Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 71

71.2

ĀpGs-Tāt_23.2:
yadi kruddhaḥ pratyarthī vā vyavahāradraṣṭā vā, tatkrodhaśāntiṃ cāsāvicchati, tadā uttarābhyāṃ 'yā ta eṣā'ityetābhyāṃ kruddha mitaraṃ vā bhimantrayeta /
anena cābhimantraṇena kruddho vikrodho vigatakrodho bhavati /
phalavidhiścāyam /
nārthavādamātraṃ, sūtrakāreṇa baddhatvāt

71.3

4 svabhāryāyāṃ parapuruṣasambandhapratirodhakaṃ karma /
asaṃbhavepsuḥ pareṣāṃ sthūlāḍhārikājīvacūrṇāni kārayitvottarayā suptāyāssambādha upavapet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_23.3:
( asaṃbhavepsuḥ amaithunepsuḥ) /
sambhavo maithunam /
śrūyate ca - kāmamāvijanitoḥ sambhavāmeti (tai.saṃ.2-5-5) /
tadabhāvo 'sambhavaḥ /
pareṣāṃ puruṣāṇāṃ asambhavamicchan āḍhārikā sarīsṛpaviśeṣaḥ /
śatacaraṇā vā /
sā ca dvividhā sthūlā tanvī ca /
araṇyeṣu sthūlā anyatra tanvī /
tatra sthūlāyāṃ jīvantyāṃ cūrṇāni kārayati, karmakartaiva /
kārayitvā tāni yadā bhāryā svapiti tadā tasyā ssambādhe upasthe upavapet /
uttarayā 'ava jyāmiva dhanvana'ityetayā /
evaṃ kṛte saṃbādha upabhogayogyo na bhavati vyabhicāraśaṅkāyāmidam /
veśyāviṣayaṃ vā

71.3

ĀpGs-Tāt_23.3:
yaḥ pravatsyan gṛhe vā prajātantuṃ rakṣituṃ svabhāryāyāṃ parapuruṣaśuklasyāsambhavamicchati sa pareṣāmasambhavepsuḥ /
tasyopāyopadeśaḥ -
sthūlāḍhārikāyā jīvantyāścūrṇānyanyena kārayati /
āḍhārikā gaulikā sarīsṛpaviśeṣaḥ, yā śatacaraṇā nāma /
sā ca dvividhā, grāmyā āraṇyā ca /
tayorāraṇyā sthūlā, grāmyā tanvī /
jīvacūrṇāni cāśmādinā mahatā prahāreṇa māryamāṇāyāṃ bhavanti /
tatastāni cūrṇā nyuttarayā 'ava jyāmiva dhanvana'ityetayā suptāyāḥ sambādhe yonāvupavapet /
evaṃ kṛte sambādha upabhogayogyo na bhavati

71.4

5 punaḥ sambhavecchāyāṃ kartavyam /
siddhyarthe babhrumūtreṇa prakṣālayīta // Ā
(itaḥ prabhṛti sūtrapañcakaṃ sūtradvayarūpeṇa parigaṇitaṃ haradattamate iti ka,kha pustakayoḥ /
vibhāgaprakāraścettham - sidhyarthe babhru..palāyeran /
tasminniṇvāni .. prakṣālayanti //
iti) //
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_23.4:
sidhyarthe kāryasiddheḥ prārthanāyāṃ upabhogyayogyatve cikīrṣite ityarthaḥ /
tadā babhrumūtreṇa sambādhasya prakṣālanaṃ kartavyam /
idamatra bhaiṣajyamityarthaḥ /
babhrūḥ kapilavarṇā gauḥ

71.4

ĀpGs-Tāt_23.4:
atha yadā parapuruṣaśaṅkāpaiti tadā svaśuklasambhavasidhyarthe bhaiṣajyamucyate - kapilāyāḥ gomūtreṇa prakṣālayīta sambādham

71.5

6 paṇyānāṃ sidhyartha homaḥ /
siddhyarthe yadasya gṛhe paṇyaṃ syāttata uttarayā juhuyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_23.5:
asya kuṭumbino gṛhe yat dravyaṃ paṇyaṃ krayyaṃ tasya sidyarthe ardhāpakarṣādinā siddhissyādityevamartham /
tasmāt dravyāt kiñcidādāya uttarayarcā 'yadahaṃ dhanene'tyetayā juhuyāt /
siddhirbhavati /
atra kṣāralavaṇādīnāmapi homo bhavati /
uktāni yathopadeśaṃ kāmyāni /
tatra dravadravyeṣu darvī /
itareṣu hastaḥ /
phalīkaraṇahomavaccāpūrvārtham /
asyeti vacanaṃ asya gṛhe yat paṇyaṃ tasyānyenāpi taddhitaiṣiṇā homo yathā syāditi /
na ca mantre 'hamityasya virodhaḥ;sa eva bhūtvā sa karotīti /
gṛhe paṇyamiti vacanāt kṣetrādiviṣaye na bhavati /
punaḥ sidhyarthavacanaṃ esya karmāntaratvajñāpanārtham /
anyathā pūrvasyaiva vikalpavidhissambhāvyeta

71.5

ĀpGs-Tāt_23.5:
krayyadravyānu sāreṇājyabhāgāntamagnimukhāntaṃ vā kṛtvā, tasmātpaṇyādādāyottarayā 'yadahaṃ dhanena'ityetayā juhuyāt /
atra tata iti vacanānna prāṇidravyāddhomaḥ, tato 'vadāne 'ṅgavaikalyāpatteḥ /
kecit-asyeti vacanādanyena taddhitaiṣiṇā hotavyam /
mantre cāhamityasya na virodhaḥ, sa eva bhūtvā sa juhotīti

71.6

7 bhṛtyaprītijanikā kriyā /
yaṃ kāmayeta nāyaṃ macchidyeteti jīvaviṣāṇe svaṃ mūtramānīya suptamuttarābhyāṃ triḥ prasavyaṃ pariṣiñcet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_23.6:
yaṃ bhṛtyaṃ matto 'yaṃ na jhidyetoti kāmayeta nāpagacchediti yāvajjīvaṃ madadhīna eva syāditi jīvato gorviṣāṇaṃ svayaṃ patitamādāya svaṃ mūtramānīya tena taṃ bhṛtyaṃ suptaṃ uttarābhyāṃ 'pari tvā girera'mityetābhyāṃ triḥ prasavyaṃ pariṣiñcet /
jīvavacanaṃ mṛtasya nivṛtyartham /
gaurityupadeśaḥ /
ānīyeti vacanāt pūrvamanyasmin pātre mūtrayitvā śaucañca kṛtvā tato viṣāṇopanayanam /
pariṣīto 'si iti mantraliṅgāt strīṣvidaṃ na bhavati
ĀpGs-Tāt_23.6:
yaṃ bhartāraṃ sapatnyāmanyasyāṃ vā indriyadaurbalyādanuraktaṃ yā strī kāmayeta ayaṃ bhartā mat matto na cchidyeta asya mayyavicchedena snehassyāditi sā strī jīvaviṣāṇe jīvantyā gorviṣāṇe balātpātite svaṃ mūtramānīya tena bhartāraṃ suptaṃ uttarābhyāṃ ' pari tvā gireramihaṃ'; ityetābhyāṃ triḥ prasavyaṃ pariṣiñcet /
atra cīnīyeti vacanātapūrvamanyasminpātre mūtrayitvā śaucaṃ ca kṛtvā tato viṣāṇe 'vanayanam

71.7

kecit-bhṛtyaviṣayametat svāminaḥ karmeti /
atha bhṛtyādīnāṃ palāyitānāṃ punarāgamanakāmasya karmāha--
8 palāyitānāṃ dāsādīnāṃ pratinivṛtyartha karma /
yena pathā dāsakarmakarāḥ palāyeran tasminniṇvānyupasamādhāyottarā āhutījuhuyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_23.7:
atha bhṛtyānāṃ palāyitānāṃ nivṛttimicchataḥ karma ye kurvanti dāsā anye vā te dāsakarmakārāḥ yena yathā palāyeran tasmin pathi iṇvāni dārumayāni nigalāni upasamādhāya prajvālya tasminnagnāvuttarāścatasra āhutīrjuhuyāt 'āvartana vartaye'tyetāḥ /
tatra caturṇāmiṇvānāṃ mārge, krameṇa bhedenopasamādhānaṃ mantrāśca krameṇeti kecit /
anye sakṛdeva bahūnāmiṇvānāmipasamādhānaṃ homaśca tatraiveti /
ekasya dvayośca palāyane 'pi bhavatyevāyaṃ homo na bahūnāmeva /
ekaśoṣanirdeśāt dāsakarmakaraśca dāsakarmakarau ca dāsakarmarāśca dāsakarmakarā iti /
aniścite cārthe bahuvacanaṃ prayujyate, yathā-kati bhavataḥ putrā /
iti /
aniścite cārthe bahuvacanaṃ prayujyate, yathā-kati bhavata- putrā iti /
mantreṣu ca 'parikrośova'ityādibahuvacanamavivakṣitam, devatādhānaparatvāt /
ayamapyapūrvo homaḥ /
sarveṣveteṣu yathā sambhavamagniraupāsana eva

71.7

ĀpGs-Tāt_23.7:
dāsāśca bhṛtikarmakarāśca dāsakarmakarāḥ /
te yena pathā palayeran tasminpathi bhūmāveva iṇvāni lekaprasiddhāni dārumayānyu pasamādhāya nidhāya teṣvevānagnau 'pade juhoti'itivat uttarāḥ 'āvartanavartaya'atyādyuttaramantrakarīṇakāścatasra ājyāhutīrjuhuyāt
apūrva cedaṃ karma /
atra yadyapi dāsakarmakarā iti bahuvacanaṃ, tathāpyekasya dvayorvā palāyane 'pi bhavatyevedaṃ karma /
kecit-pathīṇvānyagnau prajvālya, tatrāgnāveva homa iti

71.8

9 naimittikāni /
yadyenaṃ vṛkṣāt phalamabhinipatedvayo vābhivikṣipedavarṣatarkye vā bindurabhinipatettaduttarairyathāliṅgaṃ prakṣālayīta // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_23.8:
enaṃ snātakaṃ vṛkṣāt pracyutaphalaṃ yadyabhiniyatet śirasi pradeśāntare vā /
vayaḥ pakṣī kākādiḥ enamabhivikṣipet śirasi pradeśāntare vā /
yadi vā avarṣatarkye varṣa yatra na tarkyeta tasmin kāle deśe vā binduḥ apāṃ stekaḥ abhinipatet tadaṅgaṃ uttaraiḥ 'yadi vṛkṣādi'tyādibhiḥ yathāliṅgaṃ adbhiḥ prakṣālayet /
'yadi vṛkṣā'jiti phalasya /
'ye pakṣiṇaṃ'iti vayasaḥ /
"divo nu mā bṛhata'iti bindoḥ /
yathāliṅgavacanaṃ traye 'pi mantrāḥ ekasminnimitte mā bhūvanniti /
tīrthādyatikramavat syāt prasaṅgaḥ, vidhervalīyastvāt

71.9

ĀpGs-Tāt_23.8:
yadyenaṃ dvijaṃ vṛkṣātphalaṃ abhi upari nīcairakasmātpatet, yadi vā vayaḥ pakṣī pakṣābhyāmenama bhivikṣipet upari pakṣavātena dhunuyāt, yadi vā avarṣatarkye abhraśūnye nabhasi tasmāddindurapāṃ stokaḥ abhinipatot, vyākhyātam /
tatphalanipātādibhirupahataṃ śarīrāṅgamuttarairmantrairyathāliṅgaṃ prakṣālayīta /
tatra 'yadi vṛkṣāt'iti phalābhipāte, 'ye pakṣiṇaḥ'iti vayo 'bhivikṣepe, 'divo nu mā bṛhataḥ'iti bindvabhinipāte /
yathāliṅgamiti tu vacanamekaikasminnimitte tribhistribhiḥ prakṣālanaṃ mā bhūditi

