Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 65

ĀpGs-Tāt_21.2:
śucitvādiguṇayuktān brāhmaṇān, anartāvekṣaḥ pratyupakārādidṛṣṭaprayojanānavekṣo, bhojayediti vākyārthaḥ /
padārthastu śucayo vāṅmanaḥ kāyaśuddhāḥ /
na ca vācyaṃ dharmaśāstre 'śucīnmantravatassarvakṛtyeṣu bhojayet'(āpa.dha.2-15-11) iti sarvārthamuktatvādiha punaśśucitvavacanamanarthakamiti;yato 'lpāvidyānapi śucīneva bhojayet, tadabhāve varaṃ kriyālopo, na tvaśucīnityevaṃ śucītvādarārtam /
mantravato mantrabrāhmaṇavataḥ yonigotramantrāsambandhānityatra 'dvandvātparaṃ śrūyamāṇaḥ pratyekamabhisambandhyate'iti nyāyena, yonyā asambandhāḥ, gotreṇāsambaṃdhāḥ yājyayājakādhyetradhyāpayitāraḥ /
yattu dharmaśāstre 'mantrāntevāsyasambandhān'(āpa.dha.2-17-4) iti
mantrasambandhavyātirekeṇāntevāsyasambandhānityuktaṃ tadaṅgādhyetṛśrotṛlakṣaṇamantrasambandhaniṣedhābhiprāyam /
nanu-sāmayācārikeṣveva brahmaṇānāṃ mantravattvaṃ yonigotramantrāsambandhatvaṃ va siddham;tadihaṃ kimartha punaruktam ?ucyate-nitye māsiśrāddhe gṛhyoktaguṇānapi bhojayet nāvaśyaṃ dharmoktān brahmavidontevāsyasambandhānityevamartham /
ayugmā viṣamasaṅkhyākāḥ /
tryavarāḥ tritvamavaraṃ saṅkhyā yeṣāṃ te tryavarāḥ /
etacca pitṛpitāmahaprapitāmahaviṣayam /
tataśca pitrādīnāṃ trayāṇāṃ pratyakaṃ trīn pañca vā na punassaptādīn, dvo daive pitṛkārye trīnekaikamubhayatra vā /
bhojayetsusamṛddho 'pi na prasajyeta vistare //
(ma.smṛ.3-135) iti manuvacanāt /
nanvasmin manuvacane 'pitṛkārye trīn'ityuktvā 'na prasajyeta vistare'ityuktaṃ, tatkimiti 'pca vā'ityuktam?ucyate-ayugmāṃstryavarāniti sūtrakāravacanāt /
evaṃ tarhi 'ekaikamubhayatra vā'iti viruddhaḥ /
na;tasyānu kalpatvāt /
atra yadyapi mātrādibhyaḥ pṛthageva piṇḍadānadarśanaṃ, tathāpi tāsāṃ pṛthagbrāhmaṇabhojanaṃ na bhavati, hemābhimarsanayoḥ pṛthaktvādarśanāt, pitṛmātrarthabrāhmaṇasaṅkhyāsaṅkalane satyayugmatvavirodhāt, ācārābāvācca /
api ca--
aṣṭakāsu ca vṛddhau ca gayāyāṃ ca mṛte 'hani /
mātuśśrāddhaṃ pṛthakkuryādanyatra patinā saha //
iti manuvacanādaṣṭakādibhyo 'nyatra māsiśrāddhādau pṛthaktvābhāvasspaṣṭa evāvagamyate /
iha ca sūtrakārabhāṣyakārābyāmanuktamapi viśvadevārtha yugmānāṃ bhojanaṃ kartavyam 'dvau daive'iti manuyājñavaklyābhyāmuktatvāt, piśācā rākṣasā yakṣā bhūtā nānāvidhāstathā /
vipralumpanti sahasā śrāddhamārakṣavarjitam /
tatpālanāya vihitā viśvedevāssvayambhuvā //
ityādi jhāgaleyavacanāt, avigītaśiṣṭācārācca /
yadā tveka eva brāhmaṇo labhyate, tadā taṃ pitrādyarthameva bhojayet, pradhānatvāt /
aṅgabhūtasya tu vaiśvadevasya yadyekaṃ bhojayecchrāddhe daivaṃ tatra kathaṃ bhavet /
annaṃ pātre samuddhṛtya sarvasya prakṛtasya ca //
devatāyatane kṛtvā tatra śrāddhaṃ prakalpayet /
prāsyedagnau tadannaṃ tu dadyāddvā brahmacāriṇe //
(va.11-30,31) iti vasiṣṭhoktavidhinānuṣṭhānam /
nanu ca--
mātāmahānāmapyevaṃ tantraṃ vā vaiśvadaivikam /
(yā.smṛ.1-2280),
tathā--
mātāmahanāmapyevaṃ śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ /
mantrohena yathānyāyaṃ śeṣaṃ mantravivarjitam //
(vi.smṛ.750)
tathaiva--
pṛthaṅmātāmahānāṃ ca vaiśvadevasamanvitam /
kurvīta bhaktisampannaṃ tantraṃ vā vaiśvadaivikam //
(vi.pu.3-15-16)
iti yājñavalkyaviṣṇusmṛtyoḥ viṣṇupurāṇe ca vidhidarśanāt mātāmahaśrāddhamapi nityamevāvagamyate /
tatkimiti sūtrakārabhāṣyakārau na brūtaḥ?
ucyate-naiva tatrāpi smṛtyantareṣu pitryavatsarvasyaiva jīvato dvijasyāvaśyaṃ mātāmahaśrāddhamapi niyamena kartavyamiti vidhitsitam /
kṛte
abhyudayaḥ, #karaṇe na pratyavāya iti /
kasya tarhi niyamena kartavyamiti vidhiriti cet;yaḥ putrikākṛtāyā āsurādivivāho- ḍhāyā vā putro mātāmahena saha mātussāpiṇḍyaṃ karoti, tasya mātāmahaśrāddhaṃ niyatameva, akarame ca pratyavāyaḥ /
māsiśrāddhe tu mātuḥ pṛthak
śrāddhābhāvānmātāmahaśrāddhāṃśabhāgitvopapatteḥ /
atha vā yo dauhitro 'putrasya mātāmahasyākhilārtahārī tasyaitacchrāddhaṃ niyatam /
yathāha laugākṣiḥ--
śrāddhaṃ mātāmahānāṃ ca avaśyaṃ dhanahāriṇā /
dauhitreṇa vidhijñena kartavyaṃ vidhivatsadā //
iti /
imamevārtha bārucirapyāha-
'yasmin pakṣe aputro mātāmahaḥ, putrikāsutaścākhiladravyahārī, tasmin pakṣe tasya piṇḍadānaniyamaḥ'ityādinā granthena /
mātāmahaśrāddhaprayogaśca smṛtyantarebhyo nyāyatasca pratyetavyaḥ /
tasmāt sarvasya dhauhitrasya pitryavat kartavyameveti niyamābhāvatsūtrakārabhāṣyakārau na brūtaḥ

3 annahomāḥ /
annasyottarābhirjuhoti // Ā
(pa.8.khaṃ.,21-3)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.3:
uttarābhiḥ 'yanme māte'tyādibhiḥ strīliṅganirdeśādṛgbissaptabhiḥ annasyaikadeśaṃ juhoti /
brāhmaṇabhojanārta kalpitādannāduddhṛtya juhotītyarthaḥ /
tatra 'amuṣmā'ityasya sthāne ādito dvayoḥ piturnāmanirdeśaḥ /
madhyamayoḥ pitāmahasya /
antyayoḥ prapitāmahasya /
"yadi dvipitā syādekaikasmin piṇḍe dvau dvāvupalakṣaye"(āpa.śrau.1-27)diti nyāyena dvipiturdvayorupalakṣaṇam-amuṣmā
amuṣmā iti /
ante svāhākāraḥ /
kecit 'pitarau vṛñjetā'mityūhaṃ ku4vanti /
(ṛgvikalpaṃ kurvanti vā)etena pitāmahaprapitāmahau vyākhyātau /
tathā 'svāhā pitra'ityatrāpi kecidūhaṃ kurvanti /
apare na-pitṛtvamatra vivakṣitaṃ ekatvamavivakṣitamiti /
kecit
mātāmahānāmapyūhana homaṃ kurvanti-'yanme mātāmahī, yanme mātuḥ pitāmahī, yanme mātuḥ prapitāmahī, tanme roto mātāmaho vṛṅktāṃ ityādi

ĀpGs-Tāt_21.3:
atrānnaśabdena brahmaṇabhojanārthamannaṃ vivakṣitam, ṣaṣṭhyā cāpādānāpādeyabhāvaḥ /
tenāyamarthaḥ-brāhmaṇabhojanārthātsarvasmāddhaviṣyajātādodanāpūpāderhomārthamekasminpātre sahoddhṛtya, tasmāt pārvaṇavadavadānadharmeṇāvadāyottarābhiḥ 'yanme mātā'ityādibhissaptabhiḥ pratyṛcaṃ pradhānīhutīrjuhoti /
na tu bahumantraka eko homaḥ, 'etadvā viparītam'(āpa.gṛ.21-5) iti bahutvaliṅgāt /
liṅgaṃ ca 'etadve'ti sūtravyākhyāne vyaktaṃ bhaviṣyati /
atra prathamadvitīyayormantrayoramiṣmā ityasya sthāne viṣṇuśarmaṇa iti caturthyā piturnāmagrahaṇam /
evaṃ tṛtīyacaturthayoḥ pitāmahasya pañcamaṣaṣṭhayoḥ prapitāmahasya /
saptame tvadaśśabdābhāvānnāsti nāmagrahaṇam /
anūhaścātra dvipitrādikasyāpi, 'tasmādṛcaṃ nohet'; (āśva.śrau.) iti ṛgūhapratiṣedhācca /
tasmāt 'pitā vṛṅktāmā'ityādyekavacanaṃ pitrādiśāmānyaparam /
ata eva prakṛtau darśapūrṇamāsayoranekapatnīkasyāpi 'patnī sannahya'ityekavacanenaiva sampraiṣaḥ /
ūha ityupadeśaḥ /
prakṛtāveva dvādaśāhe"adya sutyāmityālekhanaḥ"ityūhadarśanāt /
eṣaḥ te tata madhumāne'ityādiṣveṣa nyāyaḥ /
jīvapitrādikastu pitrādeḥ pitrādīnāṃ trayāṇāṃ mṛtānāṃ nāmāni gṛhṇāti /
yastu pramītapitṛko 'yaṃ dhriyamāṇapitāmahassyāt, sa svapituśca tatpitāmahaprapitāmahayośca nāmāni gṛhṇīyāt /
tathā manveṣu pratiyogibhede 'pi pitṛpitāmahaprapitāmahaśabdānāmeva prayogaḥ /
ūhapakṣe tu, tattatpratiyopinirdeśapūrvakaḥ 'pituḥ pitā vṛhktām'pituḥ pitāmaho vṛṅktām'ityādikaḥ prayogaḥ /
na ca jīvapitrādikasya māsiśrīddhaṃ nāstītyāśaṅkanīyam, dhriyamāṇe tu pitari pūrvaṣāmeva ni4vapet /
pūrveṣu triṣu dātavyaṃ jīveccettritayaṃ yadi //
(ma.smṛ.3-220) ityādivacanajātāt /
nanvemapi vyutkramācca pramītapitrādikasya naiva ghaṭate, 'vyutkramācca pramītānāṃ naiva kāryā sapiṇḍatā /
'iti vyutkramamṛtānāṃ sapiṇḍīkaraṇaniṣedhena sapiṇḍīkṛtapitṛsampradānake śrāddhe tatputrādīnāmadhikārābhāvāt /
maivam; pitā yasya tu vṛttassyājjīveccāpi pitāmahaḥ /
pitussa nāma saṅkīrtya kīrtayetprapitāmaham //
pitāmaho vā tcchrāddhaṃ bhujjītetyabravīnmanuḥ //
(ma.smṛ.3-221,222) iti manuvacanena vyutkramapramītapitrādikasayāpi śrāddhavidhānāt /
tataśca vyutkramācceti niṣedhaḥ pākṣika iti niścayādadhikāro 'pi pākṣiko 'vigamyate

4 ājyahomāḥ /
ājyāhutīruttarāḥ // Ā
(pa.8.khaṃ.,21-4)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.4:
ṣaḍājyāhatīrjuhoti-svāhā pitra ityādyāḥ /
tatra 'svāhā pitra'; iti purastāt svāhākāratvānnānte svāhākāraḥ /
atrāhuḥ māsiśrāddhe brāhmaṇabhojanaṃ pradhānakarmatadaṅgamagnau karaṇaṃ piṇḍaśca /
tona jīvapitṛśrāddhakriyā na bhavati /
'yadi jīvapitā na dadyāt'iti
niṣedhāt /
āhomāt kṛtvā viramet'ityayamapi vidirna bhavati /
homasya bhojanāṅgatvāt piṇḍapitṛyajñe tu homasya pradhānatvāditi /
anye tu yebhya eva pitā dadhyāt tebhya eva putro 'pītyāhuḥ /
apara āha trīṇi śrāddhe pradhānāni-agnau karaṇaṃ bhojanaṃ piṇḍadānamiti tenā 'homāt kṛtvā virame'dityasyāpi vidherayaṃ viṣaya iti
ĀpGs-Tāt_21.4:
evamannahomāt dutvā, anantaramuttarāḥ 'svāhā pitre'ityādyāṣṣaḍājyāhutīrjuhoti

