Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aryabhatiya · Chapter 4

4.1

meṣa-ādes kanyā-antam samam udac-apamaṇḍala-%ardham apayātam/
taulya-ādes mīna-antam śeṣa-%ardham dakṣiṇena eva//

4.2

tārā-graha-indu-pātās @bhramanti ajasram apamaṇḍale arkas ca/
arkāt ca maṇḍala-%ardhe @bhramati hi tasmin kṣiti-chāyā//

4.3

apamaṇḍalasya candras pātāt @yāti uttareṇa dakṣiṇa-tas/
kuja-guru-koṇās ca evam śīghra-uccena api budha-śukrau//

4.4

candras aṃśais %dvādaśabhis avikṣiptas arka-antara-sthitas dṛśyas/
%navabhis bhṛgus bhṛgos tais %dvi-adhikais %dvi-adhikais yathā ślakṣṇās//

4.5

bhū-graha-bhānām gola-%ardhāni sva-chāyayā vi-varṇāni/
%ardhāni yathā-sāram sūrya-abhimukhāni @dīpyante//

4.6

vṛtta-bha-pañjara-madhye kakṣyā-pariveṣṭitas kha-madhya-gatas/
mṛd-jala-śikhi-vāyu-mayas bhū-golas sarvatas vṛttas//

4.7

yad-vat kadamba-puṣpa-granthis pracitas samantatas kusumais/
tad-vat hi sarva-sattvais jala-jais sthala-jais ca bhū-golas//

4.8

brahma-divasena bhūmes upariṣṭāt yojanam @bhavati vṛddhis/
dina-tulyayā %eka-rātryā mṛd-upacitāyā @bhavati hānis//

4.9

anuloma-gatis nau-sthas @paśyati acalam viloma-gam yad-vat/
acalāni bhāni tad-vat sama-paścima-gāni laṅkāyām//

4.10

udaya-astamaya-nimittam nityam pravaheṇa vāyunā kṣiptas/
laṅkā-sama-paścima-gas bha-pañjaras sa-grahas @bhramati//

4.11

merus yojana-mātras prabhā-karas hima-vatā parikṣiptas/
nandana-vanasya madhye ratna-mayas sarva-tas vṛttas//

4.12

svar-merū sthala-madhye narakas baḍavā-mukham ca jala-madhye/
amara-marās @manyante parasparam adhas-sthitās niyatam//

4.13

udayas yas laṅkāyām sas astamayas savitur eva siddha-pure/
madhya-ahnas yama-koṭyām romaka-viṣaye %ardha-rātras @syāt//

4.14

sthala-jala-madhyāt laṅkā bhū-kakṣyāyās @bhavet %catur-bhāge/
ujjayinī laṅkāyās tad-%catur-aṃśe sama-uttaratas//

4.15

bhū-vyāsa-%ardhena ūnam dṛśyam deśāt samāt bha-gola-%ardham/
%ardham bhūmi-channam bhū-vyāsa-%ardha-adhikam ca eva//

4.16

devās @paśyanti bha-gola-%ardham udac-meru-saṃsthitās savyam/
%ardham tu apasavya-gatam dakṣiṇa-baḍavā-mukhe pretās//

4.17

ravi-varṣa-%ardham devās @paśyanti uditam ravim tathā pretās/
śaśi-māsa-%ardham pitaras śaśi-gās ku-dina-%ardham iha manu-jās//

4.18

pūrva-aparam adhas-ūrdhvam maṇḍalam atha dakṣiṇa-uttaram ca eva/
kṣiti-jam sama-pārśva-stham bhānām yatra udaya-astamayau//

4.19

pūrva-apara-diś-lagnam kṣiti-jāt akṣa-agrayos ca lagnam yat/
unmaṇḍalam @bhavet tat kṣaya-vṛddhī yatra divasa-niśos//

4.20

pūrva-apara-diś-rekhā adhas ca ūrdhvā dakṣiṇa-uttara-sthā ca/
etāsām sampātas draṣṭā yasmin @bhavet deśe//

4.21

ūrdhvam adhastāt draṣṭur jñeyam dṛś-maṇḍalam graha-abhimukham/
dṛś-kṣepa-maṇḍalam api prāc-lagnam @syāt %tri-rāśi-ūnam//

4.22

pārata-taila-jalais tam @bhramayet sva-dhiyā ca kāla-samam//

4.23

dṛś-gola-%ardha-kapāle jyā-%ardhena @vikalpayet bha-gola-%ardham/
viṣuvat-jīvā-akṣa-bhujā tasyās tu avalambaks koṭis//

4.24

iṣṭa-apakrama-vargam vyāsa-%ardha-kṛtes @viśodhya yat mūlam/
viṣuvat-udac-dakṣiṇatas tat ahorātra-%ardha-viṣkambhas//

4.25

iṣṭa-jyā-guṇitam ahorātra-vyāsa-%ardham eva kāṣṭha-antyam/
sva-ahorātra-%ardha-hṛtam phalam ajāt laṅkā-udaya-prāc-jyās//

4.26

iṣṭa-apakrama-guṇitām akṣa-jyām lambakena @hṛtvā yā/
sva-ahorātre kṣiti-jā kṣaya-vṛddhi-jyā dina-niśos sā//

