અથર્વવેદ · અધ્યાય 11.11

11.9(૧૧.૧૧)
યે બાહવો યા ઇષવો ધન્વનાં વીર્યાણિ ચ ।
અસીન્ પરશૂન્ આયુધં ચિત્તાકૂતં ચ યદ્ધૃદિ ।
સર્વં તદર્બુદે ત્વમમિત્રેભ્યો દૃશે કુરૂદારાંશ્ચ પ્ર દર્શય

ઉત્તિષ્ઠત સં નહ્યધ્વં મિત્રા દેવજના યૂયમ્ ।
સંદૃષ્ટા ગુપ્તા વઃ સન્તુ યા નો મિત્રાણ્યર્બુદે

ઉત્તિષ્ઠતમા રભેતામાદાનસંદાનાભ્યામ્ ।
અમિત્રાણાં સેના અભિ ધત્તમર્બુદે

અર્બુદિર્નામ યો દેવ ઈશાનશ્ચ ન્યર્બુદિઃ ।
યાભ્યામન્તરિક્ષમાવૃતમિયં ચ પૃથિવી મહી ।
તાભ્યામિન્દ્રમેદિભ્યામહં જિતમન્વેમિ સેનયા

ઉત્તિષ્ઠ ત્વં દેવજનાર્બુદે સેનયા સહ ।
ભઞ્જન્ન્ અમિત્રાણાં સેનાં ભોગેભિઃ પરિ વારય

સપ્ત જાતાન્ ન્યર્બુદ ઉદારાણાં સમીક્ષયન્ ।
તેભિષ્ટ્વમાજ્યે હુતે સર્વૈરુત્તિષ્ઠ સેનયા

પ્રતિઘ્નાનાશ્રુમુખી કૃધુકર્ણી ચ ક્રોશતુ ।
વિકેશી પુરુષે હતે રદિતે અર્બુદે તવ

સંકર્ષન્તી કરૂકરં મનસા પુત્રમિચ્છન્તી ।
પતિં ભ્રાતરમાત્સ્વાન્ રદિતે અર્બુદે તવ

અલિક્લવા જાષ્કમદા ગૃધ્રાઃ શ્યેનાઃ પતત્રિણઃ ।
ધ્વાઙ્ક્ષાઃ શકુનયસ્તૃપ્યન્ત્વમિત્રેષુ સમીક્ષયન્ રદિતે અર્બુદે તવ

અથો સર્વં શ્વાપદં મક્ષિકા તૃપ્યતુ ક્રિમિઃ ।
પૌરુષેયેઽધિ કુણપે રદિતે અર્બુદે તવ

આ ગૃહ્ણીતં સં બૃહતં પ્રાણાપાનાન્ ન્યર્બુદે ।
નિવાશા ઘોષાઃ સં યન્ત્વમિત્રેષુ સમીક્ષયન્ રદિતે અર્બુદે તવ

ઉદ્વેપય સં વિજન્તાં ભિયામિત્રાન્ત્સં સૃજ ।
ઉરુગ્રાહૈર્બાહ્વઙ્કૈર્વિધ્યામિત્રાન્ ન્યર્બુદે

મુહ્યન્ત્વેષાં બાહવશ્ચિત્તાકૂતં ચ યદ્ધૃદિ ।
મૈષામુચ્છેષિ કિં ચન રદિતે અર્બુદે તવ

પ્રતિઘ્નાનાઃ સં ધાવન્તૂરઃ પટૌરાવાઘ્નાનાઃ ।
અઘારિણીર્વિકેશ્યો રુદત્યઃ પુરુષે હતે રદિતે અર્બુદે તવ

શ્વન્વતીરપ્સરસો રૂપકા ઉતાર્બુદે ।
અન્તઃપાત્રે રેરિહતીં રિશાં દુર્ણિહિતૈષિણીમ્ ।
સર્વાસ્તા અર્બુદે ત્વમમિત્રેભ્યો દૃશે કુરૂદારાંશ્ચ પ્ર દર્શય

ખડૂરેઽધિચઙ્ક્રમાં ખર્વિકાં ખર્વવાસિનીમ્ ।
ય ઉદારા અન્તર્હિતા ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચ યે ।
સર્પા ઇતરજના રક્ષાંસિ

ચતુર્દંષ્ટ્રાં છ્યાવદતઃ કુમ્ભમુષ્કામસૃઙ્મુખાન્ ।
સ્વભ્યસા યે ચોદ્ભ્યસાઃ

ઉદ્વેપય ત્વમર્બુદેઽમિત્રાણામમૂઃ સિચઃ ।
જયંશ્ચ જિષ્ણુશ્ચામિત્રાં જયતામિન્દ્રમેદિનૌ

પ્રબ્લીનો મૃદિતઃ શયાં હતોઽમિત્રો ન્યર્બુદે ।
અગ્નિજિહ્વા ધૂમશિખા જયન્તીર્યન્તુ સેનયા

તયાર્બુદે પ્રણુત્તાનામિન્દ્રો હન્તુ વરંવરમ્ ।
અમિત્રાણાં શચીપતિર્મામીષાં મોચિ કશ્ચન

ઉત્કસન્તુ હૃદયાન્યૂર્ધ્વઃ પ્રાણ ઉદીષતુ ।
શૌષ્કાસ્યમનુ વર્તતામમિત્રાન્ મોત મિત્રિણઃ

યે ચ ધીરા યે ચાધીરાઃ પરાઞ્ચો બધિરાશ્ચ યે ।
તમસા યે ચ તૂપરા અથો બસ્તાભિવાસિનઃ ।
સર્વાંસ્તામર્બુદે ત્વમમિત્રેભ્યો દૃશે કુરૂદારાંશ્ચ પ્ર દર્શય

અર્બુદિશ્ચ ત્રિષન્ધિશ્ચામિત્રાન્ નો વિ વિધ્યતામ્ ।
યથૈષામિન્દ્ર વૃત્રહન્ હનામ શચીપતેઽમિત્રાણાં સહસ્રશઃ

વનસ્પતીન્ વાનસ્પત્યાન્ ઓષધીરુત વીરુધઃ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સર્પાન્ દેવાન્ પુણ્યજનાન્ પિતૄન્ ।
સર્વાંસ્તામર્બુદે ત્વમમિત્રેભ્યો દૃશે કુરૂદારાંશ્ચ પ્ર દર્શય

ઈશાં વો મરુતો દેવ આદિત્યો બ્રહ્મણસ્પતિઃ ।
ઈશાં વ ઇન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ ધાતા મિત્રઃ પ્રજાપતિઃ ।
ઈશાં વ ઋષયશ્ચક્રુરમિત્રેષુ સમીક્ષયન્ રદિતે અર્બુદે તવ

તેષાં સર્વેષામીશાના ઉત્તિષ્ઠત સં નહ્યધ્વમ્ ।
મિત્રા દેવજના યૂયમિમં સંગ્રામં સંજિત્ય યથાલોકં વિ તિષ્ઠધ્વમ્

{{સાયણભાષ્યમ્।
પઞ્ચમેઽનુવાકે ષટ સૂક્તાનિ । તત્ર ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યાદિસૂક્તત્રયમ્ ઽઉત્તિષ્ઠત સં નહ્યધ્વમ્ઽ ઇત્યાદિસૂક્તત્રયં ચ અર્થસૂક્તમ્ । આભ્યામ્ અર્થસૂક્તાભ્યામ્ જયકામો રાજા યુદ્ધકાલે યથાલિઙ્ગં સ્વીયાન્ ભટાન્ પ્રતિ સંપ્રૈષં કુર્યાત્ જપં કુર્યાચ્ચ ।
તથા શત્રુજયકર્મણિ ઽયે બાહવઃ ઇત્યનુવાકેન પૃષદાજ્યં સક્તૂંશ્ચ જુહુયાત્ ।
તથા અનેનાનુવાકેન ધનુરિધ્મેઽગ્નૌ પૃષદાજ્યેન અક્તા ધનુઃસમિધ આદધ્યાત્ । ઇષ્વિધ્મેઽગ્નૌ પૃષદાજ્યેન અક્તા ઇષુસમિધ આદધ્યાત્ ।
તથા અનેનાનુવાકેન પૃષદાજ્યેન ધનુઃ સંપાત્ય વિમૃજ્ય અભિમન્ત્ર્ય યોદ્ધ્રે જયકામાય રાજ્ઞે પ્રયચ્છેત્ ।
અનેનાનુવાકેન ભાઙ્ગપાશાન્ પૃષદાજ્યેન સંપાત્ય અભિમન્ત્ર્ય પરસેનાક્રમણસ્થાનેષુ પ્રક્ષિપેત્ ।
તથા અનેનાનુવાકેન મૌઞ્જપાશાન્ આમપાત્રાણિ ત્રિસંધીનિ લોહમયાનિ પાત્રાણિ વજ્રરૂપાણિ અર્બુદરૂપાણિ વા પૃષદાજ્યેન સંપાત્ય અભિમન્ત્ર્ય યુદ્ધસ્થાનેષુ પ્રક્ષિપેત્ ।
તથા અનેન અનુવાકેન શિતિપદીં ગાં પૃષદાજ્યેન સંપાત્ય અભિમન્ત્ર્ય રાજ્ઞશ્ચિહ્નિતકેતુદણ્ડે રહસ્યં બધ્નીયાત્ । અન્યાં શિતિપદીં ગાં સંપાત્ય અભિમન્ત્ર્ય શત્રુસેનામધ્યે નિરસ્યેત્ । તતો યુદ્ધાર્થં સેનાનાયકમ્ ઉત્સૃજેત્ ।
એતત્ સર્વં કૌશિકેન સૂત્રિતમ્- ઽયે બાહવઃઽ, ઽઉત્તિષ્ઠતઽ ( અ ૧૧,૧૨ ) ઇતિ યથાલિઙ્ગં સંપ્રેષ્યતિ । હોમાર્થે પૃષદાજ્યમ્ । પ્રદાનાન્તાનિ વાપ્યાનિ । વાપ્યૈસ્ત્રિષન્ધીનિ વજ્રરૂપાણ્યર્બુદરૂપાણિ । શિતિપદીં સંપાતવતીં દર્ભરજ્જ્વા ક્ષત્રિયાયોપાસઙ્ગદણ્ડે બધ્નાતિ । દ્વિતીયામ્ અસ્યતિ ( કૌ સૂ ૧૬,૨૧-૨૬ ) ઇતિ ।
યે બા૒હવો૒ યા ઇષ૑વો૒ ધન્વ૑નાં વી૒ર્યા૑ણિ ચ।
અ૒સીન્પ૑ર૒શૂનાયુ૑ધં ચિત્તાકૂ૒તં ચ૒ યદ્ધૃ૒દિ।
સર્વં૒ તદ૑ર્બુદે૒ ત્વમ૒મિત્રે૑ભ્યો દૃ૒શે કુ૑રૂદા૒રાંશ્ચ૒ પ્ર દ૑ર્શય ॥૧
યે। બાહવઃ । યાઃ । ઇષવઃ । ધન્વનામ્ । વીર્યાણિ । ચ ।
અસીન્ । પરશૂન્ । આયુધમ્ । ચિત્તઽઆકૂતમ્ । ચ । યત્ । હૃદિ ।
સર્વમ્ । તત્ । અર્બુદે । ત્વમ્ । અમિત્રેભ્યઃ । દૃશે । કુરુ । ઉતઽઆરાન્ । ચ । પ્ર । દર્શય

યે અસ્મદીયાનાં યોદ્ધૄણાં ભટાનાં બાહવઃ આયુધગ્રાહિણો હસ્તાઃ યા ઇષવઃ બાણાઃ તથા ધન્વનામ્ ધનુષામ્ અસ્મદીયાનાં યાનિ ચ વીર્યાણિ વીરકર્માણિ શત્રુનિપાતનસામર્થ્યાનિ સન્તિ તાન્ સર્વાન્ બાહ્વાદીન્ અસીન્ ખડ્ગાન્ પરશૂન્ પરશ્વધાન્ કુઠારવિશેષાન્ યદ્ અન્યદપિ આયુધમ્ આયોધનસાધનશસ્ત્રમ્ યત્ ચ અસ્મદીયાનાં યોદ્ધૄણાં હૃદિ હૃદયે અવસ્થિતં ચિત્તાકૂતમ્ ચિત્તેન મનસા સંકલ્પ્યમાનં શત્રૂણાં મારણમ્ । યદ્વા ચિત્તાનિ અસ્મદીયાનાં ભટાનાં ધૈર્યયુક્તાનિ મનાંસિ આકૂતાનિ સંકલ્પાઃ ઇમમ્ અનેન પ્રકારેણ હનિષ્યામિ ઇમમ્ અનેનેત્યેવં બહુધા ભિન્નાઃ । દ્વન્દ્વશ્ચ પ્રાણિતૂર્યસેનાઙ્ગાનામ્ઽ (પા ૨, ૪,૨ ) ઇતિ એકવદ્ભાવાદ્ એકવચનમ્ । યે બાહવ ઇત્યાદિના યદ્ એતદ્ અનુક્રાન્તં તત્ સર્વમ્ હે અર્બુદે । અર્બુદો નામ સર્પઋષિઃ । તથા ચ ઐતરેયકે સમામ્નાયતે- અર્બુદઃ કાદ્રવેયઃ સર્પઋષિર્મન્ત્રકૃત્ઽ ( ઐબ્રા ૬,૧) ઇતિ તસ્ય દ્વૌ પુત્રૌ અર્બુદિશ્ચ ન્યર્બુદિશ્ચેતિ । અપત્યેર્થે ઽઅત ઇઞ્ઽ (પા ૪,૧,૯૫) ઇતિ ઇઞ્ । ઽસંજ્ઞાપૂર્વકો વિધિરનિત્યઃઽ (પાકા ૬,૪,૧૪૬) ઇતિ આદિવૃદ્ધિર્ન ક્રિયતે । હે અર્બુદસ્ય પુત્ર હે સર્પ ત્વમ્ ઉક્તં સર્વમ્ અમિત્રેભ્યઃ અસ્મચ્છત્રુભ્યઃ દૃશે દૃષ્ટયે કુરુ । યથા શત્રૂણાં મનસિ ભીતિર્જાયતે તથા અસ્મદીયાનિ યુદ્ધોપકરણાનિ દર્શયેત્યર્થઃ । અપિ ચ ઉદારાન્ ઉદ્ગતાન્ અન્તરિક્ષચરાન્ રક્ષઃપિશાચાદીન્ મન્ત્રસામર્થ્યોદ્ભાવિતાન્ શત્રૂણાં ભીત્યર્થં પ્ર દર્શય । યદ્વા સૂર્યરશ્મિપ્રભવા ઉલ્કાદય આન્તરિક્ષ્યા ઉત્પાતા ઉદારાઃ । તાનપિ તેભ્યઃ પરાજયાર્થં પ્રદર્શય । તસ્માત્ તેપાનાદ્ ઉદારા અજાયન્તઽ ( તૈબ્રા ૨,૨,૯,૨ ) ઇતિ તૈત્તિરીયકમ્ । ઉદારયન્તિ આર્તિમ્ ઉદ્ભાવયન્તીતિ ઉદારાઃ । ઋ ગતૌ । અસ્માત્ ઉત્પૂર્વાત્ ણ્યન્તાત્ પચાદ્યચ્ ।
ઉત્તિ૑ષ્ઠત૒ સં ન૑હ્યધ્વં૒ મિત્રા૒ દેવ૑જના યૂ૒યમ્।
સંદૃ૑ષ્ટા ગુ૒પ્તા વઃ૑ સન્તુ૒ યા નો૑ મિ૒ત્રાણ્ય૑ર્બુદે ॥૨
ઉત્ । તિષ્ઠત । સમ્ । નહ્યધ્વમ્ । મિત્રાઃ । દેવઽજનાઃ । યૂયમ્ ।
સમ્ઽદૃષ્ટા । ગુપ્તા । વઃ । સન્તુ । યા । નઃ । મિત્રાણિ । અર્બુદે