etadvā viparītam // Ā
(pa.7.khaṃ.,21-5)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.5:
pūrvāssaptājyāhutayaḥ uttarāṣṣaḍannāhutaya ityarthaḥ /
mantrāstu yathāmnātameva /
prayogaḥ-pūrvadyurnivedanaṃ sāyaṃ bhojanānantaraṃ śvaḥ śrāddhaṃ bhaviṣyatīti /
tata āgabhyavratacaryā sarveṣām /
(vayaṃ tu brūmaḥ pūrvedyuḥ sāyaṃ bhojanaṃ na bhavati /
'yadanāśvānupavaset pitṛdevatyassyā"diti liṅgāditi) /
athāparedyuḥ prātaḥ dvatīyaṃ nivedanam-adya kriyata iti /
athābyaṅgastato 'parāhṇe snātān ka-tapacchaucān
tānamantrayate /
pūrva viśvebhyo devebhyo yajñopavītī yugmān dvau caturo vā 'māsi śrāddhe viśvebhyo devebhyaḥ kṣaṇaḥ kartavya'iti /
'oṃ tathe'ti prativacanam /
'prāpnotu bhavā'niti yathāsanaṃ prāpaṇam /
'prāpnavānī'ti prativacaname /
devebhyaḥ prāṅmukhāḥ brāhmaṇāḥ prāṅmṛleṣu darmeṣu /
pitṛbhya udaṅmukhāḥ dviguṇabhugneṣu dakṣiṇāgreṣu yuvānaḥ pitre /
vṛddhāḥ pitāmahāya /
vṛddhatamāḥ prapitāmahāya /
ekaikasya trayastrayo vā /
śucaudeśe dakṣiṇāpravaṇe śrāddhāgāraṃ sarvataḥ pariśritamudagavādvāraṃ tasya pūrvottare deśe agniraupāsanaḥ /
tasyā dhakṣiṇataḥ piṇḍadānārtha sthaṇḍilam /
tasya dakṣiṇataḥ udaṅmukhāḥ pitrārthāḥ paścāt prāṅmukhāḥ devārthāḥ /
tasminneva sthaṇḍile yathāvakāśaṃ triṣu pātreṣu pitṛbhya udakānyarghyāṇi dakṣiṇāpavargāṇi tilavanti /
devebhya ekasminyavamati /
tāni puṣpairavakīryadarbheṣu sādayitvā darbhaiḥ pracchādya āsanagatānāṃ barāhmaṇānāṃ hasteṣu
svasmātsvasmāt udapātrāt pātrāntaremāpa ādāya 'visve devā idaṃ vor'ghya'; 'pitaḥ idaṃ ter'ghya, pitāmaha idaṃ ter'ghya, prapitāmaha idaṃ ter'ghya, ityargyāṇi dadāti tūṣṇīṃ vā /
purastādupariṣṭācca śuddhodakam tato gandhādibhiḥ vāsobhiśca dvijānabhyarcya /
'uddhriyatāmagnau ca kriyatā'mityāmantrayate /
'kāmamuddhriyatāṃ kāmamagnau ca kriyatāṃ'iti prativacanam /
tato brāhmaṇārtha saṃskṛtādannāduddhṛtyāpareṇāgniṃ bahirṣi pratiṣṭhāpyābhighāryāgnerupasamādhānādyajyabhāgānte trayodaśa pradhānāhutīrjuhoti

ĀpGs-Tāt_21.5:
yadvā- viparītamedbhavati , 'yanme mātā'ityādyāḥ pūrvāssaptājyāhutayaḥ, 'svāhā pitre'ityādyā uttarāṣṣaḍannāhutaya iti

5 annābhimarśanam /
sarvamuttarairabhimṛśet // Ā
(pa.8.khaṃ.,21-6)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.6:
evaṃ pradhānāhutīrhutvā sauviṣṭakṛtaṃ hutvā jayādi pratipadyate /
sāṅge pradhāne sarvatra prācīnāvītam /
na dāyādaya ityanye /
pariṣecanāntaṃ kṛtvā praṇītāśca vimucya tatassarvamannaṃ hoṣyaṃ ca samupanidhāya hutaśeṣaṃ ca tasman utsṛjya tamuttairastribhiḥ abhimṛśet
'eṣa te tata madhumāni'tyetaiḥ /
atrāpyūhaḥ 'eṣa te mātāmaha madhumā'nityādi //
tra //
ĀpGs-Tāt_21.6:
atha brāhmaṇabhojanārthahaviṣyamahaviṣayaṃ ca sarvamannaṃ uttaraiḥ 'eṣa te tata madhumān'ityetaistribhirmantraiḥ abhimṛśet /
ekayatnena sarvasyābhimarśanāsambhave mantrāvṛttiḥ ;śeṣiparatantratvāccheṣāṇām

kḷptānvā pratipūruṣam // Ā
(pa.8.khaṃ.,21-7)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.7:
atha vā bhojanapātreṣu kḷptānodanaviśeṣān pratipuruṣaṃ pṛthagabhimṛśet yathāliṅgam /
tatra yāvantaḥ pitrarthe bhojayante tāvatsu prathamasya mantrasyāvṛttiḥ 'evamuttarayoḥ- /
tataḥ pātreṣu kaspitānannaśeṣān

ĀpGs-Tāt_21.7:
athavā -pitrādyarthebhyo brāhmaṇebhyaḥ pratirūrūṣaṃ bhojanapātreṣu kḷptān prakaspitān bhojayapadārthān ekaikena mantreṇa yathāliṅga mabhimṛśet /
atrāpi pitrāderekaikasya brāhmaṇabahutve yugapadabhimarśanāsambhave ca tattanmantrāvṛttiḥ

6 bhoktṛbhirannopasparśanam /
uttareṇa yajuṣopasparśayitvā // Ā
(pa.8.khaṃ.,21-8)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.8:
uttareṇa yajuṣā 'pṛthivī te pātra'mityanena brāhmaṇaiḥ sparśayitvā bhojayediti śeṣaḥ /
tatra ca 'brāhmaṇānāṃ tvā, 'maiṣāṃ kṣeṣṭhāḥ'iti bahutvaṃ dṛśyate tathāpi pratipuruṣaṃ mantrāvṛttiḥ uparavamantravat , vatsāpākaraṇamantravacca /
tatra pūrva devānāmupasparśanaṃ 'viśve devāsa'; ityanayarcā, smṛtyantare darśanāt /
vaiṣṇavyetyapare /
idaṃ viṣṇurityante viṣṇo havyaṃ rakṣasveti /
tathā pitryeṣvapyante viṣṇo kavyaṃ rakṣasveti /
bhuñjāneṣu parāṅāvartate /
rakṣoghnān pitryān vaiṣṇavyānanyāṃśca pavitrān dharmyān mantrān dharmaśāstra mitihāsapurāṇāṃścābhiśrāvayati /
tatastṛptāni jñātvā madhumatīḥ śrāvayet akṣannamīmadanteti ca /
atha bhūmāvannaṃ vikarati-'ye agnidagdhā ye 'nagnigdhā ye vā jātāḥ kule mama /
bhūmau dattena piṇaḍena tṛptā yāntu parāṃ gati'miti /
athācānteṣu punarapo datvā 'svadita'miti pitrartān vācayati 'rocata'iti vāśvadevārtān /
tato yathāśraddhaṃ dakṣiṇāṃ datvā sarvebhyo 'nnaśeṣebhyaḥ piṇḍārtha prāśanārthañcoddhṛtya śeṣaṃ nivedayot-annaśeṣaiḥ kiṃ kriyatāṃ iti /
iṣṭaissahopabhujyatāmiti prativacanam /
'dātāro no 'bhivardantāṃ vedāssantatireva naḥ /
śraddhā ca no mā vyapagāt bahudeyaṃ ca no 'stu'; //
iti prārthayate /
'dātāro vo 'bhivardhantā'mityūhena prativacanam /
bhuktavataḥ pradakṣiṇīkṛtya, namaskāraḥ /
oṃ svadheti pitṛbhyaḥ /
viśvedevāḥ prīyantāmiti viśveṣāṃ devānām /
tatra sarvakarmaṇāṃ vaiśvadeveṣu pūrva pravṛttiḥ paścāt pitryeṣu /
visarjane viparyayaḥ /
abhiśravaṇādi yajñopavītī prākpiṇḍebhyaḥ kalpāntaradarśanāt

ĀpGs-Tāt_21.8:
uttareṇa 'pṛthivī te pātram'ityanena yajuṣā, kḷptānannāviśeṣān brāhmaṇān, haste gṛhītvopasparśayitvā, taṃ bhojayediti śeṣaḥ /
atra ca mantre yadyapi brāhmaṇānāmiti bahuvacanaṃ tatāpi yugapat sparsāyitumaśakyatvāt pratipūruṣaṃ mantrāvṛttiḥ, yathā-'vāyavasstha'(tai. saṃ-1-1-1) iti mantraḥ prativatsam /
evaṃvidheṣu bahuvacanaṃ prayogasādhutvārtha, ekaprayogavacanaprayojyānekavyaktyobhiprāyaṃ vā

7 bhuktavatāmanuvrajanam, piṇḍadānam, śeṣabhakṣaṇaṃ ca /
bhuktavato 'nuvrajya pradakṣiṇīkṛtya dvaidhaṃ dakṣiṇāgrān darbhān saṃstīrya teṣūttarairapo datvottarairdakṣiṇāpavargān piṇḍāndatvā pūrvavaduttarairapo datvottarairupasthāyottarayodapātreṇa triḥprasavyaṃ pariṣicya nyubjya pātrāṇyuttaraṃ yajuranavānaṃ tryavarārghyamāvartayitvā prokṣyapātrāṇi dvandvamabhyudāhṛtya sarvatassamavadāyottareṇa yajuṣā śeṣasya grāsavarārghya prāśnīyāt // Ā
(pa.8.khaṃ.,21-9)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.9:
tatastān bhuktavato 'nuvrajya pradīkṣaṇīkṛtya pratyāvṛtya prācīnāvītī piṇḍapradānadeśe dakṣiṇāgrān darbhān
saṃstṛṇāti dvaidhaṃ dvayoḥ sthānayorasaṃbhinnānityarthaḥ /
tatra pitṛbhyaḥ purastāt stṛmāti, mātṛbhyaḥ paścāt /
tathā cāśvalāyanaḥ -karṣūṣveke dvayoṣṣaṭsu vā, pūrvāsu pitṛbyo dadyāt, aparāsu strībhyaḥ (āśva.gṛ.1-56,7,8) iti /
'dakṣiṇāgraiḥ pitryeṣu'(āpa.gṛ.14) ityasya paristaraṇīvaṣayatvādiha dakṣiṇīnītyuktam /
saṃstīrya teṣūttarairmantraiḥ 'mārjayantāṃ mama pitara'ityādibhirapo dadāti /
pūrvavaditi vakṣyamāṇamantrāpyapakṛṣyante /
piṇḍaṃ pūrvavat dadāti piṇḍapitṛyajñe yat piṇḍadānaṃ tadityarthaḥ /
tena trīnudakāñjalīnityevamādayoviśeṣā ihāpi bhavanti /
tatra pitṛliṅgaiḥ pitṛbhyastīrṇeṣu, mātṛliṅgairmātṛbhyastīrṇeṣu /
evamapo datvā tata uttarairmantraiḥ 'etatte tatāsā'vityādibhisteṣu darbheṣūbhayeṣu dakṣiṇāpavargān piṇḍān dadāti yathāliṅgaṃ pitṛbhyaśca mātṛbhyaśca /
asāvityatra sarvatra nāmagrahaṇaṃ yathāliṅgam /
atrāpi pūrvavadityasya sabandhāt savyaṃ jānvācyāvācīnapāṇirityādi vidhānamihāpi bhavati /
anekapitṛkasyoha iti paiṅgisūtram /
'etadvāṃ tatau yajñaśarmaviṣṇuśarmāṇau ye ca yuvāmanu, 'etadvāṃ pitāmahā'- vityādi /
etadvāṃ mātarāvasau yāśca yuvāmanu'ityādidakṣiṇāpavargānityucyate-ubhayeṣāṃ piṇḍānāṃ pṛthak dakṣiṇāpavargatā yathā syāditi /
tena pitṛpiṇḍānāṃ dakṣiṇato mātṛpiṇḍā na bhavanti /
kiṃ tarhi ?paścāt /
evaṃ piṇḍān datvā pūrvavaduttarairapo dadāti pitṛbhyaśca mātṛbhyaśca /
mantrasamāmnāye'mārjantāṃ mama pitara ityete'iti mantrāṇāṃ punarādiṣṭatvāt 'uttarairapo datvā'ityeva siddhe pūrvavadityatidśaḥ piṇḍapitṛyajñapratyavamarśanārthaḥ -piṇḍeṣu codakāñjaliṣu ca /
tata uttarairmantraiḥ tānupatiṣṭhate yathāliṅgaṃ 'ye ca vo 'treti pitṝn, yāśca ve 'treti mātṝ;te ca vahantāmiti pitṛn, tāśca vahantāniti mātṝḥ, tṛpyaṃtu bhavta iti pitṝn, tṛpyaṃtu bhavatyaḥ iti mātṝḥ, tṛpyata tṛpyata tṛpyata ityubhayān /
tata uttarayarcā 'putrān pautrānityetayātriḥ prasavyamudapātreṇa pimḍān pariṣiñcati . ubhayāstaparyantviti lṅgāt piṇḍānāṃ sahapariṣecanam /
udapātravacanaṃ hastena mā bhūditi /
prasavyavacanamanuvādaḥ prasavyaṃ triguṇībhūtamekameva pariṣecanaṃ santataṃ yathā syāt, na piṇḍapitṛyajñavat trīṇi pariṣecanāni pṛthagiti /
evaṃ pariṣicya tataḥ pātrāṇi yānyatra prakṛtāni trīṇyarghyapātrāṇi pariṣecanapātrāmudakumbhaḥ
yasmin piṇḍārthamannamuddhṛtaṃ tacceti tāni nyubjya nyāñci kṛtvā tata uttaraṃ yajuḥ 'tṛpyata tṛpyata tṛpyate'tyetat anavānamanuchvasan tryavarārdhya māvartayati trirabhyāvṛttiḥ avarā mātrā yasyāvartanasya tat tryavarārdhyam /
yajurgrahaṇaṃ 'tṛpyate'tyasya trirāvṛttasya paṭhitasyaikayajuṣṭvjñāpanārtham /
tasya trirāvṛttau navakṛtvo 'bhyāvṛttirbhavati /
evamāvṛtya nyakkṛtāni pātrāni prokṣya dvadvamabhyudāharati udānayati /
abhīti vacanāt uttaraṃ karma pratyudāharatītyarthaḥ /
tenottarasminnapi śrāddhakarmaṇi tānyeva pātrāṇītyeke /
netyanye /
evamabhyudāhṛtya śeṣasyānnasya grāsavarārghya grā so 'varārdhyo avamā mātrā yasya tat grāsavarārdhyam chāndaso hrasvaḥ /
tatprāśnīyāt uttareṇa yajuṣā 'prāṇe niviṣṭo 'mṛtaṃ juhomi'ityanena sarvatassarvabhyaḥ śrāddhaśeṣebhya annaśeṣebhya ityarthaḥ /
śrāddhāṅgamidaṃ prāśanaṃ, na nityasyāśanasya niyamavidhiḥ /
tasmāt tatrāpi prācīnāvītameva /
ācamane tu yajñopavītamanaṅgatvāt /
tataḥ pañcamahāyajñānāṃ pravṛttiḥ /
ĀpGs-Tāt_21.9:
ata bhuktavato vrajato brāhmaṇānāgṛhasīmānta manuvrajya pradakṣiṇīkaroti /
etayośca yajñopavītam /
katham?pradakṣiṇe tāvat
'yajñopavītinā pradakṣiṇam'iti sāhacaryāt /
anuvrajane 'pyanuvrajya pradakṣiṇīkṛtyeti pradakṣiṇasāhacaryāt /
tantreṇa caitadubhayaṃ, sambhavāt /
yadi tu kāraṇavaśāttantrābhāvaḥ, tadā pṛthakpṛthak /
atha pratyetya prācīnāvītī piṇḍadānadeśe dakṣiṇāgrān darbhān, dvaidhaṃ dveghā saṃstṛṇāti /
tatra purastātpitrādyartha, paścānmātrādyartham;āśvalāyane darśanāt, ācārācca /
tatasteṣu darbeṣūttaraiḥ 'mārjayantāṃ mama mātaraḥ'ityādibhiśca yathārha dakṣiṇāpavargamapo datvā anantaramuttaraiḥ 'etatte tatāsau'ityādibhiḥ 'etatte mātasau'ityādibhiśca yathāliṅgaṃ trīṃstrīn dakṣiṇāpavargān piṇḍān dadāti /
piṇḍāśca hutaśeṣāt bhuktaśeṣācca samavadāya kartavyāḥ /
atra pūrveṣu triṣu mantreṣvasāvi- tyasya sthāne pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ nāmāni sambuddyā yathākramaṃ gṛhṇāti /
uttareṣu tu triṣu māthṛpitāmahāprapitāmahānām /
'dakṣiṇato 'pavargaḥ'(āpa.gṛ.1-20) iti
sāmānyavidhisiddhasyeha punarvacanaṃ, piṇḍadāna eva dakṣiṇāpavargaḥ'dvaidhaṃ darbāstaraṇeṣu tu paścimāpavarga iti jñāpanārtham, tathobhayeṣāṃ piṇḍānāṃ pratyekaṃ dakṣiṇāpavargasiddhyartha ca /
atha pūrvavat 'mārjayantām'ityādibhirevāpo dadāti /
kecit-'teṣūttarairapo datvā uttarairdakṣiṇāpavargān piṇḍān datvā'ityetayorapi 'pūrvavat'iti padamapakṛṣya triṣvapi sūtreṣu codyamānaṃ pūrvavat piṇḍapitṛyajñavatkartavyamiti vyācakṣate /
prayojanaṃ tu"trīnudakāñjalīnninayati"(āpa.śrau.1-8-10) 'savyaṃ jānvācyāvācīnapāṇiḥ '(āpa.śrau.1-9-1) ityādividhānāmihāpi bhavatīti /
tanna;apakarṣasyaivāyuktatvāt, pūrvavadityasya piṇḍapitṛyajñavadityevaṃbuddhyanudayācca /
yadi tvācārabalāt 'savyaṃ jānvācya'ityādīhāpi kartavyamevetyucyeta, tadā na kaściddoṣaḥ
athottaraiḥ 'ye ca vo 'tra'ityādibhiṣṣarḍrbhimantrairyathā kramaṃ yathāliṅgaṃ pitṝn tristrirupatiṣṭhate /
tṛpyatetyanena trirāvṛttena ubhayāṃstantreṇa /
kecit catvāro mantrāḥ na ṣaṭ /
tatra prathamo mantro 'ye ca vo 'tra'ityādiḥ 'tāśca vahantām'ityantaḥ ubhayoṣāmupasthānārthaḥ /
'tṛpyantu bhavantaḥ'; iti pitṝṇām /
'tṛpyantu bhavatyaḥ'iti mātṝṇām /
'tṛpyata tṛpyata tṛpyata'ityubhayeṣāmiti //
tata uttarayā 'putrānpautrān'ityetayā ubhayeṣāṃ piṇḍānyugapadudapātreṇa triḥ prasavyamavicchinnaṃ pariṣiñcati /

