṃ kharvikāṃ kharvavāsinīm /
ya udārā antarhitā gandharvāpsarasaśca ye /
sarpā itarajanā rakṣāṃsi

caturdaṃṣṭrāṃ chyāvadataḥ kumbhamuṣkāmasṛṅmukhān /
svabhyasā ye codbhyasāḥ

udvepaya tvamarbude'mitrāṇāmamūḥ sicaḥ /
jayaṃśca jiṣṇuścāmitrāṃ jayatāmindramedinau

prablīno mṛditaḥ śayāṃ hato'mitro nyarbude /
agnijihvā dhūmaśikhā jayantīryantu senayā

tayārbude praṇuttānāmindro hantu varaṃvaram /
amitrāṇāṃ śacīpatirmāmīṣāṃ moci kaścana

utkasantu hṛdayānyūrdhvaḥ prāṇa udīṣatu /
śauṣkāsyamanu vartatāmamitrān mota mitriṇaḥ

ye ca dhīrā ye cādhīrāḥ parāñco badhirāśca ye /
tamasā ye ca tūparā atho bastābhivāsinaḥ /
sarvāṃstāmarbude tvamamitrebhyo dṛśe kurūdārāṃśca pra darśaya

arbudiśca triṣandhiścāmitrān no vi vidhyatām /
yathaiṣāmindra vṛtrahan hanāma śacīpate'mitrāṇāṃ sahasraśaḥ

vanaspatīn vānaspatyān oṣadhīruta vīrudhaḥ /
gandharvāpsarasaḥ sarpān devān puṇyajanān pitṝn /
sarvāṃstāmarbude tvamamitrebhyo dṛśe kurūdārāṃśca pra darśaya

īśāṃ vo maruto deva ādityo brahmaṇaspatiḥ /
īśāṃ va indraścāgniśca dhātā mitraḥ prajāpatiḥ /
īśāṃ va ṛṣayaścakruramitreṣu samīkṣayan radite arbude tava

teṣāṃ sarveṣāmīśānā uttiṣṭhata saṃ nahyadhvam /
mitrā devajanā yūyamimaṃ saṃgrāmaṃ saṃjitya yathālokaṃ vi tiṣṭhadhvam

{{sāyaṇabhāṣyam|
pañcame'nuvāke ṣaṭa sūktāni / tatra 'ye bāhavaḥ' ityādisūktatrayam 'uttiṣṭhata saṃ nahyadhvam' ityādisūktatrayaṃ ca arthasūktam / ābhyām arthasūktābhyām jayakāmo rājā yuddhakāle yathāliṅgaṃ svīyān bhaṭān prati saṃpraiṣaṃ kuryāt japaṃ kuryācca /
tathā śatrujayakarmaṇi 'ye bāhavaḥ ityanuvākena pṛṣadājyaṃ saktūṃśca juhuyāt /
tathā anenānuvākena dhanuridhme'gnau pṛṣadājyena aktā dhanuḥsamidha ādadhyāt / iṣvidhme'gnau pṛṣadājyena aktā iṣusamidha ādadhyāt /
tathā anenānuvākena pṛṣadājyena dhanuḥ saṃpātya vimṛjya abhimantrya yoddhre jayakāmāya rājñe prayacchet /
anenānuvākena bhāṅgapāśān pṛṣadājyena saṃpātya abhimantrya parasenākramaṇasthāneṣu prakṣipet /
tathā anenānuvākena mauñjapāśān āmapātrāṇi trisaṃdhīni lohamayāni pātrāṇi vajrarūpāṇi arbudarūpāṇi vā pṛṣadājyena saṃpātya abhimantrya yuddhasthāneṣu prakṣipet /
tathā anena anuvākena śitipadīṃ gāṃ pṛṣadājyena saṃpātya abhimantrya rājñaścihnitaketudaṇḍe rahasyaṃ badhnīyāt / anyāṃ śitipadīṃ gāṃ saṃpātya abhimantrya śatrusenāmadhye nirasyet / tato yuddhārthaṃ senānāyakam utsṛjet /
etat sarvaṃ kauśikena sūtritam- 'ye bāhavaḥ', 'uttiṣṭhata' ( a ११,१२ ) iti yathāliṅgaṃ saṃpreṣyati / homārthe pṛṣadājyam / pradānāntāni vāpyāni / vāpyaistriṣandhīni vajrarūpāṇyarbudarūpāṇi / śitipadīṃ saṃpātavatīṃ darbharajjvā kṣatriyāyopāsaṅgadaṇḍe badhnāti / dvitīyām asyati ( kau sū १६,२१-२६ ) iti /
ye bā॒havo॒ yā iṣa॑vo॒ dhanva॑nāṃ vī॒ryā॑ṇi ca/
a॒sīnpa॑ra॒śūnāyu॑dhaṃ cittākū॒taṃ ca॒ yaddhṛ॒di/
sarvaṃ॒ tada॑rbude॒ tvama॒mitre॑bhyo dṛ॒śe ku॑rūdā॒rāṃśca॒ pra da॑rśaya //१
ye/ bāhavaḥ / yāḥ / iṣavaḥ / dhanvanām / vīryāṇi / ca /
asīn / paraśūn / āyudham / citta'ākūtam / ca / yat / hṛdi /
sarvam / tat / arbude / tvam / amitrebhyaḥ / dṛśe / kuru / uta'ārān / ca / pra / darśaya

