આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.2:
અત્ર ચ વધૂઃ ફલ્ગુન્યોરેવ વ્યીહ્યતે નીયતે સ્વગૃહ્યાત્, ન તુ ઽતાં તતઃ ઽ(આપ.ગૃ.5-13) ઇતિ વચનાત્ બ્રાહ્માદિવત્તદાનીમેવ ॥
કેચિત્-ઽઇન્વકાભિઽરિત્યાદિ ઽફલ્ગુનીભ્યાં વ્યૂહ્યતેઽઇત્યન્તમુત્તરત્રેન્વકાશબ્દસ્ય વ્યાખ્યાનાત્ શાખાન્તરીયા ગાથેતિ કલ્પયન્તઃ, મઘાસુ ગવાં ક્રયાદિના સ્વીકારઃ, સેનાયાશ્ચ યુદ્ધે વ્યૂહઃ, અવિશેષાત્ પૂર્વયોરુત્તરયોર્વા ફલ્ગુન્યોરિતિ પ્રકૃતાનુપયોગિતયા વ્યાચક્ષતે

6 યાં દુહિતરં ભર્તુઃ પ્રિયા સ્યાદિતિ કામયતે તાં સ્વાતીનક્ષત્રે દદ્યાત્
યાં કામયેત દુહિતરં પ્રિયા સ્યાદિતિ તાં નિષ્ટ્યાયાં દદ્યાત્ પ્રિયૈવ ભવતિ નેવ તુ પુનરાગચ્છતી તિ બ્રાહ્મણાવેક્ષો વિધિઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.3:
યાં દુહિતરં પિતા પ્રિયાં કામયેત ભર્તુરિયં પ્રિયાસ્યાદિતિ તાં નિષ્ઠાયાં નક્ષત્રે દદ્યાત્ ।
એવં દત્તા સા ભવત્યેવ તસ્ય પ્રિયા ।
અયં ચાપરો ઽસ્ય નક્ષત્રસ્ય ગુણઃ સા પ્તૃગૃહાત્ પુનરર્થિની નાગચ્છતિ ।
પતુગૃહ એવ તસ્યાસ્સર્વે કામાસ્સમ્પદ્યન્તે ।
અન્યે તુ નિન્દામિમાં મન્યન્તે ।
બ્રહ્મણાવેક્ષો વિધિરિતિ વચનાત્ અન્યે ઽપિ સ્મૃત્યપેક્ષા નક્ષત્યપેક્ષા નક્ષત્રવિધયો ભવન્તિ ।
અન્યથા પુંસવને તિષ્યવત્ વિવાહે ઇદમેવ નક્ષત્રં સ્યાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.3:
ઇયં ભર્તુઃ પ્રિય સ્યાદિતિ યાં દુહિતરં પિતા કામયેત તાં નિષ્ટ્યાયાં સ્વાતૌ વરાય દદ્યાત્ ।
સા તસ્ય પ્રિયૈવ ભવતિ ।
નેવ તુ નૈવ ચ રોગદારિદ્યાદિના પીડ્યમાના અર્થિની પુનઃ પિતૃગૃહમાગચ્છતિ;સ્વગૃહ એવ તસ્યાસ્સર્વે અર્થોસ્સમ્પદ્યન્ત ઇતિ બ્રાહ્મણાવેક્ષો વિધિઃ ।
અત્રાપિ પૂર્વવત્ સ્માર્તપુણ્યોક્તનક્ષત્રૈર્વિકલ્પઃ

ઇન્વકાશબ્દો મૃગશિરસિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.4:
છન્દસિ પ્રયુક્તત્વાદેતયોરર્થકથનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.4:
એતે સૂત્રે વ્યક્તાર્તે

-5)
નિષ્ઠ્યાશબ્દસ્સ્વાતૌ ॥ આ
7 વિવાહે ગવાલમ્ભનમ્ ।
વિવાહે ગૌઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.6:
વિવાહસ્થાને ગૌરાલબ્ધવ્યા દુહિતૃમતા

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.6:
વિવાહસ્થાને ગૌસ્સન્નિધાપ્યા

