અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 1

સૂત્રસ્થાન
રાગાદિ-રોગાન્ સતતાનુષક્તાન્ અ-શેષ-કાય-પ્રસૃતાન્ અ-શેષાન્ ।
ઔત્સુક્ય-મોહા-રતિ-દાઞ્ જઘાન યો ઽ-પૂર્વ-વૈદ્યાય નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ

આયુઃ-કામયમાનેન ધર્માર્થ-સુખ-સાધનમ્ ।
આયુર્-વેદોપદેશેષુ વિધેયઃ પરમ્ આદરઃ

બ્રહ્મા સ્મૃત્વાયુષો વેદં પ્રજાપતિમ્ અજિગ્રહત્ ।
સો ઽશ્વિનૌ તૌ સહસ્રાક્ષં સો ઽત્રિ-પુત્રાદિકાન્ મુનીન્

તે ઽગ્નિવેશાદિકાંસ્ તે તુ પૃથક્ તન્ત્રાણિ તેનિરે ।
તેભ્યો ઽતિ-વિપ્રકીર્ણેભ્યઃ પ્રાયઃ સાર-તરોચ્ચયઃ

ક્રિયતે ઽષ્ટાઙ્ગ-હૃદયં નાતિ-સંક્ષેપ-વિસ્તરમ્ ।
કાય-બાલ-ગ્રહોર્ધ્વાઙ્ગ-શલ્ય-દંષ્ટ્રા-જરા-વૃષાન્

1.5બ્વ્ નાતિ-સંક્ષિપ્ત-વિસ્તૃતમ્
અષ્ટાવ્ અઙ્ગાનિ તસ્યાહુશ્ ચિકિત્સા યેષુ સંશ્રિતા ।
વાયુઃ પિત્તં કફશ્ ચેતિ ત્રયો દોષાઃ સમાસતઃ

વિકૃતા-વિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ તે વર્તયન્તિ ચ ।
તે વ્યાપિનો ઽપિ હૃન્-નાભ્યોર્ અધો-મધ્યોર્ધ્વ-સંશ્રયાઃ

1.7બ્વ્ ઘ્નન્તિ તે વર્ધયન્તિ ચ
વયો-ઽહો-રાત્રિ-ભુક્તાનાં તે ઽન્ત-મધ્યાદિ-ગાઃ ક્રમાત્ ।
તૈર્ ભવેદ્ વિષમસ્ તીક્ષ્ણો મન્દશ્ ચાગ્નિઃ સમૈઃ સમઃ

કોષ્ઠઃ ક્રૂરો મૃદુર્ મધ્યો મધ્યઃ સ્યાત્ તૈઃ સમૈર્ અપિ ।
શુક્રાર્તવ-સ્થૈર્ જન્માદૌ વિષેણેવ વિષ-ક્રિમેઃ

તૈશ્ ચ તિસ્રઃ પ્રકૃતયો હીન-મધ્યોત્તમાઃ પૃથક્ ।
સમ-ધાતુઃ સમસ્તાસુ શ્રેષ્ઠા નિન્દ્યા દ્વિ-દોષ-જાઃ

1.10ચ્વ્ સમ-ધાતુઃ સમૈસ્ તાસુ
તત્ર રૂક્ષો લઘુઃ શીતઃ ખરઃ સૂક્ષ્મશ્ ચલો ઽનિલઃ ।
પિત્તં સ-સ્નેહ-તીક્ષ્ણોષ્ણં લઘુ વિસ્રં સરં દ્રવમ્

સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુર્ મન્દઃ શ્લક્ષ્ણો મૃત્સ્નઃ સ્થિરઃ કફઃ ।
સંસર્ગઃ સંનિપાતશ્ ચ તદ્-દ્વિ-ત્રિ-ક્ષય-કોપતઃ

રસાસૃઙ્-માંસ-મેદો-ઽસ્થિ-મજ્જ-શુક્રાણિ ધાતવઃ ।
સપ્ત દૂષ્યા મલા મૂત્ર-શકૃત્-સ્વેદાદયો ઽપિ ચ

વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં વિપરીતૈર્ વિપર્યયઃ ।
રસાઃ સ્વાદ્વ્-અમ્લ-લવણ-તિક્તોષણ-કષાયકાઃ

ષડ્ દ્રવ્યમ્ આશ્રિતાસ્ તે ચ યથા-પૂર્વં બલાવહાઃ ।
તત્રાદ્યા મારુતં ઘ્નન્તિ ત્રયસ્ તિક્તાદયઃ કફમ્

કષાય-તિક્ત-મધુરાઃ પિત્તમ્ અન્યે તુ કુર્વતે ।
શમનં કોપનં સ્વસ્થ-હિતં દ્રવ્યમ્ ઇતિ ત્રિ-ધા