ye asmadīyānāṃ yoddhṝṇāṃ bhaṭānāṃ bāhavaḥ āyudhagrāhiṇo hastāḥ yā iṣavaḥ bāṇāḥ tathā dhanvanām dhanuṣām asmadīyānāṃ yāni ca vīryāṇi vīrakarmāṇi śatrunipātanasāmarthyāni santi tān sarvān bāhvādīn asīn khaḍgān paraśūn paraśvadhān kuṭhāraviśeṣān yad anyadapi āyudham āyodhanasādhanaśastram yat ca asmadīyānāṃ yoddhṝṇāṃ hṛdi hṛdaye avasthitaṃ cittākūtam cittena manasā saṃkalpyamānaṃ śatrūṇāṃ māraṇam / yadvā cittāni asmadīyānāṃ bhaṭānāṃ dhairyayuktāni manāṃsi ākūtāni saṃkalpāḥ imam anena prakāreṇa haniṣyāmi imam anenetyevaṃ bahudhā bhinnāḥ / dvandvaśca prāṇitūryasenāṅgānām' (pā २, ४,२ ) iti ekavadbhāvād ekavacanam / ye bāhava ityādinā yad etad anukrāntaṃ tat sarvam he arbude / arbudo nāma sarpaṛṣiḥ / tathā ca aitareyake samāmnāyate- arbudaḥ kādraveyaḥ sarpaṛṣirmantrakṛt' ( aibrā ६,१) iti tasya dvau putrau arbudiśca nyarbudiśceti / apatyerthe 'ata iñ' (pā ४,१,९५) iti iñ / 'saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ' (pākā ६,४,१४६) iti ādivṛddhirna kriyate / he arbudasya putra he sarpa tvam uktaṃ sarvam amitrebhyaḥ asmacchatrubhyaḥ dṛśe dṛṣṭaye kuru / yathā śatrūṇāṃ manasi bhītirjāyate tathā asmadīyāni yuddhopakaraṇāni darśayetyarthaḥ / api ca udārān udgatān antarikṣacarān rakṣaḥpiśācādīn mantrasāmarthyodbhāvitān śatrūṇāṃ bhītyarthaṃ pra darśaya / yadvā sūryaraśmiprabhavā ulkādaya āntarikṣyā utpātā udārāḥ / tānapi tebhyaḥ parājayārthaṃ pradarśaya / tasmāt tepānād udārā ajāyanta' ( taibrā २,२,९,२ ) iti taittirīyakam / udārayanti ārtim udbhāvayantīti udārāḥ / ṛ gatau / asmāt utpūrvāt ṇyantāt pacādyac /
utti॑ṣṭhata॒ saṃ na॑hyadhvaṃ॒ mitrā॒ deva॑janā yū॒yam/
saṃdṛ॑ṣṭā gu॒ptā vaḥ॑ santu॒ yā no॑ mi॒trāṇya॑rbude //२
ut / tiṣṭhata / sam / nahyadhvam / mitrāḥ / deva'janāḥ / yūyam /
sam'dṛṣṭā / guptā / vaḥ / santu / yā / naḥ / mitrāṇi / arbude

he mitrāḥ mitrabhūtā asmākaṃ jaye pravṛttā he devajanāḥ yūyam uttiṣṭhata asmāt senāniveśād udgacchata / 'udo'nūrdhvakarmaṇi' (pā १,३,२४) iti paryudastatvād ātmanepadābhāvaḥ / saṃ nahyadhvam utthānānantaraṃ yuddhāya saṃnaddhā bhavata / tathā vaḥ yuṣmābhiḥ saṃdṛṣṭāḥ samyaṅ nirīkṣitāḥ asmadīyā bhaṭāḥ guptāḥ rakṣitāḥ santu bhavantu / va iti tṛtīyārthe ṣaṣṭhī/ he arbude sarpa naḥ asmākaṃ yā yāni mitrāṇi asmadīyaiḥ śatrubhiḥ saha yoddhum āgatāni tāni tvayā guptāni rakṣitāni bhavantvityarthaḥ /
utti॑ṣṭhata॒mā ra॑bhetāmādānasaṃdā॒nābhyā॑m/
a॒mitrā॑ṇāṃ॒ senā॑ a॒bhi dha॑ttamarbude //३
ut / tiṣṭhatam / ā / rabhethām / ādāna'saṃdānābhyām /
amitrāṇām / senāḥ / abhi / dhattam / arbude

