અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 09.1

વિજિગીષુર્ આત્મનઃ પરસ્ય ચ બલ.અબલં શક્તિ.દેશ.કાલ.યાત્રા.કાલ.બલ.સમુદ્દાન.કાલ.પશ્ચાત્.કોપ.ક્ષય.વ્યય.લાભ.આપદાં જ્ઞાત્વા વિશિષ્ટ.બલો યાયાત્, અન્યથા^આસીત ॥

"ઉત્સાહ.પ્રભાવયોર્ ઉત્સાહઃ શ્રેયાન્ ॥

સ્વયં હિ રાજા શૂરો બલવાન્ અરોગઃ કૃત.અસ્ત્રો દણ્ડ.દ્વિતીયો^અપિ શક્તઃ પ્રભાવવન્તં રાજાનં જેતુમ્ ॥

અલ્પો^અપિ ચ^અસ્ય દણ્ડસ્ તેજસા કૃત્ય.કરો ભવતિ ॥

નિરુત્સાહસ્ તુ પ્રભાવવાન્ રાજા વિક્રમ.અભિપન્નો નશ્યતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

પ્રભાવવાન્ ઉત્સાહવન્તં રાજાનં પ્રભાવેન^અતિસંધત્તે તદ્.વિશિષ્ટમ્ અન્યં રાજાનમ્ આવાહ્ય ભૃત્વા ક્રીત્વા પ્રવીર.પુરુષાન્ ॥

પ્રભૂત.પ્રભાવ.હય.હસ્તિ.રથ.ઉપકરણ.સમ્પન્નશ્ ચ^અસ્ય દણ્ડઃ સર્વત્ર^અપ્રતિહતશ્ ચરતિ ॥

ઉત્સાહવતશ્ ચ પ્રભાવવન્તો જિત્વા ક્રીત્વા ચ સ્ત્રિયો બાલાઃ પઙ્ગવો^અન્ધાશ્ ચ પૃથિવીં જિગ્યુર્ ઇતિ ॥

"પ્રભાવ.મન્ત્રયોઃ પ્રભાવઃ શ્રેયાન્ ॥

મન્ત્ર.શક્તિ.સમ્પન્નો હિ વન્ધ્ય.બુદ્ધિર્ અપ્રભાવો ભવતિ ॥

મન્ત્ર.કર્મ ચ^અસ્ય નિશ્ચિતમ્ અપ્રભાવો ગર્ભ.ધાન્યમ્ અવૃષ્ટિર્ ઇવ^ઉપહન્તિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

મન્ત્ર.શક્તિઃ શ્રેયસી ॥

પ્રજ્ઞા.શાસ્ત્ર.ચક્ષુર્ હિ રાજા^અલ્પેન^અપિ પ્રયત્નેન મન્ત્રમ્ આધાતું શક્તઃ પરાન્ ઉત્સાહ.પ્રભાવવતશ્ ચ સામ.આદિભિર્ યોગ.ઉપનિષદ્ભ્યાં ચ^અતિસંધાતુમ્ ॥

એવમ્ ઉત્સાહ.પ્રભાવ.મન્ત્ર.શક્તીનામ્ ઉત્તર.ઉત્તર.અધિકો^અતિસંધત્તે ॥

દેશઃ પૃથિવી ॥

તસ્યાં હિમવત્.સમુદ્ર.અન્તરમ્ ઉદીચીનં યોજન.સહસ્ર.પરિમાણં તિર્યક્ ચક્ર.વર્તિ.ક્ષેત્રમ્ ॥

તત્ર^અરણ્યો ગ્રામ્યઃ પર્વત ઔદકો ભૌમઃ સમો વિષમ ઇતિ વિશેષાઃ ॥

તેષુ યથા.સ્વ.બલ.વૃદ્ધિ.કરં કર્મ પ્રયુઞ્જીત ॥

યત્ર.આત્મનઃ સૈન્ય.વ્યાયામાનાં ભૂમિઃ, અભૂમિઃ પરસ્ય, સ ઉત્તમો દેશઃ, વિપરીતો^અધમઃ, સાધારણો મધ્યમઃ ॥

કાલઃ શીત.ઉષ્ણ.વર્ષ.આત્મા ॥

તસ્ય રાત્રિર્ અહઃ પક્ષો માસ ઋતુર્ અયનં સંવત્સરો યુગમ્ ઇતિ વિશેષાઃ ॥

તેષુ યથા.સ્વ.બલ.વૃદ્ધિ.કરં કર્મ.પ્રયુઞ્જીત ॥

યત્ર.આત્મનઃ સૈન્ય.વ્યાયામાનામ્ ઋતુઃ અનૃતુઃ પરસ્ય, સ ઉત્તમઃ કાલઃ, વિપરીતો^અધમઃ, સાધારણો મધ્યમઃ ॥

"શક્તિ.દેશ.કાલાનાં તુ શક્તિઃ શ્રેયસી" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

શક્તિમાન્ હિ નિમ્ન.સ્થલવતો દેશસ્ય શીત.ઉષ્ણ.વર્ષવતશ્ ચ કાલસ્ય શક્તઃ પ્રતીકારે ભવતિ ॥

"દેશઃ શ્રેયાન્" ઇત્ય્ એકે ॥

"સ્થલ.ગતો હિ શ્વા નક્રં વિકર્ષતિ, નિમ્ન.ગતો નક્રઃ શ્વાનમ્" ઇતિ ॥

"કાલઃ શ્રેયાન્" ઇત્ય્ એકે ॥

"દિવા કાકઃ કૌશિકં હન્તિ, રાત્રૌ કૌશિકઃ કાકમ્" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

પરસ્પર.સાધકા હિ શક્તિ.દેશ.કાલાઃ ॥

તૈર્ અભ્યુચ્ચિતસ્ તૃતીયં ચતુર્થં વા દણ્ડસ્ય^અંશં મૂલે પાર્ષ્ણ્યાં પ્રત્યન્ત.અટવીષુ ચ રક્ષા વિધાય કાર્ય.સાધન.સહં કોશ.દણ્ડં ચ^આદાય ક્ષીણ.પુરાણ.ભક્તમ્ અગૃહીત.નવ.ભક્તમ્ અસંસ્કૃત.દુર્ગમ.મિત્રં વાર્ષિકં ચ^અસ્ય સસ્યં હૈમનં ચ મુષ્ટિમ્ ઉપહન્તું માર્ગશીર્ષીં યાત્રાં યાયાત્ ॥

હૈમાનં ચ^અસ્ય સસ્યં વાસન્તિકં ચ મુષ્ટિમ્ ઉપહન્તું ચૈત્રીં યાત્રાં યાયાત્ ॥

ક્ષીણ.કૃણ.કાષ્ઠ.ઉદકમ્ અસંસ્કૃત.દુર્ગમ.મિત્રં વાસન્તિકં ચ^અસ્ય સસ્યં વાર્ષિકીં ચ મુષ્ટિમ્ ઉપહન્તું જ્યેષ્ઠામૂલીયાં યાત્રાં યાયાત્ ॥

અત્યુષ્ણમ્ અલ્પ.યવસ.ઇન્ધન.ઉદકં વા દેશં હેમન્તે યાયાત્ ॥

તુષાર.દુર્દિનમ્ અગાધ.નિમ્ન.પ્રાયં ગહન.તૃણ.વૃક્ષં વા દેશં ગ્રીષ્મે યાયાત્ ॥

સ્વ.સૈન્ય.વ્યાયામ.યોગ્યં પરસ્ય^અયોગ્યં વર્ષતિ યાયાત્ ॥

માર્ગશીર્ષીં તૈષીં ચ^અન્તરેણ દીર્ઘ.કાલાં યાત્રાં યાયાત્, ચૈત્રીં વૈશાખીં ચ^અન્તરેણ મધ્યમ.કાલામ્, જ્યેષ્ઠામૂલીયામ્ આષાઢીં ચ^અન્તરેણ હ્રસ્વ.કાલામ્, ઉપોષિષ્યન્ વ્યસને ચતુર્થીમ્ ॥

વ્યસન.અભિયાનં વિગૃહ્ય.યાને વ્યાખ્યાતમ્ ॥

પ્રાયશશ્ ચ^આચાર્યાઃ "પર.વ્યસને યાતવ્યમ્" ઇત્ય્ ઉપદિશન્તિ ॥

શક્ત્ય્.ઉદયે યાતવ્યમ્ અનૈકાન્ન્તિકત્વાદ્ વ્યસનાનામ્ ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

યદા વા પ્રયાતઃ કર્શયિતુમ્ ઉચ્છેતું વા શક્નુયાદ્ અમિત્રં તદા યાયાત્ ॥

અત્યુષ્ણ.ઉપક્ષીણે કાલે હસ્તિ.બલ.પ્રાયો યાયાત્ ॥

હસ્તિનો હ્ય્ અન્તઃ.સ્વેદાઃ કુષ્ઠિનો ભવન્તિ ॥

અનવગાહમાનાસ્ તોયમ્ અપિબન્તશ્ ચ^અન્તર્.અવક્ષારાચ્ ચ^અન્ધી.ભવન્તિ ॥

તસ્માત્ પ્રભૂત.ઉદકે દેશે વર્ષતિ ચ હસ્તિ.બલ.પ્રાયો યાયાત્ ॥

વિપર્યયે ખર.ઉષ્ટ્ર.અશ્વ.બલ.પ્રાયો દેશમ્ અલ્પ.વર્ષ.પઙ્કમ્ ॥

વર્ષતિ મરુ.પ્રાયં ચતુર્.અઙ્ગ.બલો યાયાત્ ॥

સમ.વિષમ.નિમ્ન.સ્થલ.હ્રસ્વ.દીર્ઘ.વશેન વા^અધ્વનો યાત્રાં વિભજેત્ ॥
કz09.1.52અબ્। સર્વા વા હ્રસ્વ.કાલાઃ સ્યુર્ યાતવ્યાઃ કાર્ય.લાઘવાત્ ।
કz09.1.52ચ્દ્। દીર્ઘાઃ કાર્ય.ગુરુત્વાદ્ વા વર્ષા.વાસઃ પરત્ર ચ ॥એ
(બલ.ઉપાદાન.કાલાહ્ -સમ્નાહ.ગુણાહ્ -પ્રતિબલ.કર્મ)