હે મિત્રાઃ મિત્રભૂતા અસ્માકં જયે પ્રવૃત્તા હે દેવજનાઃ યૂયમ્ ઉત્તિષ્ઠત અસ્માત્ સેનાનિવેશાદ્ ઉદ્ગચ્છત । ઽઉદોઽનૂર્ધ્વકર્મણિઽ (પા ૧,૩,૨૪) ઇતિ પર્યુદસ્તત્વાદ્ આત્મનેપદાભાવઃ । સં નહ્યધ્વમ્ ઉત્થાનાનન્તરં યુદ્ધાય સંનદ્ધા ભવત । તથા વઃ યુષ્માભિઃ સંદૃષ્ટાઃ સમ્યઙ્ નિરીક્ષિતાઃ અસ્મદીયા ભટાઃ ગુપ્તાઃ રક્ષિતાઃ સન્તુ ભવન્તુ । વ ઇતિ તૃતીયાર્થે ષષ્ઠી। હે અર્બુદે સર્પ નઃ અસ્માકં યા યાનિ મિત્રાણિ અસ્મદીયૈઃ શત્રુભિઃ સહ યોદ્ધુમ્ આગતાનિ તાનિ ત્વયા ગુપ્તાનિ રક્ષિતાનિ ભવન્ત્વિત્યર્થઃ ।
ઉત્તિ૑ષ્ઠત૒મા ર૑ભેતામાદાનસંદા૒નાભ્યા૑મ્।
અ૒મિત્રા૑ણાં૒ સેના૑ અ૒ભિ ધ૑ત્તમર્બુદે ॥૩
ઉત્ । તિષ્ઠતમ્ । આ । રભેથામ્ । આદાનઽસંદાનાભ્યામ્ ।
અમિત્રાણામ્ । સેનાઃ । અભિ । ધત્તમ્ । અર્બુદે

હે અર્બુદે ત્વં ચ ન્યર્બુદિશ્ચ યુવામ્ ઉત્તિષ્ઠતમ્ સ્થાનાદ્ ઉચ્ચલતમ્ । આ રભેથામ્ યુદ્ધમ્ ઉપક્રમેથામ્ । રભ રાભસ્યે । ઽરાભસ્યં કાર્યોપક્રમઃઽ (ક્ષીરતરઙ્ગિણી ) ઇતિ તદ્વૃત્તિઃ । અનન્તરમ્ આદાનસંદાનાભ્યામ્ આદીયતે ગૃહ્યતે અનેનેતિ ગ્રહણાર્થં રજ્જુયન્ત્રમ્ આદાનમ્ । સંદીયતે બધ્યતે અનેનેતિ સંદાનં બન્ધનરજ્જુઃ । તાભ્યાં રજ્જુભ્યામ્ અમિત્રાણાં શત્રૂણાં સંબન્ધિનીં સેનામ્ અભિ ધત્તમ્ બધ્નીતમ્ । અભિપૂર્વો દધાતિર્બન્ધને વર્તતે । યથા ઽઅશ્વાભિધાનીમાદત્તેઽ (તૈ ૫,૧,૨,૧ ) ઇતિ ।
અર્બુ૑દિ૒ર્નામ૒ યો દે૒વ ઈશા૑નશ્ચ૒ ન્ય૑ર્બુદિઃ।
યાભ્યા૑મ૒ન્તરિ૑ક્ષ૒માવૃ૑તમિ૒યં ચ૑ પૃથિ૒વી મ૒હી।
તાભ્યા૒મિન્દ્ર૑મેદિભ્યામ૒હં જિ૒તમન્વે૑મિ૒ સેન૑યા ॥૪
અર્બુદિઃ । નામ । યઃ । દેવઃ । ઈશાનઃ । ચ । નિઽઅર્બુદિઃ ।
યાભ્યામ્ । અન્તરિક્ષમ્ । આઽવૃતમ્ । ઇયમ્ । ચ । પૃથિવી । મહી ।
તાભ્યામ્ । ઇન્દ્રમેદિઽભ્યામ્ । અહમ્ । જિતમ્ । અનુ । એમિ । સેનયા

અર્બુદિન્યર્બુદ્યોર્માહાત્મ્યમ્ અનયા પ્રતિપાદ્યતે- અર્બુદિઃ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ સર્પાત્મકો યો દેવઃ તથા ઈશાનઃ સર્વસ્ય ઈશિતા યશ્ચ ન્યર્બુદિઃ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ સર્પઃ યાભ્યામ્ અર્બુદિન્યર્બુદિભ્યામ્ અન્તરિક્ષમ્ સર્વમ્ આવૃતમ્ સ્વશરીરૈરાવેષ્ટિતમ્ ઇયં પરિદૃશ્યમાના મહી મહતી પૃથિવી ચ યાભ્યામ્ આવૃતા । તૌ સર્પાત્મકૌ દેવૌ સંગ્રામજયકર્મણિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે ઇત્યર્થઃ । તાભ્યાં દ્યાવાપૃથિવ્યૌ વ્યાપ્ય વર્તમાનાભ્યામ્ ઇન્દ્રમેદિભ્યામ્ ઇન્દ્રસ્ય સ્નિગ્ધાભ્યામ્ । ઞિમિદા સ્નેહને । અસ્માત્ તાચ્છીલિકો ણિનિઃ । અર્બુદિન્યર્બુદિભ્યાં જિતં શત્રુબલમ્ અહં પશ્ચાત્ સેનયા અન્વેમિ અનુગચ્છામિ ।
ઉત્તિ૑ષ્ઠ૒ ત્વં દે૑વજ૒નાર્બુ૑દે૒ સેન૑યા સ૒હ।
ભ૒ઞ્જન્ન૒મિત્રા૑ણાં૒ સેના૑મ્ભો૒ગેભિઃ૒ પરિ૑ વારય ॥૫
ઉત્ । તિષ્ઠ । ત્વમ્ । દેવઽજન । અર્બુદે । સેનયા । સહ ।
ભઞ્જન્ । અમિત્રાણામ્ । સેનામ્ । ભોગેભિઃ । પરિ । વારય

હે દેવજન દેવજાતીય અર્બુદે ત્વં સેનયા આત્મીયયા સહ ઉત્તિષ્ઠ ઉદ્ગચ્છ । શત્રૂન્ પ્રથમમ્ અભિયાહીત્યર્થઃ । અનન્તરમ્ અમિત્રાણામ્ શત્રૂણાં સેનાં ભઞ્જન્ આમર્દયન્ ભગ્નવીર્યાં કુર્વન્ ભોગેભિઃ ભોગૈઃ આત્મીયૈઃ સર્પશરીરૈઃ પરિ વારય પરિવેષ્ટય । યથા શત્રુસેના અસ્માન્ ન પશ્યતિ તથા તદીયાનિ અક્ષીણિ પિધેહીત્યર્થઃ ।
સ૒પ્ત જા૒તાન્ન્ય૑ર્બુદ ઉદા૒રાણાં૑ સમી૒ક્ષય૑ન્।
તેભિ૒ષ્ટ્વમાજ્યે૑ હુ૒તે સર્વૈ૒રુત્તિ૑ષ્ઠ૒ સેન૑યા ॥૬
સપ્ત । જાતાન્ । નિઽઅર્બુદે । ઉત્ઽઆરાણામ્ । સમ્ઽઈક્ષયન્ ।
તેભિઃ । ત્વમ્ । આજ્યે । હુતે । સર્વૈઃ । ઉત્ । તિષ્ઠ । સેનયા

હે ન્યર્બુદે એતત્સંજ્ઞ સર્પ ઉદારાણામ્ પ્રાગુક્તલક્ષણાનાં મધ્યે સપ્ત સપ્તસંખ્યાકાન્ જાતાન્ ઉત્પન્નાન્ દૃષ્ટિતિરોધાયકાન્ સમીક્ષયન્ શત્રૂણાં દર્શયન્ ત્વમ્ આજ્યે હુતે । ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । આજ્યોપલક્ષિતેષુ દ્રવ્યેષુ હુતેષુ સત્સુ તેભિઃ તૈઃ સર્વૈઃ ઉપલક્ષિતઃ સન્ અસ્મદીયયા સેનયા સહ ઉત્તિષ્ઠ ઉદ્ગચ્છ ।
પ્ર૑તિઘ્ના૒નાશ્રુ૑મુ૒ખી કૃ૑ધુક૒ર્ણી ચ૑ ક્રોશતુ।
વિ૑કે૒શી પુરુ૑ષે હ૒તે ર૑દિ૒તે અ૑ર્બુદે૒ તવ૑ ॥૭
પ્રતિઽઘ્નાના । અશ્રુઽમુખી । કૃધુઽકર્ણી । ચ । ક્રોશતુ ।
વિઽકેશી । પુરુષે । હૃતે । રદિતે । અર્બુદે । તવ

હે અર્બુદે તવ રદિતે દન્તૈર્વિલેખને ખાદને સતિ તથા તેન રદનેન શત્રુભૂતે પુરુષે હતે મૃતે સતિ તદીયા જાયા પ્રતિઘ્નાના પ્રતિમુખં સ્વકીયં વક્ષસ્તાડયન્તી। પ્રતિપૂર્વાત્ હન્તેર્લટઃ શાનચ્ । ઽગમહનઽ (પા ૬,૪,૯૮ ) ઇતિ ઉપધાલોપઃ। અશ્રુમુખી બાષ્પમુખી કૃધુકર્ણી । કૃધ્વિતિ હ્રસ્વનામ । કર્ણાભરણપરિત્યાગેન હ્રસ્વકર્ણી ચ વિકેશી વિકીર્ણશિરોરુહા ચ સતી ક્રોશતુ રોદનં કરોતુ । ક્રુશ આહ્વાને રોદને ચ।
સં૒કર્ષ૑ન્તી ક૒રૂક૑રં૒ મન૑સા પુ૒ત્રમિ૒છન્તી૑।
પતિં૒ ભ્રાત૑ર૒માત્સ્વાન્ર૑દિ૒તે અ૑ર્બુદે૒ તવ૑ ॥૮
સમ્ઽકર્ષન્તી । કરૂકરમ્ । મનસા । પુત્રમ્ । ઇચ્છન્તી ।
પતિમ્ । ભ્રાતરમ્ । આત્ । સ્વાન્ । રદિતે । અર્બુદે । તવ

હે અર્બુદે તવ ત્વદીયે રદિતે રદને દન્તૈર્વિલેખને સતિ વિષાવેશવશાત્ શત્રુસ્ત્રી કરૂકરં સંકર્ષન્તી। કરુ ઇતિ અનુકરણશબ્દોઽયમ્ । તત્કરોતીતિ કરૂકરમ્ હસ્તપાદાદ્યવયવગતં સંધિમદ્ અસ્થિજાતં તત્ સમ્યક્ કર્ષન્તી। લોકે હિ ભયવશાદ્ ઉભયોર્હસ્તયોઃ પરસ્પરાઙ્ગુલિનિપીડનેન તાદૃશં શબ્દમ્ ઉત્પાદયન્તિ । તદનન્તરં મનસા અન્તઃકરણેન વિષપ્રતીકારાય પુત્રમ્ આત્મીયં સુતમ્ ઇચ્છન્તી । તદનન્તરં પતિમ્ ભર્તારમ્ ઇચ્છન્તી। તતો ભ્રાતરમ્ આત્મીયં સહજમ્ । આત્ અનન્તરં સ્વાન્ સ્વકીયાન્ બન્ધુજનાન્ વિષનિર્હરણાય ઇચ્છન્તી। ઇત્થમ્ ઇતિકર્તવ્યતામૂઢા ભવત્વિત્યર્થઃ।
અ૒લિક્લ૑વા જાષ્કમ૒દા ગૃધ્રાઃ૑ શ્યે૒નાઃ પ૑ત૒ત્રિણઃ૑।
ધ્વાઙ્ક્ષાઃ૑ શ૒કુન૑યસ્તૃપ્યન્ત્વ૒મિત્રે૑ષુ સમી૒ક્ષય૑ન્રદિ૒તે અ૑ર્બુદે૒ તવ૑ ॥૯
અલિક્લવાઃ । જાષ્કમદાઃ । ગૃધ્રાઃ । શ્યે૒નાઃ । પતત્રિણઃ।
ધ્વાઙ્ક્ષાઃ । શકુનયઃ । તૃપ્યન્તુ। અમિત્રેષુ । સમ્ઽઈક્ષયન્ । રદિતે । અર્બુદે । તવ

અલિક્લબાઃ વિશિષ્ટક્લૈબ્યયુક્તા વિક્લબાઃ તદ્વિપરીતા અલિક્લબાઃ । ધૃષ્ટાઃ પક્ષિણ ઇત્યર્થઃ । યાઃ ચ પક્ષિજાતયઃ ક્લમદાઃ ક્લમસ્ય શરીરાવસાદસ્ય દાત્ર્યઃ તા અનુક્રામતિ - ગૃધ્રાઃ શ્વેતવર્ણા માંસાભિલાષિણઃ પક્ષિણઃ । શ્યેનાઃ પ્રસિદ્ધાઃ। પતત્રિણઃ અન્યે ચ માંસભક્ષકાઃ પક્ષિણઃ પતત્રિશબ્દેન વિવક્ષિતાઃ । ધ્વાઙ્ક્ષાઃ કાકાઃ । એવમાત્મકાઃ શકુનયઃ હે અર્બુદે તવ રદિતે ત્વદીયે રદને વિષદન્તૈર્વિલેખને અમિત્રેષુ અસ્મદીયેષુ શત્રુષુ સતિ સમીક્ષયન્ । વ્યત્યયેન એકવચનમ્ । તન્મરણં પ્રતીક્ષમાણાસ્તદનન્તરં તદ્ભક્ષણેન તૃપ્યન્તુ તૃપ્તા ભવન્તુ ।
અથો૒ સર્વં૒ શ્વાપ૑દં૒ મક્ષિ૑કા તૃપ્યતુ૒ ક્રિમિઃ૑।
પૌરુ૑ષે૒યે ઽધિ૒ કુણ૑પે રદિ૒તે અ૑ર્બુદે૒ તવ૑ ॥૧૦
અથો ઇતિ । સર્વમ્ । શ્વાપદમ્ । મક્ષિકા । તૃપ્યતુ । ક્રિમિઃ ।
પૌરુષેયે । અધિ । કુણપે । રદિતે । અર્બુદે । તવ