4.27

@udayati hi cakra-pādas cara-#dala-hīnena divasa-#pādena/
%prathamas antyas ca atha anyau tad-sahitena krama-utkramaśas//

4.28

sva-ahorātra-iṣṭa-jyā kṣiti-jāt avalambaka-āhatām @kṛtvā/
viṣkambha-%ardha-vibhakte dinasya gata-śeṣsayos śaṅkus//

4.29

viṣuvat-jīvā-guṇitas sva-iṣṭas śaṅkus sva-lambakena hṛtas/
astamaya-udaya-sūtrāt dakṣiṇatas sūrya-śaṅku-agram//

4.30

parama-apakrama-jīvām iṣṭa-jyā-%ardha-āhatām tatas @vibhajet/
jyā lambakena labdhā arka-agrā pūrva-apare kṣiti-je//

4.31

sā viṣuvat-jyā-ūnā ced viṣuvat-udac-lambakena saṅguṇitā/
viṣuvat-jyayā vibhaktā labdhas pūrva-apare śaṅkus//

4.32

kṣiti-jāt unnata-bhāgānām yā jyā sā paras @bhavet śaṅkus/
madhyāt nata-bhāga-jyā chāyā śaṅkos tu tasya eva//

4.33

madhya-jyā-udaya-jīvā-saṃvarge vyāsa-#dala-hṛte yat @syāt/
tad-madhya-jyā-kṛtyos viśeṣa-mūlam sva-dṛś-kṣepas/

4.34

dṛś-dṛś-kṣepa-kṛti-viśeṣitasya mūlam sva-dṛś-gatis ku-vaśāt/
kṣiti-je svā dṛś-chāyā bhū-vyāsa-%ardham nabhas-madhyāt//

4.35

vikṣepa-guṇa-akṣa-jyā lambaka-bhaktā @bhavet ṛṇam udac-sthe/
udaye dhanam astamaye dakṣiṇa-ge dhanam ṛṇam candre//

4.36

vikṣepa-apakrama-guṇam utkramaṇam vistara-%ardha-kṛti-bhaktam/
udac-ṛṇa-dhanam udac-ayane dakṣiṇa-ge dhanam ṛṇam yāmye//

4.37

candras jalam arkas agnis mṛd-bhū-chāyā api yā tamas tat hi/
@chādayati śaśī sūryam śaśinam mahatī ca bhū-chāyā//

4.38

sphuṭa-śaśi-māsa-ante arkam pāta-āsannas yadā @praviśati indus/
bhū-chāyām pakṣa-ante tadā adhika-ūnam grahaṇa-madhyam//

4.39

bhū-ravi-vivaram @vibhajet bhū-guṇitam tu ravi-bhū-viśeṣeṇa/
bhū-chāyā-dīrghatvam labdham bhū-gola-viṣkambhāt//

4.40

chāyā-agra-candra-vivaram bhū-viṣkambheṇa tat samabhyastam/
bhū-chāyayā vibhaktam @vidyāt tamasas sva-viṣkambham//

4.41

tad-śaśi-samparka-%ardha-kṛtes śaśi-vikṣepa-vargitam śodhyam/
sthiti-%ardham asya mūlam jñeyam candra-arka-dina-bhogāt//

4.42

candra-vyāsa-%ardha-ūnasya vargitam yat tamas-maya-%ardhasya/
vikṣepa-kṛti-vihīnam tasmāt mūlam vimarda-%ardham//

4.43

tamasas viṣkambha-%ardham śaśi-viṣkambha-%ardha-varjitam @apohya/
vikṣepāt yat śeṣam na @gṛhyate tat śaśāṅkasya//

4.44

vikṣepa-varga-sahitāt sthiti-madhyāt iṣṭa-varjitāt mūlam/
samparka-%ardhāt śodhyam śeṣas tātkālikas grāsas//

4.45

madhya-ahna-utkrama-guṇitas akṣas dakṣiṇatas %ardha-vistara-hṛtas dik/
sthiti-%ardhāt ca arka-indvos %tri-rāśi-sahita-ayanāt sparśe//

4.46

pragrahaṇa-ante dhūmras khaṇḍa-grahaṇe śaśī @bhavati kṛṣṇas/
sarva-grāse kapilas sa-kṛṣṇa-tāmras tamas-madhye//

4.47

sūrya-indu-paridhi-yoge arka-%aṣṭama-bhāgas @bhavati anādeśyas/
bhānos bhāsvara-bhāvāt su-accha-tanutvāt ca śaśi-paridhes//

4.48

kṣiti-ravi-yogāt dina-kṛt ravi-indu-yogāt @prasādhayet ca indum/
śaśi-tārā-graha-yogāt tathā eva tārā-grahās sarve//

4.49

sat-asat-jñāna-samudrāt samuddhṛtam brahmaṇas prasādena/
sat-jñāna-uttama-ratnam mayā nimagnam sva-mati-nāvā//

4.50

āryabhaṭīyam nāmnā pūrvam svāyambhuavam sadā nityam/
su-kṛta-āyuṣos praṇāśam @kurute pratikañcukam yas asya//

Original text: Āryabhaṭīya · Edition: K.S. Shukla's edition, New Delhi: INSA 1976. · Data entry T. Hayashi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc