આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 71

આપ્ગ્સ્-તાત્_23.2:
યદિ ક્રુદ્ધઃ પ્રત્યર્થી વા વ્યવહારદ્રષ્ટા વા, તત્ક્રોધશાન્તિં ચાસાવિચ્છતિ, તદા ઉત્તરાભ્યાં ઽયા ત એષાઽઇત્યેતાભ્યાં ક્રુદ્ધ મિતરં વા ભિમન્ત્રયેત ।
અનેન ચાભિમન્ત્રણેન ક્રુદ્ધો વિક્રોધો વિગતક્રોધો ભવતિ ।
ફલવિધિશ્ચાયમ્ ।
નાર્થવાદમાત્રં, સૂત્રકારેણ બદ્ધત્વાત્

4 સ્વભાર્યાયાં પરપુરુષસમ્બન્ધપ્રતિરોધકં કર્મ ।
અસંભવેપ્સુઃ પરેષાં સ્થૂલાઢારિકાજીવચૂર્ણાનિ કારયિત્વોત્તરયા સુપ્તાયાસ્સમ્બાધ ઉપવપેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_23.3:
( અસંભવેપ્સુઃ અમૈથુનેપ્સુઃ) ।
સમ્ભવો મૈથુનમ્ ।
શ્રૂયતે ચ - કામમાવિજનિતોઃ સમ્ભવામેતિ (તૈ.સં.2-5-5) ।
તદભાવો ઽસમ્ભવઃ ।
પરેષાં પુરુષાણાં અસમ્ભવમિચ્છન્ આઢારિકા સરીસૃપવિશેષઃ ।
શતચરણા વા ।
સા ચ દ્વિવિધા સ્થૂલા તન્વી ચ ।
અરણ્યેષુ સ્થૂલા અન્યત્ર તન્વી ।
તત્ર સ્થૂલાયાં જીવન્ત્યાં ચૂર્ણાનિ કારયતિ, કર્મકર્તૈવ ।
કારયિત્વા તાનિ યદા ભાર્યા સ્વપિતિ તદા તસ્યા સ્સમ્બાધે ઉપસ્થે ઉપવપેત્ ।
ઉત્તરયા ઽઅવ જ્યામિવ ધન્વનઽઇત્યેતયા ।
એવં કૃતે સંબાધ ઉપભોગયોગ્યો ન ભવતિ વ્યભિચારશઙ્કાયામિદમ્ ।
વેશ્યાવિષયં વા

આપ્ગ્સ્-તાત્_23.3:
યઃ પ્રવત્સ્યન્ ગૃહે વા પ્રજાતન્તું રક્ષિતું સ્વભાર્યાયાં પરપુરુષશુક્લસ્યાસમ્ભવમિચ્છતિ સ પરેષામસમ્ભવેપ્સુઃ ।
તસ્યોપાયોપદેશઃ -
સ્થૂલાઢારિકાયા જીવન્ત્યાશ્ચૂર્ણાન્યન્યેન કારયતિ ।
આઢારિકા ગૌલિકા સરીસૃપવિશેષઃ, યા શતચરણા નામ ।
સા ચ દ્વિવિધા, ગ્રામ્યા આરણ્યા ચ ।
તયોરારણ્યા સ્થૂલા, ગ્રામ્યા તન્વી ।
જીવચૂર્ણાનિ ચાશ્માદિના મહતા પ્રહારેણ માર્યમાણાયાં ભવન્તિ ।
તતસ્તાનિ ચૂર્ણા ન્યુત્તરયા ઽઅવ જ્યામિવ ધન્વનઽઇત્યેતયા સુપ્તાયાઃ સમ્બાધે યોનાવુપવપેત્ ।
એવં કૃતે સમ્બાધ ઉપભોગયોગ્યો ન ભવતિ