he arbude tvaṃ ca nyarbudiśca yuvām uttiṣṭhatam sthānād uccalatam / ā rabhethām yuddham upakramethām / rabha rābhasye / 'rābhasyaṃ kāryopakramaḥ' (kṣīrataraṅgiṇī ) iti tadvṛttiḥ / anantaram ādānasaṃdānābhyām ādīyate gṛhyate aneneti grahaṇārthaṃ rajjuyantram ādānam / saṃdīyate badhyate aneneti saṃdānaṃ bandhanarajjuḥ / tābhyāṃ rajjubhyām amitrāṇāṃ śatrūṇāṃ saṃbandhinīṃ senām abhi dhattam badhnītam / abhipūrvo dadhātirbandhane vartate / yathā 'aśvābhidhānīmādatte' (tai ५,१,२,१ ) iti /
arbu॑di॒rnāma॒ yo de॒va īśā॑naśca॒ nya॑rbudiḥ/
yābhyā॑ma॒ntari॑kṣa॒māvṛ॑tami॒yaṃ ca॑ pṛthi॒vī ma॒hī/
tābhyā॒mindra॑medibhyāma॒haṃ ji॒tamanve॑mi॒ sena॑yā //४
arbudiḥ / nāma / yaḥ / devaḥ / īśānaḥ / ca / ni'arbudiḥ /
yābhyām / antarikṣam / ā'vṛtam / iyam / ca / pṛthivī / mahī /
tābhyām / indramedi'bhyām / aham / jitam / anu / emi / senayā

arbudinyarbudyormāhātmyam anayā pratipādyate- arbudiḥ iti prasiddhaḥ sarpātmako yo devaḥ tathā īśānaḥ sarvasya īśitā yaśca nyarbudiḥ iti prasiddhaḥ sarpaḥ yābhyām arbudinyarbudibhyām antarikṣam sarvam āvṛtam svaśarīrairāveṣṭitam iyaṃ paridṛśyamānā mahī mahatī pṛthivī ca yābhyām āvṛtā / tau sarpātmakau devau saṃgrāmajayakarmaṇi sarvotkarṣeṇa vartate ityarthaḥ / tābhyāṃ dyāvāpṛthivyau vyāpya vartamānābhyām indramedibhyām indrasya snigdhābhyām / ñimidā snehane / asmāt tācchīliko ṇiniḥ / arbudinyarbudibhyāṃ jitaṃ śatrubalam ahaṃ paścāt senayā anvemi anugacchāmi /
utti॑ṣṭha॒ tvaṃ de॑vaja॒nārbu॑de॒ sena॑yā sa॒ha/
bha॒ñjanna॒mitrā॑ṇāṃ॒ senā॑mbho॒gebhiḥ॒ pari॑ vāraya //५
ut / tiṣṭha / tvam / deva'jana / arbude / senayā / saha /
bhañjan / amitrāṇām / senām / bhogebhiḥ / pari / vāraya

he devajana devajātīya arbude tvaṃ senayā ātmīyayā saha uttiṣṭha udgaccha / śatrūn prathamam abhiyāhītyarthaḥ / anantaram amitrāṇām śatrūṇāṃ senāṃ bhañjan āmardayan bhagnavīryāṃ kurvan bhogebhiḥ bhogaiḥ ātmīyaiḥ sarpaśarīraiḥ pari vāraya pariveṣṭaya / yathā śatrusenā asmān na paśyati tathā tadīyāni akṣīṇi pidhehītyarthaḥ /
sa॒pta jā॒tānnya॑rbuda udā॒rāṇāṃ॑ samī॒kṣaya॑n/
tebhi॒ṣṭvamājye॑ hu॒te sarvai॒rutti॑ṣṭha॒ sena॑yā //६
sapta / jātān / ni'arbude / ut'ārāṇām / sam'īkṣayan /
tebhiḥ / tvam / ājye / hute / sarvaiḥ / ut / tiṣṭha / senayā

he nyarbude etatsaṃjña sarpa udārāṇām prāguktalakṣaṇānāṃ madhye sapta saptasaṃkhyākān jātān utpannān dṛṣṭitirodhāyakān samīkṣayan śatrūṇāṃ darśayan tvam ājye hute / upalakṣaṇam etat / ājyopalakṣiteṣu dravyeṣu huteṣu satsu tebhiḥ taiḥ sarvaiḥ upalakṣitaḥ san asmadīyayā senayā saha uttiṣṭha udgaccha /
pra॑tighnā॒nāśru॑mu॒khī kṛ॑dhuka॒rṇī ca॑ krośatu/
vi॑ke॒śī puru॑ṣe ha॒te ra॑di॒te a॑rbude॒ tava॑ //७
prati'ghnānā / aśru'mukhī / kṛdhu'karṇī / ca / krośatu /
vi'keśī / puruṣe / hṛte / radite / arbude / tava

he arbude tava radite dantairvilekhane khādane sati tathā tena radanena śatrubhūte puruṣe hate mṛte sati tadīyā jāyā pratighnānā pratimukhaṃ svakīyaṃ vakṣastāḍayantī/ pratipūrvāt hanterlaṭaḥ śānac / 'gamahana' (pā ६,४,९८ ) iti upadhālopaḥ/ aśrumukhī bāṣpamukhī kṛdhukarṇī / kṛdhviti hrasvanāma / karṇābharaṇaparityāgena hrasvakarṇī ca vikeśī vikīrṇaśiroruhā ca satī krośatu rodanaṃ karotu / kruśa āhvāne rodane ca/
saṃ॒karṣa॑ntī ka॒rūka॑raṃ॒ mana॑sā pu॒trami॒chantī॑/
patiṃ॒ bhrāta॑ra॒mātsvānra॑di॒te a॑rbude॒ tava॑ //८
sam'karṣantī / karūkaram / manasā | putram / icchantī /
patim / bhrātaram / āt / svān / radite / arbude / tava

