Language

ENहिગુ
Scripture Library

Arthashastra · Chapter 09.1

09.1.01

vijigīṣur ātmanaḥ parasya ca bala.abalaṃ śakti.deśa.kāla.yātrā.kāla.bala.samuddāna.kāla.paścāt.kopa.kṣaya.vyaya.lābha.āpadāṃ jñātvā viśiṣṭa.balo yāyāt, anyathā^āsīta //

09.1.02

"utsāha.prabhāvayor utsāhaḥ śreyān //

09.1.03

svayaṃ hi rājā śūro balavān arogaḥ kṛta.astro daṇḍa.dvitīyo^api śaktaḥ prabhāvavantaṃ rājānaṃ jetum //

09.1.04

alpo^api ca^asya daṇḍas tejasā kṛtya.karo bhavati //

09.1.05

nirutsāhas tu prabhāvavān rājā vikrama.abhipanno naśyati" ity ācāryāḥ //

09.1.06

na^iti kauṭilyaḥ //

09.1.07

prabhāvavān utsāhavantaṃ rājānaṃ prabhāvena^atisaṃdhatte tad.viśiṣṭam anyaṃ rājānam āvāhya bhṛtvā krītvā pravīra.puruṣān //

09.1.08

prabhūta.prabhāva.haya.hasti.ratha.upakaraṇa.sampannaś ca^asya daṇḍaḥ sarvatra^apratihataś carati //

09.1.09

utsāhavataś ca prabhāvavanto jitvā krītvā ca striyo bālāḥ paṅgavo^andhāś ca pṛthivīṃ jigyur iti //

09.1.10

"prabhāva.mantrayoḥ prabhāvaḥ śreyān //

09.1.11

mantra.śakti.sampanno hi vandhya.buddhir aprabhāvo bhavati //

09.1.12

mantra.karma ca^asya niścitam aprabhāvo garbha.dhānyam avṛṣṭir iva^upahanti" ity ācāryāḥ //

09.1.13

na^iti kauṭilyaḥ //

09.1.14

mantra.śaktiḥ śreyasī //

09.1.15

prajñā.śāstra.cakṣur hi rājā^alpena^api prayatnena mantram ādhātuṃ śaktaḥ parān utsāha.prabhāvavataś ca sāma.ādibhir yoga.upaniṣadbhyāṃ ca^atisaṃdhātum //

09.1.16

evam utsāha.prabhāva.mantra.śaktīnām uttara.uttara.adhiko^atisaṃdhatte //

09.1.17

deśaḥ pṛthivī //

09.1.18

tasyāṃ himavat.samudra.antaram udīcīnaṃ yojana.sahasra.parimāṇaṃ tiryak cakra.varti.kṣetram //

09.1.19

tatra^araṇyo grāmyaḥ parvata audako bhaumaḥ samo viṣama iti viśeṣāḥ //

09.1.20

teṣu yathā.sva.bala.vṛddhi.karaṃ karma prayuñjīta //

09.1.21

yatra.ātmanaḥ sainya.vyāyāmānāṃ bhūmiḥ, abhūmiḥ parasya, sa uttamo deśaḥ, viparīto^adhamaḥ, sādhāraṇo madhyamaḥ //

09.1.22

kālaḥ śīta.uṣṇa.varṣa.ātmā //

09.1.23

tasya rātrir ahaḥ pakṣo māsa ṛtur ayanaṃ saṃvatsaro yugam iti viśeṣāḥ //

09.1.24

teṣu yathā.sva.bala.vṛddhi.karaṃ karma.prayuñjīta //

09.1.25

yatra.ātmanaḥ sainya.vyāyāmānām ṛtuḥ anṛtuḥ parasya, sa uttamaḥ kālaḥ, viparīto^adhamaḥ, sādhāraṇo madhyamaḥ //

09.1.26

"śakti.deśa.kālānāṃ tu śaktiḥ śreyasī" ity ācāryāḥ //

09.1.27

śaktimān hi nimna.sthalavato deśasya śīta.uṣṇa.varṣavataś ca kālasya śaktaḥ pratīkāre bhavati //