ઉષ્ણ-શીત-ગુણોત્કર્ષાત્ તત્ર વીર્યં દ્વિ-ધા સ્મૃતમ્ ।
ત્રિ-ધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય સ્વાદ્વ્-અમ્લ-કટુકાત્મકઃ

ગુરુ-મન્દ-હિમ-સ્નિગ્ધ-શ્લક્ષ્ણ-સાન્દ્ર-મૃદુ-સ્થિરાઃ ।
ગુણાઃ સ-સૂક્ષ્મ-વિશદા વિંશતિઃ સ-વિપર્યયાઃ

કાલાર્થ-કર્મણાં યોગો હીન-મિથ્યાતિ-માત્રકઃ ।
સમ્યગ્-યોગશ્ ચ વિજ્ઞેયો રોગારોગ્યૈક-કારણમ્

રોગસ્ તુ દોષ-વૈષમ્યં દોષ-સામ્યમ્ અ-રોગ-તા ।
નિજાગન્તુ-વિભાગેન તત્ર રોગા દ્વિ-ધા સ્મૃતાઃ

તેષાં કાય-મનો-ભેદાદ્ અધિષ્ઠાનમ્ અપિ દ્વિ-ધા ।
રજસ્ તમશ્ ચ મનસો દ્વૌ ચ દોષાવ્ ઉદાહૃતૌ

1.21દ્વ્ ઽત્ર દ્વૌ દોષાવ્ ઉદાહૃતૌ
દર્શન-સ્પર્શન-પ્રશ્નૈઃ પરીક્ષેત ચ રોગિણમ્ ।
રોગં નિદાન-પ્રાગ્-રૂપ-લક્ષણોપશયાપ્તિભિઃ

1.22બ્વ્ સંપરીક્ષેત રોગિણમ્ 1.22બ્વ્ પરીક્ષેતાથ રોગિણમ્
ભૂમિ-દેહ-પ્રભેદેન દેશમ્ આહુર્ ઇહ દ્વિ-ધા ।
જાઙ્ગલં વાત-ભૂયિષ્ઠમ્ અનૂપં તુ કફોલ્બણમ્

સાધારણં સમ-મલં ત્રિ-ધા ભૂ-દેશમ્ આદિશેત્ ।
ક્ષણાદિર્ વ્યાધ્ય્-અવસ્થા ચ કાલો ભેષજ-યોગ-કૃત્

શોધનં શમનં ચેતિ સમાસાદ્ ઔષધં દ્વિ-ધા ।
શરીર-જાનાં દોષાણાં ક્રમેણ પરમૌષધમ્

વસ્તિર્ વિરેકો વમનં તથા તૈલં ઘૃતં મધુ ।
ધી-ધૈર્યાત્માદિ-વિજ્ઞાનં મનો-દોષૌષધં પરમ્

ભિષગ્ દ્રવ્યાણ્ય્ ઉપસ્થાતા રોગી પાદ-ચતુષ્ટયમ્ ।
ચિકિત્સિતસ્ય નિર્દિષ્ટં પ્રત્ય્-એકં તચ્ ચતુર્-ગુણમ્

દક્ષસ્ તીર્થાત્ત-શાસ્ત્રાર્થો દૃષ્ટ-કર્મા શુચિર્ ભિષક્ ।
બહુ-કલ્પં બહુ-ગુણં સંપન્નં યોગ્યમ્ ઔષધમ્

અનુરક્તઃ શુચિર્ દક્ષો બુદ્ધિ-માન્ પરિચારકઃ ।
આઢ્યો રોગી ભિષગ્-વશ્યો જ્ઞાપકઃ સત્-ત્વ-વાન્ અપિ

સાધ્યો ઽ-સાધ્ય ઇતિ વ્યાધિર્ દ્વિ-ધા તૌ તુ પુનર્ દ્વિ-ધા ।
સુ-સાધ્યઃ કૃચ્છ્ર-સાધ્યશ્ ચ યાપ્યો યશ્ ચાન્-ઉપક્રમઃ ॥ 29+(1) ॥
સર્વૌષધ-ક્ષમે દેહે યૂનઃ પુંસો જિતાત્મનઃ ।
અ-મર્મ-ગો ઽલ્પ-હેત્વ્-અગ્ર-રૂપ-રૂપો ઽન્-ઉપદ્રવઃ

અ-તુલ્ય-દૂષ્ય-દેશર્તુ-પ્રકૃતિઃ પાદ-સંપદિ ।
ગ્રહેષ્વ્ અનુ-ગુણેષ્વ્ એક-દોષ-માર્ગો નવઃ સુખઃ

શસ્ત્રાદિ-સાધનઃ કૃચ્છ્રઃ સંકરે ચ તતો ગદઃ ।
શેષ-ત્વાદ્ આયુષો યાપ્યઃ પથ્યાભ્યાસાદ્ વિપર્યયે