sāmānyavidhisiddhasya prasavyasyeha punarvacanaṃ pūrvatra"pradakṣiṇīkṛtya"iti vacanādihāpi prādakṣiṇyaṃ syāditi śaṅkānirāsārtham /
anantaraṃ pātrāṇi homārthāni piṇḍadānārthāni ca /
kecit-bhojanārthāni vodadānārthāni ca, na tu homārthānīti /
nyubjya adhobilāni kṛtvā /
tata uttaraṃ yajuḥ 'tṛpyata tṛpyata tṛpyata'ityāmnānata evaṃ trirabhyastam /
anavānaṃ anucchvasan /
tryavarārdhya trirabhyāvṛttiravarā mātrā yasyāvartanasya tatttryavarārdhyam yathā bhavati tathāvartayati /
tataścāvamāyāmapi mātrāyāṃ tṛpyateti navakṛtvo 'bhyāsitavyaṃ bhavati /
evamanavānaṃ yāvacchattyāvartya, tataḥ pātrāṇi nyagabhūtāni vaprokṣya, dvandvamabhyudāharati /
atrābhyupasargāduttaraṃ karma pratyudāharati /
teṣāṃ pātrāṇāṃ niriṣṭikadoṣo nāstīti bhāvaḥ atha śeṣasyānnasya grāsavarārdhya grāsāvarārdhyam /
chāndasatvādghrasvaḥ /
uttareṇa yajuṣā 'prāṇe niviṣṭaḥ'; ityanena prāśnīyāt /
etacca sarvatassarvebhyo 'nnaśeṣebhyassamavadāya kāryam /
idaṃ ca prāśanaṃ bhojanecchāyāmasatyāmapi grāsavarārdhyamavaśyaṃ prāśyaṃ; karmāṅgatvāt /
evaṃ prāśya, tataśśuddhyartha yajñopavītyācāmet //
athātra sūtrāṇāmapūrṇatvādanyatassiddhānapi padārthānupasaṃhṛtya yathāpratibhāsaṃ prayoga utyate-pūrvedyussāyamaupāsanahomaṃ hutvā prācīnāvītī
kṛtaprāṇāyāmaḥ śvo māsiśrāddhaṃ kartāsmīti saṅkalpya śucitvādiguṇasampannebhyaḥ śvitrādidoṣavarjitebhyaḥ kṛtasāyamāhnikebhyo brāhmaṇebhyo nivedayet /
tatra prathamaṃ yajñopavītī bhūtvā 'śvo māsiśrāddhaṃ bhavitā, tatra bhavadbhirviśvadevārthe kṣaṇaḥ kartavyaḥ'iti viśvadevārthebhyo brāhmaṇebhyo nivedayet /
tataḥprācīnāmītī 'pitrarthe kṣaṇaḥ kartavyaḥ'iti pitrarthebhyaḥ /
'pitāmahārthe kṣaṇaḥ kartavyaḥ'iti pitāmahārthebhyaḥ /
prapitāmahārthe kṣaṇaḥ kartavyaḥ 'iti prapitāmahārthebhyaḥ /
ekabrahmaṇapakṣe tu 'pitṛpitāmahaprapitāmahārthe kṣaṇaḥ kartavyaḥ'iti mātāmahaśrāddhakārī cet, ūhena 'mātāmahārthe kṣaṇaḥ'ityādinā nivedayet /
tatra cādhārayostadartasamidhorājyabhāgayoragnimukhāhutau svaviṣṭakṛti prāyaścittāhutau ca yajñopavītī tathā viśvadevārtheṣu sarveṣu padārtheṣu ca pradakṣiṇānuvrajanayośca yajñopavītameva /
ebhyo 'nyatrāsamāptessarvatra prācīnāvītameva /
etacca prāgevopapāditam /
kartuścātra saṅkalpādārabhya āsamāpterbrahmacaryādivratacaryā anaśanaṃ ca bhavati /
bhoktṝṇāmapi manūkto 'krodhatvādiḥ /
athāparedyuḥ prātastān brāhmaṇān gṛhamānīya ācāntānāsaneṣūpaveśya pūrvavaddvitāyamāmantraṇam /
atra tvadya śrāddhaṃ bhaviṣyatīti bhedaḥ /
'pūrvedyurnivedanaṃ aparedyurdvitīyaṃ tṛtāyaṃ cāmantraṇam'itivacanāt /
atha teṣāṃ pādān kuṇḍeṣu sakūrcatileṣvavanijyācamayya, kṛsaratāmbūlādīni datvā abhyajya snānārtha prasthāpayet /
te ca snāyuḥ /
tatassvayaṃ ca snāto brāhmaṇa bhojanārthādannādanyenānnena vaiśvadevaṃ pañcamahāyajñāṃśca kuryāt /
kecit-samāpte śrāddhe iti /
tato 'parāhṇeprācīnāvītī brāhmaṇān prakṣālitapāṇipādānācāntānāsaneṣūpaveśayati /
tatra viśvadevārthān prāṅmukhān prākkūleṣu darbheṣu pitrādyarthānudaṅmukhān dviguṇabhugneṣu dakṣiṇāgreṣu darbheṣu /
śrāddhāgāraṃ ca sucau deśe dakṣiṇāpravaṇe sarvataḥ pariśritamudagdvāraṃ ca bhavati /
tasyottarapūrvadeśe 'gniraupāsanaḍa- /
agnedakṣiṇataḥ piṇḍapradānārtha sthaṇaḍilam /
tasya dakṣiṇataḥ ptrādyarthānāmāsanam /
paścāttu viśvedevārthānāmāsanam /
sthaṇḍileṣu yathāvakāśaṃ pitrādibhyasriṣu pātreṣu ekasmin vā śāstrāntaroktavidhinārghyārthamudakagrahaṇam /
viśvebhyo devebhyaśca yathāvidhi pātrāntare /
tāni gandhādibhirabhyarcya, darbheṣu sādayitvā darbhaiḥ pracchādyāthāsanagatānāṃ brāhmaṇānāṃ hasteṣu svasmātsvasmādudapātrātpātrāntareṇāpa ādāya 'viśva devāḥ idaṃ vo arghya''pitṛpitāmahaprapitāmahāidaṃ vo arghya 'iti vārghyāṇi dadāti /
idamevārghyadānaṃ śrāddhe svadhāninayanamudapātrānayanamiti cocyate /
purastādupariṣṭāccarghyadānāddhasteṣu śuddhodakadānam /
tato gandhādibhirvāsobhiraṅgulīyakādibhiśca yathāvibhavaṃ brāhmaṇānāmabhyarcanam /
tatastān 'uddhriyatāmagnau ca griyatām'iti pratibrūyuḥ /
'udīcyavṛttistvāsanagatānāṃ hasteṣūdapātrānayanam /
uddhriyatāmagnau ca kriyatā mityāmantrayate /
kāmamuddhiyatākāmamagnau ca kriyatāmityatisṛṣṭa uddharejjuhuyācca'(āpa.dha.2-17-17,18,19) iti dharmaśāstravacanāt /
etacchodapātrānayanaṃ uddhriyatāmityāmantraṇaṃ ca pākṣikam, bhāṣyakāreṇānuktatvāt, udhīcyavṛttirityasya samāsasya udhīcyānāṃ vṛttirudīcyeśu vṛttirityubhayathāpi vigrahābhyupagamācca /
atha brāhmaṇabhojanārthādannāt haviṣyamodanāpūpādikaṃ ekasmin pātre samuddhṛtya ahaviṣyaṃ kṣārādisaṃsṛṣṭamanyasmin pātre uddhṛtyātha haviṣyaṃ pratiṣṭhatamabhighār agnerupasamādhānādyagnimukhāntaṃ kṛtvā 'yanme mātā'ityādibhistrayodaśa pradhānāhutīrhutvā sviṣṭakṛtaṃ ca tata udīcīnamuṣṇaṃ bhasmāpohya ahaviṣyaṃ svāhākāreṇa hutvātha 'lepayoḥ'ityādi tantraśeṣaṃ samāpya tataḥ 'eṣa te tata'ityādibhissarvamannamabhimṛśya atha pṛthakpṛthaktṛtīyamāmantraṇaṃ pūrvavadeva kṛtvā triṣvapi cāmantraṇeṣu 'oṃ tathā'iti prativacanaṃ brāhmaṇānām /
tataḥ kartuḥ prārthan'iti /
tataḥ 'prāpnavāni'ityaṅgīkāro bhoktṝṇām /
apare kramāntaramāhuḥ- vaiśvadevapañcamahāyajñānantaraṃ aparāhṇe prācīnāvītī agnerupasamādhānādi karoti /
tatra svadhāninayanapakṣe pātrasaṃsādanakāle svadhāpātrāṇāmapi sādanam /
praṇītāḥ praṇīya vidhivat svadhāgrahaṇam /
tato 'brāhmaṇaṃ dakṣiṇato niṣādya'; ityādyagnimukhānte kṛtepādaprakṣālanādi /
uddhiyatāmityāmantrya, annamuddhtya pradhānahomādaya iti /
ihāpi pakṣe svadhāninayanaṃ pākṣikameva anye tu- māsiśrāddhe śāstrāntarānusārānmantravanniyamavadbhojanadeśasaṃskāraṃ, viśveṣāṃ devānāṃ cāvāhanaṃ, bhojayitvodvāsanaṃ cecchanti /
atra ca padārtheṣu krame ca śiṣṭācārādeva nirṇayaḥ, sūtrakārabhāṣyakārābhyāmanuktatvāt //
atha prakṛtamucyate-bhojanapātrakḷptānannaviśeṣān yathāsvaṃ brāhmaṇānupasparśayati 'pṛthivī te pātraṃ, ityetayā 'idaṃ viṣṇurvicakrame'ityetayā ca /
tasyāścānte 'viṣṇo bavyaṃ rakṣasva'iti viśveṣāṃ devānāṃ, 'viṣṇo kavyaṃ rakṣasva'iti pitrādīnām /
evaṃ sparśayitvātha bhojayet /
vibhave sati sarpirmāsādīni viśiṣṭāni dadyāt;abhāve tailaṃ śākamiti /
bhuñjānān brāhmaṇānāhavanīyārthena dhyāyet, pitrādīn devatātvena, annaṃ cāmṛtatvena, ātmānaṃ brahmatvena /

bhuñjaneṣu ca parāṅāvṛttya rākṣodhnān pitryān vaiṣṇavānanyāṃśca (kha.ga.pavitrān) pāvamānamantrān dharmaśāstramitihāsapurāṇāni cāmiśrāvayati /
tṛptāṃśca jñātvā madhumatīśśrāvayati, 'akṣannamīmadanta'iti ca /
atha bhūmāvannaṃ (kha.ga---prakirati) parikirati--
ye agnidagdhā ye 'nagnidagdhā ye vā jātāḥ kule mama /
bhūmau dattena piṇḍena tṛptā yāntu parāṃ gatim //
iti /
athācānteṣu punarapo datvā 'svaditam'iti pitrādyarthān vācayati, 'rocayate'iti viśvedevārthān /
tato yathāśakti dakṣiṇāṃ datvātha sarvebhyo 'nnaseṣebhyaḥ piṇḍārtha prāśanārtha codghṛtya (annaśeṣaiḥ) annaśeṣaḥ kiṃ kriyatām'?iti śeṣaṃ nivedayet /
te ca 'iṣṭaissaha bhujyatāṃ'iti pratibrūyuḥ /
atha kartā--
dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāssantatireva naḥ /
(kha.ga.-ṣaiḥ)
śraddhā ca no mā vyapagādbahu deyaṃ ca no 'stu //
iti prarthayate /
dātāro vo 'bhivardhantāṃ vedāssantatireva vaḥ /
(kha.ga-ca)
śraddhā ca vo mā vyagamadbahu deyaṃ ca vo 'stu //
iti teṣāṃ prativacanam /
atha, annaṃ ca no bahu bhavedatithīṃśca labhemahi /
yācitāraśca nassantu mā ca yāciṣma kañcana //
iti ca prārthayate /
(kha.ga.jha--atīrthīṃśca sabhadhvam /
yācitāraśca vassantu mā ca yācadhvaṃ vañcana /
ityadhikam ) 'annaṃ ca vo bahu bhavet'ityabahenaiva prativacanam /
anantaraṃ 'oṃ svādhā'ityāha /
'astu svadhā'iti prativacanam /
atha brāhmaṇānāṃ pitrādyarthānāṃ pūrva visarjanam /
viśveṣāṃ devānāṃ paścādvisarjanam /
pūrvokteṣu nivedanādiṣu sarveṣu padārtheṣu daivapūrvatvameva /
atha yajñopavītī bhuktavato 'nuvrajya pradakṣiṇīkṛtya, prācīnāvītī 'dvaidhaṃ dakṣiṇāgrān'ityādi, 'śeṣasya grāsavarārdhya prāśnīyāt'ityevamantaṃ yathāsūtraṃ karoti //
atra cedaṃ vaktavyam -brāhmaṇabhojanaṃ homaḥ piṇḍadānaṃ ca trīṇyapi māsiśrāddhe pradhānāni /
agnyādheye (ṅa ja-bhāṣyakereṇetyādhikam) /
dhūryasvāminoktatvāt , vaiśvadeve viśvedevā ityatra kapardisvāminīktatvācca /
kecit -iha brāhmaṇabhojanameva pradhānam, hemaḥ piṇḍadānaṃ ca tadaṅgam, anarthāvekṣo bhojayediti prakṛtya tayorvidhānāt iti /
athāsya mukhyakalpāsambhave āmaśrāddhavidhiranukalpatayocyate--
āpadyanagnau tīrthe ca candrasūryagrahe tathā /
āmaśrāddhaṃ dvijaiḥ kārya śūdraḥ kuryātsadaiva hi //
iti (cha-bṛhaspativacanāt bṛhatpracetovacanācca /
ja-vṛhaspatipracetasorvacanāt,) vṛhatpracetovacanāt /
atra vyāsaḥ--
āvāhanaṃ ca kartavyamardhyadānaṃ tathaiva ca /
eṣa eva vidhiryatra (ḍa-anna. cha-āma) yatra śrāddhaṃ vidīyate //
yadyaddadāti viprabhyaḥ śṛtaṃ vā yadi vāśṛtam /
tenāgnau karaṇaṃ kuryātpiṇḍāṃstenaiva nirvapet //
iti /
atra ṣaṭtriṃśanmatamāmaśrāddhaṃ yadā kūryāt piṇḍadānaṃ kathaṃ bhavet /
gṛhādāhṛtya pakvānnaṃ piṇḍān jadyāttilaissaha //
iti /
prayogasaṃkṣepastu-pūrvedyuraparedyurvā brāhmaṇānnimantrya, pūrvāhṇe snātvā brāhmaṇānāhūya, pādaprakṣālanādyarghyadānāntaṃ kṛtvā, yathāvibhavaṃ gandhavastrādibhiśca yathārhamabhyarcya, 'agnau kariṣyāmī'tyāmantrya āthāgnimukhānte taṇḍulādyamadravyeṇa homakaraṇam /
tatastantraśeṣaṃ samāpya, taṇḍulādyāmadravyaṃ śrāddhārtha dadāti /
carorabhāvāttaddharmāṇāmabhāvaḥ /
bhojanābhāvācca tatsambandhināmabyaṇāvaḥ /
tataḥ piṇḍadānamāmena, gṛhādāhṛtena pakkena veti /
atyantāpadi tu 'api ha vā hiraṇyena pradānamātraṃ', api ha vā hiraṇyena (kha.ga--ṅa-pradhānamātraṃ evamuttaratrāpi) /
pradānamātraṃ api vā mūlaphalaiḥ pradānamātram, ityādibodhāyanādivacanāddhiraṇyādervā pradānamātraṃ samastadharmarahitaṃ kuryāt /
evaṃ sarvathāpi śrāddhamavaśyaṃ kartavyam /
na tu kasyāṃcidapyavasthāyāṃ lopaḥ /
atra ca śrāddhaviṣaye yadyapi, vasavaḥ pitaro jñeyāḥ rudrāścaiva pitāmahāḥ /
prapitāmahāstadityāśśrutireṣā samātanī //
ityādiśāstrāntarasiddhaṃ bahu vaktavyamasti;tathāpi vistarabhayāduparamyate

evaṃ prakṛtibhūtaṃ māsiśrāddhaṃ vyākhyāyedānīṃ tadvikṛtibhūtaṃ pratisaṃvatsaramanuṣṭheyaṃ aṣṭakākhyaṃ pākayajñāntaraṃ vyākhyāsyan, tasya kālavidhimāha--
23 aṣṭakāśrāddham
1 tasya krālaḥ /
yā māghyāḥ paurṇamāsyā uparidvyahyaṣṭakā tasyāmaṣṭamī jyeṣṭhayā sampadyate tāmekāṣṭaketyācakṣate // Ā
(pa.8.,kha.21)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.10:
vyākhyātaḥ śraddhavidhiḥ /
athāṣṭakā nāma pākayajñaḥ pitryaḥ saṃvatsare saṃvatsare kartavyaḥ sa upadiśyate /
tasya kālavidhirayaṃ yā mādhī tasyā upariṣṭādvyāṣṭakā kṛṣṇapakṣaḥ tasyāṃ yā aṣṭamī tāmekāṣṭakā ityācakṣate sā yadi jyeṣṭhayā sampadyate saṅgacchate tāmapyekāṣṭaketyācakṣate iti dvāvimau yogau /
anyathā paurṇamāsyā upariṣṭādaṣṭamī jyeṣṭhayā sampadyate tāmekāṣṭaketyācakṣata ityetāvatā siddham /
kiṃ vyaṣṭakatvam /
dvyaṣṭakā grahaṇasya prayojanaṃ mṛgyam /
kimartha jyeṣṭhayā sampadyata iti?yadā dvayorahnoraṣṭamī tadā jyeṣṭhāsaṃyuktāyāṃ kriyā yathā syādidi