અથો અપિ ચ સર્વં શ્વાપદમ્ શુનઃ પદાનીવ પદાનિ યસ્ય સૃગાલવ્યાઘ્રાદેઃ તત્ સર્વં શ્વાપદમ્ । મક્ષિકા માંસનિષેવિણી યા નીલમક્ષિકેતિ પ્રસિદ્ધા । ક્રિમિઃ માંસેષુ જીર્ણેષુ જાયમાનઃ પ્રાણી । એતત્ સર્વમ્ હે અબુદે તવ રદિતે સતિ પૌરુષેયે પુરુષસમ્બન્ધિનિ કુણપે શવશરીરે અધિ ઉપરિ તૃપ્યતુ । તવ ખાદનેન સર્વેષુ શત્રુષુ મૃતેષુ તચ્છરીરાણિ ગૃધ્રાદયઃ પક્ષિણઃ શ્વસૃગાલાદયશ્ચ ભક્ષયન્ત્વિત્યર્થઃ।
ઇતિ પઞ્ચમેઽનુવાકે પ્રથમં સૂક્તમ્ ।
ઽઆ ગૃહ્ણીતમ્ઽ ઇતિ સૂક્તસ્ય શત્રુજયકર્મણિ વિનિયોગ ઉક્તઃ।
આ ગૃ૑હ્ણીતં૒ સં બૃ૑હતં પ્રાનાપા૒નાન્ન્ય૑ર્બુદે।
નિ૑વા૒શા ઘોષાઃ૒ સં ય૑ન્ત્વ૒મિત્રે૑ષુ સમી૒ક્ષય૑ન્રદિ૒તે અ૑ર્બુદે૒ તવ૑ ॥૧૧
આ । ગૃહ્ણીતમ્ । સમ્ । બૃહતમ્ । પ્રાણાપાનાન્ । નિઽઅર્બુદે ।
નિઽવાશાઃ । ઘોષાઃ । સમ્ । યન્તુ । અમિત્રેષુ । સમ્ઽઈક્ષયન્ । રદિતે । અર્બુદે । તવ

હે ન્યબુદે ત્વં ચ અર્બુદિશ્ચ યુવાં શત્રુસંબન્ધિનઃ પ્રાણાપાનાન્ આ ગૃહ્ણીતમ્ આ સમન્તાત્ સ્વીકુરુતમ્ । તદનન્તરં સં બૃહતમ્ સમૂલમ્ ઉત્ખિદતમ્ । વૃહૂ ઉદ્યમને । તુદાદિત્વાત્ શપ્રત્યયઃ । હે અબુદે તવ રદિતે સતિ અમિત્રેષુ શત્રુષુ તદ્ રદિતં સમીક્ષયન્ । ષષ્ઠ્યર્થે પ્રથમા । સમીક્ષયતાં જનાનાં નિવાશાઃ નીચીનં વાશ્યમાના આભાષ્યમાણા ઘોષાઃ શબ્દાઃ સં યન્તુ સમ્યગ્ વર્તન્તામ્ । વિષનિપીડિતાનામ્ આર્તસ્વરા ઉત્પદ્યન્તામ્ ઇત્યર્થઃ।
ઉદ્વે૑પય૒ સં વિ૑જન્તાં ભિયા૒મિત્રા૒ન્ત્સં સૃ૑જ।
ઉ૑રુગ્રા૒હૈર્બા૑હ્વ૒ઙ્કૈર્વિધ્યા૑મિત્રાન્ન્યર્બુદે ॥૧૨
ઉત્ । વેપય । સમ્ । વિજન્તામ્ । ભિયા । અમિત્રાન્ । સમ્ । સૃજ ।
ઉરુઽગ્રાહૈઃ । બાહુઽઅઙ્કૈઃ । વિધ્ય । અમિત્રાન્ । નિઽઅર્બુદે

હે ન્યર્બુદે એતત્સંજ્ઞ સર્પજાતીય દેવ અમિત્રાન્ અસ્મદીયાન્ શત્રૂન્ ઉદ્ વેપય ઉત્કમ્પય । ટુવેપૃ કમ્પને ઇતિ ધાતુઃ । તે ચ અનન્તરં સં વિજન્તામ્ ભયાત્ સ્વસ્થાનાત્ પ્રચલિતાઃ ઉદ્વિગ્ના ભવન્તુ । ઓવિજી ભયચલનયોઃ । ભિયા અસ્મત્સકાશાજ્જનિતયા ભીત્યા સં સૃજ સંયોજય । તદનન્તરમ્ ઊરુગ્રાહૈઃ ઊરૂણાં ગ્રહણૈઃ બાહુવઙ્કૈઃ બાહુના વક્રબન્ધનૈઃ અમિત્રાન્ અસ્મદીયાન્ શત્રૂન્ વિધ્ય તાડય ।
મુહન્ત્વેષાં બાહર્વશ્ચિત્તાકૃતં ચ યદ્ધદિ । _ મૈષામુચ્છેષિઽ કિં ચન રદિતે અબુદે તવ

મુહ્ય૑ન્ત્વેષાં બા૒હવ૑શ્ચિત્તાકૂ૒તં ચ૒ યદ્ધૃ૒દિ।
મૈષા૒મુચ્છે૑ષિ૒ કિં ચ૒ન ર૑દિ૒તે અ૑ર્બુદે૒ તવ૑ ॥૧૩
હે અર્બુદે તવ રદિતે ખાદને સતિ એષાં શત્રૂણાં બાહવઃ વિષાવેશવશાદ્ મુહ્યન્તુ મૂઢા વ્યાપારાસમર્થા ભવન્તુ । એષાં શત્રૂણાં હૃદિ હૃદયે યત્ ચિત્તાકૂતમ્ ચિત્તેન સંકલ્પિતમ્ અર્થજાતં તદપિ મુહ્યતુ મૂઢં વિસ્મૃતં ભવતુ । યદ્વા ચિત્તાનિ મનાંસિ આકૂતાનિ કર્તવ્યવિશેષવિષયાસ્તદ્વૃત્તયઃ । તત્ સર્વં મુહ્યતુ । અપિ ચ એષાં શત્રૂણાં સંબન્ધિ કિં ચન કિમપિ રથતુરગહસ્ત્યાદિલક્ષણં બલં મા ઉચ્છેષિ ઉચ્છિષ્ટમ્ અવશિષ્ટં મા ભૂત્ । સર્વમપિ ત્વયા હન્યતામ્ ઇત્યર્થઃ।
પ્ર૑તિઘ્ના૒નાઃ સં ધા૑વ૒ન્તૂરઃ૑ પટૂ૒રાવા૑ઘ્ના૒નાઃ।
અ૑ઘા૒રિણી૑ર્વિકે૒શ્યો૑ રુદ૒ત્યઃ૒ પુરુ૑ષે હ૒તે ર૑દિ૒તે અ૑ર્બુદે૒ તવ૑ ॥૧૪
પ્રતિઽઘ્નાનાઃ । સમ્ । ધાવન્તુ । ઉરઃ । પટૂરૌ । આઽઘ્નાનાઃ ।
અઘારિણીઃ । વિઽકેશ્યઃ । રુદત્યઃ । પુરુષે । હતે । રદિતે । અર્બુદે । તવ

હે અર્બુદે તવ રદિતે ખાદને સતિ પુરુષે સ્વકીયે ભર્તરિ હતે સતિ તદીયાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રતિઘ્નાનાઃ પ્રતિમુખં સ્વશરીરમ્ આઘ્નત્યસ્તાડયન્ત્યઃ। તથા ઉરઃ વક્ષઃસ્થલં પટૂરૌ તત્પ્રદેશૌ ચ આઘ્નાનાઃ હસ્તાભ્યામ્ આતાડયન્ત્યઃ । વિકેશ્યઃ વિકીર્ણકેશ્યઃ । અઘારિણીઃ અઘેન ભર્તૃવિયોગજનિતેન દુઃખેન આર્તાઃ । રુદત્યઃ સંજાતરોદનાઃ સત્યઃ સં ધાવન્તુ મૃતપુરુષસમીપં શીઘ્રં ગચ્છન્તુ । ઽસર્તેર્વેગિતાયાં ગતૌ ધાવાદેશો વક્તવ્યઃઽ ( પાકા ૭,૩,૭૮ ) ઇતિ ઽપાઘ્રાઽ ( પા ૭,૩,૭૮ ) ઇત્યાદિના ધૌરાદેશઃ ।
શ્વ૑ન્વતીરપ્સ૒રસો૑ રૂપકા ઉ૒તાર્બુ૑દે।
અ૑ન્તઃપા૒ત્રે રેરિ૑હતીં રિ૒શાં દુ૑ર્ણિહિતૈ૒ષિણી૑મ્।
સર્વા૒સ્તા અ૑ર્બુદે૒ ત્વમ૒મિત્રે૑ભ્યો દૃ૒શે કુ૑રૂદા૒રાંશ્ચ૒ પ્ર દ૑ર્શય ॥૧૫
શ્વન્ઽવતીઃ । અપ્સરસઃ । રૂપકાઃ । ઉત । અબુદે ।
અન્તઃઽપાત્રે । રેરિહતીમ્ । રિશામ્ । દુર્નિહિતઽએષિણીમ્ ।
સર્વાઃ । તાઃ । અર્બુદે । ત્વમ્ । અમિત્રેભ્યઃ । દૃશે । કુરુ । ઉત્ઽઆરાન્ । ચ । પ્ર । દર્શય

શ્વન્વતીઃ શુના ક્રીડાર્થેન સારમેયેણ સહિતા અપ્સરસઃ ગન્ધર્વસ્ત્રિયઃ। રૂપકાઃ માયાવશાત્ કેવલં રૂપમાત્રેણ ઉપલભ્યમાનાઃ સેના રૂપકાઃ । હે અર્બુદે તાઃ સર્વા અમિત્રેભ્યો દર્શય । તથા પાત્રે અન્તઃ મધ્યે રેરિહતીમ્ પુનઃપુનર્લિહતીં દુર્નિહિતૈષિણીમ્ દુષ્ટનિક્ષિપ્તમ્ ઇચ્છન્તીં વશામ્ઽ ગામ્ હે અર્બુદે ત્વં સર્વાસ્તાઃ પ્રાગ્ ઉદીરિતા અમિત્રેભ્યઃ શત્રુભ્યો દૃશે દર્શનાય કુરુ । ઉદારાન્ ઉલ્કાપાતાદીન્ અદ્ભુતાન્ વિકૃતદર્શનાન્ યક્ષરાક્ષસાન્ ચ પ્રદર્શય।
ખ૒દૂરે૑ ઽધિચઙ્ક્ર૒માં ખર્વિ૑કાં ખર્વવા૒સિની૑મ્।
ય ઉ૑દા૒રા અ૒ન્તર્હિ૑તા ગન્ધર્વાપ્સ૒રસ૑શ્ચ૒ યે સ૒ર્પા ઇ૑તરજ૒ના રક્ષાં૑સિ ॥૧૬
ખડૂરે । અધિઽચક્રમામ્ । ખર્વિકામ્ । ખર્વઽવાસિનીમ્ ।
યે । ઉત્ઽઆરાઃ । અન્તઃઽહિતાઃ । ગન્ધર્વઽઅપ્સરસઃ । ચ । યે ।સર્પાઃ । ઇતરઽજનાઃ । રક્ષાંસિ ॥
દૂરભૂતં ખં ખદૂરમ્ આકાશે દૂરદેશે અધિ ઉપરિ ચક્રમામ્ ચઙ્ક્રમણશીલાં માયાવશાદ્ ઇતસ્તતઃ પ્રાદુર્ભવન્તીં ખર્વિકામ્ અલ્પહ્રસ્વાં ખર્વવાશિનીમ્ ખર્વમ્ અલ્પં શબ્દાયમાનાં માનવશાત્ મિતભાષમાણામ્ હે અર્બુદે ત્વં શત્રુભ્યઃ પ્ર દર્શય યથા તે પરાજયેરન્ । યે ઉદારાઃ યક્ષરાક્ષસાદયઃ અન્તર્હિતાઃ સ્વમાયયા વ્યવહિતાઃ અસ્મદ્દૃગ્ગોચરા ન ભવન્તિ યે ચ ગન્ધર્વાપ્સરસઃ તથાવિધાઃ તાન્ સર્વાન્ પરાજયાર્થં શત્રુભ્યો દર્શય । સર્પાઃ સર્પસ્વરૂપાઃ ઇતરજનાઃ ઇતરજનસંજ્ઞકા દેવાઃ । યદ્વા સર્પાઃ સર્પાત્મકા દેવાસ્તદપેક્ષયા ઇતરજનાઃ તત્સદૃશા દેવજાતયઃ। રક્ષાંસિ રાક્ષસાઃ ।
ચતુ૑ર્દમ્ષ્ટ્રાં છ્યા૒વદ૑તઃ કુ૒મ્ભમુ૑ષ્કામ્૒̐ અસૃ૑ઙ્મુખાન્।
સ્વ૑ભ્ય૒સા યે ચો૑દ્ભ્ય૒સાઃ ॥૧૭
ચતુઃઽદંષ્ટ્રાન્ । શ્યાવઽદતઃ । કુમ્ભઽમુષ્કાન્ । અસૃક્ઽમુખાન્ ।
સ્વઽભ્યસાઃ । યે । ચ । ઉત્ઽભ્યસાઃ

તે ચ ચતુર્દંષ્ટ્રાઃ દંશનસાધનચતુર્દન્તયુક્તાઃ । તાન્ । શ્યાવદતઃ શ્યામવર્ણદન્તયુક્તાન્ । એતાનપિ માયામયાન્ અમિત્રેભ્યો દર્શય । તથા કુમ્ભમુષ્કાન્ કુમ્ભાકૃતિમુષ્કયુક્તાન્ । અસૃઙ્મુખાન્ રક્તાસ્યાન્ સ્વભ્યસાઃ સ્વાયત્તભીતયો રાક્ષસાઃ । યે ચ ઉદ્ભ્યસાઃ ઉદ્ગતભીતયઃ । ભ્યસ ભયે । ઽઘઞર્થે કવિધાનમ્ઽ (પા ૩,૩,૨૮ ) ઇતિ કપ્રત્યયઃ । ઘોરેણ રૂપેણ ઇત્થં વિવિધભયજનકા રાક્ષસા ઇત્યર્થઃ । તાન્ સર્વાન્ અમિત્રેભ્યો માયયા દર્શય ।
ઉદ્વે૑પય૒ ત્વમ૑ર્બુદે૒ ઽમિત્રા૑ણામ૒મૂઃ સિચઃ૑।
જયાં૑શ્ચ જિ૒ષ્ણુશ્ચા૒મિત્રામ્૒̐ જય૑તા૒મિન્દ્ર૑મેદિનૌ ॥૧૮
ઉત્ । વેપય । ત્વમ્ । અર્બુદે । અમિત્રાણામ્ । અમૂ: । સિચઃ ।
જયન્ । ચ । જિષ્ણુઃ । ચ । અમિત્રાન્ । જયતામ્ । ઇન્દ્રઽમેદિનૌ

હે અર્બુદે ત્વમ્ અમિત્રાણામ્ શત્રૂણાં અમૂઃ સેનાઃ શુચઃ શોચમાના વિષાવેશજનિતશોકાર્તાઃ ઉદ્વેપય ઉત્કમ્પય । શુચ શોકે । અસ્માત્ ઽક્વિપ્ ચઽ (પા ૩,૨,૫) ઇતિ ક્વિપ્ । તથા અમિત્રાન્ શત્રૂન્ જયન્ પરાભાવયન્ જિષ્ણુઃ જયશીલઃ ચ અર્બુદિન્યર્બુદી ઇન્દ્રમેદિનૌ ઇન્દ્રેણ સહ સ્નિહ્યન્તૌ જયતામ્ અસ્માકં જયં કુરુતામ્ ।
પ્રબ્લી૑નો મૃદિ૒તઃ શ૑યાં હ૒તો ઽમિત્રો૑ ન્યર્બુદે।
અ૑ગ્નિજિ૒હ્વા ધૂ૑મશિ૒ખા જય૑ન્તીર્યન્તુ૒ સેન૑યા ॥૧૯
પ્રઽબ્લીનઃ । મૃદિતઃ । શયામ્ । હતઃ । અમિત્રઃ । નિઽઅર્બુદે ।
અગ્નિઽજિહ્વાઃ । ધૂમઽશિખાઃ । જયન્તીઃ । યન્તુ । સેનયા

હે ન્યર્બુદે અમિત્રઃ અસ્મદીયઃ શત્રુઃ પ્રવ્લીનઃ પ્રભીતઃ મૃદિતઃ સંપિષ્ટગાત્રઃ હતઃ ગતાસુઃ શયામ્ શેતામ્ । ઽલોપસ્ત આત્મનેપદેષુઽ ( પા ૭,૧,૪૧ ) ઇતિ તલોપઃ । વ્લી ભયે । અસ્માત્ પ્રપૂર્વાત્ કર્મણિ નિષ્ઠા । તકારસ્ય નત્વમ્ (પા ૮,૨,૪૪) । અગ્નિજિહ્વાઃ અગ્નેર્જ્વાલાઃ ધૂમશિખાઃ ધૂમપ્રરોહાઃ માયાવશાત્ ત્વયોત્પાદિતા જયન્તીઃ શત્રુબલં જયન્ત્યઃ સેનયા અસ્મદીયયા સહ યન્તુ ગચ્છન્તુ ।
તયા૑ર્બુદે૒ પ્રણુ૑ત્તાના૒મિન્દ્રો૑ હન્તુ૒ વરં૑વરમ્।
અ૒મિત્રા૑ણાં૒ શચી૒પતિ૒ર્મામીષાં૑ મોચિ૒ કશ્ચ૒ન ॥ ૨૦
તયા । અર્બુદે । પ્રઽનુત્તાનામ્ । ઇન્દ્રઃ । હન્તુ । વરમ્ઽવરમ્ ।
અમિત્રાણામ્ । શચીઽપતિઃ । મા । અમીષામ્ । મોચિ । કઃ । ચન

હે અર્બુદે ત્વયા પ્રણુત્તાનામ્ યુદ્ધરઙ્ગાત્ પ્રચ્યાવિતાનામ્ । ઽનસત્તનિષત્તાનુત્તપ્રતૂર્તઽ (પા ૮,૨,૬૧) ઇતિ નિપાતનાત્ નિષ્ઠાનત્વાભાવઃ । અમિત્રાણાં શત્રૂણાં શચીપતિઃ શચ્યાઃ પતિઃ ઇન્દ્રઃ વરંવરમ્ શ્રેષ્ઠંશ્રેષ્ઠં હન્તુ મારયતુ । અમીષાં શત્રૂણાં મધ્યે કશ્ચન કશ્ચિદપિ મા મોચિ મા મુચ્યતામ્ ક્રમશઃ સર્વો હન્યતામ્ ઇત્યર્થઃ । મુચ્લૃ મોક્ષણે ઇત્યસ્માત્ કર્મણિ માઙિ લુઙ્ । ઽચિણ્ ભાવકર્મણોઃઽ (પા ૩,૧,૬૬ ) ઇતિ ચ્લેશ્ચિણ્ આદેશઃ । ઽચિણો લુક્ઽ ( પા ૬,૪,૧૦૪ ) ઇતિ તશબ્દસ્ય લુક્ ।
ઇતિ પઞ્ચમેઽનુવાકે દ્વિતીયં સૂક્તમ્ ।
ઽઉત્કસન્તુ હૃદયાનિઽ ઇતિ સૂક્તસ્ય શત્રુજયકર્મણિ વિનિયોગ ઉક્તઃ ।
ઉત્ક૑સન્તુ૒ હૃદ૑યાન્યૂ૒ર્ધ્વઃ પ્રા૒ણ ઉદી૑ષતુ।
શૌ૑ષ્કા૒સ્યમનુ૑ વર્તતામ૒મિત્રા૒ન્મોત મિ૒ત્રિણઃ૑ ॥૨૧
ઉત્ । કસન્તુ । હૃદયાનિ । ઊર્ધ્વઃ । પ્રાણઃ । ઉત્ । ઈષતુ ।
શૌષ્કઽઆસ્યમ્ । અનુ । વર્તતામ્ । અમિત્રાન્ । મા । ઉત । મિત્રિણઃ

શત્રૂણાં સંબન્ધીનિ હૃદયાનિ અન્તઃકરણાનિ ઉત્ કસન્તુ શરીરાદ્ ઉદ્ગચ્છન્તુ । તથા પ્રાણઃ પ્રાણવાયુઃ ઊર્ધ્વઃ સન્ ઉદીષતુ । શત્રુશરીરાન્નિર્ગચ્છતુ । ઈષ ગતૌ । અમિત્રાન્ શત્રૂન્ શૌષ્કાસ્યમ્ શુષ્કાસ્યતા ભીતિવશાદ્ આસ્યસ્ય નિર્દ્રવત્વમ્ । તદ્ અનુ વર્તતામ્ અનુગચ્છતુ । આસ્યશોષણેન શત્રવો મ્રિયન્તામ્ ઇત્યર્થઃ । ઉત અપિ ચ મિત્રિણઃ અસ્માકં મિત્રભૂતાન્ જનાન્ મા અનુવર્તતામ્ । તેષામ્ આસ્યશોષો મા ભૂદ્ ઇત્યર્થઃ ।
યે ચ૒ ધીરા૒ યે ચાધી૑રાઃ૒ પરા૑ઞ્ચો બધિ૒રાશ્ચ૒ યે।
ત૑મ૒સા યે ચ૑ તૂપ૒રા અથો૑ બસ્તાભિવા૒સિનઃ૑।
સર્વાં૒સ્તામ૑ર્બુદે૒ ત્વમ૒મિત્રે૑ભ્યો દૃ૒શે કુ૑રૂદા૒રાંશ્ચ૒ પ્ર દ૑ર્શય ॥૨૨
યે। ચ । ધીરાઃ । યે । ચ । અધીરાઃ । પરાઞ્ચઃ । બધિરાઃ । ચ । યે ।
તમસાઃ । યે। ચ । તૂપરાઃ । અથો ઇતિ । બસ્તઽઅભિવાસિનઃ । સર્વાન્ । તાન્ । અર્બુદે । ત્વમ્ । અમિત્રેભ્યઃ । દૃશે । કુરુ । ઉત્ઽઆરાન્ । ચ । પ્ર । દર્શય

યે ચ ધીરાઃ શૂરા ભટાઃ યે ચ અધીરાઃ અશૂરાઃ કાતરાઃ। પરાઞ્ચઃ પરાઙ્મુખા યુદ્ધાત્ પલાયમાનાઃ યે ચ બધિરાઃ ભયવશાત્ હતશ્રવણસામર્થ્યાઃ । તમસા મોહેન યે ચ તૂપરાઃ તૂપરઃ શૃઙ્ગહીનઃ પશુઃ તદ્વદ્ અવસ્થિતાઃ । અથો અપિ ચ બસ્તાવિવાશિનઃ બસ્તાશ્વ અવયશ્ચ બસ્તાવયઃ તદ્વદ્ વાશિતું શીલમ્ એષાં તે બસ્તાવિવાશિનઃ । બસ્તાવિધ્વનિં કુર્વાણા ઇત્યર્થઃ । હે અર્બુદે ત્વં સર્વાંસ્તાન્ સ્વમાયયા ઉદ્ભાવિતાન્ અમિત્રેભ્યઃ શત્રુભ્યો દૃશે દર્શનાય કુરુ પરાજયાર્થમ્ । ગતમ્ અન્યત્ ।
અર્બુ૑દિશ્ચ૒ ત્રિષ૑ન્ધિશ્ચા૒મિત્રા૑ન્નો૒ વિ વિ૑ધ્યતામ્।
યથૈ૑ષામિન્દ્ર વૃત્રહ૒ન્હના૑મ શચીપતે૒ ઽમિત્રા૑ણાં સહસ્ર૒શઃ ॥૨૩
અર્બુદિઃ । ચ । ત્રિઽસંધિઃ । ચ । અમિત્રાન્ । નઃ । વિ । વિધ્યતામ્ ।
યથા । એષામ્ । ઇન્દ્ર । વૃત્રઽહન્ । હનામ । શચીઽપતે । અમિત્રાણામ્ । સહસ્રઽશઃ