he arbude tava tvadīye radite radane dantairvilekhane sati viṣāveśavaśāt śatrustrī karūkaraṃ saṃkarṣantī/ karu iti anukaraṇaśabdo'yam / tatkarotīti karūkaram hastapādādyavayavagataṃ saṃdhimad asthijātaṃ tat samyak karṣantī/ loke hi bhayavaśād ubhayorhastayoḥ parasparāṅgulinipīḍanena tādṛśaṃ śabdam utpādayanti / tadanantaraṃ manasā antaḥkaraṇena viṣapratīkārāya putram ātmīyaṃ sutam icchantī / tadanantaraṃ patim bhartāram icchantī/ tato bhrātaram ātmīyaṃ sahajam / āt anantaraṃ svān svakīyān bandhujanān viṣanirharaṇāya icchantī/ ittham itikartavyatāmūḍhā bhavatvityarthaḥ/
a॒likla॑vā jāṣkama॒dā gṛdhrāḥ॑ śye॒nāḥ pa॑ta॒triṇaḥ॑/
dhvāṅkṣāḥ॑ śa॒kuna॑yastṛpyantva॒mitre॑ṣu samī॒kṣaya॑nradi॒te a॑rbude॒ tava॑ //९
aliklavāḥ / jāṣkamadāḥ / gṛdhrāḥ / śye॒nāḥ / patatriṇaḥ/
dhvāṅkṣāḥ / śakunayaḥ / tṛpyantu/ amitreṣu / sam'īkṣayan / radite / arbude / tava

aliklabāḥ viśiṣṭaklaibyayuktā viklabāḥ tadviparītā aliklabāḥ / dhṛṣṭāḥ pakṣiṇa ityarthaḥ / yāḥ ca pakṣijātayaḥ klamadāḥ klamasya śarīrāvasādasya dātryaḥ tā anukrāmati - gṛdhrāḥ śvetavarṇā māṃsābhilāṣiṇaḥ pakṣiṇaḥ / śyenāḥ prasiddhāḥ/ patatriṇaḥ anye ca māṃsabhakṣakāḥ pakṣiṇaḥ patatriśabdena vivakṣitāḥ / dhvāṅkṣāḥ kākāḥ / evamātmakāḥ śakunayaḥ he arbude tava radite tvadīye radane viṣadantairvilekhane amitreṣu asmadīyeṣu śatruṣu sati samīkṣayan / vyatyayena ekavacanam / tanmaraṇaṃ pratīkṣamāṇāstadanantaraṃ tadbhakṣaṇena tṛpyantu tṛptā bhavantu /
atho॒ sarvaṃ॒ śvāpa॑daṃ॒ makṣi॑kā tṛpyatu॒ krimiḥ॑/
pauru॑ṣe॒ye 'dhi॒ kuṇa॑pe radi॒te a॑rbude॒ tava॑ //१०
atho iti / sarvam / śvāpadam / makṣikā / tṛpyatu / krimiḥ /
pauruṣeye / adhi / kuṇape / radite / arbude / tava

atho api ca sarvaṃ śvāpadam śunaḥ padānīva padāni yasya sṛgālavyāghrādeḥ tat sarvaṃ śvāpadam / makṣikā māṃsaniṣeviṇī yā nīlamakṣiketi prasiddhā / krimiḥ māṃseṣu jīrṇeṣu jāyamānaḥ prāṇī / etat sarvam he abude tava radite sati pauruṣeye puruṣasambandhini kuṇape śavaśarīre adhi upari tṛpyatu / tava khādanena sarveṣu śatruṣu mṛteṣu taccharīrāṇi gṛdhrādayaḥ pakṣiṇaḥ śvasṛgālādayaśca bhakṣayantvityarthaḥ/
iti pañcame'nuvāke prathamaṃ sūktam /
'ā gṛhṇītam' iti sūktasya śatrujayakarmaṇi viniyoga uktaḥ/
ā gṛ॑hṇītaṃ॒ saṃ bṛ॑hataṃ prānāpā॒nānnya॑rbude/
ni॑vā॒śā ghoṣāḥ॒ saṃ ya॑ntva॒mitre॑ṣu samī॒kṣaya॑nradi॒te a॑rbude॒ tava॑ //११
ā / gṛhṇītam / sam / bṛhatam / prāṇāpānān / ni'arbude /
ni'vāśāḥ / ghoṣāḥ / sam / yantu / amitreṣu / sam'īkṣayan / radite / arbude / tava

he nyabude tvaṃ ca arbudiśca yuvāṃ śatrusaṃbandhinaḥ prāṇāpānān ā gṛhṇītam ā samantāt svīkurutam / tadanantaraṃ saṃ bṛhatam samūlam utkhidatam / vṛhū udyamane / tudāditvāt śapratyayaḥ / he abude tava radite sati amitreṣu śatruṣu tad raditaṃ samīkṣayan / ṣaṣṭhyarthe prathamā / samīkṣayatāṃ janānāṃ nivāśāḥ nīcīnaṃ vāśyamānā ābhāṣyamāṇā ghoṣāḥ śabdāḥ saṃ yantu samyag vartantām / viṣanipīḍitānām ārtasvarā utpadyantām ityarthaḥ/
udve॑paya॒ saṃ vi॑jantāṃ bhiyā॒mitrā॒ntsaṃ sṛ॑ja/
u॑rugrā॒hairbā॑hva॒ṅkairvidhyā॑mitrānnyarbude //१२
ut / vepaya / sam / vijantām / bhiyā / amitrān / sam / sṛja /
uru'grāhaiḥ / bāhu'aṅkaiḥ / vidhya / amitrān / ni'arbude