09.1.28

"deśaḥ śreyān" ity eke //

09.1.29

"sthala.gato hi śvā nakraṃ vikarṣati, nimna.gato nakraḥ śvānam" iti //

09.1.30

"kālaḥ śreyān" ity eke //

09.1.31

"divā kākaḥ kauśikaṃ hanti, rātrau kauśikaḥ kākam" iti //

09.1.32

na^iti kauṭilyaḥ //

09.1.33

paraspara.sādhakā hi śakti.deśa.kālāḥ //

09.1.34

tair abhyuccitas tṛtīyaṃ caturthaṃ vā daṇḍasya^aṃśaṃ mūle pārṣṇyāṃ pratyanta.aṭavīṣu ca rakṣā vidhāya kārya.sādhana.sahaṃ kośa.daṇḍaṃ ca^ādāya kṣīṇa.purāṇa.bhaktam agṛhīta.nava.bhaktam asaṃskṛta.durgama.mitraṃ vārṣikaṃ ca^asya sasyaṃ haimanaṃ ca muṣṭim upahantuṃ mārgaśīrṣīṃ yātrāṃ yāyāt //

09.1.35

haimānaṃ ca^asya sasyaṃ vāsantikaṃ ca muṣṭim upahantuṃ caitrīṃ yātrāṃ yāyāt //

09.1.36

kṣīṇa.kṛṇa.kāṣṭha.udakam asaṃskṛta.durgama.mitraṃ vāsantikaṃ ca^asya sasyaṃ vārṣikīṃ ca muṣṭim upahantuṃ jyeṣṭhāmūlīyāṃ yātrāṃ yāyāt //

09.1.37

atyuṣṇam alpa.yavasa.indhana.udakaṃ vā deśaṃ hemante yāyāt //

09.1.38

tuṣāra.durdinam agādha.nimna.prāyaṃ gahana.tṛṇa.vṛkṣaṃ vā deśaṃ grīṣme yāyāt //

09.1.39

sva.sainya.vyāyāma.yogyaṃ parasya^ayogyaṃ varṣati yāyāt //

09.1.40

mārgaśīrṣīṃ taiṣīṃ ca^antareṇa dīrgha.kālāṃ yātrāṃ yāyāt, caitrīṃ vaiśākhīṃ ca^antareṇa madhyama.kālām, jyeṣṭhāmūlīyām āṣāḍhīṃ ca^antareṇa hrasva.kālām, upoṣiṣyan vyasane caturthīm //

09.1.41

vyasana.abhiyānaṃ vigṛhya.yāne vyākhyātam //

09.1.42

prāyaśaś ca^ācāryāḥ "para.vyasane yātavyam" ity upadiśanti //

09.1.43

śakty.udaye yātavyam anaikānntikatvād vyasanānām iti kauṭilyaḥ //

09.1.44

yadā vā prayātaḥ karśayitum ucchetuṃ vā śaknuyād amitraṃ tadā yāyāt //

09.1.45

atyuṣṇa.upakṣīṇe kāle hasti.bala.prāyo yāyāt //

09.1.46

hastino hy antaḥ.svedāḥ kuṣṭhino bhavanti //

09.1.47

anavagāhamānās toyam apibantaś ca^antar.avakṣārāc ca^andhī.bhavanti //

09.1.48

tasmāt prabhūta.udake deśe varṣati ca hasti.bala.prāyo yāyāt //

09.1.49

viparyaye khara.uṣṭra.aśva.bala.prāyo deśam alpa.varṣa.paṅkam //

09.1.50

varṣati maru.prāyaṃ catur.aṅga.balo yāyāt //

09.1.51

sama.viṣama.nimna.sthala.hrasva.dīrgha.vaśena vā^adhvano yātrāṃ vibhajet //
KAZ09.1.52ab/ sarvā vā hrasva.kālāḥ syur yātavyāḥ kārya.lāghavāt /
KAZ09.1.52cd/ dīrghāḥ kārya.gurutvād vā varṣā.vāsaḥ paratra ca //E
(bala.upādāna.kālāh -samnāha.guṇāh -pratibala.karma)

Original text: Arthaśāstra · Edition: R. P. Kangle's edition: The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical Edtion with a Glossary, Second edition, University of Bombay 1969. · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc