Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 7

ĀpGs-Tāt_3.2:
atra ca vadhūḥ phalgunyoreva vyīhyate nīyate svagṛhyāt, na tu 'tāṃ tataḥ '(āpa.gṛ.5-13) iti vacanāt brāhmādivattadānīmeva //
kecit-'invakābhi'rityādi 'phalgunībhyāṃ vyūhyate'ityantamuttaratrenvakāśabdasya vyākhyānāt śākhāntarīyā gātheti kalpayantaḥ, maghāsu gavāṃ krayādinā svīkāraḥ, senāyāśca yuddhe vyūhaḥ, aviśeṣāt pūrvayoruttarayorvā phalgunyoriti prakṛtānupayogitayā vyācakṣate

6 yāṃ duhitaraṃ bhartuḥ priyā syāditi kāmayate tāṃ svātīnakṣatre dadyāt
yāṃ kāmayeta duhitaraṃ priyā syāditi tāṃ niṣṭyāyāṃ dadyāt priyaiva bhavati neva tu punarāgacchatī ti brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.3:
yāṃ duhitaraṃ pitā priyāṃ kāmayeta bharturiyaṃ priyāsyāditi tāṃ niṣṭhāyāṃ nakṣatre dadyāt /
evaṃ dattā sā bhavatyeva tasya priyā /
ayaṃ cāparo 'sya nakṣatrasya guṇaḥ sā ptṛgṛhāt punararthinī nāgacchati /
patugṛha eva tasyāssarve kāmāssampadyante /
anye tu nindāmimāṃ manyante /
brahmaṇāvekṣo vidhiriti vacanāt anye 'pi smṛtyapekṣā nakṣatyapekṣā nakṣatravidhayo bhavanti /
anyathā puṃsavane tiṣyavat vivāhe idameva nakṣatraṃ syāt

ĀpGs-Tāt_3.3:
iyaṃ bhartuḥ priya syāditi yāṃ duhitaraṃ pitā kāmayeta tāṃ niṣṭyāyāṃ svātau varāya dadyāt /
sā tasya priyaiva bhavati /
neva tu naiva ca rogadāridyādinā pīḍyamānā arthinī punaḥ pitṛgṛhamāgacchati;svagṛha eva tasyāssarve arthossampadyanta iti brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ /
atrāpi pūrvavat smārtapuṇyoktanakṣatrairvikalpaḥ

invakāśabdo mṛgaśirasi // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.4:
chandasi prayuktatvādetayorarthakathanam

ĀpGs-Tāt_3.4:
ete sūtre vyaktārte

-5)
niṣṭhyāśabdassvātau // Ā
7 vivāhe gavālambhanam /
vivāhe gauḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.6:
vivāhasthāne gaurālabdhavyā duhitṛmatā

ĀpGs-Tāt_3.6:
vivāhasthāne gaussannidhāpyā

gṛheṣu gauḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.7:
gṛheṣu ca gaurālabdhavyā tenaiva duhitṛmatā /
tayaurviniyogaḥ

ĀpGs-Tāt_3.7:
tathā gṛheṣu śālāyāṃ anyā gaussannidhāpyā

kimarthamityata āha--
8 gavā arhaṇīyaḥ /
tayā varamatithivadarhayet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.8:
yā vivāhe gauḥ tayā varamatithivat pūjayet /
atithivaditi vacanāt madhuparkeṇa ca /
"gomadhuparkaraho vedādhyāya"(āpa.dha.2-8-5) iti vacanāt