he nyarbude etatsaṃjña sarpajātīya deva amitrān asmadīyān śatrūn ud vepaya utkampaya / ṭuvepṛ kampane iti dhātuḥ / te ca anantaraṃ saṃ vijantām bhayāt svasthānāt pracalitāḥ udvignā bhavantu / ovijī bhayacalanayoḥ / bhiyā asmatsakāśājjanitayā bhītyā saṃ sṛja saṃyojaya / tadanantaram ūrugrāhaiḥ ūrūṇāṃ grahaṇaiḥ bāhuvaṅkaiḥ bāhunā vakrabandhanaiḥ amitrān asmadīyān śatrūn vidhya tāḍaya /
muhantveṣāṃ bāharvaścittākṛtaṃ ca yaddhadi / _ maiṣāmuccheṣi' kiṃ cana radite abude tava

muhya॑ntveṣāṃ bā॒hava॑ścittākū॒taṃ ca॒ yaddhṛ॒di/
maiṣā॒mucche॑ṣi॒ kiṃ ca॒na ra॑di॒te a॑rbude॒ tava॑ //१३
he arbude tava radite khādane sati eṣāṃ śatrūṇāṃ bāhavaḥ viṣāveśavaśād muhyantu mūḍhā vyāpārāsamarthā bhavantu / eṣāṃ śatrūṇāṃ hṛdi hṛdaye yat cittākūtam cittena saṃkalpitam arthajātaṃ tadapi muhyatu mūḍhaṃ vismṛtaṃ bhavatu / yadvā cittāni manāṃsi ākūtāni kartavyaviśeṣaviṣayāstadvṛttayaḥ / tat sarvaṃ muhyatu / api ca eṣāṃ śatrūṇāṃ saṃbandhi kiṃ cana kimapi rathaturagahastyādilakṣaṇaṃ balaṃ mā uccheṣi ucchiṣṭam avaśiṣṭaṃ mā bhūt / sarvamapi tvayā hanyatām ityarthaḥ/
pra॑tighnā॒nāḥ saṃ dhā॑va॒ntūraḥ॑ paṭū॒rāvā॑ghnā॒nāḥ/
a॑ghā॒riṇī॑rvike॒śyo॑ ruda॒tyaḥ॒ puru॑ṣe ha॒te ra॑di॒te a॑rbude॒ tava॑ //१४
prati'ghnānāḥ / sam / dhāvantu / uraḥ / paṭūrau / ā'ghnānāḥ /
aghāriṇīḥ / vi'keśyaḥ / rudatyaḥ / puruṣe / hate / radite / arbude / tava

he arbude tava radite khādane sati puruṣe svakīye bhartari hate sati tadīyāḥ striyaḥ pratighnānāḥ pratimukhaṃ svaśarīram āghnatyastāḍayantyaḥ/ tathā uraḥ vakṣaḥsthalaṃ paṭūrau tatpradeśau ca āghnānāḥ hastābhyām ātāḍayantyaḥ / vikeśyaḥ vikīrṇakeśyaḥ / aghāriṇīḥ aghena bhartṛviyogajanitena duḥkhena ārtāḥ / rudatyaḥ saṃjātarodanāḥ satyaḥ saṃ dhāvantu mṛtapuruṣasamīpaṃ śīghraṃ gacchantu / 'sartervegitāyāṃ gatau dhāvādeśo vaktavyaḥ' ( pākā ७,३,७८ ) iti 'pāghrā' ( pā ७,३,७८ ) ityādinā dhaurādeśaḥ /
śva॑nvatīrapsa॒raso॑ rūpakā u॒tārbu॑de/
a॑ntaḥpā॒tre reri॑hatīṃ ri॒śāṃ du॑rṇihitai॒ṣiṇī॑m/
sarvā॒stā a॑rbude॒ tvama॒mitre॑bhyo dṛ॒śe ku॑rūdā॒rāṃśca॒ pra da॑rśaya //१५
śvan'vatīḥ / apsarasaḥ / rūpakāḥ / uta / abude /
antaḥ'pātre / rerihatīm / riśām / durnihita'eṣiṇīm /
sarvāḥ / tāḥ / arbude / tvam / amitrebhyaḥ / dṛśe / kuru / ut'ārān / ca / pra / darśaya

śvanvatīḥ śunā krīḍārthena sārameyeṇa sahitā apsarasaḥ gandharvastriyaḥ/ rūpakāḥ māyāvaśāt kevalaṃ rūpamātreṇa upalabhyamānāḥ senā rūpakāḥ / he arbude tāḥ sarvā amitrebhyo darśaya / tathā pātre antaḥ madhye rerihatīm punaḥpunarlihatīṃ durnihitaiṣiṇīm duṣṭanikṣiptam icchantīṃ vaśām' gām he arbude tvaṃ sarvāstāḥ prāg udīritā amitrebhyaḥ śatrubhyo dṛśe darśanāya kuru / udārān ulkāpātādīn adbhutān vikṛtadarśanān yakṣarākṣasān ca pradarśaya/
kha॒dūre॑ 'dhicaṅkra॒māṃ kharvi॑kāṃ kharvavā॒sinī॑m/
ya u॑dā॒rā a॒ntarhi॑tā gandharvāpsa॒rasa॑śca॒ ye sa॒rpā i॑taraja॒nā rakṣāṃ॑si //१६
khaḍūre / adhi'cakramām / kharvikām / kharva'vāsinīm /
ye / ut'ārāḥ / antaḥ'hitāḥ / gandharva'apsarasaḥ / ca / ye /sarpāḥ / itara'janāḥ / rakṣāṃsi //
dūrabhūtaṃ khaṃ khadūram ākāśe dūradeśe adhi upari cakramām caṅkramaṇaśīlāṃ māyāvaśād itastataḥ prādurbhavantīṃ kharvikām alpahrasvāṃ kharvavāśinīm kharvam alpaṃ śabdāyamānāṃ mānavaśāt mitabhāṣamāṇām he arbude tvaṃ śatrubhyaḥ pra darśaya yathā te parājayeran / ye udārāḥ yakṣarākṣasādayaḥ antarhitāḥ svamāyayā vyavahitāḥ asmaddṛggocarā na bhavanti ye ca gandharvāpsarasaḥ tathāvidhāḥ tān sarvān parājayārthaṃ śatrubhyo darśaya / sarpāḥ sarpasvarūpāḥ itarajanāḥ itarajanasaṃjñakā devāḥ / yadvā sarpāḥ sarpātmakā devāstadapekṣayā itarajanāḥ tatsadṛśā devajātayaḥ/ rakṣāṃsi rākṣasāḥ /
catu॑rdamṣṭrāṃ chyā॒vada॑taḥ ku॒mbhamu॑ṣkām॒̐ asṛ॑ṅmukhān/
sva॑bhya॒sā ye co॑dbhya॒sāḥ //१७
catuḥ'daṃṣṭrān / śyāva'dataḥ / kumbha'muṣkān / asṛk'mukhān /
sva'bhyasāḥ / ye / ca / ut'bhyasāḥ

te ca caturdaṃṣṭrāḥ daṃśanasādhanacaturdantayuktāḥ / tān / śyāvadataḥ śyāmavarṇadantayuktān / etānapi māyāmayān amitrebhyo darśaya / tathā kumbhamuṣkān kumbhākṛtimuṣkayuktān / asṛṅmukhān raktāsyān svabhyasāḥ svāyattabhītayo rākṣasāḥ / ye ca udbhyasāḥ udgatabhītayaḥ / bhyasa bhaye / 'ghañarthe kavidhānam' (pā ३,३,२८ ) iti kapratyayaḥ / ghoreṇa rūpeṇa itthaṃ vividhabhayajanakā rākṣasā ityarthaḥ / tān sarvān amitrebhyo māyayā darśaya /
udve॑paya॒ tvama॑rbude॒ 'mitrā॑ṇāma॒mūḥ sicaḥ॑/
jayāṃ॑śca ji॒ṣṇuścā॒mitrām॒̐ jaya॑tā॒mindra॑medinau //१८
ut / vepaya / tvam / arbude / amitrāṇām / amū: / sicaḥ /
jayan / ca / jiṣṇuḥ / ca / amitrān / jayatām / indra'medinau

he arbude tvam amitrāṇām śatrūṇāṃ amūḥ senāḥ śucaḥ śocamānā viṣāveśajanitaśokārtāḥ udvepaya utkampaya / śuca śoke / asmāt 'kvip ca' (pā ३,२,५) iti kvip / tathā amitrān śatrūn jayan parābhāvayan jiṣṇuḥ jayaśīlaḥ ca arbudinyarbudī indramedinau indreṇa saha snihyantau jayatām asmākaṃ jayaṃ kurutām /
prablī॑no mṛdi॒taḥ śa॑yāṃ ha॒to 'mitro॑ nyarbude/
a॑gniji॒hvā dhū॑maśi॒khā jaya॑ntīryantu॒ sena॑yā //१९
pra'blīnaḥ / mṛditaḥ / śayām / hataḥ / amitraḥ / ni'arbude /
agni'jihvāḥ / dhūma'śikhāḥ / jayantīḥ / yantu / senayā

he nyarbude amitraḥ asmadīyaḥ śatruḥ pravlīnaḥ prabhītaḥ mṛditaḥ saṃpiṣṭagātraḥ hataḥ gatāsuḥ śayām śetām / 'lopasta ātmanepadeṣu' ( pā ७,१,४१ ) iti talopaḥ / vlī bhaye / asmāt prapūrvāt karmaṇi niṣṭhā / takārasya natvam (pā ८,२,४४) / agnijihvāḥ agnerjvālāḥ dhūmaśikhāḥ dhūmaprarohāḥ māyāvaśāt tvayotpāditā jayantīḥ śatrubalaṃ jayantyaḥ senayā asmadīyayā saha yantu gacchantu /
tayā॑rbude॒ praṇu॑ttānā॒mindro॑ hantu॒ varaṃ॑varam/
a॒mitrā॑ṇāṃ॒ śacī॒pati॒rmāmīṣāṃ॑ moci॒ kaśca॒na // २०
tayā / arbude / pra'nuttānām / indraḥ / hantu / varam'varam /
amitrāṇām / śacī'patiḥ / mā / amīṣām / moci / kaḥ / cana

he arbude tvayā praṇuttānām yuddharaṅgāt pracyāvitānām / 'nasattaniṣattānuttapratūrta' (pā ८,२,६१) iti nipātanāt niṣṭhānatvābhāvaḥ / amitrāṇāṃ śatrūṇāṃ śacīpatiḥ śacyāḥ patiḥ indraḥ varaṃvaram śreṣṭhaṃśreṣṭhaṃ hantu mārayatu / amīṣāṃ śatrūṇāṃ madhye kaścana kaścidapi mā moci mā mucyatām kramaśaḥ sarvo hanyatām ityarthaḥ / muclṛ mokṣaṇe ityasmāt karmaṇi māṅi luṅ / 'ciṇ bhāvakarmaṇoḥ' (pā ३,१,६६ ) iti cleściṇ ādeśaḥ / 'ciṇo luk' ( pā ६,४,१०४ ) iti taśabdasya luk /
iti pañcame'nuvāke dvitīyaṃ sūktam /
'utkasantu hṛdayāni' iti sūktasya śatrujayakarmaṇi viniyoga uktaḥ /
utka॑santu॒ hṛda॑yānyū॒rdhvaḥ prā॒ṇa udī॑ṣatu/
śau॑ṣkā॒syamanu॑ vartatāma॒mitrā॒nmota mi॒triṇaḥ॑ //२१
ut / kasantu / hṛdayāni / ūrdhvaḥ / prāṇaḥ / ut / īṣatu /
śauṣka'āsyam / anu / vartatām / amitrān / mā / uta / mitriṇaḥ

śatrūṇāṃ saṃbandhīni hṛdayāni antaḥkaraṇāni ut kasantu śarīrād udgacchantu / tathā prāṇaḥ prāṇavāyuḥ ūrdhvaḥ san udīṣatu / śatruśarīrānnirgacchatu / īṣa gatau / amitrān śatrūn śauṣkāsyam śuṣkāsyatā bhītivaśād āsyasya nirdravatvam / tad anu vartatām anugacchatu / āsyaśoṣaṇena śatravo mriyantām ityarthaḥ / uta api ca mitriṇaḥ asmākaṃ mitrabhūtān janān mā anuvartatām / teṣām āsyaśoṣo mā bhūd ityarthaḥ /
ye ca॒ dhīrā॒ ye cādhī॑rāḥ॒ parā॑ñco badhi॒rāśca॒ ye/
ta॑ma॒sā ye ca॑ tūpa॒rā atho॑ bastābhivā॒sinaḥ॑/
sarvāṃ॒stāma॑rbude॒ tvama॒mitre॑bhyo dṛ॒śe ku॑rūdā॒rāṃśca॒ pra da॑rśaya //२२
ye/ ca / dhīrāḥ / ye / ca / adhīrāḥ / parāñcaḥ / badhirāḥ / ca / ye /
tamasāḥ / ye/ ca / tūparāḥ / atho iti / basta'abhivāsinaḥ / sarvān / tān / arbude / tvam / amitrebhyaḥ / dṛśe / kuru / ut'ārān / ca / pra / darśaya

ye ca dhīrāḥ śūrā bhaṭāḥ ye ca adhīrāḥ aśūrāḥ kātarāḥ/ parāñcaḥ parāṅmukhā yuddhāt palāyamānāḥ ye ca badhirāḥ bhayavaśāt hataśravaṇasāmarthyāḥ / tamasā mohena ye ca tūparāḥ tūparaḥ śṛṅgahīnaḥ paśuḥ tadvad avasthitāḥ / atho api ca bastāvivāśinaḥ bastāśva avayaśca bastāvayaḥ tadvad vāśituṃ śīlam eṣāṃ te bastāvivāśinaḥ / bastāvidhvaniṃ kurvāṇā ityarthaḥ / he arbude tvaṃ sarvāṃstān svamāyayā udbhāvitān amitrebhyaḥ śatrubhyo dṛśe darśanāya kuru parājayārtham / gatam anyat /
arbu॑diśca॒ triṣa॑ndhiścā॒mitrā॑nno॒ vi vi॑dhyatām/
yathai॑ṣāmindra vṛtraha॒nhanā॑ma śacīpate॒ 'mitrā॑ṇāṃ sahasra॒śaḥ //२३
arbudiḥ / ca / tri'saṃdhiḥ / ca / amitrān / naḥ / vi / vidhyatām /
yathā / eṣām / indra / vṛtra'han / hanāma / śacī'pate / amitrāṇām / sahasra'śaḥ