71.9

athādibhutaprāyaścittam--
10 adbhutaprāyaścittam /
āgārasthūṇāvirohaṇe madhuna upaveśane kuptvāṃ kapotapadadarśane 'mātyānāṃ śarīrareṣaṇe 'nyeṣu cādbhutotpāteṣvamāvāsyāyāṃ niśāyāṃ yatrāpāṃ na śṛṇuyāttadagnerupasamādhānādyājyabhāgānta uttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_23.9:
athādibhutotpātaprāyaścittam /
adbhutamapūrvamadṛṣṭacaram /
tasya (adbhutasyādṛṣṭacarasya) utpāta upajanaḥ yadvā ūrdhvabhavā
adbhutāviśeṣā evotpātāḥ divyā āntarikṣyāśca /
rātrāvindradhanurlohinī dyaurāditye kīladarśanamityādayaḥ /
tasmin pakṣe 'dbhutaśabdena bhaumānyucyante govalīvardanyāyena /
dvandvaśca samāsaḥ /
tatrodāharaṇarūpeṇa kānicidadbhutāni darśayati- agārasthūṇeti /
virehaṇaṃ aṅkuropajananam /
agāragrahaṇāt ātmīyeṣvapi śūdrarṛhādiṣu na bhavati /
madhuna upaveśane agāre ityeva /
kuptuḥ cullībhrāṣṭramityanarthāntaram /
kapotasya pakṣiṇa āraṇyasyapadadarśane pacanāgāre tasmin praviṣṭa ityarthaḥ /
amātyāḥ putrādayaḥ /
teṣāṃ bahūnāṃ yugapat śarīrareṣaṇe /
vyādhaumaraṇe ca /
anyeṣu caivaṃprakāreṣu valmīkādiṣu indradhanurādiṣu ca /
anyeṣvitivacanāt amātyānāṃ śarīreṣaṇamapyadbhutarūpameva gṛhyate /
naikasya dvayorvā reṣaṇe kālabhede ca na bhavati /
atra prāyaścittam- amāvāsyāthāṃ niśāyāṃ caturdhāvibhaktāyāṃ rātreḥ dvatīyo bhāgo nśā /
yatra pradeśe apāṃ kumbhairudadhāneṣvānīyamānānāṃ śabdaṃ na śṛṇuyāt tatra pradeśe 'gnerupasamādhānādyuttarā āhutaya ekādaśa imaṃ me varuṇa ityādayaḥ /
prajāpata iti 'prajāpate na tvadetānī'tyeṣā gṛhyate /
prasiddheḥ, na 'prajāpate tvaṃ nidhipā'ityeṣā /
prajāpate natvaditi cahutvā pradhānahurtārjuhuyāt iti tantraśeṣaṃ pratipadyate /
ājyabhāgānta ityevaṃ tantrasamāptau siddhāyāṃ agnerupamādhānādivacanaṃ agnimātrasyopasamādhānārtham /
tena aupāsanābhāve laukike 'pi bhavati /
evaṃprakārāṇāmeteṣāṃ naimittikānāṃ dṛṣṭaphalānāṃ ca paṇyahomādīnāṃ anyasminnapyagnau pravṛttipradarśanārtha sarvānte agnividhānārtho yatnaḥ kṛtaḥ /
dayādi vacanamānantaryārtham /
pradhānāhutyanantaraṃ jayādyeva prati patyate, na sūtrāntaradṛśṭā āhutayo 'smin tantre hotavyāḥ iti /
kāḥ punastāḥ?kapotaścedagāramupahanyādanupatedvā devāḥ kapotaḥ iti pratyṛcaṃ juhuyāt japedvā /
(āśva3-7-7)
ityāśvalāyanaḥ /
jayadivacanenaiva tantrasamuccayapretiṣedhaḥ /
tadapi prāyaścittaṃ vikalpena bhavati pṛthaktantra iti /
tatrāpi śamyāḥ paridhyarthe /
asyāpi prāyaścittasyāsminneva śāstra upadiṣṭatvāt

71.9

ĀpGs-Tāt_23.9:
tatrādubhatāḥ svabhāvataḥ pūrvamabhūtāssanto bhavantīti /
utpātā iti tu ūrdhva bhavanti anyaktāvasthāyāṃ prāpnunuvanti /
adbhutāścotpātāśceti dvandvasamāsa /
śabdabhedastu bhaumadivyabhedābhiprāyaḥ /
tatra divyā utpātā rātrāvindradhanu rādityakīla ityādayaḥ bhaumāṃstvadbhutānagārasthūṇetyādinā svayamevodāharati /
agārasya sthūṇāḥ agārasthūṇāḥ, tāsāṃ virohaṇe aṅkuropajanane /
sthūṇāgrahaṇaṃ cānyasyāpi gṛhasambandhino vaṃśādranikhātasyāpi pradarśanārtham, nimittagataviśeṣaṇatvāt . madhuna upaveśana ityagāra eva /
upasarjanasyāpyagāraśabdasya yogyatvena buddhyā vibhajya sambandhaḥ;ārāmādiṣvanadbhutatvāt /
kuptuḥ cullī bhrāṣṭramambarīṣamityanarthāntaram /
tasyāṃ kuptvāṃ pacanāgāra ityarthaḥ /
kapotasyā pyāraṇyasya pakṣiviśeṣasya padadarśane /
kuptvāmityati pradarśanārtham;antargṛhe 'pyasyādubhutatvāt /
amā saha vasantī tyamātyāḥ
ekapātrabhojanāḥ putrabhrātrādayaḥ teṣāṃ bahūnāṃ santataṃ śarīrareṣaṇe śarīranāśane maraṇa ityarthaḥ /
kecit-amātyānāṃ yugapadvyādhāvapīti /
anyeṣu cādubhutotpāteṣu uktebhyo 'nyeṣu gṛhamadhye valmīkajananādiṣvadibhuteṣu usāteṣu ca dṛṣeṣu satsu tatsūcitaduritaśāntyādikāmo 'māvāsyāyāṃ niśāyāṃ rātryāṃ muhūrtadvayādūrdhvam /
kecit-dvitīye yāma iti /
yatrāpāṃ vahantīnāṃ śabdaṃ na śṛṇuyāt kecit-kumbhairudadhāneṣvānīyamānāsviti /
tathābūte deśe agnerupasamādhānādi tantraṃ pratipadyate /
tantravidhānaṃ cāsya ājyahaviṣṭvāt . ājyabāgānte iti tvarthakṛtyapratiṣedhārtham /
uttarā āhutīḥ 'imaṃ me varuṇa, tatvāyāmi'ityekādaśāhutīrhutvā vacanabalā jjayādi pratipadyate /
atra prajāpati iti pratīkena 'prājāpatyā vyāhṛtīḥ'itivat 'prajāpate na tvadetāni'ityeṣaiva gṛhyate

71.10

pariṣecanāntaṃ kṛtvābhimṛtebhya uttarayā dakṣiṇato 'śmānaṃ paridhiṃ dadhāti dadhāti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_23.10:
ata amātyānāṃ śarīrareṣaṇe ityasminnadbhute kaścidviśeṣaḥ yeṣāṃ pūrvāparā anvañcaḥ pramīyante te abhimṛtāstebhyastadartha teṣāṃ mṛtyuśamanārtha uttaraṃ karma homamimaṃ kṛtvā pariṣecanānte 'śmānaṃ paridhi antardhānaṃ mṛttyunivāraṇārtha pratiṣṭhāpayati uttarayarcā 'imaṃ jīvebhya'; ityetayā /
abhyāsaḥ praśvasamāptidyotakaḥ /
paridhimiti vacanāt tasyāśmanaḥ pracyāvanaṃ na kāryam, tatraiva pratiṣṭhito bhavati

71.10

iti śrīharadattamiśraviracitāyāṃ gṛhyavṛttāvanākulāyāṃ trayorviṃśaḥ khaṇḍaḥ //
samāptaścottamo 'ṣṭamaḥ paṭalaḥ //
====================================================================================
// saṃpūrṇānākulā vṛttiḥ //
ĀpGs-Tāt_23.10:
tataḥ pariṣecanāntaṃ tantraśṣaṃ karoti /
śamyāḥ paridhyarthe iti pūrvamevoktam /
kecit-ājyabhāgānta ityanena tantraprāptau siddhāyāmagnerupasamādhānādivacanamagnimātrasyopasamādhānārtham /
tenaupāsanaśūnyasyedaṃ karma laukike 'pi bhavati /
anyāni cevaṃprakārāṇi dṛṣṭaphalāni naimittikāni paṇyahomādīni, asya sarvānte 'gnividhānasya sarvārthatvāvagamāditi /
abhimṛtebhya ityādinā 'amātyānāṃ śarīrareṣaṇe'ityasminnadbhute kaścidviśeṣo 'bhidhīyate /
abhimṛtā abhimukhyena mṛtā yogyatayā jīvanta eva amātyānāṃ santatamaraṇadarśanena svayamapi maraṇādbhītā ityarthaḥ /
tebhyastadartha santatamaraṇabhayanivṛttyarta uttarayā 'imaṃ jīvebhyaḥ'; ityanayā paridhiṃ mṛtyorantardhānabhūtaṃ aśmānaṃ dakṣiṇato nidadhāti /
etacca tantraśeṣānte, kṛtveti ktvāpratyayabalāt /
kecit-nidadhāti pratiṣṭhāpayati /
paridhivacanācca tasyāśmanaḥ pracyāvanaṃ na kartavyamiti /
dadhāti dadātītigviruktiḥ praśnasamāptisūcanārtā

Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc