આર્યભટીય · અધ્યાય 4

મેષ-આદેસ્ કન્યા-અન્તમ્ સમમ્ ઉદચ્-અપમણ્ડલ-%અર્ધમ્ અપયાતમ્।
તૌલ્ય-આદેસ્ મીન-અન્તમ્ શેષ-%અર્ધમ્ દક્ષિણેન એવ॥

તારા-ગ્રહ-ઇન્દુ-પાતાસ્ @ભ્રમન્તિ અજસ્રમ્ અપમણ્ડલે અર્કસ્ ચ।
અર્કાત્ ચ મણ્ડલ-%અર્ધે @ભ્રમતિ હિ તસ્મિન્ ક્ષિતિ-છાયા॥

અપમણ્ડલસ્ય ચન્દ્રસ્ પાતાત્ @યાતિ ઉત્તરેણ દક્ષિણ-તસ્।
કુજ-ગુરુ-કોણાસ્ ચ એવમ્ શીઘ્ર-ઉચ્ચેન અપિ બુધ-શુક્રૌ॥

ચન્દ્રસ્ અંશૈસ્ %દ્વાદશભિસ્ અવિક્ષિપ્તસ્ અર્ક-અન્તર-સ્થિતસ્ દૃશ્યસ્।
%નવભિસ્ ભૃગુસ્ ભૃગોસ્ તૈસ્ %દ્વિ-અધિકૈસ્ %દ્વિ-અધિકૈસ્ યથા શ્લક્ષ્ણાસ્॥

ભૂ-ગ્રહ-ભાનામ્ ગોલ-%અર્ધાનિ સ્વ-છાયયા વિ-વર્ણાનિ।
%અર્ધાનિ યથા-સારમ્ સૂર્ય-અભિમુખાનિ @દીપ્યન્તે॥

વૃત્ત-ભ-પઞ્જર-મધ્યે કક્ષ્યા-પરિવેષ્ટિતસ્ ખ-મધ્ય-ગતસ્।
મૃદ્-જલ-શિખિ-વાયુ-મયસ્ ભૂ-ગોલસ્ સર્વતસ્ વૃત્તસ્॥

યદ્-વત્ કદમ્બ-પુષ્પ-ગ્રન્થિસ્ પ્રચિતસ્ સમન્તતસ્ કુસુમૈસ્।
તદ્-વત્ હિ સર્વ-સત્ત્વૈસ્ જલ-જૈસ્ સ્થલ-જૈસ્ ચ ભૂ-ગોલસ્॥

બ્રહ્મ-દિવસેન ભૂમેસ્ ઉપરિષ્ટાત્ યોજનમ્ @ભવતિ વૃદ્ધિસ્।
દિન-તુલ્યયા %એક-રાત્ર્યા મૃદ્-ઉપચિતાયા @ભવતિ હાનિસ્॥

અનુલોમ-ગતિસ્ નૌ-સ્થસ્ @પશ્યતિ અચલમ્ વિલોમ-ગમ્ યદ્-વત્।
અચલાનિ ભાનિ તદ્-વત્ સમ-પશ્ચિમ-ગાનિ લઙ્કાયામ્॥

ઉદય-અસ્તમય-નિમિત્તમ્ નિત્યમ્ પ્રવહેણ વાયુના ક્ષિપ્તસ્।
લઙ્કા-સમ-પશ્ચિમ-ગસ્ ભ-પઞ્જરસ્ સ-ગ્રહસ્ @ભ્રમતિ॥

મેરુસ્ યોજન-માત્રસ્ પ્રભા-કરસ્ હિમ-વતા પરિક્ષિપ્તસ્।
નન્દન-વનસ્ય મધ્યે રત્ન-મયસ્ સર્વ-તસ્ વૃત્તસ્॥

સ્વર્-મેરૂ સ્થલ-મધ્યે નરકસ્ બડવા-મુખમ્ ચ જલ-મધ્યે।
અમર-મરાસ્ @મન્યન્તે પરસ્પરમ્ અધસ્-સ્થિતાસ્ નિયતમ્॥