triṣaṃdhiḥ kaścit senāmohako devaḥ saṃdhitrayopetavajrāyudhābhimānī vā/ sa ca arbudiśca ubhau naḥ asmākam amitrān śatrūn vi vidhyatām vividhaṃ tāḍayatām / he vṛtrahan vṛtrasya hantaḥ indra he śacīpate śacyā devyāḥ pate yathā yena prakāreṇa eṣām amitrāṇām śatrūṇāṃ saṃbandhino janān sahasraśaḥ sahasrasaṃkhyākān ekodyogena hanāma mārayāma/ tathā vi vidhyatām iti saṃbandhaḥ / 'saṃkhyaikavacanācca vīpsāyām' ( pā ५,४,४३ ) iti sahasraśabdāt śaspratyayaḥ /
vana॒spatī॑nvānaspa॒tyānoṣa॑dhīru॒ta vī॒rudhaḥ॑/
ga॑ndharvāpsa॒rasaḥ॑ sa॒rpānde॒vānpu॑ṇyaja॒nānpi॒tṝn/
sarvāṃ॒stām̐ a॑rbude॒ tvama॒mitre॑bhyo dṛ॒śe ku॑rūdā॒rāṃśca॒ pra da॑rśaya //२४
vanaspatīn / vānaspatyān / oṣadhīḥ / uta' / vīrudhaḥ / gandharva'apsarasaḥ / sarpān / devān / puṇya'janān / pitṝn /
sarvān / tān / arbude / tvam / amitrebhyaḥ/ dṛśe / kuru / ut'ārān / ca / pra/ darśaya

vanaspatīn vṛkṣān / vānaspatyān vanaspativikārān / oṣadhīḥ vrīhiyavādyāḥ / uta vīrudhaḥ virohaṇaśīlā āraṇyāḥ gandharvāpsarasaḥ gandharvān apsarasaśca sarpān vikṛtaveṣān bhujaṅgān devān puṇyajanān yakṣān pitṝn mṛtān pūrvapuruṣān māyāmayān / tān sarvān he arbude tvam amitrebhyaḥ śatrubhyo dṛṣṭiviṣayān kuru / uktārtham anyat /
ī॒śāṃ vo॑ ma॒ruto॑ de॒va ā॑di॒tyo brahma॑ṇa॒spatiḥ॑/
ī॒śāṃ va॒ indra॑ścā॒gniśca॑ dhā॒tā mi॒traḥ pra॒jāpa॑tiḥ/
ī॒śāṃ va॒ ṛṣa॑yaścakrura॒mitre॑ṣu samī॒kṣaya॑nradi॒te a॑rbude॒ tava॑ //२५
īśām / vaḥ / marutaḥ / devaḥ / ādityaḥ / brahmaṇaḥ / patiḥ /
īśām / vaḥ / indraḥ / ca / agniḥ / ca / dhātā / mitraḥ / prajā'patiḥ /
īśām / vaḥ / ṛṣayaḥ / cakruḥ / amitreṣu / sam'īkṣayan / radite / arbude / tava

he śatravaḥ vaḥ yuṣmākaṃ marudādyā devāḥ / pratyayaśravaṇasāmarthyāt cakruriti ante śrūyamāṇaṃ sarvatra saṃbadhyate / īśāṃ cakruḥ īśvarāḥ śikṣakā bhavantu / tathā indraśca agniśca ityanukrāntāśca devāḥ he śatravaḥ vaḥ yuṣmākam īśāṃ cakruḥ īśvarāḥ yuṣmākaṃ niyantāro bhavantu / tathā ṛṣayaḥ atharvāṅgiraḥprabhṛtayaḥ īśāṃ cakruḥ īśvarāḥ śikṣakā bhavantu / īśa aiśvarye / 'ijādeśca gurumato'nṛcchaḥ' (pā ३,१,३६ ) iti āmpratyayaḥ / 'āmpratyayavat kṛño'nuprayogasya' (pā १,३,६३ ) ityanuprayujyamānasya karoteḥ ātmanepadābhāvaśchāndasaḥ / he abude amitreṣu asmadīyeṣu śatruṣu tava radite dantairvilekhane khādane sati tat samīkṣayan / vyatyayena ekavacanam / avalokayanto devādyāḥ / īśāṃ cakruḥ iti sambandhaḥ /
teṣāṃ॒ sarve॑ṣā॒mīśā॑nā॒ utti॑ṣṭhata॒ saṃ na॑hyadhvaṃ॒ mitrā॒ deva॑janā yū॒yam/
i॒maṃ saṃ॑grā॒maṃ saṃ॒jitya॑ yathālo॒kaṃ vi ti॑ṣṭhadhvam //२६
teṣām / sarveṣām / īśānāḥ / ut / tiṣṭhata / sam / nahyadhvam / mitrāḥ / deva'janāḥ / yūyam /
imam / sam'grāmam / sam'jitya / yathā'lokam / vi / tiṣṭhadhvam

teṣāṃ sarveṣām asmadīyānāṃ śatrūṇām īśānāḥ īśvarāḥ śikṣakāḥ santaḥ uttiṣṭhata saṃ nahyadhvaṃ ca teṣāṃ śikṣaṇāya utthāya saṃnaddhā bhavata / he mitrā devajanāḥ yūyam imam asmadīyaṃ prastutaṃ saṃgrāmaṃ saṃjitya samyag jitvā asmadīyān śatrūn nirasya yathālokaṃ yathāsthānam vi tiṣṭhadhvam svaṃsvaṃ sthānaṃ gacchatetyarthaḥ / 'samavapravibhyaḥ sthaḥ' (pā १,३,२२) iti ātmanepadam /
iti pañcame'nuvāke tṛtīyaṃ sūktam /
}}