ત્રિષંધિઃ કશ્ચિત્ સેનામોહકો દેવઃ સંધિત્રયોપેતવજ્રાયુધાભિમાની વા। સ ચ અર્બુદિશ્ચ ઉભૌ નઃ અસ્માકમ્ અમિત્રાન્ શત્રૂન્ વિ વિધ્યતામ્ વિવિધં તાડયતામ્ । હે વૃત્રહન્ વૃત્રસ્ય હન્તઃ ઇન્દ્ર હે શચીપતે શચ્યા દેવ્યાઃ પતે યથા યેન પ્રકારેણ એષામ્ અમિત્રાણામ્ શત્રૂણાં સંબન્ધિનો જનાન્ સહસ્રશઃ સહસ્રસંખ્યાકાન્ એકોદ્યોગેન હનામ મારયામ। તથા વિ વિધ્યતામ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । ઽસંખ્યૈકવચનાચ્ચ વીપ્સાયામ્ઽ ( પા ૫,૪,૪૩ ) ઇતિ સહસ્રશબ્દાત્ શસ્પ્રત્યયઃ ।
વન૒સ્પતી૑ન્વાનસ્પ૒ત્યાનોષ૑ધીરુ૒ત વી૒રુધઃ૑।
ગ૑ન્ધર્વાપ્સ૒રસઃ૑ સ૒ર્પાન્દે૒વાન્પુ૑ણ્યજ૒નાન્પિ૒તૄન્।
સર્વાં૒સ્તાઁ અ૑ર્બુદે૒ ત્વમ૒મિત્રે૑ભ્યો દૃ૒શે કુ૑રૂદા૒રાંશ્ચ૒ પ્ર દ૑ર્શય ॥૨૪
વનસ્પતીન્ । વાનસ્પત્યાન્ । ઓષધીઃ । ઉતઽ । વીરુધઃ । ગન્ધર્વઽઅપ્સરસઃ । સર્પાન્ । દેવાન્ । પુણ્યઽજનાન્ । પિતૄન્ ।
સર્વાન્ । તાન્ । અર્બુદે । ત્વમ્ । અમિત્રેભ્યઃ। દૃશે । કુરુ । ઉત્ઽઆરાન્ । ચ । પ્ર। દર્શય

વનસ્પતીન્ વૃક્ષાન્ । વાનસ્પત્યાન્ વનસ્પતિવિકારાન્ । ઓષધીઃ વ્રીહિયવાદ્યાઃ । ઉત વીરુધઃ વિરોહણશીલા આરણ્યાઃ ગન્ધર્વાપ્સરસઃ ગન્ધર્વાન્ અપ્સરસશ્ચ સર્પાન્ વિકૃતવેષાન્ ભુજઙ્ગાન્ દેવાન્ પુણ્યજનાન્ યક્ષાન્ પિતૄન્ મૃતાન્ પૂર્વપુરુષાન્ માયામયાન્ । તાન્ સર્વાન્ હે અર્બુદે ત્વમ્ અમિત્રેભ્યઃ શત્રુભ્યો દૃષ્ટિવિષયાન્ કુરુ । ઉક્તાર્થમ્ અન્યત્ ।
ઈ૒શાં વો૑ મ૒રુતો૑ દે૒વ આ૑દિ૒ત્યો બ્રહ્મ૑ણ૒સ્પતિઃ૑।
ઈ૒શાં વ૒ ઇન્દ્ર૑શ્ચા૒ગ્નિશ્ચ૑ ધા૒તા મિ૒ત્રઃ પ્ર૒જાપ૑તિઃ।
ઈ૒શાં વ૒ ઋષ૑યશ્ચક્રુર૒મિત્રે૑ષુ સમી૒ક્ષય૑ન્રદિ૒તે અ૑ર્બુદે૒ તવ૑ ॥૨૫
ઈશામ્ । વઃ । મરુતઃ । દેવઃ । આદિત્યઃ । બ્રહ્મણઃ । પતિઃ ।
ઈશામ્ । વઃ । ઇન્દ્રઃ । ચ । અગ્નિઃ । ચ । ધાતા । મિત્રઃ । પ્રજાઽપતિઃ ।
ઈશામ્ । વઃ । ઋષયઃ । ચક્રુઃ । અમિત્રેષુ । સમ્ઽઈક્ષયન્ । રદિતે । અર્બુદે । તવ

હે શત્રવઃ વઃ યુષ્માકં મરુદાદ્યા દેવાઃ । પ્રત્યયશ્રવણસામર્થ્યાત્ ચક્રુરિતિ અન્તે શ્રૂયમાણં સર્વત્ર સંબધ્યતે । ઈશાં ચક્રુઃ ઈશ્વરાઃ શિક્ષકા ભવન્તુ । તથા ઇન્દ્રશ્ચ અગ્નિશ્ચ ઇત્યનુક્રાન્તાશ્ચ દેવાઃ હે શત્રવઃ વઃ યુષ્માકમ્ ઈશાં ચક્રુઃ ઈશ્વરાઃ યુષ્માકં નિયન્તારો ભવન્તુ । તથા ઋષયઃ અથર્વાઙ્ગિરઃપ્રભૃતયઃ ઈશાં ચક્રુઃ ઈશ્વરાઃ શિક્ષકા ભવન્તુ । ઈશ ઐશ્વર્યે । ઽઇજાદેશ્ચ ગુરુમતોઽનૃચ્છઃઽ (પા ૩,૧,૩૬ ) ઇતિ આમ્પ્રત્યયઃ । ઽઆમ્પ્રત્યયવત્ કૃઞોઽનુપ્રયોગસ્યઽ (પા ૧,૩,૬૩ ) ઇત્યનુપ્રયુજ્યમાનસ્ય કરોતેઃ આત્મનેપદાભાવશ્છાન્દસઃ । હે અબુદે અમિત્રેષુ અસ્મદીયેષુ શત્રુષુ તવ રદિતે દન્તૈર્વિલેખને ખાદને સતિ તત્ સમીક્ષયન્ । વ્યત્યયેન એકવચનમ્ । અવલોકયન્તો દેવાદ્યાઃ । ઈશાં ચક્રુઃ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તેષાં૒ સર્વે૑ષા૒મીશા૑ના૒ ઉત્તિ૑ષ્ઠત૒ સં ન૑હ્યધ્વં૒ મિત્રા૒ દેવ૑જના યૂ૒યમ્।
ઇ૒મં સં૑ગ્રા૒મં સં૒જિત્ય૑ યથાલો૒કં વિ તિ૑ષ્ઠધ્વમ્ ॥૨૬
તેષામ્ । સર્વેષામ્ । ઈશાનાઃ । ઉત્ । તિષ્ઠત । સમ્ । નહ્યધ્વમ્ । મિત્રાઃ । દેવઽજનાઃ । યૂયમ્ ।
ઇમમ્ । સમ્ઽગ્રામમ્ । સમ્ઽજિત્ય । યથાઽલોકમ્ । વિ । તિષ્ઠધ્વમ્

તેષાં સર્વેષામ્ અસ્મદીયાનાં શત્રૂણામ્ ઈશાનાઃ ઈશ્વરાઃ શિક્ષકાઃ સન્તઃ ઉત્તિષ્ઠત સં નહ્યધ્વં ચ તેષાં શિક્ષણાય ઉત્થાય સંનદ્ધા ભવત । હે મિત્રા દેવજનાઃ યૂયમ્ ઇમમ્ અસ્મદીયં પ્રસ્તુતં સંગ્રામં સંજિત્ય સમ્યગ્ જિત્વા અસ્મદીયાન્ શત્રૂન્ નિરસ્ય યથાલોકં યથાસ્થાનમ્ વિ તિષ્ઠધ્વમ્ સ્વંસ્વં સ્થાનં ગચ્છતેત્યર્થઃ । ઽસમવપ્રવિભ્યઃ સ્થઃઽ (પા ૧,૩,૨૨) ઇતિ આત્મનેપદમ્ ।
ઇતિ પઞ્ચમેઽનુવાકે તૃતીયં સૂક્તમ્ ।
}}