Arthashastra · Chapter 09.1
vijigīṣur ātmanaḥ parasya ca bala.abalaṃ śakti.deśa.kāla.yātrā.kāla.bala.samuddāna.kāla.paścāt.kopa.kṣaya.vyaya.lābha.āpadāṃ jñātvā viśiṣṭa.balo yāyāt, anyathā^āsīta //
"utsāha.prabhāvayor utsāhaḥ śreyān //
svayaṃ hi rājā śūro balavān arogaḥ kṛta.astro daṇḍa.dvitīyo^api śaktaḥ prabhāvavantaṃ rājānaṃ jetum //
alpo^api ca^asya daṇḍas tejasā kṛtya.karo bhavati //
nirutsāhas tu prabhāvavān rājā vikrama.abhipanno naśyati" ity ācāryāḥ //
na^iti kauṭilyaḥ //
prabhāvavān utsāhavantaṃ rājānaṃ prabhāvena^atisaṃdhatte tad.viśiṣṭam anyaṃ rājānam āvāhya bhṛtvā krītvā pravīra.puruṣān //
prabhūta.prabhāva.haya.hasti.ratha.upakaraṇa.sampannaś ca^asya daṇḍaḥ sarvatra^apratihataś carati //
utsāhavataś ca prabhāvavanto jitvā krītvā ca striyo bālāḥ paṅgavo^andhāś ca pṛthivīṃ jigyur iti //
"prabhāva.mantrayoḥ prabhāvaḥ śreyān //
mantra.śakti.sampanno hi vandhya.buddhir aprabhāvo bhavati //
mantra.karma ca^asya niścitam aprabhāvo garbha.dhānyam avṛṣṭir iva^upahanti" ity ācāryāḥ //
na^iti kauṭilyaḥ //
mantra.śaktiḥ śreyasī //
prajñā.śāstra.cakṣur hi rājā^alpena^api prayatnena mantram ādhātuṃ śaktaḥ parān utsāha.prabhāvavataś ca sāma.ādibhir yoga.upaniṣadbhyāṃ ca^atisaṃdhātum //
evam utsāha.prabhāva.mantra.śaktīnām uttara.uttara.adhiko^atisaṃdhatte //
deśaḥ pṛthivī //
tasyāṃ himavat.samudra.antaram udīcīnaṃ yojana.sahasra.parimāṇaṃ tiryak cakra.varti.kṣetram //
tatra^araṇyo grāmyaḥ parvata audako bhaumaḥ samo viṣama iti viśeṣāḥ //
teṣu yathā.sva.bala.vṛddhi.karaṃ karma prayuñjīta //
yatra.ātmanaḥ sainya.vyāyāmānāṃ bhūmiḥ, abhūmiḥ parasya, sa uttamo deśaḥ, viparīto^adhamaḥ, sādhāraṇo madhyamaḥ //
kālaḥ śīta.uṣṇa.varṣa.ātmā //
tasya rātrir ahaḥ pakṣo māsa ṛtur ayanaṃ saṃvatsaro yugam iti viśeṣāḥ //
teṣu yathā.sva.bala.vṛddhi.karaṃ karma.prayuñjīta //
yatra.ātmanaḥ sainya.vyāyāmānām ṛtuḥ anṛtuḥ parasya, sa uttamaḥ kālaḥ, viparīto^adhamaḥ, sādhāraṇo madhyamaḥ //
"śakti.deśa.kālānāṃ tu śaktiḥ śreyasī" ity ācāryāḥ //
śaktimān hi nimna.sthalavato deśasya śīta.uṣṇa.varṣavataś ca kālasya śaktaḥ pratīkāre bhavati //
"deśaḥ śreyān" ity eke //
"sthala.gato hi śvā nakraṃ vikarṣati, nimna.gato nakraḥ śvānam" iti //
"kālaḥ śreyān" ity eke //
"divā kākaḥ kauśikaṃ hanti, rātrau kauśikaḥ kākam" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
paraspara.sādhakā hi śakti.deśa.kālāḥ //
tair abhyuccitas tṛtīyaṃ caturthaṃ vā daṇḍasya^aṃśaṃ mūle pārṣṇyāṃ pratyanta.aṭavīṣu ca rakṣā vidhāya kārya.sādhana.sahaṃ kośa.daṇḍaṃ ca^ādāya kṣīṇa.purāṇa.bhaktam agṛhīta.nava.bhaktam asaṃskṛta.durgama.mitraṃ vārṣikaṃ ca^asya sasyaṃ haimanaṃ ca muṣṭim upahantuṃ mārgaśīrṣīṃ yātrāṃ yāyāt //
haimānaṃ ca^asya sasyaṃ vāsantikaṃ ca muṣṭim upahantuṃ caitrīṃ yātrāṃ yāyāt //
kṣīṇa.kṛṇa.kāṣṭha.udakam asaṃskṛta.durgama.mitraṃ vāsantikaṃ ca^asya sasyaṃ vārṣikīṃ ca muṣṭim upahantuṃ jyeṣṭhāmūlīyāṃ yātrāṃ yāyāt //
atyuṣṇam alpa.yavasa.indhana.udakaṃ vā deśaṃ hemante yāyāt //
tuṣāra.durdinam agādha.nimna.prāyaṃ gahana.tṛṇa.vṛkṣaṃ vā deśaṃ grīṣme yāyāt //
sva.sainya.vyāyāma.yogyaṃ parasya^ayogyaṃ varṣati yāyāt //
mārgaśīrṣīṃ taiṣīṃ ca^antareṇa dīrgha.kālāṃ yātrāṃ yāyāt, caitrīṃ vaiśākhīṃ ca^antareṇa madhyama.kālām, jyeṣṭhāmūlīyām āṣāḍhīṃ ca^antareṇa hrasva.kālām, upoṣiṣyan vyasane caturthīm //
vyasana.abhiyānaṃ vigṛhya.yāne vyākhyātam //
prāyaśaś ca^ācāryāḥ "para.vyasane yātavyam" ity upadiśanti //
śakty.udaye yātavyam anaikānntikatvād vyasanānām iti kauṭilyaḥ //
yadā vā prayātaḥ karśayitum ucchetuṃ vā śaknuyād amitraṃ tadā yāyāt //
atyuṣṇa.upakṣīṇe kāle hasti.bala.prāyo yāyāt //
hastino hy antaḥ.svedāḥ kuṣṭhino bhavanti //
anavagāhamānās toyam apibantaś ca^antar.avakṣārāc ca^andhī.bhavanti //
tasmāt prabhūta.udake deśe varṣati ca hasti.bala.prāyo yāyāt //
viparyaye khara.uṣṭra.aśva.bala.prāyo deśam alpa.varṣa.paṅkam //
varṣati maru.prāyaṃ catur.aṅga.balo yāyāt //
sama.viṣama.nimna.sthala.hrasva.dīrgha.vaśena vā^adhvano yātrāṃ vibhajet //
KAZ09.1.52ab/ sarvā vā hrasva.kālāḥ syur yātavyāḥ kārya.lāghavāt /
KAZ09.1.52cd/ dīrghāḥ kārya.gurutvād vā varṣā.vāsaḥ paratra ca //E
(bala.upādāna.kālāh -samnāha.guṇāh -pratibala.karma)
Original text: Arthaśāstra · Edition: R. P. Kangle's edition: The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical Edtion with a Glossary, Second edition, University of Bombay 1969. · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0