અન્-ઉપક્રમ એવ સ્યાત્ સ્થિતો ઽત્ય્-અન્ત-વિપર્યયે ।
ઔત્સુક્ય-મોહા-રતિ-કૃદ્ દૃષ્ટ-રિષ્ટો ઽક્ષ-નાશનઃ

ત્યજેદ્ આર્તં ભિષગ્-ભૂપૈર્ દ્વિષ્ટં તેષાં દ્વિષં દ્વિષમ્ ।
હીનોપકરણં વ્યગ્રમ્ અ-વિધેયં ગતાયુષમ્

ચણ્ડં શોકાતુરં ભીરું કૃત-ઘ્નં વૈદ્ય-માનિનમ્ ।
તન્ત્રસ્યાસ્ય પરં ચાતો વક્ષ્યતે ઽધ્યાય-સંગ્રહઃ

આયુષ્-કામ-દિનર્ત્વ્-ઈહા-રોગાન્-ઉત્પાદન-દ્રવાઃ ।
અન્ન-જ્ઞાનાન્ન-સંરક્ષા-માત્રા-દ્રવ્ય-રસાશ્રયાઃ

દોષાદિ-જ્ઞાન-તદ્-ભેદ-તચ્-ચિકિત્સા-દ્વ્ય્-ઉપક્રમાઃ ।
શુદ્ધ્ય્-આદિ-સ્નેહન-સ્વેદ-રેકાસ્થાપન-નાવનમ્

ધૂમ-ગણ્ડૂષ-દૃક્-સેક-તૃપ્તિ-યન્ત્રક-શસ્ત્રકમ્ ।
સિરા-વિધિઃ શલ્ય-વિધિઃ શસ્ત્ર-ક્ષારાગ્નિ-કર્મિકૌ

1.38ચ્વ્ સિરા-વ્યધઃ શલ્ય-વિધિઃ
સૂત્ર-સ્થાનમ્ ઇમે ઽધ્યાયાસ્ ત્રિંશચ્ છારીરમ્ ઉચ્યતે ।
ગર્ભાવક્રાન્તિ-તદ્-વ્યાપદ્-અઙ્ગ-મર્મ-વિભાગિકમ્

વિકૃતિર્ દૂત-જં ષષ્ઠં નિદાનં સાર્વરોગિકમ્ ।
જ્વરાસૃક્-શ્વાસ-યક્ષ્માદિ-મદાદ્ય્-અર્શો-ઽતિસારિણામ્

મૂત્રાઘાત-પ્રમેહાણાં વિદ્રધ્ય્-આદ્ય્-ઉદરસ્ય ચ ।
પાણ્ડુ-કુષ્ઠાનિલાર્તાનાં વાતાસ્રસ્ય ચ ષો-ડશ

ચિકિત્સિતં જ્વરે રક્તે કાસે શ્વાસે ચ યક્ષ્મણિ ।
વમૌ મદાત્યયે ઽર્શઃસુ વિષિ દ્વૌ દ્વૌ ચ મૂત્રિતે

વિદ્રધૌ ગુલ્મ-જઠર-પાણ્ડુ-શોફ-વિસર્પિષુ ।
કુષ્ઠ-શ્વિત્રાનિલ-વ્યાધિ-વાતાસ્રેષુ ચિકિત્સિતમ્

દ્વા-વિંશતિર્ ઇમે ઽધ્યાયાઃ કલ્પ-સિદ્ધિર્ અતઃ પરમ્ ।
કલ્પો વમેર્ વિરેકસ્ય તત્-સિદ્ધિર્ વસ્તિ-કલ્પના

સિદ્ધિર્ વસ્ત્ય્-આપદાં ષષ્ઠો દ્રવ્ય-કલ્પો ઽત ઉત્તરમ્ ।
બાલોપચારે તદ્-વ્યાધૌ તદ્-ગ્રહે દ્વૌ ચ ભૂત-ગે

ઉન્માદે ઽથ સ્મૃતિ-ભ્રંશે દ્વૌ દ્વૌ વર્ત્મસુ સંધિષુ ।
દૃક્-તમો-લિઙ્ગ-નાશેષુ ત્રયો દ્વૌ દ્વૌ ચ સર્વ-ગે

કર્ણ-નાસા-મુખ-શિરો-વ્રણે ભઙ્ગે ભગન્દરે ।
ગ્રન્થ્ય્-આદૌ ક્ષુદ્ર-રોગેષુ ગુહ્ય-રોગે પૃથગ્ દ્વયમ્

વિષે ભુજઙ્ગે કીટેષુ મૂષકેષુ રસાયને ।
ચત્વારિંશો ઽન્-અપત્યાનામ્ અધ્યાયો બીજ-પોષણઃ