આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 65

આપ્ગ્સ્-તાત્_21.2:
શુચિત્વાદિગુણયુક્તાન્ બ્રાહ્મણાન્, અનર્તાવેક્ષઃ પ્રત્યુપકારાદિદૃષ્ટપ્રયોજનાનવેક્ષો, ભોજયેદિતિ વાક્યાર્થઃ ।
પદાર્થસ્તુ શુચયો વાઙ્મનઃ કાયશુદ્ધાઃ ।
ન ચ વાચ્યં ધર્મશાસ્ત્રે ઽશુચીન્મન્ત્રવતસ્સર્વકૃત્યેષુ ભોજયેત્ઽ(આપ.ધ.2-15-11) ઇતિ સર્વાર્થમુક્તત્વાદિહ પુનશ્શુચિત્વવચનમનર્થકમિતિ;યતો ઽલ્પાવિદ્યાનપિ શુચીનેવ ભોજયેત્, તદભાવે વરં ક્રિયાલોપો, ન ત્વશુચીનિત્યેવં શુચીત્વાદરાર્તમ્ ।
મન્ત્રવતો મન્ત્રબ્રાહ્મણવતઃ યોનિગોત્રમન્ત્રાસમ્બન્ધાનિત્યત્ર ઽદ્વન્દ્વાત્પરં શ્રૂયમાણઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બન્ધ્યતેઽઇતિ ન્યાયેન, યોન્યા અસમ્બન્ધાઃ, ગોત્રેણાસમ્બંધાઃ યાજ્યયાજકાધ્યેત્રધ્યાપયિતારઃ ।
યત્તુ ધર્મશાસ્ત્રે ઽમન્ત્રાન્તેવાસ્યસમ્બન્ધાન્ઽ(આપ.ધ.2-17-4) ઇતિ
મન્ત્રસમ્બન્ધવ્યાતિરેકેણાન્તેવાસ્યસમ્બન્ધાનિત્યુક્તં તદઙ્ગાધ્યેતૃશ્રોતૃલક્ષણમન્ત્રસમ્બન્ધનિષેધાભિપ્રાયમ્ ।
નનુ-સામયાચારિકેષ્વેવ બ્રહ્મણાનાં મન્ત્રવત્ત્વં યોનિગોત્રમન્ત્રાસમ્બન્ધત્વં વ સિદ્ધમ્;તદિહં કિમર્થ પુનરુક્તમ્ ?ઉચ્યતે-નિત્યે માસિશ્રાદ્ધે ગૃહ્યોક્તગુણાનપિ ભોજયેત્ નાવશ્યં ધર્મોક્તાન્ બ્રહ્મવિદોન્તેવાસ્યસમ્બન્ધાનિત્યેવમર્થમ્ ।
અયુગ્મા વિષમસઙ્ખ્યાકાઃ ।
ત્ર્યવરાઃ ત્રિત્વમવરં સઙ્ખ્યા યેષાં તે ત્ર્યવરાઃ ।
એતચ્ચ પિતૃપિતામહપ્રપિતામહવિષયમ્ ।
તતશ્ચ પિત્રાદીનાં ત્રયાણાં પ્રત્યકં ત્રીન્ પઞ્ચ વા ન પુનસ્સપ્તાદીન્, દ્વો દૈવે પિતૃકાર્યે ત્રીનેકૈકમુભયત્ર વા ।
ભોજયેત્સુસમૃદ્ધો ઽપિ ન પ્રસજ્યેત વિસ્તરે ॥
(મ.સ્મૃ.3-135) ઇતિ મનુવચનાત્ ।
નન્વસ્મિન્ મનુવચને ઽપિતૃકાર્યે ત્રીન્ઽઇત્યુક્ત્વા ઽન પ્રસજ્યેત વિસ્તરેઽઇત્યુક્તં, તત્કિમિતિ ઽપ્ચ વાઽઇત્યુક્તમ્?ઉચ્યતે-અયુગ્માંસ્ત્ર્યવરાનિતિ સૂત્રકારવચનાત્ ।
એવં તર્હિ ઽએકૈકમુભયત્ર વાઽઇતિ વિરુદ્ધઃ ।
ન;તસ્યાનુ કલ્પત્વાત્ ।
અત્ર યદ્યપિ માત્રાદિભ્યઃ પૃથગેવ પિણ્ડદાનદર્શનં, તથાપિ તાસાં પૃથગ્બ્રાહ્મણભોજનં ન ભવતિ, હેમાભિમર્સનયોઃ પૃથક્ત્વાદર્શનાત્, પિતૃમાત્રર્થબ્રાહ્મણસઙ્ખ્યાસઙ્કલને સત્યયુગ્મત્વવિરોધાત્, આચારાબાવાચ્ચ ।
અપિ ચ--
અષ્ટકાસુ ચ વૃદ્ધૌ ચ ગયાયાં ચ મૃતે ઽહનિ ।
માતુશ્શ્રાદ્ધં પૃથક્કુર્યાદન્યત્ર પતિના સહ ॥
ઇતિ મનુવચનાદષ્ટકાદિભ્યો ઽન્યત્ર માસિશ્રાદ્ધાદૌ પૃથક્ત્વાભાવસ્સ્પષ્ટ એવાવગમ્યતે ।
ઇહ ચ સૂત્રકારભાષ્યકારાબ્યામનુક્તમપિ વિશ્વદેવાર્થ યુગ્માનાં ભોજનં કર્તવ્યમ્ ઽદ્વૌ દૈવેઽઇતિ મનુયાજ્ઞવક્લ્યાભ્યામુક્તત્વાત્, પિશાચા રાક્ષસા યક્ષા ભૂતા નાનાવિધાસ્તથા ।
વિપ્રલુમ્પન્તિ સહસા શ્રાદ્ધમારક્ષવર્જિતમ્ ।
તત્પાલનાય વિહિતા વિશ્વેદેવાસ્સ્વયમ્ભુવા ॥
ઇત્યાદિ ઝાગલેયવચનાત્, અવિગીતશિષ્ટાચારાચ્ચ ।
યદા ત્વેક એવ બ્રાહ્મણો લભ્યતે, તદા તં પિત્રાદ્યર્થમેવ ભોજયેત્, પ્રધાનત્વાત્ ।
અઙ્ગભૂતસ્ય તુ વૈશ્વદેવસ્ય યદ્યેકં ભોજયેચ્છ્રાદ્ધે દૈવં તત્ર કથં ભવેત્ ।
અન્નં પાત્રે સમુદ્ધૃત્ય સર્વસ્ય પ્રકૃતસ્ય ચ ॥
દેવતાયતને કૃત્વા તત્ર શ્રાદ્ધં પ્રકલ્પયેત્ ।
પ્રાસ્યેદગ્નૌ તદન્નં તુ દદ્યાદ્દ્વા બ્રહ્મચારિણે ॥
(વ.11-30,31) ઇતિ વસિષ્ઠોક્તવિધિનાનુષ્ઠાનમ્ ।
નનુ ચ--
માતામહાનામપ્યેવં તન્ત્રં વા વૈશ્વદૈવિકમ્ ।
(યા.સ્મૃ.1-2280),
તથા--
માતામહનામપ્યેવં શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
મન્ત્રોહેન યથાન્યાયં શેષં મન્ત્રવિવર્જિતમ્ ॥
(વિ.સ્મૃ.750)
તથૈવ--
પૃથઙ્માતામહાનાં ચ વૈશ્વદેવસમન્વિતમ્ ।
કુર્વીત ભક્તિસમ્પન્નં તન્ત્રં વા વૈશ્વદૈવિકમ્ ॥
(વિ.પુ.3-15-16)
ઇતિ યાજ્ઞવલ્ક્યવિષ્ણુસ્મૃત્યોઃ વિષ્ણુપુરાણે ચ વિધિદર્શનાત્ માતામહશ્રાદ્ધમપિ નિત્યમેવાવગમ્યતે ।
તત્કિમિતિ સૂત્રકારભાષ્યકારૌ ન બ્રૂતઃ?
ઉચ્યતે-નૈવ તત્રાપિ સ્મૃત્યન્તરેષુ પિત્ર્યવત્સર્વસ્યૈવ જીવતો દ્વિજસ્યાવશ્યં માતામહશ્રાદ્ધમપિ નિયમેન કર્તવ્યમિતિ વિધિત્સિતમ્ ।
કૃતે
અભ્યુદયઃ, #કરણે ન પ્રત્યવાય ઇતિ ।
કસ્ય તર્હિ નિયમેન કર્તવ્યમિતિ વિધિરિતિ ચેત્;યઃ પુત્રિકાકૃતાયા આસુરાદિવિવાહો- ઢાયા વા પુત્રો માતામહેન સહ માતુસ્સાપિણ્ડ્યં કરોતિ, તસ્ય માતામહશ્રાદ્ધં નિયતમેવ, અકરમે ચ પ્રત્યવાયઃ ।
માસિશ્રાદ્ધે તુ માતુઃ પૃથક્
શ્રાદ્ધાભાવાન્માતામહશ્રાદ્ધાંશભાગિત્વોપપત્તેઃ ।
અથ વા યો દૌહિત્રો ઽપુત્રસ્ય માતામહસ્યાખિલાર્તહારી તસ્યૈતચ્છ્રાદ્ધં નિયતમ્ ।
યથાહ લૌગાક્ષિઃ--
શ્રાદ્ધં માતામહાનાં ચ અવશ્યં ધનહારિણા ।
દૌહિત્રેણ વિધિજ્ઞેન કર્તવ્યં વિધિવત્સદા ॥
ઇતિ ।
ઇમમેવાર્થ બારુચિરપ્યાહ-
ઽયસ્મિન્ પક્ષે અપુત્રો માતામહઃ, પુત્રિકાસુતશ્ચાખિલદ્રવ્યહારી, તસ્મિન્ પક્ષે તસ્ય પિણ્ડદાનનિયમઃઽઇત્યાદિના ગ્રન્થેન ।
માતામહશ્રાદ્ધપ્રયોગશ્ચ સ્મૃત્યન્તરેભ્યો ન્યાયતસ્ચ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
તસ્માત્ સર્વસ્ય ધૌહિત્રસ્ય પિત્ર્યવત્ કર્તવ્યમેવેતિ નિયમાભાવત્સૂત્રકારભાષ્યકારૌ ન બ્રૂતઃ

3 અન્નહોમાઃ ।
અન્નસ્યોત્તરાભિર્જુહોતિ ॥ આ
(પ.8.ખં.,21-3)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.3:
ઉત્તરાભિઃ ઽયન્મે માતેઽત્યાદિભિઃ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશાદૃગ્બિસ્સપ્તભિઃ અન્નસ્યૈકદેશં જુહોતિ ।
બ્રાહ્મણભોજનાર્ત કલ્પિતાદન્નાદુદ્ધૃત્ય જુહોતીત્યર્થઃ ।
તત્ર ઽઅમુષ્માઽઇત્યસ્ય સ્થાને આદિતો દ્વયોઃ પિતુર્નામનિર્દેશઃ ।
મધ્યમયોઃ પિતામહસ્ય ।
અન્ત્યયોઃ પ્રપિતામહસ્ય ।
"યદિ દ્વિપિતા સ્યાદેકૈકસ્મિન્ પિણ્ડે દ્વૌ દ્વાવુપલક્ષયે"(આપ.શ્રૌ.1-27)દિતિ ન્યાયેન દ્વિપિતુર્દ્વયોરુપલક્ષણમ્-અમુષ્મા
અમુષ્મા ઇતિ ।
અન્તે સ્વાહાકારઃ ।
કેચિત્ ઽપિતરૌ વૃઞ્જેતાઽમિત્યૂહં કુ4વન્તિ ।
(ઋગ્વિકલ્પં કુર્વન્તિ વા)એતેન પિતામહપ્રપિતામહૌ વ્યાખ્યાતૌ ।
તથા ઽસ્વાહા પિત્રઽઇત્યત્રાપિ કેચિદૂહં કુર્વન્તિ ।
અપરે ન-પિતૃત્વમત્ર વિવક્ષિતં એકત્વમવિવક્ષિતમિતિ ।
કેચિત્
માતામહાનામપ્યૂહન હોમં કુર્વન્તિ-ઽયન્મે માતામહી, યન્મે માતુઃ પિતામહી, યન્મે માતુઃ પ્રપિતામહી, તન્મે રોતો માતામહો વૃઙ્ક્તાં ઇત્યાદિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_21.3:
અત્રાન્નશબ્દેન બ્રહ્મણભોજનાર્થમન્નં વિવક્ષિતમ્, ષષ્ઠ્યા ચાપાદાનાપાદેયભાવઃ ।
તેનાયમર્થઃ-બ્રાહ્મણભોજનાર્થાત્સર્વસ્માદ્ધવિષ્યજાતાદોદનાપૂપાદેર્હોમાર્થમેકસ્મિન્પાત્રે સહોદ્ધૃત્ય, તસ્માત્ પાર્વણવદવદાનધર્મેણાવદાયોત્તરાભિઃ ઽયન્મે માતાઽઇત્યાદિભિસ્સપ્તભિઃ પ્રત્યૃચં પ્રધાનીહુતીર્જુહોતિ ।
ન તુ બહુમન્ત્રક એકો હોમઃ, ઽએતદ્વા વિપરીતમ્ઽ(આપ.ગૃ.21-5) ઇતિ બહુત્વલિઙ્ગાત્ ।
લિઙ્ગં ચ ઽએતદ્વેઽતિ સૂત્રવ્યાખ્યાને વ્યક્તં ભવિષ્યતિ ।
અત્ર પ્રથમદ્વિતીયયોર્મન્ત્રયોરમિષ્મા ઇત્યસ્ય સ્થાને વિષ્ણુશર્મણ ઇતિ ચતુર્થ્યા પિતુર્નામગ્રહણમ્ ।
એવં તૃતીયચતુર્થયોઃ પિતામહસ્ય પઞ્ચમષષ્ઠયોઃ પ્રપિતામહસ્ય ।
સપ્તમે ત્વદશ્શબ્દાભાવાન્નાસ્તિ નામગ્રહણમ્ ।
અનૂહશ્ચાત્ર દ્વિપિત્રાદિકસ્યાપિ, ઽતસ્માદૃચં નોહેત્ઽ; (આશ્વ.શ્રૌ.) ઇતિ ઋગૂહપ્રતિષેધાચ્ચ ।
તસ્માત્ ઽપિતા વૃઙ્ક્તામાઽઇત્યાદ્યેકવચનં પિત્રાદિશામાન્યપરમ્ ।
અત એવ પ્રકૃતૌ દર્શપૂર્ણમાસયોરનેકપત્નીકસ્યાપિ ઽપત્ની સન્નહ્યઽઇત્યેકવચનેનૈવ સમ્પ્રૈષઃ ।
ઊહ ઇત્યુપદેશઃ ।
પ્રકૃતાવેવ દ્વાદશાહે"અદ્ય સુત્યામિત્યાલેખનઃ"ઇત્યૂહદર્શનાત્ ।
એષઃ તે તત મધુમાનેઽઇત્યાદિષ્વેષ ન્યાયઃ ।
જીવપિત્રાદિકસ્તુ પિત્રાદેઃ પિત્રાદીનાં ત્રયાણાં મૃતાનાં નામાનિ ગૃહ્ણાતિ ।
યસ્તુ પ્રમીતપિતૃકો ઽયં ધ્રિયમાણપિતામહસ્સ્યાત્, સ સ્વપિતુશ્ચ તત્પિતામહપ્રપિતામહયોશ્ચ નામાનિ ગૃહ્ણીયાત્ ।
તથા મન્વેષુ પ્રતિયોગિભેદે ઽપિ પિતૃપિતામહપ્રપિતામહશબ્દાનામેવ પ્રયોગઃ ।
ઊહપક્ષે તુ, તત્તત્પ્રતિયોપિનિર્દેશપૂર્વકઃ ઽપિતુઃ પિતા વૃહ્ક્તામ્ઽપિતુઃ પિતામહો વૃઙ્ક્તામ્ઽઇત્યાદિકઃ પ્રયોગઃ ।
ન ચ જીવપિત્રાદિકસ્ય માસિશ્રીદ્ધં નાસ્તીત્યાશઙ્કનીયમ્, ધ્રિયમાણે તુ પિતરિ પૂર્વષામેવ નિ4વપેત્ ।
પૂર્વેષુ ત્રિષુ દાતવ્યં જીવેચ્ચેત્ત્રિતયં યદિ ॥
(મ.સ્મૃ.3-220) ઇત્યાદિવચનજાતાત્ ।
નન્વેમપિ વ્યુત્ક્રમાચ્ચ પ્રમીતપિત્રાદિકસ્ય નૈવ ઘટતે, ઽવ્યુત્ક્રમાચ્ચ પ્રમીતાનાં નૈવ કાર્યા સપિણ્ડતા ।
ઽઇતિ વ્યુત્ક્રમમૃતાનાં સપિણ્ડીકરણનિષેધેન સપિણ્ડીકૃતપિતૃસમ્પ્રદાનકે શ્રાદ્ધે તત્પુત્રાદીનામધિકારાભાવાત્ ।
મૈવમ્; પિતા યસ્ય તુ વૃત્તસ્સ્યાજ્જીવેચ્ચાપિ પિતામહઃ ।
પિતુસ્સ નામ સઙ્કીર્ત્ય કીર્તયેત્પ્રપિતામહમ્ ॥
પિતામહો વા ત્ચ્છ્રાદ્ધં ભુજ્જીતેત્યબ્રવીન્મનુઃ ॥
(મ.સ્મૃ.3-221,222) ઇતિ મનુવચનેન વ્યુત્ક્રમપ્રમીતપિત્રાદિકસયાપિ શ્રાદ્ધવિધાનાત્ ।
તતશ્ચ વ્યુત્ક્રમાચ્ચેતિ નિષેધઃ પાક્ષિક ઇતિ નિશ્ચયાદધિકારો ઽપિ પાક્ષિકો ઽવિગમ્યતે

4 આજ્યહોમાઃ ।
આજ્યાહુતીરુત્તરાઃ ॥ આ
(પ.8.ખં.,21-4)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.4:
ષડાજ્યાહતીર્જુહોતિ-સ્વાહા પિત્ર ઇત્યાદ્યાઃ ।
તત્ર ઽસ્વાહા પિત્રઽ; ઇતિ પુરસ્તાત્ સ્વાહાકારત્વાન્નાન્તે સ્વાહાકારઃ ।
અત્રાહુઃ માસિશ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણભોજનં પ્રધાનકર્મતદઙ્ગમગ્નૌ કરણં પિણ્ડશ્ચ ।
તોન જીવપિતૃશ્રાદ્ધક્રિયા ન ભવતિ ।
ઽયદિ જીવપિતા ન દદ્યાત્ઽઇતિ
નિષેધાત્ ।
આહોમાત્ કૃત્વા વિરમેત્ઽઇત્યયમપિ વિદિર્ન ભવતિ ।
હોમસ્ય ભોજનાઙ્ગત્વાત્ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞે તુ હોમસ્ય પ્રધાનત્વાદિતિ ।
અન્યે તુ યેભ્ય એવ પિતા દધ્યાત્ તેભ્ય એવ પુત્રો ઽપીત્યાહુઃ ।
અપર આહ ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પ્રધાનાનિ-અગ્નૌ કરણં ભોજનં પિણ્ડદાનમિતિ તેના ઽહોમાત્ કૃત્વા વિરમેઽદિત્યસ્યાપિ વિધેરયં વિષય ઇતિ
આપ્ગ્સ્-તાત્_21.4:
એવમન્નહોમાત્ દુત્વા, અનન્તરમુત્તરાઃ ઽસ્વાહા પિત્રેઽઇત્યાદ્યાષ્ષડાજ્યાહુતીર્જુહોતિ