ĀpGs-Tāt_3.8:
tayā vivāhasthāne sannidhāpitayā gavā, na tvanantaroktayā, varamatithivat atithiṃ yathā tathā arhayet pūjayet /
tayā havirutpattidvāreṇotsargadvāreṇa vā ṅgabhūtayā yuktena madhuparkeṇa varamavodādhyāyinamapi pūjayedityarthaḥ

yo 'syāpacitastamitarayā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.9:
yo 'sya varasyā pacitaḥ pūjyaḥ tena sahāgata ācāryasta mitarayā gṛheṣu yā gaurālabhyate tayā /
kimivetyapokṣāyāṃ atithivadarhaye dityeva /
vivāhe varāya tatsaheyobhyaścānyasminnagnau pṛtagannasaṃskāro bhavati /
vapāhomaścatatraiva /
apacitaya tatsahoyebhyaśca gṛheṣu pṛthagannasaṃskāraḥ /
gośca vapāśrapaṇaṃ homaścaupāsana evotyanuṣṭhānaprakāra-

ĀpGs-Tāt_3.9:
yo 'sya varasya pitrācāryatvādinā sambandhī, loke cāpacito vidyā bhijanādisampattyā /
yadvā, varasyāpacitaḥ pūjyaḥ /
tamitarayā gṛheṣu sannidhāpitayā atithivadarhayediti sambandhaḥ /
etanmadhuparkadvayamapi vivāhāṅgaṃ, prakaraṇāt /
dātṛpuruṣārthatve tu 'ācāryāyartvije śvaśurāya rājño varāyāpacitāya ca'iti brūyāt /
pratyuta 'atithiḥ pitaro vivāhaśca'(āpa.gṛ.3-10) iti vivāhasambandhamevāha /
nanu-varaṃ cāpacitaṃ cātithivadarhayediti vaktavye 'vivāhe gauḥ'ityādi kimartham?ucyate-ubhayoḥ pūjyorbhinnadeśatvena bhinnatantratvajñāpanārtham; itarathā sambhavatāṃ tantratā syāt /
'sarvebhyo vaikāmavibhavatvāt'iti kalpāntare sarvebhyaḥ ṛtvigbhyo vikalpena gavaikatvadarśanādihāpi varāpacitayorvikalpena prasaktaṃ gavaikatvaṃ mābhūditi pratiṣedhārtha ca

9 gorālambhasthānāni /
etāvadgorālambhasthānamatithiḥ pitaro vivāhaśca // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.10:
etoṣveva triṣu sneṣu gorālambhaḥ nānyatra pākayajñeṣu /
atithiśabdenātithyakarma vyapadiśyate"yatrāsmā apacitiṃ kurvantī" (āpa.gṛ.13-2) tyevamādi /
pitṛśabdenāṣṭakā karma"śvobhūte darbheṇa gā"(āpa.gṛ.22-3) mityādi /
vivāhaśabdenānantaroktasya grahaṇam /
kalpāntaroṣvīśānayajñādāvapi gorālambha āmnātaḥ, tatpratiṣedhārtho niyamaḥ /
evaṃ bruvatā kalpāntare dṛṣṭā anye viśeṣā abhyanujñātā bhavanti

ĀpGs-Tāt_3.10:
atithiḥ vedādhyāyyāgataḥ pitaraḥ aṣṭakākarma, vivāhaśceti, yadetatttrayaṃ etāvat gavālambāṅgaka4manimittam /
etaduktaṃ bhavati-
yathātithiḥ pitaraśca gavālambhāṅgakarmanimittabhūtāḥ evaṃ vivāho 'pyasmādeva vacanādviśeṣaṇāntaranirapekṣā iti /
yadyetatsūtramevaṃ na vyākhyāyeta tatā 'gauriti gāṃ prāha'(āpa.gṛ.13-15) 'śvobhūte darbeṇa gāmupākaroti'(āpa.gṛ.22-3) 'vivāhe gauḥ'(āpa.gṛ.3-6) ityetaireva siddhatvāt
vyarthameva syāt;tena avedādhyāyibhyāmapi varāpacitābhyāṃ dharmoktagorahito madhuparko deyaḥ /
vedādhyāybhyāṃ tu tatsahita iti //
kecit-etatttrayamevāsmākaṃ gorālambasthānam, na punaranyeṣāmiva vikalpenāpījñānabasiśśūlagavāparanāmā /
evaṃ vadannasmākamapi kalpāntaroktānapi viśeṣān vikalpenānujānātīti

atha vivāhe varjanīyāḥ kanyā āha--
10 varaṇe varjanīyāḥ kanyāḥ /
suptāṃ rudantīṃ (tīṃ) niṣkrāntāṃ varaṇe parivarjayet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.11:
vareṣu varaṇārtha prāpteṣu yā kanyā svapiti roditi niṣktāmati vāgṛhāt, tasyā varaṇaṃ na karttavyam /
aśubhaliṅgānyetānīti /
pariśabdo 'tyantapratiṣedhārthaḥ manaścakṣuṣornibandhe satyapīti

ĀpGs-Tāt_3.11:
yā vareṣu varaṇārtha prāpteṣu svapiti, yā roditi, yā vā gṛhānniṣktāmati, tā etā varaṇe parivarjayet atyantaṃ varjayet, ṛddhau jyotiṣādibhirjñātāyāmapi;yatassvāpādīnāmatrānṛddhiliṅgatvaṃ prabalatvaṃ ca vivakṣitam

dattāṃ guptāṃ dyotāmṛṣabhāṃ śarabhāṃ vinatāṃ vikaṭāṃ muṇḍāṃ maṇḍūṣikāṃ sāṅkārikāṃ rātāṃ pālīṃ mitrāṃ svanujāṃ varṣakārīṃ ca varjayet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.12:
datā vācānyasmai dattā /
guptā prayatnena rakṣyamāṇā /
duśśīlā vā sā bhavati aśubhalakṣaṇā vā /
dyotā viṣamadṛṣṭiḥ /
ṛṣabā
ṛṣabhaśīlā /
śarabhā atidarśanīyā /
jārāstāṃ kāmayeran sā ca tān /
vinatā vinatagātrā, kubjā vā /
vikaṭā vistīrṇajaṅghā /
maṇḍā apanītakeśā /
maṇḍūṣikā maṇḍūkatvak aślakṣṇetyartaḥ /
vāmanetyanye /
sāṃkārikā kulāntare jātā kulāntarasyāpatyatvaṃ gatā vā, yasyāṃ vā garbhasthāyāṃ mātā asthisañcitavatī /
rātā ratiśīlā /
pālī vatsādīnāṃ pālayitrī /
mitrā vamitravatī bahumitretyartaḥ /
svayaṃ vā mitrabhūtā /
svanujā yasyā svanujā śobhanā svayaṃdarśanīyā sā svanujā varajananādūrdhvamalpīyasi kāle jātā tasminneva saṃvatsare jātetyanye /
varṣakārī varṣeṇādhikā varṣakārī svedanaśīlā ityanye /
varjayedityucyate varaṇe parivarjayedityasyānuvartanaṃ mābhūditi /
tena yoṣu varaṇaṃ nāsti brāhmādiṣu vivāheṣu teṣivapyāsāṃ pratiṣedhaḥ /
kiñci tadanuvṛktāvatyantapratiṣedhaprasaṅgaḥ

ĀpGs-Tāt_3.12:
dattādyāḥpañcadaśa kanyā varjayet /
dattā aneyasmai vācā pratiśrutā, udakapūrva vā pratipāditā /
guptā adarśanārtha kañcukādibhirāvṛtā, prayatnasaṃrakṣyamāṇā vā dauśśīlyādiśaṅkayā /
dyotā piṅgākṣī, babhrukeśī vā, viṣamadṛṣṭirvā /
ṛṣabhā pradhānā, ṛṣabhasyeva śarīraṃ gatiḥ śīlaṃ vā yasyāssā, kakudvāsti yasyāssā /
śarabhā śīrṇadīptiḥ, sarvanīlalomnī vā, arūpā vā, niṣprabhā vā /
kecit-darśanīyā, yatassā jārakāmyā /
vinatā kubjā /
vikaṭā vikaṭajaṅghā, vistīrṇajaṅghā vā /
muṇḍā apanītakeśā, ajātakeśā vā /
maṇḍūṣikā alpakāyā, aruṇadatī vā maṇḍūkatvagvā /
apare-vāmanāṅgā, dagdhāṅgā vā /
sāṅkārikā garbhasthāyāṃ yasyāṃ satyāṃ mātā bharturasthisañcayanakārikā, kulāntarasya duhitṛtvaṃ gatā vā /
rātā ramaṇāśīlā kandukādikrīḍāpriyetyarthaḥ, ṛtusnātā vā /
kecit-ratiśīlā viṣayopabhogaśīletyarthaḥ /
pālī vatsakṣetrādipālikā /
mitrā bahumitrā, sakhī vā /
svanujā śobhanānujā yasyāssā, na tu śobhano 'nujo yasyāḥ śobhanāyāmanujāyāṃ kadācit pramādassyāditi /
kecit-varajanmasaṃvatsara eva paścājjāteti /
varṣakārī varādvarṣeṇādhikā /
yātyantaṃ sravati sā vā /
parivarjayedi tyanuśaṅge satyapi varjayediti punarvacanaṃ brāhmādiṣu sarveṣu vivāheṣvāsāṃ pratiṣedhārtham;asati gatyantare ṛddhāvapi parīkṣitāyāṃ dattetatarāsāmaniṣedhārtha vā

nakṣatranāmā nadīnāmā vṛkṣanāmāśca garhitāḥ // Ā
sarvāśca rephalakāropāntā varaṇe parivarjayet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.14:
nakṣatraṃ nāma yāsāṃ tā tathā nakṣatranāmāḥ, nadīnāmāḥ vṛkṣanāmāśca rohiṇī gaṅgā karejotyādayaḥ /
tāśca vivāhe garhitāḥ /
tathā
sarvāśca rephalakāropāntyāḥ evaṃ bhūtaṃ nāma ityartaḥ /
karā kālā suveletyādayaḥ /
tāḥ varaṇe parivarjayet varaṇamapyāsāṃ na kartavyamityarthaḥ

ĀpGs-Tāt_3.14:
nakṣatrasya nāmeva nāma yāsāṃ nakṣatranāmāḥ /
ekasya nāmaśabdasya lepaḥ, uṣṭramukhādivat /
evamikhādivat vigrahaḥ rohiṇī citretyevamādayo nakṣatranāmāḥ /
gaṅgetyādayo nadīnāmāḥ /
śiṃśupetyādyā vṛkṣanāmāḥ /
garhītāḥ varjanīyāḥ

repho vā lakāro vā yāsāṃ nāmnaupānta upadhetyarthaḥ yathā gaurī śālītyādi /
śeṣaṃ vyaktam /
atra cakāreṇa garhitā ityanukarṣaṇāt āsāṃ varjanīyatve siddhe 'sarvā varaṇe parivarjayat'iti vyartham /
na;sugrahārthatvāt /
atha vā yā etā rephalakāropāntā gaurī śālītyādyā-, yāśca prakārāntareṇāpi smṛtyantaroktā rephalakāropāntāḥ, yathā sagotrā samānapravarā puṃścalīti tāssarvā varaṇe parirjayediti jñāpanārtham /
idaṃ tvihavaktavyam- asatyapi gatyantare vyakte 'pyṛddhiliṅge sragotrādīnāṃ sarvathāniṣedha eva /
gauryādīnāṃ tu na tathā guptādīnāmiveti //
kecit nakṣatranāmetyādikeyaṃ śāstrāntaragītā gātā, tasyāḥ pādapūraramāni 'sarvā varaṇe parivarjaye'diti padānīti parikalpayanto, yasmānnakṣatrādināmā rephalakāropāntāśca garhitāḥ tasmāttāssarvo varaṇe parivarjayediti vyācakṣate

11 ṛdviparīkṣā /
śaktiviṣaye dravyāṇi praticchannānyupanidhāya brūyādupaspṛśeti // Ā
nānā bījāni saṃsṛṣṭāni vedyāḥ pāṃsūn kṣetrālloṣṭaṃ śakṛcchmaśānaloṣṭamiti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.16:
'lakṣaṇasampannāmupayacchete'ti vakṣyati /
tatra lakṣaṇānāmajñātatvāt tatparīkṣaṇopāya upadiśyate /
nacāyaṃ nityo vidhiḥ;'saktiviṣaya'iti vacanāt /
śakti ssāmarthya yadi samphavaḥ /
yadi vadhūjñātayo 'numanyeran tadā kartavyaṃ nānyathetyarthaḥ /
tat kathaṃ kartavyam?ucyate-dravyāṇi pañcavakṣyamāṇāni mṛtpiṇḍeṣu praticchannāni kṛtvā upanidhāya kanyāsamīpe nidhāya tāṃ brūyādvaraḥ- eṣāṃ piṇḍānāṃ ekatamupaspṛśeti /
kāni punastāni dravyāṇi?nānābījāni saṃsṛṣṭāni vrīhiyavādīni /
vedyāḥ pāṃsūnāhṛtān, sasyasampannāt kṣetrādāhṛtaṃ loṣṭaṃ, sakṛt gomayaṃ, śmaśānādāhṛtaṃ loṣṭamityetāni /
bījānāṃ dravyatvāvyabhicāre 'ri dravyāṇītyucyate-śāstrāntare dṛṣṭānāmanyeṣāmapi dravyāṇāmiha vikalpena prāptyartha tadyathā-avidāsinohadāt sarvasampannā devanāt kitavī iriṇādadhanyeti(āśva.gṛ.1-5-6)

ĀpGs-Tāt_3.16:
śaktissamarthyam /
viṣaye 'vakāśaḥ /
asyāmṛddhiparīkṣāyāṃ varatatpakṣiṇāṃ sāmarthyasyāvakāśe sambhavati, yadi kanyā ca tadīyāścemāṃ parīkṣāmabhyupagaccheyurityarthaḥ /
yata evātra śaktiviṣaya ityāha, ata evaiṣā ṛddhiparīkṣā jyotiṣādibhirvaikalpikī, na tu nityavadvivāhāṅgam /
dravyāṇi vakṣyamāṇāni mṛtpiṇḍeṣu ca praticchannānyekasmin bhājane nidhāya kanyāṃ samīpe ca kṛtvā, tāṃ brūyādeṣāṃ piṇḍānāmekamupaspṛśeti

kāni tānītyata āha--
nānābījāni vrīhiyavādibījāni /
saṃsṛṣṭāni ekasmin piṇḍe kṣiptāni /
vedyāḥ saumikyāḥ āhṛtān pāṃsūn /
kṣetrāt sasyasampannādāhṛtaṃ loṣṭam /
aviśiṣṭe prasiddhe

pūrveṣāmupasparśane yathāliṅgamṛddhiḥ // Ā
uttamaṃ paricakṣate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.18:
tatra bījasparśane prajābhissamṛddhiḥ /
vedipurīṣe yajñaiḥ, kṣetraloṣṭe dhanadhānyaiḥ, gomaye paśubhiḥ, śmaśānaloṣṭe maraṇamiti yathāliṅgārthaḥ /
uttamamantyaṃ dravyaṃ paricakṣate garhante varjayantītyarthaḥ

ĀpGs-Tāt_3.18:
pūrveṣāṃ caturṇāmupasparśane yathāliṅigamṛddhiḥ /
nānābījānāmupasparśane prajānāṃ samṛddhiḥ /
vedyāḥ pāṃsūnāṃ yajñānāṃ, kṣetrālloṣaṭasya sasyānāṃ, śakṛtaśca paśūnāmiti /
ṛddhiniścayādvivāhakartavyatāniścaya ityartaḥ

uttamaṃ śmaśānaloṣṭaṃ paricakṣate garhante śiṣṭāṃ, jāyāpatyoranyatarasya vā maraṇaliṅgatvāditi

udvāhyāmāha--
12 udvāhyakanyāsampat /
bandhuśīlalakṣaṇasampannāmarogāmupayaccheta // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.19:
uktā varjanīyāḥ kanyāḥ /
atha grāhyā ucyante /
bandhuśabdena kulamucyate /
yaduktamāśvalāyanena"kulamagre parikṣeta ye mātṛtaḥ pitṛtaśceti yathoktaṃ puratā"(āśva.gṛ1-5-100 diti /
śīlasampannā āryaśīlā /
lakṣaṇasampannā strīlakṣaṇairupetā rogarāhitā kṣayāpasmārādirahitā

ĀpGs-Tāt_3.19:
atra sampannāmiti pratyekaṃ sambadhyate /
bandhusampannāṃ praśastābhijanām /
śīlasampannā māstikyādiguṇānvitām /
lakṣaṇasampannāṃ gūḍhagulphatvādistrīlakṣaṇayuktām /
arogāṃ kṣayāpasmārakuṣṭhādyacikitsyarogarahitām /
upayaccheta udvahet

atha varaguṇānāha-
13 varaguṇāḥ /
bandhuśīlalakṣaṇasampannaśśrutavānaroga iti varasampat // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.20:
śrutavān śrutādhyayanasampannaḥ /
varasampat varaguṇāḥ /
evaṃguṇāya kanyakā deyotyarthaḥ

ĀpGs-Tāt_3.20:
banduśīlalakṣaṇasampanna iti pūrvavadvyākhyānam /
śrutavān śrutādhyayanasampannaḥ;aviduṣaścodutakarmānadhikārāt, dharmādyarthatvācca vivāhasya /
aroga iti pūrvavat ;tasyāpyasamarthatvenānadikārāt /
evaṃbhūtā varasampat /
evaṅguṇāya varāya kanyādeyetyarthaḥ

atharddhiniścaye ekāyaṃ matamāha--
yasyāṃ manaścakṣuṣornibandhastasyāmṛdvirnetaradādriyetetyeke // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_3.21:
yasyāṃ kanyāyāṃ varasya manasaścakṣuṣaśca nibandhaḥ tṛptirutpadyate tasyāmṛddhi rdhruvā, netarat na dattādiguṇadoṣādyanudarśanamādaraṇīyamityeke śiṣṭā bruvate /
atra pakṣe sarvaguṇāsampannāyāmapi yasyāṃ manaścakṣuṣī na nibadhyete sā varjanīyā /
śāstrāniṣiddhāstatrāpi pakṣe varjyā eva, yathā savarṇā sargotreti

ĀpGs-Tāt_3.21:
yasyāṃ kanyāyāṃ varasya manascakṣuṣīrnibandhaḥ nitarāṃ bandhanaṃ, yasyāmāsattyatiśayena manascakṣuṣī nibaddhe ava tiṣṭhata ityarthaḥ /
tasyāṃ jāyāyāṃ satyāṃ dharmādīnāṃ samṛddhiḥ, netarat guṇadoṣānudarśana mādriyetetyeke brūvate /
etaduktaṃ bhavati- atra manaścakṣuṣornibandha evādaraṇe kāraṇam, na tu jyotiṣādinā jñātā guṇāḥ /
tathā tadabhāva eva parivarjane kāraṇam, na svāpādayo doṣā iti /
ubhayorapi matayordattādīnāṃ niṣedhamādriyetaiva;'sarrvaṇāpūrvaśāstravihitāyām'(āpa.dha.2-13-1) 'asamānārṣagotrajām''pañcamāt saptamādūrdhvam'ityādivacanajātāt