ગૃહેષુ ગૌઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.7:
ગૃહેષુ ચ ગૌરાલબ્ધવ્યા તેનૈવ દુહિતૃમતા ।
તયૌર્વિનિયોગઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.7:
તથા ગૃહેષુ શાલાયાં અન્યા ગૌસ્સન્નિધાપ્યા

કિમર્થમિત્યત આહ--
8 ગવા અર્હણીયઃ ।
તયા વરમતિથિવદર્હયેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.8:
યા વિવાહે ગૌઃ તયા વરમતિથિવત્ પૂજયેત્ ।
અતિથિવદિતિ વચનાત્ મધુપર્કેણ ચ ।
"ગોમધુપર્કરહો વેદાધ્યાય"(આપ.ધ.2-8-5) ઇતિ વચનાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.8:
તયા વિવાહસ્થાને સન્નિધાપિતયા ગવા, ન ત્વનન્તરોક્તયા, વરમતિથિવત્ અતિથિં યથા તથા અર્હયેત્ પૂજયેત્ ।
તયા હવિરુત્પત્તિદ્વારેણોત્સર્ગદ્વારેણ વા ઙ્ગભૂતયા યુક્તેન મધુપર્કેણ વરમવોદાધ્યાયિનમપિ પૂજયેદિત્યર્થઃ

યો ઽસ્યાપચિતસ્તમિતરયા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.9:
યો ઽસ્ય વરસ્યા પચિતઃ પૂજ્યઃ તેન સહાગત આચાર્યસ્ત મિતરયા ગૃહેષુ યા ગૌરાલભ્યતે તયા ।
કિમિવેત્યપોક્ષાયાં અતિથિવદર્હયે દિત્યેવ ।
વિવાહે વરાય તત્સહેયોભ્યશ્ચાન્યસ્મિન્નગ્નૌ પૃતગન્નસંસ્કારો ભવતિ ।
વપાહોમશ્ચતત્રૈવ ।
અપચિતય તત્સહોયેભ્યશ્ચ ગૃહેષુ પૃથગન્નસંસ્કારઃ ।
ગોશ્ચ વપાશ્રપણં હોમશ્ચૌપાસન એવોત્યનુષ્ઠાનપ્રકાર-

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.9:
યો ઽસ્ય વરસ્ય પિત્રાચાર્યત્વાદિના સમ્બન્ધી, લોકે ચાપચિતો વિદ્યા ભિજનાદિસમ્પત્ત્યા ।
યદ્વા, વરસ્યાપચિતઃ પૂજ્યઃ ।
તમિતરયા ગૃહેષુ સન્નિધાપિતયા અતિથિવદર્હયેદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતન્મધુપર્કદ્વયમપિ વિવાહાઙ્ગં, પ્રકરણાત્ ।
દાતૃપુરુષાર્થત્વે તુ ઽઆચાર્યાયર્ત્વિજે શ્વશુરાય રાજ્ઞો વરાયાપચિતાય ચઽઇતિ બ્રૂયાત્ ।
પ્રત્યુત ઽઅતિથિઃ પિતરો વિવાહશ્ચઽ(આપ.ગૃ.3-10) ઇતિ વિવાહસમ્બન્ધમેવાહ ।
નનુ-વરં ચાપચિતં ચાતિથિવદર્હયેદિતિ વક્તવ્યે ઽવિવાહે ગૌઃઽઇત્યાદિ કિમર્થમ્?ઉચ્યતે-ઉભયોઃ પૂજ્યોર્ભિન્નદેશત્વેન ભિન્નતન્ત્રત્વજ્ઞાપનાર્થમ્; ઇતરથા સમ્ભવતાં તન્ત્રતા સ્યાત્ ।
ઽસર્વેભ્યો વૈકામવિભવત્વાત્ઽઇતિ કલ્પાન્તરે સર્વેભ્યઃ ઋત્વિગ્ભ્યો વિકલ્પેન ગવૈકત્વદર્શનાદિહાપિ વરાપચિતયોર્વિકલ્પેન પ્રસક્તં ગવૈકત્વં માભૂદિતિ પ્રતિષેધાર્થ ચ

9 ગોરાલમ્ભસ્થાનાનિ ।
એતાવદ્ગોરાલમ્ભસ્થાનમતિથિઃ પિતરો વિવાહશ્ચ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.10:
એતોષ્વેવ ત્રિષુ સ્નેષુ ગોરાલમ્ભઃ નાન્યત્ર પાકયજ્ઞેષુ ।
અતિથિશબ્દેનાતિથ્યકર્મ વ્યપદિશ્યતે"યત્રાસ્મા અપચિતિં કુર્વન્તી" (આપ.ગૃ.13-2) ત્યેવમાદિ ।
પિતૃશબ્દેનાષ્ટકા કર્મ"શ્વોભૂતે દર્ભેણ ગા"(આપ.ગૃ.22-3) મિત્યાદિ ।
વિવાહશબ્દેનાનન્તરોક્તસ્ય ગ્રહણમ્ ।
કલ્પાન્તરોષ્વીશાનયજ્ઞાદાવપિ ગોરાલમ્ભ આમ્નાતઃ, તત્પ્રતિષેધાર્થો નિયમઃ ।
એવં બ્રુવતા કલ્પાન્તરે દૃષ્ટા અન્યે વિશેષા અભ્યનુજ્ઞાતા ભવન્તિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.10:
અતિથિઃ વેદાધ્યાય્યાગતઃ પિતરઃ અષ્ટકાકર્મ, વિવાહશ્ચેતિ, યદેતત્ત્ત્રયં એતાવત્ ગવાલમ્બાઙ્ગક4મનિમિત્તમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-
યથાતિથિઃ પિતરશ્ચ ગવાલમ્ભાઙ્ગકર્મનિમિત્તભૂતાઃ એવં વિવાહો ઽપ્યસ્માદેવ વચનાદ્વિશેષણાન્તરનિરપેક્ષા ઇતિ ।
યદ્યેતત્સૂત્રમેવં ન વ્યાખ્યાયેત તતા ઽગૌરિતિ ગાં પ્રાહઽ(આપ.ગૃ.13-15) ઽશ્વોભૂતે દર્બેણ ગામુપાકરોતિઽ(આપ.ગૃ.22-3) ઽવિવાહે ગૌઃઽ(આપ.ગૃ.3-6) ઇત્યેતૈરેવ સિદ્ધત્વાત્
વ્યર્થમેવ સ્યાત્;તેન અવેદાધ્યાયિભ્યામપિ વરાપચિતાભ્યાં ધર્મોક્તગોરહિતો મધુપર્કો દેયઃ ।
વેદાધ્યાય્ભ્યાં તુ તત્સહિત ઇતિ ॥
કેચિત્-એતત્ત્ત્રયમેવાસ્માકં ગોરાલમ્બસ્થાનમ્, ન પુનરન્યેષામિવ વિકલ્પેનાપીજ્ઞાનબસિશ્શૂલગવાપરનામા ।
એવં વદન્નસ્માકમપિ કલ્પાન્તરોક્તાનપિ વિશેષાન્ વિકલ્પેનાનુજાનાતીતિ

અથ વિવાહે વર્જનીયાઃ કન્યા આહ--
10 વરણે વર્જનીયાઃ કન્યાઃ ।
સુપ્તાં રુદન્તીં (તીં) નિષ્ક્રાન્તાં વરણે પરિવર્જયેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.11:
વરેષુ વરણાર્થ પ્રાપ્તેષુ યા કન્યા સ્વપિતિ રોદિતિ નિષ્ક્તામતિ વાગૃહાત્, તસ્યા વરણં ન કર્ત્તવ્યમ્ ।
અશુભલિઙ્ગાન્યેતાનીતિ ।
પરિશબ્દો ઽત્યન્તપ્રતિષેધાર્થઃ મનશ્ચક્ષુષોર્નિબન્ધે સત્યપીતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.11:
યા વરેષુ વરણાર્થ પ્રાપ્તેષુ સ્વપિતિ, યા રોદિતિ, યા વા ગૃહાન્નિષ્ક્તામતિ, તા એતા વરણે પરિવર્જયેત્ અત્યન્તં વર્જયેત્, ઋદ્ધૌ જ્યોતિષાદિભિર્જ્ઞાતાયામપિ;યતસ્સ્વાપાદીનામત્રાનૃદ્ધિલિઙ્ગત્વં પ્રબલત્વં ચ વિવક્ષિતમ્

દત્તાં ગુપ્તાં દ્યોતામૃષભાં શરભાં વિનતાં વિકટાં મુણ્ડાં મણ્ડૂષિકાં સાઙ્કારિકાં રાતાં પાલીં મિત્રાં સ્વનુજાં વર્ષકારીં ચ વર્જયેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.12:
દતા વાચાન્યસ્મૈ દત્તા ।
ગુપ્તા પ્રયત્નેન રક્ષ્યમાણા ।
દુશ્શીલા વા સા ભવતિ અશુભલક્ષણા વા ।
દ્યોતા વિષમદૃષ્ટિઃ ।
ઋષબા
ઋષભશીલા ।
શરભા અતિદર્શનીયા ।
જારાસ્તાં કામયેરન્ સા ચ તાન્ ।
વિનતા વિનતગાત્રા, કુબ્જા વા ।
વિકટા વિસ્તીર્ણજઙ્ઘા ।
મણ્ડા અપનીતકેશા ।
મણ્ડૂષિકા મણ્ડૂકત્વક્ અશ્લક્ષ્ણેત્યર્તઃ ।
વામનેત્યન્યે ।
સાંકારિકા કુલાન્તરે જાતા કુલાન્તરસ્યાપત્યત્વં ગતા વા, યસ્યાં વા ગર્ભસ્થાયાં માતા અસ્થિસઞ્ચિતવતી ।
રાતા રતિશીલા ।
પાલી વત્સાદીનાં પાલયિત્રી ।
મિત્રા વમિત્રવતી બહુમિત્રેત્યર્તઃ ।
સ્વયં વા મિત્રભૂતા ।
સ્વનુજા યસ્યા સ્વનુજા શોભના સ્વયંદર્શનીયા સા સ્વનુજા વરજનનાદૂર્ધ્વમલ્પીયસિ કાલે જાતા તસ્મિન્નેવ સંવત્સરે જાતેત્યન્યે ।
વર્ષકારી વર્ષેણાધિકા વર્ષકારી સ્વેદનશીલા ઇત્યન્યે ।
વર્જયેદિત્યુચ્યતે વરણે પરિવર્જયેદિત્યસ્યાનુવર્તનં માભૂદિતિ ।
તેન યોષુ વરણં નાસ્તિ બ્રાહ્માદિષુ વિવાહેષુ તેષિવપ્યાસાં પ્રતિષેધઃ ।
કિઞ્ચિ તદનુવૃક્તાવત્યન્તપ્રતિષેધપ્રસઙ્ગઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.12:
દત્તાદ્યાઃપઞ્ચદશ કન્યા વર્જયેત્ ।
દત્તા અનેયસ્મૈ વાચા પ્રતિશ્રુતા, ઉદકપૂર્વ વા પ્રતિપાદિતા ।
ગુપ્તા અદર્શનાર્થ કઞ્ચુકાદિભિરાવૃતા, પ્રયત્નસંરક્ષ્યમાણા વા દૌશ્શીલ્યાદિશઙ્કયા ।
દ્યોતા પિઙ્ગાક્ષી, બભ્રુકેશી વા, વિષમદૃષ્ટિર્વા ।
ઋષભા પ્રધાના, ઋષભસ્યેવ શરીરં ગતિઃ શીલં વા યસ્યાસ્સા, કકુદ્વાસ્તિ યસ્યાસ્સા ।
શરભા શીર્ણદીપ્તિઃ, સર્વનીલલોમ્ની વા, અરૂપા વા, નિષ્પ્રભા વા ।
કેચિત્-દર્શનીયા, યતસ્સા જારકામ્યા ।
વિનતા કુબ્જા ।
વિકટા વિકટજઙ્ઘા, વિસ્તીર્ણજઙ્ઘા વા ।
મુણ્ડા અપનીતકેશા, અજાતકેશા વા ।
મણ્ડૂષિકા અલ્પકાયા, અરુણદતી વા મણ્ડૂકત્વગ્વા ।
અપરે-વામનાઙ્ગા, દગ્ધાઙ્ગા વા ।
સાઙ્કારિકા ગર્ભસ્થાયાં યસ્યાં સત્યાં માતા ભર્તુરસ્થિસઞ્ચયનકારિકા, કુલાન્તરસ્ય દુહિતૃત્વં ગતા વા ।
રાતા રમણાશીલા કન્દુકાદિક્રીડાપ્રિયેત્યર્થઃ, ઋતુસ્નાતા વા ।
કેચિત્-રતિશીલા વિષયોપભોગશીલેત્યર્થઃ ।
પાલી વત્સક્ષેત્રાદિપાલિકા ।
મિત્રા બહુમિત્રા, સખી વા ।
સ્વનુજા શોભનાનુજા યસ્યાસ્સા, ન તુ શોભનો ઽનુજો યસ્યાઃ શોભનાયામનુજાયાં કદાચિત્ પ્રમાદસ્સ્યાદિતિ ।
કેચિત્-વરજન્મસંવત્સર એવ પશ્ચાજ્જાતેતિ ।
વર્ષકારી વરાદ્વર્ષેણાધિકા ।
યાત્યન્તં સ્રવતિ સા વા ।
પરિવર્જયેદિ ત્યનુશઙ્ગે સત્યપિ વર્જયેદિતિ પુનર્વચનં બ્રાહ્માદિષુ સર્વેષુ વિવાહેષ્વાસાં પ્રતિષેધાર્થમ્;અસતિ ગત્યન્તરે ઋદ્ધાવપિ પરીક્ષિતાયાં દત્તેતતરાસામનિષેધાર્થ વા

નક્ષત્રનામા નદીનામા વૃક્ષનામાશ્ચ ગર્હિતાઃ ॥ આ
સર્વાશ્ચ રેફલકારોપાન્તા વરણે પરિવર્જયેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.14:
નક્ષત્રં નામ યાસાં તા તથા નક્ષત્રનામાઃ, નદીનામાઃ વૃક્ષનામાશ્ચ રોહિણી ગઙ્ગા કરેજોત્યાદયઃ ।
તાશ્ચ વિવાહે ગર્હિતાઃ ।
તથા
સર્વાશ્ચ રેફલકારોપાન્ત્યાઃ એવં ભૂતં નામ ઇત્યર્તઃ ।
કરા કાલા સુવેલેત્યાદયઃ ।
તાઃ વરણે પરિવર્જયેત્ વરણમપ્યાસાં ન કર્તવ્યમિત્યર્થઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.14:
નક્ષત્રસ્ય નામેવ નામ યાસાં નક્ષત્રનામાઃ ।
એકસ્ય નામશબ્દસ્ય લેપઃ, ઉષ્ટ્રમુખાદિવત્ ।
એવમિખાદિવત્ વિગ્રહઃ રોહિણી ચિત્રેત્યેવમાદયો નક્ષત્રનામાઃ ।
ગઙ્ગેત્યાદયો નદીનામાઃ ।
શિંશુપેત્યાદ્યા વૃક્ષનામાઃ ।
ગર્હીતાઃ વર્જનીયાઃ

રેફો વા લકારો વા યાસાં નામ્નૌપાન્ત ઉપધેત્યર્થઃ યથા ગૌરી શાલીત્યાદિ ।
શેષં વ્યક્તમ્ ।
અત્ર ચકારેણ ગર્હિતા ઇત્યનુકર્ષણાત્ આસાં વર્જનીયત્વે સિદ્ધે ઽસર્વા વરણે પરિવર્જયત્ઽઇતિ વ્યર્થમ્ ।
ન;સુગ્રહાર્થત્વાત્ ।
અથ વા યા એતા રેફલકારોપાન્તા ગૌરી શાલીત્યાદ્યા-, યાશ્ચ પ્રકારાન્તરેણાપિ સ્મૃત્યન્તરોક્તા રેફલકારોપાન્તાઃ, યથા સગોત્રા સમાનપ્રવરા પુંશ્ચલીતિ તાસ્સર્વા વરણે પરિર્જયેદિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
ઇદં ત્વિહવક્તવ્યમ્- અસત્યપિ ગત્યન્તરે વ્યક્તે ઽપ્યૃદ્ધિલિઙ્ગે સ્રગોત્રાદીનાં સર્વથાનિષેધ એવ ।
ગૌર્યાદીનાં તુ ન તથા ગુપ્તાદીનામિવેતિ ॥
કેચિત્ નક્ષત્રનામેત્યાદિકેયં શાસ્ત્રાન્તરગીતા ગાતા, તસ્યાઃ પાદપૂરરમાનિ ઽસર્વા વરણે પરિવર્જયેઽદિતિ પદાનીતિ પરિકલ્પયન્તો, યસ્માન્નક્ષત્રાદિનામા રેફલકારોપાન્તાશ્ચ ગર્હિતાઃ તસ્માત્તાસ્સર્વો વરણે પરિવર્જયેદિતિ વ્યાચક્ષતે

11 ઋદ્વિપરીક્ષા ।
શક્તિવિષયે દ્રવ્યાણિ પ્રતિચ્છન્નાન્યુપનિધાય બ્રૂયાદુપસ્પૃશેતિ ॥ આ
નાના બીજાનિ સંસૃષ્ટાનિ વેદ્યાઃ પાંસૂન્ ક્ષેત્રાલ્લોષ્ટં શકૃચ્છ્મશાનલોષ્ટમિતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.16:
ઽલક્ષણસમ્પન્નામુપયચ્છેતેઽતિ વક્ષ્યતિ ।
તત્ર લક્ષણાનામજ્ઞાતત્વાત્ તત્પરીક્ષણોપાય ઉપદિશ્યતે ।
નચાયં નિત્યો વિધિઃ;ઽસક્તિવિષયઽઇતિ વચનાત્ ।
શક્તિ સ્સામર્થ્ય યદિ સમ્ફવઃ ।
યદિ વધૂજ્ઞાતયો ઽનુમન્યેરન્ તદા કર્તવ્યં નાન્યથેત્યર્થઃ ।
તત્ કથં કર્તવ્યમ્?ઉચ્યતે-દ્રવ્યાણિ પઞ્ચવક્ષ્યમાણાનિ મૃત્પિણ્ડેષુ પ્રતિચ્છન્નાનિ કૃત્વા ઉપનિધાય કન્યાસમીપે નિધાય તાં બ્રૂયાદ્વરઃ- એષાં પિણ્ડાનાં એકતમુપસ્પૃશેતિ ।
કાનિ પુનસ્તાનિ દ્રવ્યાણિ?નાનાબીજાનિ સંસૃષ્ટાનિ વ્રીહિયવાદીનિ ।
વેદ્યાઃ પાંસૂનાહૃતાન્, સસ્યસમ્પન્નાત્ ક્ષેત્રાદાહૃતં લોષ્ટં, સકૃત્ ગોમયં, શ્મશાનાદાહૃતં લોષ્ટમિત્યેતાનિ ।
બીજાનાં દ્રવ્યત્વાવ્યભિચારે ઽરિ દ્રવ્યાણીત્યુચ્યતે-શાસ્ત્રાન્તરે દૃષ્ટાનામન્યેષામપિ દ્રવ્યાણામિહ વિકલ્પેન પ્રાપ્ત્યર્થ તદ્યથા-અવિદાસિનોહદાત્ સર્વસમ્પન્ના દેવનાત્ કિતવી ઇરિણાદધન્યેતિ(આશ્વ.ગૃ.1-5-6)

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.16:
શક્તિસ્સમર્થ્યમ્ ।
વિષયે ઽવકાશઃ ।
અસ્યામૃદ્ધિપરીક્ષાયાં વરતત્પક્ષિણાં સામર્થ્યસ્યાવકાશે સમ્ભવતિ, યદિ કન્યા ચ તદીયાશ્ચેમાં પરીક્ષામભ્યુપગચ્છેયુરિત્યર્થઃ ।
યત એવાત્ર શક્તિવિષય ઇત્યાહ, અત એવૈષા ઋદ્ધિપરીક્ષા જ્યોતિષાદિભિર્વૈકલ્પિકી, ન તુ નિત્યવદ્વિવાહાઙ્ગમ્ ।
દ્રવ્યાણિ વક્ષ્યમાણાનિ મૃત્પિણ્ડેષુ ચ પ્રતિચ્છન્નાન્યેકસ્મિન્ ભાજને નિધાય કન્યાં સમીપે ચ કૃત્વા, તાં બ્રૂયાદેષાં પિણ્ડાનામેકમુપસ્પૃશેતિ

કાનિ તાનીત્યત આહ--
નાનાબીજાનિ વ્રીહિયવાદિબીજાનિ ।
સંસૃષ્ટાનિ એકસ્મિન્ પિણ્ડે ક્ષિપ્તાનિ ।
વેદ્યાઃ સૌમિક્યાઃ આહૃતાન્ પાંસૂન્ ।
ક્ષેત્રાત્ સસ્યસમ્પન્નાદાહૃતં લોષ્ટમ્ ।
અવિશિષ્ટે પ્રસિદ્ધે

પૂર્વેષામુપસ્પર્શને યથાલિઙ્ગમૃદ્ધિઃ ॥ આ
ઉત્તમં પરિચક્ષતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.18:
તત્ર બીજસ્પર્શને પ્રજાભિસ્સમૃદ્ધિઃ ।
વેદિપુરીષે યજ્ઞૈઃ, ક્ષેત્રલોષ્ટે ધનધાન્યૈઃ, ગોમયે પશુભિઃ, શ્મશાનલોષ્ટે મરણમિતિ યથાલિઙ્ગાર્થઃ ।
ઉત્તમમન્ત્યં દ્રવ્યં પરિચક્ષતે ગર્હન્તે વર્જયન્તીત્યર્થઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.18:
પૂર્વેષાં ચતુર્ણામુપસ્પર્શને યથાલિઙિગમૃદ્ધિઃ ।
નાનાબીજાનામુપસ્પર્શને પ્રજાનાં સમૃદ્ધિઃ ।
વેદ્યાઃ પાંસૂનાં યજ્ઞાનાં, ક્ષેત્રાલ્લોષટસ્ય સસ્યાનાં, શકૃતશ્ચ પશૂનામિતિ ।
ઋદ્ધિનિશ્ચયાદ્વિવાહકર્તવ્યતાનિશ્ચય ઇત્યર્તઃ

ઉત્તમં શ્મશાનલોષ્ટં પરિચક્ષતે ગર્હન્તે શિષ્ટાં, જાયાપત્યોરન્યતરસ્ય વા મરણલિઙ્ગત્વાદિતિ

ઉદ્વાહ્યામાહ--
12 ઉદ્વાહ્યકન્યાસમ્પત્ ।
બન્ધુશીલલક્ષણસમ્પન્નામરોગામુપયચ્છેત ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.19:
ઉક્તા વર્જનીયાઃ કન્યાઃ ।
અથ ગ્રાહ્યા ઉચ્યન્તે ।
બન્ધુશબ્દેન કુલમુચ્યતે ।
યદુક્તમાશ્વલાયનેન"કુલમગ્રે પરિક્ષેત યે માતૃતઃ પિતૃતશ્ચેતિ યથોક્તં પુરતા"(આશ્વ.ગૃ1-5-100 દિતિ ।
શીલસમ્પન્ના આર્યશીલા ।
લક્ષણસમ્પન્ના સ્ત્રીલક્ષણૈરુપેતા રોગરાહિતા ક્ષયાપસ્મારાદિરહિતા

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.19:
અત્ર સમ્પન્નામિતિ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે ।
બન્ધુસમ્પન્નાં પ્રશસ્તાભિજનામ્ ।
શીલસમ્પન્ના માસ્તિક્યાદિગુણાન્વિતામ્ ।
લક્ષણસમ્પન્નાં ગૂઢગુલ્ફત્વાદિસ્ત્રીલક્ષણયુક્તામ્ ।
અરોગાં ક્ષયાપસ્મારકુષ્ઠાદ્યચિકિત્સ્યરોગરહિતામ્ ।
ઉપયચ્છેત ઉદ્વહેત્

અથ વરગુણાનાહ-
13 વરગુણાઃ ।
બન્ધુશીલલક્ષણસમ્પન્નશ્શ્રુતવાનરોગ ઇતિ વરસમ્પત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.20:
શ્રુતવાન્ શ્રુતાધ્યયનસમ્પન્નઃ ।
વરસમ્પત્ વરગુણાઃ ।
એવંગુણાય કન્યકા દેયોત્યર્થઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.20:
બન્દુશીલલક્ષણસમ્પન્ન ઇતિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યાનમ્ ।
શ્રુતવાન્ શ્રુતાધ્યયનસમ્પન્નઃ;અવિદુષશ્ચોદુતકર્માનધિકારાત્, ધર્માદ્યર્થત્વાચ્ચ વિવાહસ્ય ।
અરોગ ઇતિ પૂર્વવત્ ;તસ્યાપ્યસમર્થત્વેનાનદિકારાત્ ।
એવંભૂતા વરસમ્પત્ ।
એવઙ્ગુણાય વરાય કન્યાદેયેત્યર્થઃ

અથર્દ્ધિનિશ્ચયે એકાયં મતમાહ--
યસ્યાં મનશ્ચક્ષુષોર્નિબન્ધસ્તસ્યામૃદ્વિર્નેતરદાદ્રિયેતેત્યેકે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_3.21:
યસ્યાં કન્યાયાં વરસ્ય મનસશ્ચક્ષુષશ્ચ નિબન્ધઃ તૃપ્તિરુત્પદ્યતે તસ્યામૃદ્ધિ ર્ધ્રુવા, નેતરત્ ન દત્તાદિગુણદોષાદ્યનુદર્શનમાદરણીયમિત્યેકે શિષ્ટા બ્રુવતે ।
અત્ર પક્ષે સર્વગુણાસમ્પન્નાયામપિ યસ્યાં મનશ્ચક્ષુષી ન નિબધ્યેતે સા વર્જનીયા ।
શાસ્ત્રાનિષિદ્ધાસ્તત્રાપિ પક્ષે વર્જ્યા એવ, યથા સવર્ણા સર્ગોત્રેતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_3.21:
યસ્યાં કન્યાયાં વરસ્ય મનસ્ચક્ષુષીર્નિબન્ધઃ નિતરાં બન્ધનં, યસ્યામાસત્ત્યતિશયેન મનસ્ચક્ષુષી નિબદ્ધે અવ તિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યાં જાયાયાં સત્યાં ધર્માદીનાં સમૃદ્ધિઃ, નેતરત્ ગુણદોષાનુદર્શન માદ્રિયેતેત્યેકે બ્રૂવતે ।
એતદુક્તં ભવતિ- અત્ર મનશ્ચક્ષુષોર્નિબન્ધ એવાદરણે કારણમ્, ન તુ જ્યોતિષાદિના જ્ઞાતા ગુણાઃ ।
તથા તદભાવ એવ પરિવર્જને કારણમ્, ન સ્વાપાદયો દોષા ઇતિ ।
ઉભયોરપિ મતયોર્દત્તાદીનાં નિષેધમાદ્રિયેતૈવ;ઽસર્ર્વણાપૂર્વશાસ્ત્રવિહિતાયામ્ઽ(આપ.ધ.2-13-1) ઽઅસમાનાર્ષગોત્રજામ્ઽઽપઞ્ચમાત્ સપ્તમાદૂર્ધ્વમ્ઽઇત્યાદિવચનજાતાત્