એતદ્વા વિપરીતમ્ ॥ આ
(પ.7.ખં.,21-5)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.5:
પૂર્વાસ્સપ્તાજ્યાહુતયઃ ઉત્તરાષ્ષડન્નાહુતય ઇત્યર્થઃ ।
મન્ત્રાસ્તુ યથામ્નાતમેવ ।
પ્રયોગઃ-પૂર્વદ્યુર્નિવેદનં સાયં ભોજનાનન્તરં શ્વઃ શ્રાદ્ધં ભવિષ્યતીતિ ।
તત આગભ્યવ્રતચર્યા સર્વેષામ્ ।
(વયં તુ બ્રૂમઃ પૂર્વેદ્યુઃ સાયં ભોજનં ન ભવતિ ।
ઽયદનાશ્વાનુપવસેત્ પિતૃદેવત્યસ્સ્યા"દિતિ લિઙ્ગાદિતિ) ।
અથાપરેદ્યુઃ પ્રાતઃ દ્વતીયં નિવેદનમ્-અદ્ય ક્રિયત ઇતિ ।
અથાબ્યઙ્ગસ્તતો ઽપરાહ્ણે સ્નાતાન્ ક-તપચ્છૌચાન્
તાનમન્ત્રયતે ।
પૂર્વ વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો યજ્ઞોપવીતી યુગ્માન્ દ્વૌ ચતુરો વા ઽમાસિ શ્રાદ્ધે વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ ક્ષણઃ કર્તવ્યઽઇતિ ।
ઽઓં તથેઽતિ પ્રતિવચનમ્ ।
ઽપ્રાપ્નોતુ ભવાઽનિતિ યથાસનં પ્રાપણમ્ ।
ઽપ્રાપ્નવાનીઽતિ પ્રતિવચનમે ।
દેવેભ્યઃ પ્રાઙ્મુખાઃ બ્રાહ્મણાઃ પ્રાઙ્મૃલેષુ દર્મેષુ ।
પિતૃભ્ય ઉદઙ્મુખાઃ દ્વિગુણભુગ્નેષુ દક્ષિણાગ્રેષુ યુવાનઃ પિત્રે ।
વૃદ્ધાઃ પિતામહાય ।
વૃદ્ધતમાઃ પ્રપિતામહાય ।
એકૈકસ્ય ત્રયસ્ત્રયો વા ।
શુચૌદેશે દક્ષિણાપ્રવણે શ્રાદ્ધાગારં સર્વતઃ પરિશ્રિતમુદગવાદ્વારં તસ્ય પૂર્વોત્તરે દેશે અગ્નિરૌપાસનઃ ।
તસ્યા ધક્ષિણતઃ પિણ્ડદાનાર્થ સ્થણ્ડિલમ્ ।
તસ્ય દક્ષિણતઃ ઉદઙ્મુખાઃ પિત્રાર્થાઃ પશ્ચાત્ પ્રાઙ્મુખાઃ દેવાર્થાઃ ।
તસ્મિન્નેવ સ્થણ્ડિલે યથાવકાશં ત્રિષુ પાત્રેષુ પિતૃભ્ય ઉદકાન્યર્ઘ્યાણિ દક્ષિણાપવર્ગાણિ તિલવન્તિ ।
દેવેભ્ય એકસ્મિન્યવમતિ ।
તાનિ પુષ્પૈરવકીર્યદર્ભેષુ સાદયિત્વા દર્ભૈઃ પ્રચ્છાદ્ય આસનગતાનાં બરાહ્મણાનાં હસ્તેષુ
સ્વસ્માત્સ્વસ્માત્ ઉદપાત્રાત્ પાત્રાન્તરેમાપ આદાય ઽવિસ્વે દેવા ઇદં વોર્ઽઘ્યઽ; ઽપિતઃ ઇદં તેર્ઽઘ્ય, પિતામહ ઇદં તેર્ઽઘ્ય, પ્રપિતામહ ઇદં તેર્ઽઘ્ય, ઇત્યર્ગ્યાણિ દદાતિ તૂષ્ણીં વા ।
પુરસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ શુદ્ધોદકમ્ તતો ગન્ધાદિભિઃ વાસોભિશ્ચ દ્વિજાનભ્યર્ચ્ય ।
ઽઉદ્ધ્રિયતામગ્નૌ ચ ક્રિયતાઽમિત્યામન્ત્રયતે ।
ઽકામમુદ્ધ્રિયતાં કામમગ્નૌ ચ ક્રિયતાંઽઇતિ પ્રતિવચનમ્ ।
તતો બ્રાહ્મણાર્થ સંસ્કૃતાદન્નાદુદ્ધૃત્યાપરેણાગ્નિં બહિર્ષિ પ્રતિષ્ઠાપ્યાભિઘાર્યાગ્નેરુપસમાધાનાદ્યજ્યભાગાન્તે ત્રયોદશ પ્રધાનાહુતીર્જુહોતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_21.5:
યદ્વા- વિપરીતમેદ્ભવતિ , ઽયન્મે માતાઽઇત્યાદ્યાઃ પૂર્વાસ્સપ્તાજ્યાહુતયઃ, ઽસ્વાહા પિત્રેઽઇત્યાદ્યા ઉત્તરાષ્ષડન્નાહુતય ઇતિ

5 અન્નાભિમર્શનમ્ ।
સર્વમુત્તરૈરભિમૃશેત્ ॥ આ
(પ.8.ખં.,21-6)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.6:
એવં પ્રધાનાહુતીર્હુત્વા સૌવિષ્ટકૃતં હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ।
સાઙ્ગે પ્રધાને સર્વત્ર પ્રાચીનાવીતમ્ ।
ન દાયાદય ઇત્યન્યે ।
પરિષેચનાન્તં કૃત્વા પ્રણીતાશ્ચ વિમુચ્ય તતસ્સર્વમન્નં હોષ્યં ચ સમુપનિધાય હુતશેષં ચ તસ્મન્ ઉત્સૃજ્ય તમુત્તૈરસ્ત્રિભિઃ અભિમૃશેત્
ઽએષ તે તત મધુમાનિઽત્યેતૈઃ ।
અત્રાપ્યૂહઃ ઽએષ તે માતામહ મધુમાઽનિત્યાદિ ॥
ત્ર ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_21.6:
અથ બ્રાહ્મણભોજનાર્થહવિષ્યમહવિષયં ચ સર્વમન્નં ઉત્તરૈઃ ઽએષ તે તત મધુમાન્ઽઇત્યેતૈસ્ત્રિભિર્મન્ત્રૈઃ અભિમૃશેત્ ।
એકયત્નેન સર્વસ્યાભિમર્શનાસમ્ભવે મન્ત્રાવૃત્તિઃ ;શેષિપરતન્ત્રત્વાચ્છેષાણામ્

કૢપ્તાન્વા પ્રતિપૂરુષમ્ ॥ આ
(પ.8.ખં.,21-7)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.7:
અથ વા ભોજનપાત્રેષુ કૢપ્તાનોદનવિશેષાન્ પ્રતિપુરુષં પૃથગભિમૃશેત્ યથાલિઙ્ગમ્ ।
તત્ર યાવન્તઃ પિત્રર્થે ભોજયન્તે તાવત્સુ પ્રથમસ્ય મન્ત્રસ્યાવૃત્તિઃ ઽએવમુત્તરયોઃ- ।
તતઃ પાત્રેષુ કસ્પિતાનન્નશેષાન્

આપ્ગ્સ્-તાત્_21.7:
અથવા -પિત્રાદ્યર્થેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રતિરૂરૂષં ભોજનપાત્રેષુ કૢપ્તાન્ પ્રકસ્પિતાન્ ભોજયપદાર્થાન્ એકૈકેન મન્ત્રેણ યથાલિઙ્ગ મભિમૃશેત્ ।
અત્રાપિ પિત્રાદેરેકૈકસ્ય બ્રાહ્મણબહુત્વે યુગપદભિમર્શનાસમ્ભવે ચ તત્તન્મન્ત્રાવૃત્તિઃ

6 ભોક્તૃભિરન્નોપસ્પર્શનમ્ ।
ઉત્તરેણ યજુષોપસ્પર્શયિત્વા ॥ આ
(પ.8.ખં.,21-8)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.8:
ઉત્તરેણ યજુષા ઽપૃથિવી તે પાત્રઽમિત્યનેન બ્રાહ્મણૈઃ સ્પર્શયિત્વા ભોજયેદિતિ શેષઃ ।
તત્ર ચ ઽબ્રાહ્મણાનાં ત્વા, ઽમૈષાં ક્ષેષ્ઠાઃઽઇતિ બહુત્વં દૃશ્યતે તથાપિ પ્રતિપુરુષં મન્ત્રાવૃત્તિઃ ઉપરવમન્ત્રવત્ , વત્સાપાકરણમન્ત્રવચ્ચ ।
તત્ર પૂર્વ દેવાનામુપસ્પર્શનં ઽવિશ્વે દેવાસઽ; ઇત્યનયર્ચા, સ્મૃત્યન્તરે દર્શનાત્ ।
વૈષ્ણવ્યેત્યપરે ।
ઇદં વિષ્ણુરિત્યન્તે વિષ્ણો હવ્યં રક્ષસ્વેતિ ।
તથા પિત્ર્યેષ્વપ્યન્તે વિષ્ણો કવ્યં રક્ષસ્વેતિ ।
ભુઞ્જાનેષુ પરાઙાવર્તતે ।
રક્ષોઘ્નાન્ પિત્ર્યાન્ વૈષ્ણવ્યાનન્યાંશ્ચ પવિત્રાન્ ધર્મ્યાન્ મન્ત્રાન્ ધર્મશાસ્ત્ર મિતિહાસપુરાણાંશ્ચાભિશ્રાવયતિ ।
તતસ્તૃપ્તાનિ જ્ઞાત્વા મધુમતીઃ શ્રાવયેત્ અક્ષન્નમીમદન્તેતિ ચ ।
અથ ભૂમાવન્નં વિકરતિ-ઽયે અગ્નિદગ્ધા યે ઽનગ્નિગ્ધા યે વા જાતાઃ કુલે મમ ।
ભૂમૌ દત્તેન પિણડેન તૃપ્તા યાન્તુ પરાં ગતિઽમિતિ ।
અથાચાન્તેષુ પુનરપો દત્વા ઽસ્વદિતઽમિતિ પિત્રર્તાન્ વાચયતિ ઽરોચતઽઇતિ વાશ્વદેવાર્તાન્ ।
તતો યથાશ્રદ્ધં દક્ષિણાં દત્વા સર્વેભ્યો ઽન્નશેષેભ્યઃ પિણ્ડાર્થ પ્રાશનાર્થઞ્ચોદ્ધૃત્ય શેષં નિવેદયોત્-અન્નશેષૈઃ કિં ક્રિયતાં ઇતિ ।
ઇષ્ટૈસ્સહોપભુજ્યતામિતિ પ્રતિવચનમ્ ।
ઽદાતારો નો ઽભિવર્દન્તાં વેદાસ્સન્તતિરેવ નઃ ।
શ્રદ્ધા ચ નો મા વ્યપગાત્ બહુદેયં ચ નો ઽસ્તુઽ; ॥
ઇતિ પ્રાર્થયતે ।
ઽદાતારો વો ઽભિવર્ધન્તાઽમિત્યૂહેન પ્રતિવચનમ્ ।
ભુક્તવતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય, નમસ્કારઃ ।
ઓં સ્વધેતિ પિતૃભ્યઃ ।
વિશ્વેદેવાઃ પ્રીયન્તામિતિ વિશ્વેષાં દેવાનામ્ ।
તત્ર સર્વકર્મણાં વૈશ્વદેવેષુ પૂર્વ પ્રવૃત્તિઃ પશ્ચાત્ પિત્ર્યેષુ ।
વિસર્જને વિપર્યયઃ ।
અભિશ્રવણાદિ યજ્ઞોપવીતી પ્રાક્પિણ્ડેભ્યઃ કલ્પાન્તરદર્શનાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_21.8:
ઉત્તરેણ ઽપૃથિવી તે પાત્રમ્ઽઇત્યનેન યજુષા, કૢપ્તાનન્નાવિશેષાન્ બ્રાહ્મણાન્, હસ્તે ગૃહીત્વોપસ્પર્શયિત્વા, તં ભોજયેદિતિ શેષઃ ।
અત્ર ચ મન્ત્રે યદ્યપિ બ્રાહ્મણાનામિતિ બહુવચનં તતાપિ યુગપત્ સ્પર્સાયિતુમશક્યત્વાત્ પ્રતિપૂરુષં મન્ત્રાવૃત્તિઃ, યથા-ઽવાયવસ્સ્થઽ(તૈ. સં-1-1-1) ઇતિ મન્ત્રઃ પ્રતિવત્સમ્ ।
એવંવિધેષુ બહુવચનં પ્રયોગસાધુત્વાર્થ, એકપ્રયોગવચનપ્રયોજ્યાનેકવ્યક્ત્યોભિપ્રાયં વા