5 પુનઃ સમ્ભવેચ્છાયાં કર્તવ્યમ્ ।
સિદ્ધ્યર્થે બભ્રુમૂત્રેણ પ્રક્ષાલયીત ॥ આ
(ઇતઃ પ્રભૃતિ સૂત્રપઞ્ચકં સૂત્રદ્વયરૂપેણ પરિગણિતં હરદત્તમતે ઇતિ ક,ખ પુસ્તકયોઃ ।
વિભાગપ્રકારશ્ચેત્થમ્ - સિધ્યર્થે બભ્રુ..પલાયેરન્ ।
તસ્મિન્નિણ્વાનિ .. પ્રક્ષાલયન્તિ ॥
ઇતિ) ॥
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_23.4:
સિધ્યર્થે કાર્યસિદ્ધેઃ પ્રાર્થનાયાં ઉપભોગ્યયોગ્યત્વે ચિકીર્ષિતે ઇત્યર્થઃ ।
તદા બભ્રુમૂત્રેણ સમ્બાધસ્ય પ્રક્ષાલનં કર્તવ્યમ્ ।
ઇદમત્ર ભૈષજ્યમિત્યર્થઃ ।
બભ્રૂઃ કપિલવર્ણા ગૌઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_23.4:
અથ યદા પરપુરુષશઙ્કાપૈતિ તદા સ્વશુક્લસમ્ભવસિધ્યર્થે ભૈષજ્યમુચ્યતે - કપિલાયાઃ ગોમૂત્રેણ પ્રક્ષાલયીત સમ્બાધમ્

6 પણ્યાનાં સિધ્યર્થ હોમઃ ।
સિદ્ધ્યર્થે યદસ્ય ગૃહે પણ્યં સ્યાત્તત ઉત્તરયા જુહુયાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_23.5:
અસ્ય કુટુમ્બિનો ગૃહે યત્ દ્રવ્યં પણ્યં ક્રય્યં તસ્ય સિદ્યર્થે અર્ધાપકર્ષાદિના સિદ્ધિસ્સ્યાદિત્યેવમર્થમ્ ।
તસ્માત્ દ્રવ્યાત્ કિઞ્ચિદાદાય ઉત્તરયર્ચા ઽયદહં ધનેનેઽત્યેતયા જુહુયાત્ ।
સિદ્ધિર્ભવતિ ।
અત્ર ક્ષારલવણાદીનામપિ હોમો ભવતિ ।
ઉક્તાનિ યથોપદેશં કામ્યાનિ ।
તત્ર દ્રવદ્રવ્યેષુ દર્વી ।
ઇતરેષુ હસ્તઃ ।
ફલીકરણહોમવચ્ચાપૂર્વાર્થમ્ ।
અસ્યેતિ વચનં અસ્ય ગૃહે યત્ પણ્યં તસ્યાન્યેનાપિ તદ્ધિતૈષિણા હોમો યથા સ્યાદિતિ ।
ન ચ મન્ત્રે ઽહમિત્યસ્ય વિરોધઃ;સ એવ ભૂત્વા સ કરોતીતિ ।
ગૃહે પણ્યમિતિ વચનાત્ ક્ષેત્રાદિવિષયે ન ભવતિ ।
પુનઃ સિધ્યર્થવચનં એસ્ય કર્માન્તરત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
અન્યથા પૂર્વસ્યૈવ વિકલ્પવિધિસ્સમ્ભાવ્યેત

આપ્ગ્સ્-તાત્_23.5:
ક્રય્યદ્રવ્યાનુ સારેણાજ્યભાગાન્તમગ્નિમુખાન્તં વા કૃત્વા, તસ્માત્પણ્યાદાદાયોત્તરયા ઽયદહં ધનેનઽઇત્યેતયા જુહુયાત્ ।
અત્ર તત ઇતિ વચનાન્ન પ્રાણિદ્રવ્યાદ્ધોમઃ, તતો ઽવદાને ઽઙ્ગવૈકલ્યાપત્તેઃ ।
કેચિત્-અસ્યેતિ વચનાદન્યેન તદ્ધિતૈષિણા હોતવ્યમ્ ।
મન્ત્રે ચાહમિત્યસ્ય ન વિરોધઃ, સ એવ ભૂત્વા સ જુહોતીતિ

7 ભૃત્યપ્રીતિજનિકા ક્રિયા ।
યં કામયેત નાયં મચ્છિદ્યેતેતિ જીવવિષાણે સ્વં મૂત્રમાનીય સુપ્તમુત્તરાભ્યાં ત્રિઃ પ્રસવ્યં પરિષિઞ્ચેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_23.6:
યં ભૃત્યં મત્તો ઽયં ન ઝિદ્યેતોતિ કામયેત નાપગચ્છેદિતિ યાવજ્જીવં મદધીન એવ સ્યાદિતિ જીવતો ગોર્વિષાણં સ્વયં પતિતમાદાય સ્વં મૂત્રમાનીય તેન તં ભૃત્યં સુપ્તં ઉત્તરાભ્યાં ઽપરિ ત્વા ગિરેરઽમિત્યેતાભ્યાં ત્રિઃ પ્રસવ્યં પરિષિઞ્ચેત્ ।
જીવવચનં મૃતસ્ય નિવૃત્યર્થમ્ ।
ગૌરિત્યુપદેશઃ ।
આનીયેતિ વચનાત્ પૂર્વમન્યસ્મિન્ પાત્રે મૂત્રયિત્વા શૌચઞ્ચ કૃત્વા તતો વિષાણોપનયનમ્ ।
પરિષીતો ઽસિ ઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગાત્ સ્ત્રીષ્વિદં ન ભવતિ
આપ્ગ્સ્-તાત્_23.6:
યં ભર્તારં સપત્ન્યામન્યસ્યાં વા ઇન્દ્રિયદૌર્બલ્યાદનુરક્તં યા સ્ત્રી કામયેત અયં ભર્તા મત્ મત્તો ન ચ્છિદ્યેત અસ્ય મય્યવિચ્છેદેન સ્નેહસ્સ્યાદિતિ સા સ્ત્રી જીવવિષાણે જીવન્ત્યા ગોર્વિષાણે બલાત્પાતિતે સ્વં મૂત્રમાનીય તેન ભર્તારં સુપ્તં ઉત્તરાભ્યાં ઽ પરિ ત્વા ગિરેરમિહંઽ; ઇત્યેતાભ્યાં ત્રિઃ પ્રસવ્યં પરિષિઞ્ચેત્ ।
અત્ર ચીનીયેતિ વચનાતપૂર્વમન્યસ્મિન્પાત્રે મૂત્રયિત્વા શૌચં ચ કૃત્વા તતો વિષાણે ઽવનયનમ્

કેચિત્-ભૃત્યવિષયમેતત્ સ્વામિનઃ કર્મેતિ ।
અથ ભૃત્યાદીનાં પલાયિતાનાં પુનરાગમનકામસ્ય કર્માહ--
8 પલાયિતાનાં દાસાદીનાં પ્રતિનિવૃત્યર્થ કર્મ ।
યેન પથા દાસકર્મકરાઃ પલાયેરન્ તસ્મિન્નિણ્વાન્યુપસમાધાયોત્તરા આહુતીજુહુયાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_23.7:
અથ ભૃત્યાનાં પલાયિતાનાં નિવૃત્તિમિચ્છતઃ કર્મ યે કુર્વન્તિ દાસા અન્યે વા તે દાસકર્મકારાઃ યેન યથા પલાયેરન્ તસ્મિન્ પથિ ઇણ્વાનિ દારુમયાનિ નિગલાનિ ઉપસમાધાય પ્રજ્વાલ્ય તસ્મિન્નગ્નાવુત્તરાશ્ચતસ્ર આહુતીર્જુહુયાત્ ઽઆવર્તન વર્તયેઽત્યેતાઃ ।
તત્ર ચતુર્ણામિણ્વાનાં માર્ગે, ક્રમેણ ભેદેનોપસમાધાનં મન્ત્રાશ્ચ ક્રમેણેતિ કેચિત્ ।
અન્યે સકૃદેવ બહૂનામિણ્વાનામિપસમાધાનં હોમશ્ચ તત્રૈવેતિ ।
એકસ્ય દ્વયોશ્ચ પલાયને ઽપિ ભવત્યેવાયં હોમો ન બહૂનામેવ ।
એકશોષનિર્દેશાત્ દાસકર્મકરશ્ચ દાસકર્મકરૌ ચ દાસકર્મરાશ્ચ દાસકર્મકરા ઇતિ ।
અનિશ્ચિતે ચાર્થે બહુવચનં પ્રયુજ્યતે, યથા-કતિ ભવતઃ પુત્રા ।
ઇતિ ।
અનિશ્ચિતે ચાર્થે બહુવચનં પ્રયુજ્યતે, યથા-કતિ ભવત- પુત્રા ઇતિ ।
મન્ત્રેષુ ચ ઽપરિક્રોશોવઽઇત્યાદિબહુવચનમવિવક્ષિતમ્, દેવતાધાનપરત્વાત્ ।
અયમપ્યપૂર્વો હોમઃ ।
સર્વેષ્વેતેષુ યથા સમ્ભવમગ્નિરૌપાસન એવ

આપ્ગ્સ્-તાત્_23.7:
દાસાશ્ચ ભૃતિકર્મકરાશ્ચ દાસકર્મકરાઃ ।
તે યેન પથા પલયેરન્ તસ્મિન્પથિ ભૂમાવેવ ઇણ્વાનિ લેકપ્રસિદ્ધાનિ દારુમયાન્યુ પસમાધાય નિધાય તેષ્વેવાનગ્નૌ ઽપદે જુહોતિઽઇતિવત્ ઉત્તરાઃ ઽઆવર્તનવર્તયઽઅત્યાદ્યુત્તરમન્ત્રકરીણકાશ્ચતસ્ર આજ્યાહુતીર્જુહુયાત્
અપૂર્વ ચેદં કર્મ ।
અત્ર યદ્યપિ દાસકર્મકરા ઇતિ બહુવચનં, તથાપ્યેકસ્ય દ્વયોર્વા પલાયને ઽપિ ભવત્યેવેદં કર્મ ।
કેચિત્-પથીણ્વાન્યગ્નૌ પ્રજ્વાલ્ય, તત્રાગ્નાવેવ હોમ ઇતિ

9 નૈમિત્તિકાનિ ।
યદ્યેનં વૃક્ષાત્ ફલમભિનિપતેદ્વયો વાભિવિક્ષિપેદવર્ષતર્ક્યે વા બિન્દુરભિનિપતેત્તદુત્તરૈર્યથાલિઙ્ગં પ્રક્ષાલયીત ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_23.8:
એનં સ્નાતકં વૃક્ષાત્ પ્રચ્યુતફલં યદ્યભિનિયતેત્ શિરસિ પ્રદેશાન્તરે વા ।
વયઃ પક્ષી કાકાદિઃ એનમભિવિક્ષિપેત્ શિરસિ પ્રદેશાન્તરે વા ।
યદિ વા અવર્ષતર્ક્યે વર્ષ યત્ર ન તર્ક્યેત તસ્મિન્ કાલે દેશે વા બિન્દુઃ અપાં સ્તેકઃ અભિનિપતેત્ તદઙ્ગં ઉત્તરૈઃ ઽયદિ વૃક્ષાદિઽત્યાદિભિઃ યથાલિઙ્ગં અદ્ભિઃ પ્રક્ષાલયેત્ ।
ઽયદિ વૃક્ષાઽજિતિ ફલસ્ય ।
ઽયે પક્ષિણંઽઇતિ વયસઃ ।
"દિવો નુ મા બૃહતઽઇતિ બિન્દોઃ ।
યથાલિઙ્ગવચનં ત્રયે ઽપિ મન્ત્રાઃ એકસ્મિન્નિમિત્તે મા ભૂવન્નિતિ ।
તીર્થાદ્યતિક્રમવત્ સ્યાત્ પ્રસઙ્ગઃ, વિધેર્વલીયસ્ત્વાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_23.8:
યદ્યેનં દ્વિજં વૃક્ષાત્ફલં અભિ ઉપરિ નીચૈરકસ્માત્પતેત્, યદિ વા વયઃ પક્ષી પક્ષાભ્યામેનમ ભિવિક્ષિપેત્ ઉપરિ પક્ષવાતેન ધુનુયાત્, યદિ વા અવર્ષતર્ક્યે અભ્રશૂન્યે નભસિ તસ્માદ્દિન્દુરપાં સ્તોકઃ અભિનિપતોત્, વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ફલનિપાતાદિભિરુપહતં શરીરાઙ્ગમુત્તરૈર્મન્ત્રૈર્યથાલિઙ્ગં પ્રક્ષાલયીત ।
તત્ર ઽયદિ વૃક્ષાત્ઽઇતિ ફલાભિપાતે, ઽયે પક્ષિણઃઽઇતિ વયો ઽભિવિક્ષેપે, ઽદિવો નુ મા બૃહતઃઽઇતિ બિન્દ્વભિનિપાતે ।
યથાલિઙ્ગમિતિ તુ વચનમેકૈકસ્મિન્નિમિત્તે ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ પ્રક્ષાલનં મા ભૂદિતિ

અથાદિભુતપ્રાયશ્ચિત્તમ્--
10 અદ્ભુતપ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
આગારસ્થૂણાવિરોહણે મધુન ઉપવેશને કુપ્ત્વાં કપોતપદદર્શને ઽમાત્યાનાં શરીરરેષણે ઽન્યેષુ ચાદ્ભુતોત્પાતેષ્વમાવાસ્યાયાં નિશાયાં યત્રાપાં ન શૃણુયાત્તદગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્ત ઉત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_23.9:
અથાદિભુતોત્પાતપ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
અદ્ભુતમપૂર્વમદૃષ્ટચરમ્ ।
તસ્ય (અદ્ભુતસ્યાદૃષ્ટચરસ્ય) ઉત્પાત ઉપજનઃ યદ્વા ઊર્ધ્વભવા
અદ્ભુતાવિશેષા એવોત્પાતાઃ દિવ્યા આન્તરિક્ષ્યાશ્ચ ।
રાત્રાવિન્દ્રધનુર્લોહિની દ્યૌરાદિત્યે કીલદર્શનમિત્યાદયઃ ।
તસ્મિન્ પક્ષે ઽદ્ભુતશબ્દેન ભૌમાન્યુચ્યન્તે ગોવલીવર્દન્યાયેન ।
દ્વન્દ્વશ્ચ સમાસઃ ।
તત્રોદાહરણરૂપેણ કાનિચિદદ્ભુતાનિ દર્શયતિ- અગારસ્થૂણેતિ ।
વિરેહણં અઙ્કુરોપજનનમ્ ।
અગારગ્રહણાત્ આત્મીયેષ્વપિ શૂદ્રરૃહાદિષુ ન ભવતિ ।
મધુન ઉપવેશને અગારે ઇત્યેવ ।
કુપ્તુઃ ચુલ્લીભ્રાષ્ટ્રમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
કપોતસ્ય પક્ષિણ આરણ્યસ્યપદદર્શને પચનાગારે તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
અમાત્યાઃ પુત્રાદયઃ ।
તેષાં બહૂનાં યુગપત્ શરીરરેષણે ।
વ્યાધૌમરણે ચ ।
અન્યેષુ ચૈવંપ્રકારેષુ વલ્મીકાદિષુ ઇન્દ્રધનુરાદિષુ ચ ।
અન્યેષ્વિતિવચનાત્ અમાત્યાનાં શરીરેષણમપ્યદ્ભુતરૂપમેવ ગૃહ્યતે ।
નૈકસ્ય દ્વયોર્વા રેષણે કાલભેદે ચ ન ભવતિ ।
અત્ર પ્રાયશ્ચિત્તમ્- અમાવાસ્યાથાં નિશાયાં ચતુર્ધાવિભક્તાયાં રાત્રેઃ દ્વતીયો ભાગો ન્શા ।
યત્ર પ્રદેશે અપાં કુમ્ભૈરુદધાનેષ્વાનીયમાનાનાં શબ્દં ન શૃણુયાત્ તત્ર પ્રદેશે ઽગ્નેરુપસમાધાનાદ્યુત્તરા આહુતય એકાદશ ઇમં મે વરુણ ઇત્યાદયઃ ।
પ્રજાપત ઇતિ ઽપ્રજાપતે ન ત્વદેતાનીઽત્યેષા ગૃહ્યતે ।
પ્રસિદ્ધેઃ, ન ઽપ્રજાપતે ત્વં નિધિપાઽઇત્યેષા ।
પ્રજાપતે નત્વદિતિ ચહુત્વા પ્રધાનહુર્તાર્જુહુયાત્ ઇતિ તન્ત્રશેષં પ્રતિપદ્યતે ।
આજ્યભાગાન્ત ઇત્યેવં તન્ત્રસમાપ્તૌ સિદ્ધાયાં અગ્નેરુપમાધાનાદિવચનં અગ્નિમાત્રસ્યોપસમાધાનાર્થમ્ ।
તેન ઔપાસનાભાવે લૌકિકે ઽપિ ભવતિ ।
એવંપ્રકારાણામેતેષાં નૈમિત્તિકાનાં દૃષ્ટફલાનાં ચ પણ્યહોમાદીનાં અન્યસ્મિન્નપ્યગ્નૌ પ્રવૃત્તિપ્રદર્શનાર્થ સર્વાન્તે અગ્નિવિધાનાર્થો યત્નઃ કૃતઃ ।
દયાદિ વચનમાનન્તર્યાર્થમ્ ।
પ્રધાનાહુત્યનન્તરં જયાદ્યેવ પ્રતિ પત્યતે, ન સૂત્રાન્તરદૃશ્ટા આહુતયો ઽસ્મિન્ તન્ત્રે હોતવ્યાઃ ઇતિ ।
કાઃ પુનસ્તાઃ?કપોતશ્ચેદગારમુપહન્યાદનુપતેદ્વા દેવાઃ કપોતઃ ઇતિ પ્રત્યૃચં જુહુયાત્ જપેદ્વા ।
(આશ્વ3-7-7)
ઇત્યાશ્વલાયનઃ ।
જયદિવચનેનૈવ તન્ત્રસમુચ્ચયપ્રેતિષેધઃ ।
તદપિ પ્રાયશ્ચિત્તં વિકલ્પેન ભવતિ પૃથક્તન્ત્ર ઇતિ ।
તત્રાપિ શમ્યાઃ પરિધ્યર્થે ।
અસ્યાપિ પ્રાયશ્ચિત્તસ્યાસ્મિન્નેવ શાસ્ત્ર ઉપદિષ્ટત્વાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_23.9:
તત્રાદુભતાઃ સ્વભાવતઃ પૂર્વમભૂતાસ્સન્તો ભવન્તીતિ ।
ઉત્પાતા ઇતિ તુ ઊર્ધ્વ ભવન્તિ અન્યક્તાવસ્થાયાં પ્રાપ્નુનુવન્તિ ।
અદ્ભુતાશ્ચોત્પાતાશ્ચેતિ દ્વન્દ્વસમાસ ।
શબ્દભેદસ્તુ ભૌમદિવ્યભેદાભિપ્રાયઃ ।
તત્ર દિવ્યા ઉત્પાતા રાત્રાવિન્દ્રધનુ રાદિત્યકીલ ઇત્યાદયઃ ભૌમાંસ્ત્વદ્ભુતાનગારસ્થૂણેત્યાદિના સ્વયમેવોદાહરતિ ।
અગારસ્ય સ્થૂણાઃ અગારસ્થૂણાઃ, તાસાં વિરોહણે અઙ્કુરોપજનને ।
સ્થૂણાગ્રહણં ચાન્યસ્યાપિ ગૃહસમ્બન્ધિનો વંશાદ્રનિખાતસ્યાપિ પ્રદર્શનાર્થમ્, નિમિત્તગતવિશેષણત્વાત્ . મધુન ઉપવેશન ઇત્યગાર એવ ।
ઉપસર્જનસ્યાપ્યગારશબ્દસ્ય યોગ્યત્વેન બુદ્ધ્યા વિભજ્ય સમ્બન્ધઃ;આરામાદિષ્વનદ્ભુતત્વાત્ ।
કુપ્તુઃ ચુલ્લી ભ્રાષ્ટ્રમમ્બરીષમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
તસ્યાં કુપ્ત્વાં પચનાગાર ઇત્યર્થઃ ।
કપોતસ્યા પ્યારણ્યસ્ય પક્ષિવિશેષસ્ય પદદર્શને ।
કુપ્ત્વામિત્યતિ પ્રદર્શનાર્થમ્;અન્તર્ગૃહે ઽપ્યસ્યાદુભુતત્વાત્ ।
અમા સહ વસન્તી ત્યમાત્યાઃ
એકપાત્રભોજનાઃ પુત્રભ્રાત્રાદયઃ તેષાં બહૂનાં સન્તતં શરીરરેષણે શરીરનાશને મરણ ઇત્યર્થઃ ।
કેચિત્-અમાત્યાનાં યુગપદ્વ્યાધાવપીતિ ।
અન્યેષુ ચાદુભુતોત્પાતેષુ ઉક્તેભ્યો ઽન્યેષુ ગૃહમધ્યે વલ્મીકજનનાદિષ્વદિભુતેષુ ઉસાતેષુ ચ દૃષેષુ સત્સુ તત્સૂચિતદુરિતશાન્ત્યાદિકામો ઽમાવાસ્યાયાં નિશાયાં રાત્ર્યાં મુહૂર્તદ્વયાદૂર્ધ્વમ્ ।
કેચિત્-દ્વિતીયે યામ ઇતિ ।
યત્રાપાં વહન્તીનાં શબ્દં ન શૃણુયાત્ કેચિત્-કુમ્ભૈરુદધાનેષ્વાનીયમાનાસ્વિતિ ।
તથાબૂતે દેશે અગ્નેરુપસમાધાનાદિ તન્ત્રં પ્રતિપદ્યતે ।
તન્ત્રવિધાનં ચાસ્ય આજ્યહવિષ્ટ્વાત્ . આજ્યબાગાન્તે ઇતિ ત્વર્થકૃત્યપ્રતિષેધાર્થમ્ ।
ઉત્તરા આહુતીઃ ઽઇમં મે વરુણ, તત્વાયામિઽઇત્યેકાદશાહુતીર્હુત્વા વચનબલા જ્જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ।
અત્ર પ્રજાપતિ ઇતિ પ્રતીકેન ઽપ્રાજાપત્યા વ્યાહૃતીઃઽઇતિવત્ ઽપ્રજાપતે ન ત્વદેતાનિઽઇત્યેષૈવ ગૃહ્યતે

પરિષેચનાન્તં કૃત્વાભિમૃતેભ્ય ઉત્તરયા દક્ષિણતો ઽશ્માનં પરિધિં દધાતિ દધાતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_23.10:
અત અમાત્યાનાં શરીરરેષણે ઇત્યસ્મિન્નદ્ભુતે કશ્ચિદ્વિશેષઃ યેષાં પૂર્વાપરા અન્વઞ્ચઃ પ્રમીયન્તે તે અભિમૃતાસ્તેભ્યસ્તદર્થ તેષાં મૃત્યુશમનાર્થ ઉત્તરં કર્મ હોમમિમં કૃત્વા પરિષેચનાન્તે ઽશ્માનં પરિધિ અન્તર્ધાનં મૃત્ત્યુનિવારણાર્થ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ઉત્તરયર્ચા ઽઇમં જીવેભ્યઽ; ઇત્યેતયા ।
અભ્યાસઃ પ્રશ્વસમાપ્તિદ્યોતકઃ ।
પરિધિમિતિ વચનાત્ તસ્યાશ્મનઃ પ્રચ્યાવનં ન કાર્યમ્, તત્રૈવ પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ

ઇતિ શ્રીહરદત્તમિશ્રવિરચિતાયાં ગૃહ્યવૃત્તાવનાકુલાયાં ત્રયોર્વિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
સમાપ્તશ્ચોત્તમો ઽષ્ટમઃ પટલઃ ॥
====================================================================================
॥ સંપૂર્ણાનાકુલા વૃત્તિઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_23.10:
તતઃ પરિષેચનાન્તં તન્ત્રશ્ષં કરોતિ ।
શમ્યાઃ પરિધ્યર્થે ઇતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
કેચિત્-આજ્યભાગાન્ત ઇત્યનેન તન્ત્રપ્રાપ્તૌ સિદ્ધાયામગ્નેરુપસમાધાનાદિવચનમગ્નિમાત્રસ્યોપસમાધાનાર્થમ્ ।
તેનૌપાસનશૂન્યસ્યેદં કર્મ લૌકિકે ઽપિ ભવતિ ।
અન્યાનિ ચેવંપ્રકારાણિ દૃષ્ટફલાનિ નૈમિત્તિકાનિ પણ્યહોમાદીનિ, અસ્ય સર્વાન્તે ઽગ્નિવિધાનસ્ય સર્વાર્થત્વાવગમાદિતિ ।
અભિમૃતેભ્ય ઇત્યાદિના ઽઅમાત્યાનાં શરીરરેષણેઽઇત્યસ્મિન્નદ્ભુતે કશ્ચિદ્વિશેષો ઽભિધીયતે ।
અભિમૃતા અભિમુખ્યેન મૃતા યોગ્યતયા જીવન્ત એવ અમાત્યાનાં સન્તતમરણદર્શનેન સ્વયમપિ મરણાદ્ભીતા ઇત્યર્થઃ ।
તેભ્યસ્તદર્થ સન્તતમરણભયનિવૃત્ત્યર્ત ઉત્તરયા ઽઇમં જીવેભ્યઃઽ; ઇત્યનયા પરિધિં મૃત્યોરન્તર્ધાનભૂતં અશ્માનં દક્ષિણતો નિદધાતિ ।
એતચ્ચ તન્ત્રશેષાન્તે, કૃત્વેતિ ક્ત્વાપ્રત્યયબલાત્ ।
કેચિત્-નિદધાતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
પરિધિવચનાચ્ચ તસ્યાશ્મનઃ પ્રચ્યાવનં ન કર્તવ્યમિતિ ।
દધાતિ દદાતીતિગ્વિરુક્તિઃ પ્રશ્નસમાપ્તિસૂચનાર્તા