ĀpGs-Tāt_21.10:
mādhyāḥ māghamāsasya sambandhinyāḥ paurṇamāsyāḥ upasiṣṭādūrdhva yā vyaṣṭakā kṛṣṇapakṣa ityarthaḥ /
tasyāṃ vyaṣṭakāyāṃ yā aṣṭamī tithiḥ jyeṣṭhayā jyeṣṭhānakṣatreṇa sampadyate saṅgacchate tāmaṣṭamīme kāṣṭaketyācakṣate kathayanti brahmavādinaḥ /
tasyāmaṣṭakā kartavyeti śeṣaḥ /
ekāṣṭakāyāṃ vapāhomādi pradhānaṃ kartavyamityarthaḥ /
tāmekāṣṭaketyācakṣata iti vacanaṃ yānyanyānyapyekāṣṭakāyāṃ vihitāni, yathā gavāmayanadīkṣā yathā ca dīrghasatreṣu vijñānārthamapūpena kakṣasyopoṣaṇaṃ, yathāva cekhāsambharaṇaṃ, tāni ca sarvāṇi yathoktalakṣaṇāyāmevāṣṭamyāṃ kāryāmītyevamartham /
atrāyamabhiprāyaḥ- yadyapi māghamāsasya sarvā kṛṣṇapakṣāṣṭamī jyeṣṭhayā na sampadyate;tathāpi tasyāmekāṣṭakā kartavyaiva;pākayajñatvena nityatvāt, 'vyaṣṭakā tasyāṃ'ityadhikagrahaṇācceti /
jyeṣṭhayā sampadyata iti tu prāyikābhiprāyam /
tenāyuktāyāmapi gavāmayanadīkṣādīni labhyante //
kecit- yadā dvayorahnoraṣṭamī, yasminvā saṃvatsare dvau māghamāsau, tatra yā aṣṭamī jyeṣṭhayā sampadyate tasyāmeva nāsa mpannāyāmityevamabhiprāya iti

tasyāssāyamaupakāryam // Ā
(pa.8.kha.21)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.11:
upa samīpe kriyata ityupakāraḥ /
tatra bhavamaupakāryam /
tasyā aupakāryamityanvayaḥ /
tasyāḥ ekāṣṭakāyāḥ samīpe yatkarma kriyate pūrvedyussaptamyām, tatra catuśśarāvamapūpaṃ śrapayati /
sāyaṃ saptamyāmastamite āditye apūpahaviṣkaṃ karma kartavyamityarthaḥ /
tadevamaupakāryaśabdaḥ kālāvidhānārthaḥ /
tasyāssāyamityanvaye aṣṭamyāmastamite 'pūpaṃ prāpnoti, navamyāṃ paśuḥ, 'daśamyāmanvaṣṭakā', tacchāstreṣvaprasiddham /
aupakāryaśabdaścānarthakaḥ

ĀpGs-Tāt_21.11:
tripadamidaṃ sūtram /
tasyā aṣṭakāyā aupakāryamupakārakam /
upakāraṃ karotīti kartari yatpratyayaḥ chāndasaḥ /
aṣṭakāyā aṅgabhūtaṃ karmetyarthaḥ /
sāyaṃ pūrvedyussaptamyāḥ /
somayāgasyāgnīṣomīyapaśuyāgavattasyā aṣṭakāyā aṅgabhūtaṃ karma pūrvedyussaptamyāssāyaṅkāle kartavyamiti
sūtrārthaḥ /
na tviha tasyā aṣṭakāyā iti sambandhaḥ navamyāṃ vapāhomādi pradhānaprasaṅgāt /
na caitadyuktam; yā mādhyā iti
kālavidhānasyaupakāryārtatvopapattau 'prakaraṇātpradhānasya'iti nyāyavirodhāt, śāstrāntareṣvaprasiddhatvācca

athāsyaipakāryasya vidhimāha--
vrīhīṇāṃ catuśsarāvaṃ tūṣṇīṃ nirupya pārvaṇāvat patnyavahantītyādividhināpūpaṃ śrapayati /
apūpaḥ prathitāvayavaḥ prasiddhaḥ /
pratiṣṭhitābhighāraṇāntaṃ ca karoti // Ā
2 apūpavākaḥ /
apūpaṃ catuśśarāvaṃ śrapayati

aṣṭākapāla ityeke // Ā
(pa.8.,kha.,21)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_21.13:
sāyamapūpāṣṭākapālo haviḥ ityeke manyante /
aṣṭasu kapāleṣu saṃskṛto 'ṣṭākapālaḥ /
asmin pakṣe puroḍāśasyāvṛtā śrapaṇam /
pūrvasya tu laukikyāpūpasyāvṛtā /
dvayorapi pakṣayoḥ aupāsane śrapaṇam /
etacca pitryasyāṅgamapi karma svayaṃ pitryaṃ na bhavati, 'tena prācīnāvītādi na bhavati

iti śrīhagadattamiśraviracitāyāṃ gṛhyasūtravṛttāvanākulāyāmekaviṃśaḥkhaṇḍaḥ //
ĀpGs-Tāt_21.13:
aṣṭasu kapoleṣu saṃskṛtaḥ puroḍāśo 'ṣṭakapālaḥ /
saḥ śrapayitavya ityeke /
puroḍāśa iti ca prasiddha ākṛtiviśeṣaḥ tena laukikena prakāreṇa pāka aupāsanaṃ eva