7 ભુક્તવતામનુવ્રજનમ્, પિણ્ડદાનમ્, શેષભક્ષણં ચ ।
ભુક્તવતો ઽનુવ્રજ્ય પ્રદક્ષિણીકૃત્ય દ્વૈધં દક્ષિણાગ્રાન્ દર્ભાન્ સંસ્તીર્ય તેષૂત્તરૈરપો દત્વોત્તરૈર્દક્ષિણાપવર્ગાન્ પિણ્ડાન્દત્વા પૂર્વવદુત્તરૈરપો દત્વોત્તરૈરુપસ્થાયોત્તરયોદપાત્રેણ ત્રિઃપ્રસવ્યં પરિષિચ્ય ન્યુબ્જ્ય પાત્રાણ્યુત્તરં યજુરનવાનં ત્ર્યવરાર્ઘ્યમાવર્તયિત્વા પ્રોક્ષ્યપાત્રાણિ દ્વન્દ્વમભ્યુદાહૃત્ય સર્વતસ્સમવદાયોત્તરેણ યજુષા શેષસ્ય ગ્રાસવરાર્ઘ્ય પ્રાશ્નીયાત્ ॥ આ
(પ.8.ખં.,21-9)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.9:
તતસ્તાન્ ભુક્તવતો ઽનુવ્રજ્ય પ્રદીક્ષણીકૃત્ય પ્રત્યાવૃત્ય પ્રાચીનાવીતી પિણ્ડપ્રદાનદેશે દક્ષિણાગ્રાન્ દર્ભાન્
સંસ્તૃણાતિ દ્વૈધં દ્વયોઃ સ્થાનયોરસંભિન્નાનિત્યર્થઃ ।
તત્ર પિતૃભ્યઃ પુરસ્તાત્ સ્તૃમાતિ, માતૃભ્યઃ પશ્ચાત્ ।
તથા ચાશ્વલાયનઃ -કર્ષૂષ્વેકે દ્વયોષ્ષટ્સુ વા, પૂર્વાસુ પિતૃબ્યો દદ્યાત્, અપરાસુ સ્ત્રીભ્યઃ (આશ્વ.ગૃ.1-56,7,8) ઇતિ ।
ઽદક્ષિણાગ્રૈઃ પિત્ર્યેષુઽ(આપ.ગૃ.14) ઇત્યસ્ય પરિસ્તરણીવષયત્વાદિહ દક્ષિણીનીત્યુક્તમ્ ।
સંસ્તીર્ય તેષૂત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽમાર્જયન્તાં મમ પિતરઽઇત્યાદિભિરપો દદાતિ ।
પૂર્વવદિતિ વક્ષ્યમાણમન્ત્રાપ્યપકૃષ્યન્તે ।
પિણ્ડં પૂર્વવત્ દદાતિ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞે યત્ પિણ્ડદાનં તદિત્યર્થઃ ।
તેન ત્રીનુદકાઞ્જલીનિત્યેવમાદયોવિશેષા ઇહાપિ ભવન્તિ ।
તત્ર પિતૃલિઙ્ગૈઃ પિતૃભ્યસ્તીર્ણેષુ, માતૃલિઙ્ગૈર્માતૃભ્યસ્તીર્ણેષુ ।
એવમપો દત્વા તત ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽએતત્તે તતાસાઽવિત્યાદિભિસ્તેષુ દર્ભેષૂભયેષુ દક્ષિણાપવર્ગાન્ પિણ્ડાન્ દદાતિ યથાલિઙ્ગં પિતૃભ્યશ્ચ માતૃભ્યશ્ચ ।
અસાવિત્યત્ર સર્વત્ર નામગ્રહણં યથાલિઙ્ગમ્ ।
અત્રાપિ પૂર્વવદિત્યસ્ય સબન્ધાત્ સવ્યં જાન્વાચ્યાવાચીનપાણિરિત્યાદિ વિધાનમિહાપિ ભવતિ ।
અનેકપિતૃકસ્યોહ ઇતિ પૈઙ્ગિસૂત્રમ્ ।
ઽએતદ્વાં તતૌ યજ્ઞશર્મવિષ્ણુશર્માણૌ યે ચ યુવામનુ, ઽએતદ્વાં પિતામહાઽ- વિત્યાદિ ।
એતદ્વાં માતરાવસૌ યાશ્ચ યુવામનુઽઇત્યાદિદક્ષિણાપવર્ગાનિત્યુચ્યતે-ઉભયેષાં પિણ્ડાનાં પૃથક્ દક્ષિણાપવર્ગતા યથા સ્યાદિતિ ।
તેન પિતૃપિણ્ડાનાં દક્ષિણતો માતૃપિણ્ડા ન ભવન્તિ ।
કિં તર્હિ ?પશ્ચાત્ ।
એવં પિણ્ડાન્ દત્વા પૂર્વવદુત્તરૈરપો દદાતિ પિતૃભ્યશ્ચ માતૃભ્યશ્ચ ।
મન્ત્રસમામ્નાયેઽમાર્જન્તાં મમ પિતર ઇત્યેતેઽઇતિ મન્ત્રાણાં પુનરાદિષ્ટત્વાત્ ઽઉત્તરૈરપો દત્વાઽઇત્યેવ સિદ્ધે પૂર્વવદિત્યતિદ્શઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞપ્રત્યવમર્શનાર્થઃ -પિણ્ડેષુ ચોદકાઞ્જલિષુ ચ ।
તત ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ તાનુપતિષ્ઠતે યથાલિઙ્ગં ઽયે ચ વો ઽત્રેતિ પિતૄન્, યાશ્ચ વે ઽત્રેતિ માતૄ;તે ચ વહન્તામિતિ પિતૃન્, તાશ્ચ વહન્તાનિતિ માતૄઃ, તૃપ્યંતુ ભવ્ત ઇતિ પિતૄન્, તૃપ્યંતુ ભવત્યઃ ઇતિ માતૄઃ, તૃપ્યત તૃપ્યત તૃપ્યત ઇત્યુભયાન્ ।
તત ઉત્તરયર્ચા ઽપુત્રાન્ પૌત્રાનિત્યેતયાત્રિઃ પ્રસવ્યમુદપાત્રેણ પિમ્ડાન્ પરિષિઞ્ચતિ . ઉભયાસ્તપર્યન્ત્વિતિ લ્ઙ્ગાત્ પિણ્ડાનાં સહપરિષેચનમ્ ।
ઉદપાત્રવચનં હસ્તેન મા ભૂદિતિ ।
પ્રસવ્યવચનમનુવાદઃ પ્રસવ્યં ત્રિગુણીભૂતમેકમેવ પરિષેચનં સન્તતં યથા સ્યાત્, ન પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવત્ ત્રીણિ પરિષેચનાનિ પૃથગિતિ ।
એવં પરિષિચ્ય તતઃ પાત્રાણિ યાન્યત્ર પ્રકૃતાનિ ત્રીણ્યર્ઘ્યપાત્રાણિ પરિષેચનપાત્રામુદકુમ્ભઃ
યસ્મિન્ પિણ્ડાર્થમન્નમુદ્ધૃતં તચ્ચેતિ તાનિ ન્યુબ્જ્ય ન્યાઞ્ચિ કૃત્વા તત ઉત્તરં યજુઃ ઽતૃપ્યત તૃપ્યત તૃપ્યતેઽત્યેતત્ અનવાનમનુછ્વસન્ ત્ર્યવરાર્ધ્ય માવર્તયતિ ત્રિરભ્યાવૃત્તિઃ અવરા માત્રા યસ્યાવર્તનસ્ય તત્ ત્ર્યવરાર્ધ્યમ્ ।
યજુર્ગ્રહણં ઽતૃપ્યતેઽત્યસ્ય ત્રિરાવૃત્તસ્ય પઠિતસ્યૈકયજુષ્ટ્વ્જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
તસ્ય ત્રિરાવૃત્તૌ નવકૃત્વો ઽભ્યાવૃત્તિર્ભવતિ ।
એવમાવૃત્ય ન્યક્કૃતાનિ પાત્રાનિ પ્રોક્ષ્ય દ્વદ્વમભ્યુદાહરતિ ઉદાનયતિ ।
અભીતિ વચનાત્ ઉત્તરં કર્મ પ્રત્યુદાહરતીત્યર્થઃ ।
તેનોત્તરસ્મિન્નપિ શ્રાદ્ધકર્મણિ તાન્યેવ પાત્રાણીત્યેકે ।
નેત્યન્યે ।
એવમભ્યુદાહૃત્ય શેષસ્યાન્નસ્ય ગ્રાસવરાર્ઘ્ય ગ્રા સો ઽવરાર્ધ્યો અવમા માત્રા યસ્ય તત્ ગ્રાસવરાર્ધ્યમ્ છાન્દસો હ્રસ્વઃ ।
તત્પ્રાશ્નીયાત્ ઉત્તરેણ યજુષા ઽપ્રાણે નિવિષ્ટો ઽમૃતં જુહોમિઽઇત્યનેન સર્વતસ્સર્વભ્યઃ શ્રાદ્ધશેષેભ્ય અન્નશેષેભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
શ્રાદ્ધાઙ્ગમિદં પ્રાશનં, ન નિત્યસ્યાશનસ્ય નિયમવિધિઃ ।
તસ્માત્ તત્રાપિ પ્રાચીનાવીતમેવ ।
આચમને તુ યજ્ઞોપવીતમનઙ્ગત્વાત્ ।
તતઃ પઞ્ચમહાયજ્ઞાનાં પ્રવૃત્તિઃ ।
આપ્ગ્સ્-તાત્_21.9:
અત ભુક્તવતો વ્રજતો બ્રાહ્મણાનાગૃહસીમાન્ત મનુવ્રજ્ય પ્રદક્ષિણીકરોતિ ।
એતયોશ્ચ યજ્ઞોપવીતમ્ ।
કથમ્?પ્રદક્ષિણે તાવત્
ઽયજ્ઞોપવીતિના પ્રદક્ષિણમ્ઽઇતિ સાહચર્યાત્ ।
અનુવ્રજને ઽપ્યનુવ્રજ્ય પ્રદક્ષિણીકૃત્યેતિ પ્રદક્ષિણસાહચર્યાત્ ।
તન્ત્રેણ ચૈતદુભયં, સમ્ભવાત્ ।
યદિ તુ કારણવશાત્તન્ત્રાભાવઃ, તદા પૃથક્પૃથક્ ।
અથ પ્રત્યેત્ય પ્રાચીનાવીતી પિણ્ડદાનદેશે દક્ષિણાગ્રાન્ દર્ભાન્, દ્વૈધં દ્વેઘા સંસ્તૃણાતિ ।
તત્ર પુરસ્તાત્પિત્રાદ્યર્થ, પશ્ચાન્માત્રાદ્યર્થમ્;આશ્વલાયને દર્શનાત્, આચારાચ્ચ ।
તતસ્તેષુ દર્બેષૂત્તરૈઃ ઽમાર્જયન્તાં મમ માતરઃઽઇત્યાદિભિશ્ચ યથાર્હ દક્ષિણાપવર્ગમપો દત્વા અનન્તરમુત્તરૈઃ ઽએતત્તે તતાસૌઽઇત્યાદિભિઃ ઽએતત્તે માતસૌઽઇત્યાદિભિશ્ચ યથાલિઙ્ગં ત્રીંસ્ત્રીન્ દક્ષિણાપવર્ગાન્ પિણ્ડાન્ દદાતિ ।
પિણ્ડાશ્ચ હુતશેષાત્ ભુક્તશેષાચ્ચ સમવદાય કર્તવ્યાઃ ।
અત્ર પૂર્વેષુ ત્રિષુ મન્ત્રેષ્વસાવિ- ત્યસ્ય સ્થાને પિતૃપિતામહપ્રપિતામહાનાં નામાનિ સમ્બુદ્દ્યા યથાક્રમં ગૃહ્ણાતિ ।
ઉત્તરેષુ તુ ત્રિષુ માથૃપિતામહાપ્રપિતામહાનામ્ ।
ઽદક્ષિણતો ઽપવર્ગઃઽ(આપ.ગૃ.1-20) ઇતિ
સામાન્યવિધિસિદ્ધસ્યેહ પુનર્વચનં, પિણ્ડદાન એવ દક્ષિણાપવર્ગઃઽદ્વૈધં દર્બાસ્તરણેષુ તુ પશ્ચિમાપવર્ગ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્, તથોભયેષાં પિણ્ડાનાં પ્રત્યેકં દક્ષિણાપવર્ગસિદ્ધ્યર્થ ચ ।
અથ પૂર્વવત્ ઽમાર્જયન્તામ્ઽઇત્યાદિભિરેવાપો દદાતિ ।
કેચિત્-ઽતેષૂત્તરૈરપો દત્વા ઉત્તરૈર્દક્ષિણાપવર્ગાન્ પિણ્ડાન્ દત્વાઽઇત્યેતયોરપિ ઽપૂર્વવત્ઽઇતિ પદમપકૃષ્ય ત્રિષ્વપિ સૂત્રેષુ ચોદ્યમાનં પૂર્વવત્ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવત્કર્તવ્યમિતિ વ્યાચક્ષતે ।
પ્રયોજનં તુ"ત્રીનુદકાઞ્જલીન્નિનયતિ"(આપ.શ્રૌ.1-8-10) ઽસવ્યં જાન્વાચ્યાવાચીનપાણિઃ ઽ(આપ.શ્રૌ.1-9-1) ઇત્યાદિવિધાનામિહાપિ ભવતીતિ ।
તન્ન;અપકર્ષસ્યૈવાયુક્તત્વાત્, પૂર્વવદિત્યસ્ય પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવદિત્યેવંબુદ્ધ્યનુદયાચ્ચ ।
યદિ ત્વાચારબલાત્ ઽસવ્યં જાન્વાચ્યઽઇત્યાદીહાપિ કર્તવ્યમેવેત્યુચ્યેત, તદા ન કશ્ચિદ્દોષઃ
અથોત્તરૈઃ ઽયે ચ વો ઽત્રઽઇત્યાદિભિષ્ષર્ડ્ર્ભિમન્ત્રૈર્યથા ક્રમં યથાલિઙ્ગં પિતૄન્ ત્રિસ્ત્રિરુપતિષ્ઠતે ।
તૃપ્યતેત્યનેન ત્રિરાવૃત્તેન ઉભયાંસ્તન્ત્રેણ ।
કેચિત્ ચત્વારો મન્ત્રાઃ ન ષટ્ ।
તત્ર પ્રથમો મન્ત્રો ઽયે ચ વો ઽત્રઽઇત્યાદિઃ ઽતાશ્ચ વહન્તામ્ઽઇત્યન્તઃ ઉભયોષામુપસ્થાનાર્થઃ ।
ઽતૃપ્યન્તુ ભવન્તઃઽ; ઇતિ પિતૄણામ્ ।
ઽતૃપ્યન્તુ ભવત્યઃઽઇતિ માતૄણામ્ ।
ઽતૃપ્યત તૃપ્યત તૃપ્યતઽઇત્યુભયેષામિતિ ॥
તત ઉત્તરયા ઽપુત્રાન્પૌત્રાન્ઽઇત્યેતયા ઉભયેષાં પિણ્ડાન્યુગપદુદપાત્રેણ ત્રિઃ પ્રસવ્યમવિચ્છિન્નં પરિષિઞ્ચતિ ।

સામાન્યવિધિસિદ્ધસ્ય પ્રસવ્યસ્યેહ પુનર્વચનં પૂર્વત્ર"પ્રદક્ષિણીકૃત્ય"ઇતિ વચનાદિહાપિ પ્રાદક્ષિણ્યં સ્યાદિતિ શઙ્કાનિરાસાર્થમ્ ।
અનન્તરં પાત્રાણિ હોમાર્થાનિ પિણ્ડદાનાર્થાનિ ચ ।
કેચિત્-ભોજનાર્થાનિ વોદદાનાર્થાનિ ચ, ન તુ હોમાર્થાનીતિ ।
ન્યુબ્જ્ય અધોબિલાનિ કૃત્વા ।
તત ઉત્તરં યજુઃ ઽતૃપ્યત તૃપ્યત તૃપ્યતઽઇત્યામ્નાનત એવં ત્રિરભ્યસ્તમ્ ।
અનવાનં અનુચ્છ્વસન્ ।
ત્ર્યવરાર્ધ્ય ત્રિરભ્યાવૃત્તિરવરા માત્રા યસ્યાવર્તનસ્ય તત્ત્ત્ર્યવરાર્ધ્યમ્ યથા ભવતિ તથાવર્તયતિ ।
તતશ્ચાવમાયામપિ માત્રાયાં તૃપ્યતેતિ નવકૃત્વો ઽભ્યાસિતવ્યં ભવતિ ।
એવમનવાનં યાવચ્છત્ત્યાવર્ત્ય, તતઃ પાત્રાણિ ન્યગભૂતાનિ વપ્રોક્ષ્ય, દ્વન્દ્વમભ્યુદાહરતિ ।
અત્રાભ્યુપસર્ગાદુત્તરં કર્મ પ્રત્યુદાહરતિ ।
તેષાં પાત્રાણાં નિરિષ્ટિકદોષો નાસ્તીતિ ભાવઃ અથ શેષસ્યાન્નસ્ય ગ્રાસવરાર્ધ્ય ગ્રાસાવરાર્ધ્યમ્ ।
છાન્દસત્વાદ્ઘ્રસ્વઃ ।
ઉત્તરેણ યજુષા ઽપ્રાણે નિવિષ્ટઃઽ; ઇત્યનેન પ્રાશ્નીયાત્ ।
એતચ્ચ સર્વતસ્સર્વેભ્યો ઽન્નશેષેભ્યસ્સમવદાય કાર્યમ્ ।
ઇદં ચ પ્રાશનં ભોજનેચ્છાયામસત્યામપિ ગ્રાસવરાર્ધ્યમવશ્યં પ્રાશ્યં; કર્માઙ્ગત્વાત્ ।
એવં પ્રાશ્ય, તતશ્શુદ્ધ્યર્થ યજ્ઞોપવીત્યાચામેત્ ॥
અથાત્ર સૂત્રાણામપૂર્ણત્વાદન્યતસ્સિદ્ધાનપિ પદાર્થાનુપસંહૃત્ય યથાપ્રતિભાસં પ્રયોગ ઉત્યતે-પૂર્વેદ્યુસ્સાયમૌપાસનહોમં હુત્વા પ્રાચીનાવીતી
કૃતપ્રાણાયામઃ શ્વો માસિશ્રાદ્ધં કર્તાસ્મીતિ સઙ્કલ્પ્ય શુચિત્વાદિગુણસમ્પન્નેભ્યઃ શ્વિત્રાદિદોષવર્જિતેભ્યઃ કૃતસાયમાહ્નિકેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યો નિવેદયેત્ ।
તત્ર પ્રથમં યજ્ઞોપવીતી ભૂત્વા ઽશ્વો માસિશ્રાદ્ધં ભવિતા, તત્ર ભવદ્ભિર્વિશ્વદેવાર્થે ક્ષણઃ કર્તવ્યઃઽઇતિ વિશ્વદેવાર્થેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યો નિવેદયેત્ ।
તતઃપ્રાચીનામીતી ઽપિત્રર્થે ક્ષણઃ કર્તવ્યઃઽઇતિ પિત્રર્થેભ્યઃ ।
ઽપિતામહાર્થે ક્ષણઃ કર્તવ્યઃઽઇતિ પિતામહાર્થેભ્યઃ ।
પ્રપિતામહાર્થે ક્ષણઃ કર્તવ્યઃ ઽઇતિ પ્રપિતામહાર્થેભ્યઃ ।
એકબ્રહ્મણપક્ષે તુ ઽપિતૃપિતામહપ્રપિતામહાર્થે ક્ષણઃ કર્તવ્યઃઽઇતિ માતામહશ્રાદ્ધકારી ચેત્, ઊહેન ઽમાતામહાર્થે ક્ષણઃઽઇત્યાદિના નિવેદયેત્ ।
તત્ર ચાધારયોસ્તદર્તસમિધોરાજ્યભાગયોરગ્નિમુખાહુતૌ સ્વવિષ્ટકૃતિ પ્રાયશ્ચિત્તાહુતૌ ચ યજ્ઞોપવીતી તથા વિશ્વદેવાર્થેષુ સર્વેષુ પદાર્થેષુ ચ પ્રદક્ષિણાનુવ્રજનયોશ્ચ યજ્ઞોપવીતમેવ ।
એભ્યો ઽન્યત્રાસમાપ્તેસ્સર્વત્ર પ્રાચીનાવીતમેવ ।
એતચ્ચ પ્રાગેવોપપાદિતમ્ ।
કર્તુશ્ચાત્ર સઙ્કલ્પાદારભ્ય આસમાપ્તેર્બ્રહ્મચર્યાદિવ્રતચર્યા અનશનં ચ ભવતિ ।
ભોક્તૄણામપિ મનૂક્તો ઽક્રોધત્વાદિઃ ।
અથાપરેદ્યુઃ પ્રાતસ્તાન્ બ્રાહ્મણાન્ ગૃહમાનીય આચાન્તાનાસનેષૂપવેશ્ય પૂર્વવદ્દ્વિતાયમામન્ત્રણમ્ ।
અત્ર ત્વદ્ય શ્રાદ્ધં ભવિષ્યતીતિ ભેદઃ ।
ઽપૂર્વેદ્યુર્નિવેદનં અપરેદ્યુર્દ્વિતીયં તૃતાયં ચામન્ત્રણમ્ઽઇતિવચનાત્ ।
અથ તેષાં પાદાન્ કુણ્ડેષુ સકૂર્ચતિલેષ્વવનિજ્યાચમય્ય, કૃસરતામ્બૂલાદીનિ દત્વા અભ્યજ્ય સ્નાનાર્થ પ્રસ્થાપયેત્ ।
તે ચ સ્નાયુઃ ।
તતસ્સ્વયં ચ સ્નાતો બ્રાહ્મણ ભોજનાર્થાદન્નાદન્યેનાન્નેન વૈશ્વદેવં પઞ્ચમહાયજ્ઞાંશ્ચ કુર્યાત્ ।
કેચિત્-સમાપ્તે શ્રાદ્ધે ઇતિ ।
તતો ઽપરાહ્ણેપ્રાચીનાવીતી બ્રાહ્મણાન્ પ્રક્ષાલિતપાણિપાદાનાચાન્તાનાસનેષૂપવેશયતિ ।
તત્ર વિશ્વદેવાર્થાન્ પ્રાઙ્મુખાન્ પ્રાક્કૂલેષુ દર્ભેષુ પિત્રાદ્યર્થાનુદઙ્મુખાન્ દ્વિગુણભુગ્નેષુ દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ ।
શ્રાદ્ધાગારં ચ સુચૌ દેશે દક્ષિણાપ્રવણે સર્વતઃ પરિશ્રિતમુદગ્દ્વારં ચ ભવતિ ।
તસ્યોત્તરપૂર્વદેશે ઽગ્નિરૌપાસનડ- ।
અગ્નેદક્ષિણતઃ પિણ્ડપ્રદાનાર્થ સ્થણડિલમ્ ।
તસ્ય દક્ષિણતઃ પ્ત્રાદ્યર્થાનામાસનમ્ ।
પશ્ચાત્તુ વિશ્વેદેવાર્થાનામાસનમ્ ।
સ્થણ્ડિલેષુ યથાવકાશં પિત્રાદિભ્યસ્રિષુ પાત્રેષુ એકસ્મિન્ વા શાસ્ત્રાન્તરોક્તવિધિનાર્ઘ્યાર્થમુદકગ્રહણમ્ ।
વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યશ્ચ યથાવિધિ પાત્રાન્તરે ।
તાનિ ગન્ધાદિભિરભ્યર્ચ્ય, દર્ભેષુ સાદયિત્વા દર્ભૈઃ પ્રચ્છાદ્યાથાસનગતાનાં બ્રાહ્મણાનાં હસ્તેષુ સ્વસ્માત્સ્વસ્માદુદપાત્રાત્પાત્રાન્તરેણાપ આદાય ઽવિશ્વ દેવાઃ ઇદં વો અર્ઘ્યઽઽપિતૃપિતામહપ્રપિતામહાઇદં વો અર્ઘ્ય ઽઇતિ વાર્ઘ્યાણિ દદાતિ ।
ઇદમેવાર્ઘ્યદાનં શ્રાદ્ધે સ્વધાનિનયનમુદપાત્રાનયનમિતિ ચોચ્યતે ।
પુરસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચર્ઘ્યદાનાદ્ધસ્તેષુ શુદ્ધોદકદાનમ્ ।
તતો ગન્ધાદિભિર્વાસોભિરઙ્ગુલીયકાદિભિશ્ચ યથાવિભવં બ્રાહ્મણાનામભ્યર્ચનમ્ ।
તતસ્તાન્ ઽઉદ્ધ્રિયતામગ્નૌ ચ ગ્રિયતામ્ઽઇતિ પ્રતિબ્રૂયુઃ ।
ઽઉદીચ્યવૃત્તિસ્ત્વાસનગતાનાં હસ્તેષૂદપાત્રાનયનમ્ ।
ઉદ્ધ્રિયતામગ્નૌ ચ ક્રિયતા મિત્યામન્ત્રયતે ।
કામમુદ્ધિયતાકામમગ્નૌ ચ ક્રિયતામિત્યતિસૃષ્ટ ઉદ્ધરેજ્જુહુયાચ્ચઽ(આપ.ધ.2-17-17,18,19) ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રવચનાત્ ।
એતચ્છોદપાત્રાનયનં ઉદ્ધ્રિયતામિત્યામન્ત્રણં ચ પાક્ષિકમ્, ભાષ્યકારેણાનુક્તત્વાત્, ઉધીચ્યવૃત્તિરિત્યસ્ય સમાસસ્ય ઉધીચ્યાનાં વૃત્તિરુદીચ્યેશુ વૃત્તિરિત્યુભયથાપિ વિગ્રહાભ્યુપગમાચ્ચ ।
અથ બ્રાહ્મણભોજનાર્થાદન્નાત્ હવિષ્યમોદનાપૂપાદિકં એકસ્મિન્ પાત્રે સમુદ્ધૃત્ય અહવિષ્યં ક્ષારાદિસંસૃષ્ટમન્યસ્મિન્ પાત્રે ઉદ્ધૃત્યાથ હવિષ્યં પ્રતિષ્ઠતમભિઘાર્ અગ્નેરુપસમાધાનાદ્યગ્નિમુખાન્તં કૃત્વા ઽયન્મે માતાઽઇત્યાદિભિસ્ત્રયોદશ પ્રધાનાહુતીર્હુત્વા સ્વિષ્ટકૃતં ચ તત ઉદીચીનમુષ્ણં ભસ્માપોહ્ય અહવિષ્યં સ્વાહાકારેણ હુત્વાથ ઽલેપયોઃઽઇત્યાદિ તન્ત્રશેષં સમાપ્ય તતઃ ઽએષ તે તતઽઇત્યાદિભિસ્સર્વમન્નમભિમૃશ્ય અથ પૃથક્પૃથક્તૃતીયમામન્ત્રણં પૂર્વવદેવ કૃત્વા ત્રિષ્વપિ ચામન્ત્રણેષુ ઽઓં તથાઽઇતિ પ્રતિવચનં બ્રાહ્મણાનામ્ ।
તતઃ કર્તુઃ પ્રાર્થન્ઽઇતિ ।
તતઃ ઽપ્રાપ્નવાનિઽઇત્યઙ્ગીકારો ભોક્તૄણામ્ ।
અપરે ક્રમાન્તરમાહુઃ- વૈશ્વદેવપઞ્ચમહાયજ્ઞાનન્તરં અપરાહ્ણે પ્રાચીનાવીતી અગ્નેરુપસમાધાનાદિ કરોતિ ।
તત્ર સ્વધાનિનયનપક્ષે પાત્રસંસાદનકાલે સ્વધાપાત્રાણામપિ સાદનમ્ ।
પ્રણીતાઃ પ્રણીય વિધિવત્ સ્વધાગ્રહણમ્ ।
તતો ઽબ્રાહ્મણં દક્ષિણતો નિષાદ્યઽ; ઇત્યાદ્યગ્નિમુખાન્તે કૃતેપાદપ્રક્ષાલનાદિ ।
ઉદ્ધિયતામિત્યામન્ત્ર્ય, અન્નમુદ્ધ્ત્ય પ્રધાનહોમાદય ઇતિ ।
ઇહાપિ પક્ષે સ્વધાનિનયનં પાક્ષિકમેવ અન્યે તુ- માસિશ્રાદ્ધે શાસ્ત્રાન્તરાનુસારાન્મન્ત્રવન્નિયમવદ્ભોજનદેશસંસ્કારં, વિશ્વેષાં દેવાનાં ચાવાહનં, ભોજયિત્વોદ્વાસનં ચેચ્છન્તિ ।
અત્ર ચ પદાર્થેષુ ક્રમે ચ શિષ્ટાચારાદેવ નિર્ણયઃ, સૂત્રકારભાષ્યકારાભ્યામનુક્તત્વાત્ ॥
અથ પ્રકૃતમુચ્યતે-ભોજનપાત્રકૢપ્તાનન્નવિશેષાન્ યથાસ્વં બ્રાહ્મણાનુપસ્પર્શયતિ ઽપૃથિવી તે પાત્રં, ઇત્યેતયા ઽઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમેઽઇત્યેતયા ચ ।
તસ્યાશ્ચાન્તે ઽવિષ્ણો બવ્યં રક્ષસ્વઽઇતિ વિશ્વેષાં દેવાનાં, ઽવિષ્ણો કવ્યં રક્ષસ્વઽઇતિ પિત્રાદીનામ્ ।
એવં સ્પર્શયિત્વાથ ભોજયેત્ ।
વિભવે સતિ સર્પિર્માસાદીનિ વિશિષ્ટાનિ દદ્યાત્;અભાવે તૈલં શાકમિતિ ।
ભુઞ્જાનાન્ બ્રાહ્મણાનાહવનીયાર્થેન ધ્યાયેત્, પિત્રાદીન્ દેવતાત્વેન, અન્નં ચામૃતત્વેન, આત્માનં બ્રહ્મત્વેન ।

ભુઞ્જનેષુ ચ પરાઙાવૃત્ત્ય રાક્ષોધ્નાન્ પિત્ર્યાન્ વૈષ્ણવાનન્યાંશ્ચ (ખ.ગ.પવિત્રાન્) પાવમાનમન્ત્રાન્ ધર્મશાસ્ત્રમિતિહાસપુરાણાનિ ચામિશ્રાવયતિ ।
તૃપ્તાંશ્ચ જ્ઞાત્વા મધુમતીશ્શ્રાવયતિ, ઽઅક્ષન્નમીમદન્તઽઇતિ ચ ।
અથ ભૂમાવન્નં (ખ.ગ---પ્રકિરતિ) પરિકિરતિ--
યે અગ્નિદગ્ધા યે ઽનગ્નિદગ્ધા યે વા જાતાઃ કુલે મમ ।
ભૂમૌ દત્તેન પિણ્ડેન તૃપ્તા યાન્તુ પરાં ગતિમ્ ॥
ઇતિ ।
અથાચાન્તેષુ પુનરપો દત્વા ઽસ્વદિતમ્ઽઇતિ પિત્રાદ્યર્થાન્ વાચયતિ, ઽરોચયતેઽઇતિ વિશ્વેદેવાર્થાન્ ।
તતો યથાશક્તિ દક્ષિણાં દત્વાથ સર્વેભ્યો ઽન્નસેષેભ્યઃ પિણ્ડાર્થ પ્રાશનાર્થ ચોદ્ઘૃત્ય (અન્નશેષૈઃ) અન્નશેષઃ કિં ક્રિયતામ્ઽ?ઇતિ શેષં નિવેદયેત્ ।
તે ચ ઽઇષ્ટૈસ્સહ ભુજ્યતાંઽઇતિ પ્રતિબ્રૂયુઃ ।
અથ કર્તા--
દાતારો નો ઽભિવર્ધન્તાં વેદાસ્સન્તતિરેવ નઃ ।
(ખ.ગ.-ષૈઃ)
શ્રદ્ધા ચ નો મા વ્યપગાદ્બહુ દેયં ચ નો ઽસ્તુ ॥
ઇતિ પ્રર્થયતે ।
દાતારો વો ઽભિવર્ધન્તાં વેદાસ્સન્તતિરેવ વઃ ।
(ખ.ગ-ચ)
શ્રદ્ધા ચ વો મા વ્યગમદ્બહુ દેયં ચ વો ઽસ્તુ ॥
ઇતિ તેષાં પ્રતિવચનમ્ ।
અથ, અન્નં ચ નો બહુ ભવેદતિથીંશ્ચ લભેમહિ ।
યાચિતારશ્ચ નસ્સન્તુ મા ચ યાચિષ્મ કઞ્ચન ॥
ઇતિ ચ પ્રાર્થયતે ।
(ખ.ગ.ઝ--અતીર્થીંશ્ચ સભધ્વમ્ ।
યાચિતારશ્ચ વસ્સન્તુ મા ચ યાચધ્વં વઞ્ચન ।
ઇત્યધિકમ્ ) ઽઅન્નં ચ વો બહુ ભવેત્ઽઇત્યબહેનૈવ પ્રતિવચનમ્ ।
અનન્તરં ઽઓં સ્વાધાઽઇત્યાહ ।
ઽઅસ્તુ સ્વધાઽઇતિ પ્રતિવચનમ્ ।
અથ બ્રાહ્મણાનાં પિત્રાદ્યર્થાનાં પૂર્વ વિસર્જનમ્ ।
વિશ્વેષાં દેવાનાં પશ્ચાદ્વિસર્જનમ્ ।
પૂર્વોક્તેષુ નિવેદનાદિષુ સર્વેષુ પદાર્થેષુ દૈવપૂર્વત્વમેવ ।
અથ યજ્ઞોપવીતી ભુક્તવતો ઽનુવ્રજ્ય પ્રદક્ષિણીકૃત્ય, પ્રાચીનાવીતી ઽદ્વૈધં દક્ષિણાગ્રાન્ઽઇત્યાદિ, ઽશેષસ્ય ગ્રાસવરાર્ધ્ય પ્રાશ્નીયાત્ઽઇત્યેવમન્તં યથાસૂત્રં કરોતિ ॥
અત્ર ચેદં વક્તવ્યમ્ -બ્રાહ્મણભોજનં હોમઃ પિણ્ડદાનં ચ ત્રીણ્યપિ માસિશ્રાદ્ધે પ્રધાનાનિ ।
અગ્ન્યાધેયે (ઙ જ-ભાષ્યકેરેણેત્યાધિકમ્) ।
ધૂર્યસ્વામિનોક્તત્વાત્ , વૈશ્વદેવે વિશ્વેદેવા ઇત્યત્ર કપર્દિસ્વામિનીક્તત્વાચ્ચ ।
કેચિત્ -ઇહ બ્રાહ્મણભોજનમેવ પ્રધાનમ્, હેમઃ પિણ્ડદાનં ચ તદઙ્ગમ્, અનર્થાવેક્ષો ભોજયેદિતિ પ્રકૃત્ય તયોર્વિધાનાત્ ઇતિ ।
અથાસ્ય મુખ્યકલ્પાસમ્ભવે આમશ્રાદ્ધવિધિરનુકલ્પતયોચ્યતે--
આપદ્યનગ્નૌ તીર્થે ચ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે તથા ।
આમશ્રાદ્ધં દ્વિજૈઃ કાર્ય શૂદ્રઃ કુર્યાત્સદૈવ હિ ॥
ઇતિ (છ-બૃહસ્પતિવચનાત્ બૃહત્પ્રચેતોવચનાચ્ચ ।
જ-વૃહસ્પતિપ્રચેતસોર્વચનાત્,) વૃહત્પ્રચેતોવચનાત્ ।
અત્ર વ્યાસઃ--
આવાહનં ચ કર્તવ્યમર્ધ્યદાનં તથૈવ ચ ।
એષ એવ વિધિર્યત્ર (ડ-અન્ન. છ-આમ) યત્ર શ્રાદ્ધં વિદીયતે ॥
યદ્યદ્દદાતિ વિપ્રભ્યઃ શૃતં વા યદિ વાશૃતમ્ ।
તેનાગ્નૌ કરણં કુર્યાત્પિણ્ડાંસ્તેનૈવ નિર્વપેત્ ॥
ઇતિ ।
અત્ર ષટ્ત્રિંશન્મતમામશ્રાદ્ધં યદા કૂર્યાત્ પિણ્ડદાનં કથં ભવેત્ ।
ગૃહાદાહૃત્ય પક્વાન્નં પિણ્ડાન્ જદ્યાત્તિલૈસ્સહ ॥
ઇતિ ।
પ્રયોગસંક્ષેપસ્તુ-પૂર્વેદ્યુરપરેદ્યુર્વા બ્રાહ્મણાન્નિમન્ત્ર્ય, પૂર્વાહ્ણે સ્નાત્વા બ્રાહ્મણાનાહૂય, પાદપ્રક્ષાલનાદ્યર્ઘ્યદાનાન્તં કૃત્વા, યથાવિભવં ગન્ધવસ્ત્રાદિભિશ્ચ યથાર્હમભ્યર્ચ્ય, ઽઅગ્નૌ કરિષ્યામીઽત્યામન્ત્ર્ય આથાગ્નિમુખાન્તે તણ્ડુલાદ્યમદ્રવ્યેણ હોમકરણમ્ ।
તતસ્તન્ત્રશેષં સમાપ્ય, તણ્ડુલાદ્યામદ્રવ્યં શ્રાદ્ધાર્થ દદાતિ ।
ચરોરભાવાત્તદ્ધર્માણામભાવઃ ।
ભોજનાભાવાચ્ચ તત્સમ્બન્ધિનામબ્યણાવઃ ।
તતઃ પિણ્ડદાનમામેન, ગૃહાદાહૃતેન પક્કેન વેતિ ।
અત્યન્તાપદિ તુ ઽઅપિ હ વા હિરણ્યેન પ્રદાનમાત્રંઽ, અપિ હ વા હિરણ્યેન (ખ.ગ--ઙ-પ્રધાનમાત્રં એવમુત્તરત્રાપિ) ।
પ્રદાનમાત્રં અપિ વા મૂલફલૈઃ પ્રદાનમાત્રમ્, ઇત્યાદિબોધાયનાદિવચનાદ્ધિરણ્યાદેર્વા પ્રદાનમાત્રં સમસ્તધર્મરહિતં કુર્યાત્ ।
એવં સર્વથાપિ શ્રાદ્ધમવશ્યં કર્તવ્યમ્ ।
ન તુ કસ્યાંચિદપ્યવસ્થાયાં લોપઃ ।
અત્ર ચ શ્રાદ્ધવિષયે યદ્યપિ, વસવઃ પિતરો જ્ઞેયાઃ રુદ્રાશ્ચૈવ પિતામહાઃ ।
પ્રપિતામહાસ્તદિત્યાશ્શ્રુતિરેષા સમાતની ॥
ઇત્યાદિશાસ્ત્રાન્તરસિદ્ધં બહુ વક્તવ્યમસ્તિ;તથાપિ વિસ્તરભયાદુપરમ્યતે

એવં પ્રકૃતિભૂતં માસિશ્રાદ્ધં વ્યાખ્યાયેદાનીં તદ્વિકૃતિભૂતં પ્રતિસંવત્સરમનુષ્ઠેયં અષ્ટકાખ્યં પાકયજ્ઞાન્તરં વ્યાખ્યાસ્યન્, તસ્ય કાલવિધિમાહ--
23 અષ્ટકાશ્રાદ્ધમ્
1 તસ્ય ક્રાલઃ ।
યા માઘ્યાઃ પૌર્ણમાસ્યા ઉપરિદ્વ્યહ્યષ્ટકા તસ્યામષ્ટમી જ્યેષ્ઠયા સમ્પદ્યતે તામેકાષ્ટકેત્યાચક્ષતે ॥ આ
(પ.8.,ખ.21)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.10:
વ્યાખ્યાતઃ શ્રદ્ધવિધિઃ ।
અથાષ્ટકા નામ પાકયજ્ઞઃ પિત્ર્યઃ સંવત્સરે સંવત્સરે કર્તવ્યઃ સ ઉપદિશ્યતે ।
તસ્ય કાલવિધિરયં યા માધી તસ્યા ઉપરિષ્ટાદ્વ્યાષ્ટકા કૃષ્ણપક્ષઃ તસ્યાં યા અષ્ટમી તામેકાષ્ટકા ઇત્યાચક્ષતે સા યદિ જ્યેષ્ઠયા સમ્પદ્યતે સઙ્ગચ્છતે તામપ્યેકાષ્ટકેત્યાચક્ષતે ઇતિ દ્વાવિમૌ યોગૌ ।
અન્યથા પૌર્ણમાસ્યા ઉપરિષ્ટાદષ્ટમી જ્યેષ્ઠયા સમ્પદ્યતે તામેકાષ્ટકેત્યાચક્ષત ઇત્યેતાવતા સિદ્ધમ્ ।
કિં વ્યષ્ટકત્વમ્ ।
દ્વ્યષ્ટકા ગ્રહણસ્ય પ્રયોજનં મૃગ્યમ્ ।
કિમર્થ જ્યેષ્ઠયા સમ્પદ્યત ઇતિ?યદા દ્વયોરહ્નોરષ્ટમી તદા જ્યેષ્ઠાસંયુક્તાયાં ક્રિયા યથા સ્યાદિદિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_21.10:
માધ્યાઃ માઘમાસસ્ય સમ્બન્ધિન્યાઃ પૌર્ણમાસ્યાઃ ઉપસિષ્ટાદૂર્ધ્વ યા વ્યષ્ટકા કૃષ્ણપક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યાં વ્યષ્ટકાયાં યા અષ્ટમી તિથિઃ જ્યેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠાનક્ષત્રેણ સમ્પદ્યતે સઙ્ગચ્છતે તામષ્ટમીમે કાષ્ટકેત્યાચક્ષતે કથયન્તિ બ્રહ્મવાદિનઃ ।
તસ્યામષ્ટકા કર્તવ્યેતિ શેષઃ ।
એકાષ્ટકાયાં વપાહોમાદિ પ્રધાનં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
તામેકાષ્ટકેત્યાચક્ષત ઇતિ વચનં યાન્યન્યાન્યપ્યેકાષ્ટકાયાં વિહિતાનિ, યથા ગવામયનદીક્ષા યથા ચ દીર્ઘસત્રેષુ વિજ્ઞાનાર્થમપૂપેન કક્ષસ્યોપોષણં, યથાવ ચેખાસમ્ભરણં, તાનિ ચ સર્વાણિ યથોક્તલક્ષણાયામેવાષ્ટમ્યાં કાર્યામીત્યેવમર્થમ્ ।
અત્રાયમભિપ્રાયઃ- યદ્યપિ માઘમાસસ્ય સર્વા કૃષ્ણપક્ષાષ્ટમી જ્યેષ્ઠયા ન સમ્પદ્યતે;તથાપિ તસ્યામેકાષ્ટકા કર્તવ્યૈવ;પાકયજ્ઞત્વેન નિત્યત્વાત્, ઽવ્યષ્ટકા તસ્યાંઽઇત્યધિકગ્રહણાચ્ચેતિ ।
જ્યેષ્ઠયા સમ્પદ્યત ઇતિ તુ પ્રાયિકાભિપ્રાયમ્ ।
તેનાયુક્તાયામપિ ગવામયનદીક્ષાદીનિ લભ્યન્તે ॥
કેચિત્- યદા દ્વયોરહ્નોરષ્ટમી, યસ્મિન્વા સંવત્સરે દ્વૌ માઘમાસૌ, તત્ર યા અષ્ટમી જ્યેષ્ઠયા સમ્પદ્યતે તસ્યામેવ નાસ મ્પન્નાયામિત્યેવમભિપ્રાય ઇતિ

તસ્યાસ્સાયમૌપકાર્યમ્ ॥ આ
(પ.8.ખ.21)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.11:
ઉપ સમીપે ક્રિયત ઇત્યુપકારઃ ।
તત્ર ભવમૌપકાર્યમ્ ।
તસ્યા ઔપકાર્યમિત્યન્વયઃ ।
તસ્યાઃ એકાષ્ટકાયાઃ સમીપે યત્કર્મ ક્રિયતે પૂર્વેદ્યુસ્સપ્તમ્યામ્, તત્ર ચતુશ્શરાવમપૂપં શ્રપયતિ ।
સાયં સપ્તમ્યામસ્તમિતે આદિત્યે અપૂપહવિષ્કં કર્મ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
તદેવમૌપકાર્યશબ્દઃ કાલાવિધાનાર્થઃ ।
તસ્યાસ્સાયમિત્યન્વયે અષ્ટમ્યામસ્તમિતે ઽપૂપં પ્રાપ્નોતિ, નવમ્યાં પશુઃ, ઽદશમ્યામન્વષ્ટકાઽ, તચ્છાસ્ત્રેષ્વપ્રસિદ્ધમ્ ।
ઔપકાર્યશબ્દશ્ચાનર્થકઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_21.11:
ત્રિપદમિદં સૂત્રમ્ ।
તસ્યા અષ્ટકાયા ઔપકાર્યમુપકારકમ્ ।
ઉપકારં કરોતીતિ કર્તરિ યત્પ્રત્યયઃ છાન્દસઃ ।
અષ્ટકાયા અઙ્ગભૂતં કર્મેત્યર્થઃ ।
સાયં પૂર્વેદ્યુસ્સપ્તમ્યાઃ ।
સોમયાગસ્યાગ્નીષોમીયપશુયાગવત્તસ્યા અષ્ટકાયા અઙ્ગભૂતં કર્મ પૂર્વેદ્યુસ્સપ્તમ્યાસ્સાયઙ્કાલે કર્તવ્યમિતિ
સૂત્રાર્થઃ ।
ન ત્વિહ તસ્યા અષ્ટકાયા ઇતિ સમ્બન્ધઃ નવમ્યાં વપાહોમાદિ પ્રધાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચૈતદ્યુક્તમ્; યા માધ્યા ઇતિ
કાલવિધાનસ્યૌપકાર્યાર્તત્વોપપત્તૌ ઽપ્રકરણાત્પ્રધાનસ્યઽઇતિ ન્યાયવિરોધાત્, શાસ્ત્રાન્તરેષ્વપ્રસિદ્ધત્વાચ્ચ

અથાસ્યૈપકાર્યસ્ય વિધિમાહ--
વ્રીહીણાં ચતુશ્સરાવં તૂષ્ણીં નિરુપ્ય પાર્વણાવત્ પત્ન્યવહન્તીત્યાદિવિધિનાપૂપં શ્રપયતિ ।
અપૂપઃ પ્રથિતાવયવઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
પ્રતિષ્ઠિતાભિઘારણાન્તં ચ કરોતિ ॥ આ
2 અપૂપવાકઃ ।
અપૂપં ચતુશ્શરાવં શ્રપયતિ

અષ્ટાકપાલ ઇત્યેકે ॥ આ
(પ.8.,ખ.,21)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_21.13:
સાયમપૂપાષ્ટાકપાલો હવિઃ ઇત્યેકે મન્યન્તે ।
અષ્ટસુ કપાલેષુ સંસ્કૃતો ઽષ્ટાકપાલઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે પુરોડાશસ્યાવૃતા શ્રપણમ્ ।
પૂર્વસ્ય તુ લૌકિક્યાપૂપસ્યાવૃતા ।
દ્વયોરપિ પક્ષયોઃ ઔપાસને શ્રપણમ્ ।
એતચ્ચ પિત્ર્યસ્યાઙ્ગમપિ કર્મ સ્વયં પિત્ર્યં ન ભવતિ, ઽતેન પ્રાચીનાવીતાદિ ન ભવતિ

ઇતિ શ્રીહગદત્તમિશ્રવિરચિતાયાં ગૃહ્યસૂત્રવૃત્તાવનાકુલાયામેકવિંશઃખણ્ડઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_21.13:
અષ્ટસુ કપોલેષુ સંસ્કૃતઃ પુરોડાશો ઽષ્ટકપાલઃ ।
સઃ શ્રપયિતવ્ય ઇત્યેકે ।
પુરોડાશ ઇતિ ચ પ્રસિદ્ધ આકૃતિવિશેષઃ તેન લૌકિકેન પ્રકારેણ પાક ઔપાસનં એવ