ઉદયસ્ યસ્ લઙ્કાયામ્ સસ્ અસ્તમયસ્ સવિતુર્ એવ સિદ્ધ-પુરે।
મધ્ય-અહ્નસ્ યમ-કોટ્યામ્ રોમક-વિષયે %અર્ધ-રાત્રસ્ @સ્યાત્॥

સ્થલ-જલ-મધ્યાત્ લઙ્કા ભૂ-કક્ષ્યાયાસ્ @ભવેત્ %ચતુર્-ભાગે।
ઉજ્જયિની લઙ્કાયાસ્ તદ્-%ચતુર્-અંશે સમ-ઉત્તરતસ્॥

ભૂ-વ્યાસ-%અર્ધેન ઊનમ્ દૃશ્યમ્ દેશાત્ સમાત્ ભ-ગોલ-%અર્ધમ્।
%અર્ધમ્ ભૂમિ-છન્નમ્ ભૂ-વ્યાસ-%અર્ધ-અધિકમ્ ચ એવ॥

દેવાસ્ @પશ્યન્તિ ભ-ગોલ-%અર્ધમ્ ઉદચ્-મેરુ-સંસ્થિતાસ્ સવ્યમ્।
%અર્ધમ્ તુ અપસવ્ય-ગતમ્ દક્ષિણ-બડવા-મુખે પ્રેતાસ્॥

રવિ-વર્ષ-%અર્ધમ્ દેવાસ્ @પશ્યન્તિ ઉદિતમ્ રવિમ્ તથા પ્રેતાસ્।
શશિ-માસ-%અર્ધમ્ પિતરસ્ શશિ-ગાસ્ કુ-દિન-%અર્ધમ્ ઇહ મનુ-જાસ્॥

પૂર્વ-અપરમ્ અધસ્-ઊર્ધ્વમ્ મણ્ડલમ્ અથ દક્ષિણ-ઉત્તરમ્ ચ એવ।
ક્ષિતિ-જમ્ સમ-પાર્શ્વ-સ્થમ્ ભાનામ્ યત્ર ઉદય-અસ્તમયૌ॥

પૂર્વ-અપર-દિશ્-લગ્નમ્ ક્ષિતિ-જાત્ અક્ષ-અગ્રયોસ્ ચ લગ્નમ્ યત્।
ઉન્મણ્ડલમ્ @ભવેત્ તત્ ક્ષય-વૃદ્ધી યત્ર દિવસ-નિશોસ્॥

પૂર્વ-અપર-દિશ્-રેખા અધસ્ ચ ઊર્ધ્વા દક્ષિણ-ઉત્તર-સ્થા ચ।
એતાસામ્ સમ્પાતસ્ દ્રષ્ટા યસ્મિન્ @ભવેત્ દેશે॥

ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાત્ દ્રષ્ટુર્ જ્ઞેયમ્ દૃશ્-મણ્ડલમ્ ગ્રહ-અભિમુખમ્।
દૃશ્-ક્ષેપ-મણ્ડલમ્ અપિ પ્રાચ્-લગ્નમ્ @સ્યાત્ %ત્રિ-રાશિ-ઊનમ્॥

પારત-તૈલ-જલૈસ્ તમ્ @ભ્રમયેત્ સ્વ-ધિયા ચ કાલ-સમમ્॥

દૃશ્-ગોલ-%અર્ધ-કપાલે જ્યા-%અર્ધેન @વિકલ્પયેત્ ભ-ગોલ-%અર્ધમ્।
વિષુવત્-જીવા-અક્ષ-ભુજા તસ્યાસ્ તુ અવલમ્બક્સ્ કોટિસ્॥

ઇષ્ટ-અપક્રમ-વર્ગમ્ વ્યાસ-%અર્ધ-કૃતેસ્ @વિશોધ્ય યત્ મૂલમ્।
વિષુવત્-ઉદચ્-દક્ષિણતસ્ તત્ અહોરાત્ર-%અર્ધ-વિષ્કમ્ભસ્॥

ઇષ્ટ-જ્યા-ગુણિતમ્ અહોરાત્ર-વ્યાસ-%અર્ધમ્ એવ કાષ્ઠ-અન્ત્યમ્।
સ્વ-અહોરાત્ર-%અર્ધ-હૃતમ્ ફલમ્ અજાત્ લઙ્કા-ઉદય-પ્રાચ્-જ્યાસ્॥

ઇષ્ટ-અપક્રમ-ગુણિતામ્ અક્ષ-જ્યામ્ લમ્બકેન @હૃત્વા યા।
સ્વ-અહોરાત્રે ક્ષિતિ-જા ક્ષય-વૃદ્ધિ-જ્યા દિન-નિશોસ્ સા॥

@ઉદયતિ હિ ચક્ર-પાદસ્ ચર-#દલ-હીનેન દિવસ-#પાદેન।
%પ્રથમસ્ અન્ત્યસ્ ચ અથ અન્યૌ તદ્-સહિતેન ક્રમ-ઉત્ક્રમશસ્॥

સ્વ-અહોરાત્ર-ઇષ્ટ-જ્યા ક્ષિતિ-જાત્ અવલમ્બક-આહતામ્ @કૃત્વા।
વિષ્કમ્ભ-%અર્ધ-વિભક્તે દિનસ્ય ગત-શેષ્સયોસ્ શઙ્કુસ્॥

વિષુવત્-જીવા-ગુણિતસ્ સ્વ-ઇષ્ટસ્ શઙ્કુસ્ સ્વ-લમ્બકેન હૃતસ્।
અસ્તમય-ઉદય-સૂત્રાત્ દક્ષિણતસ્ સૂર્ય-શઙ્કુ-અગ્રમ્॥

પરમ-અપક્રમ-જીવામ્ ઇષ્ટ-જ્યા-%અર્ધ-આહતામ્ તતસ્ @વિભજેત્।
જ્યા લમ્બકેન લબ્ધા અર્ક-અગ્રા પૂર્વ-અપરે ક્ષિતિ-જે॥

સા વિષુવત્-જ્યા-ઊના ચેદ્ વિષુવત્-ઉદચ્-લમ્બકેન સઙ્ગુણિતા।
વિષુવત્-જ્યયા વિભક્તા લબ્ધસ્ પૂર્વ-અપરે શઙ્કુસ્॥

ક્ષિતિ-જાત્ ઉન્નત-ભાગાનામ્ યા જ્યા સા પરસ્ @ભવેત્ શઙ્કુસ્।
મધ્યાત્ નત-ભાગ-જ્યા છાયા શઙ્કોસ્ તુ તસ્ય એવ॥

મધ્ય-જ્યા-ઉદય-જીવા-સંવર્ગે વ્યાસ-#દલ-હૃતે યત્ @સ્યાત્।
તદ્-મધ્ય-જ્યા-કૃત્યોસ્ વિશેષ-મૂલમ્ સ્વ-દૃશ્-ક્ષેપસ્।

દૃશ્-દૃશ્-ક્ષેપ-કૃતિ-વિશેષિતસ્ય મૂલમ્ સ્વ-દૃશ્-ગતિસ્ કુ-વશાત્।
ક્ષિતિ-જે સ્વા દૃશ્-છાયા ભૂ-વ્યાસ-%અર્ધમ્ નભસ્-મધ્યાત્॥

વિક્ષેપ-ગુણ-અક્ષ-જ્યા લમ્બક-ભક્તા @ભવેત્ ઋણમ્ ઉદચ્-સ્થે।
ઉદયે ધનમ્ અસ્તમયે દક્ષિણ-ગે ધનમ્ ઋણમ્ ચન્દ્રે॥

વિક્ષેપ-અપક્રમ-ગુણમ્ ઉત્ક્રમણમ્ વિસ્તર-%અર્ધ-કૃતિ-ભક્તમ્।
ઉદચ્-ઋણ-ધનમ્ ઉદચ્-અયને દક્ષિણ-ગે ધનમ્ ઋણમ્ યામ્યે॥

ચન્દ્રસ્ જલમ્ અર્કસ્ અગ્નિસ્ મૃદ્-ભૂ-છાયા અપિ યા તમસ્ તત્ હિ।
@છાદયતિ શશી સૂર્યમ્ શશિનમ્ મહતી ચ ભૂ-છાયા॥

સ્ફુટ-શશિ-માસ-અન્તે અર્કમ્ પાત-આસન્નસ્ યદા @પ્રવિશતિ ઇન્દુસ્।
ભૂ-છાયામ્ પક્ષ-અન્તે તદા અધિક-ઊનમ્ ગ્રહણ-મધ્યમ્॥

ભૂ-રવિ-વિવરમ્ @વિભજેત્ ભૂ-ગુણિતમ્ તુ રવિ-ભૂ-વિશેષેણ।
ભૂ-છાયા-દીર્ઘત્વમ્ લબ્ધમ્ ભૂ-ગોલ-વિષ્કમ્ભાત્॥

છાયા-અગ્ર-ચન્દ્ર-વિવરમ્ ભૂ-વિષ્કમ્ભેણ તત્ સમભ્યસ્તમ્।
ભૂ-છાયયા વિભક્તમ્ @વિદ્યાત્ તમસસ્ સ્વ-વિષ્કમ્ભમ્॥

તદ્-શશિ-સમ્પર્ક-%અર્ધ-કૃતેસ્ શશિ-વિક્ષેપ-વર્ગિતમ્ શોધ્યમ્।
સ્થિતિ-%અર્ધમ્ અસ્ય મૂલમ્ જ્ઞેયમ્ ચન્દ્ર-અર્ક-દિન-ભોગાત્॥

ચન્દ્ર-વ્યાસ-%અર્ધ-ઊનસ્ય વર્ગિતમ્ યત્ તમસ્-મય-%અર્ધસ્ય।
વિક્ષેપ-કૃતિ-વિહીનમ્ તસ્માત્ મૂલમ્ વિમર્દ-%અર્ધમ્॥

તમસસ્ વિષ્કમ્ભ-%અર્ધમ્ શશિ-વિષ્કમ્ભ-%અર્ધ-વર્જિતમ્ @અપોહ્ય।
વિક્ષેપાત્ યત્ શેષમ્ ન @ગૃહ્યતે તત્ શશાઙ્કસ્ય॥

વિક્ષેપ-વર્ગ-સહિતાત્ સ્થિતિ-મધ્યાત્ ઇષ્ટ-વર્જિતાત્ મૂલમ્।
સમ્પર્ક-%અર્ધાત્ શોધ્યમ્ શેષસ્ તાત્કાલિકસ્ ગ્રાસસ્॥

મધ્ય-અહ્ન-ઉત્ક્રમ-ગુણિતસ્ અક્ષસ્ દક્ષિણતસ્ %અર્ધ-વિસ્તર-હૃતસ્ દિક્।
સ્થિતિ-%અર્ધાત્ ચ અર્ક-ઇન્દ્વોસ્ %ત્રિ-રાશિ-સહિત-અયનાત્ સ્પર્શે॥

પ્રગ્રહણ-અન્તે ધૂમ્રસ્ ખણ્ડ-ગ્રહણે શશી @ભવતિ કૃષ્ણસ્।
સર્વ-ગ્રાસે કપિલસ્ સ-કૃષ્ણ-તામ્રસ્ તમસ્-મધ્યે॥

સૂર્ય-ઇન્દુ-પરિધિ-યોગે અર્ક-%અષ્ટમ-ભાગસ્ @ભવતિ અનાદેશ્યસ્।
ભાનોસ્ ભાસ્વર-ભાવાત્ સુ-અચ્છ-તનુત્વાત્ ચ શશિ-પરિધેસ્॥

ક્ષિતિ-રવિ-યોગાત્ દિન-કૃત્ રવિ-ઇન્દુ-યોગાત્ @પ્રસાધયેત્ ચ ઇન્દુમ્।
શશિ-તારા-ગ્રહ-યોગાત્ તથા એવ તારા-ગ્રહાસ્ સર્વે॥

સત્-અસત્-જ્ઞાન-સમુદ્રાત્ સમુદ્ધૃતમ્ બ્રહ્મણસ્ પ્રસાદેન।
સત્-જ્ઞાન-ઉત્તમ-રત્નમ્ મયા નિમગ્નમ્ સ્વ-મતિ-નાવા॥

આર્યભટીયમ્ નામ્ના પૂર્વમ્ સ્વાયમ્ભુઅવમ્ સદા નિત્યમ્।
સુ-કૃત-આયુષોસ્ પ્રણાશમ્ @કુરુતે પ્રતિકઞ્ચુકમ્ યસ્ અસ્ય॥