Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 61
ĀpGs-Tāt_20.3:
tathottarasyāṃ kuṭyāṃ laukikyā vācā 'āyāhi mīḍhuṣi'iti mīḍhuṣīmīśānasya patnīṃ āvāhayatītyeva jaya karmāṇamindraṃ
kuṭyormadhye ākāśe jayantamindrasūnuṃ skandaṃ vā 'āyāhi jayanta'ityāvāhayati /
atra sūtre anukktamapyaucityādāvāhitebhya āsānāni dadāti
5 āvāhitebhyor'dhyādidānam, pradhānahomāḥ, sviṣṭakṛcca /
yathoḍhamudakāni pradāya trīnodanān kalpayitvāgnimabhyānīyottaraikupasparśayitvā uttarairyathāsvamodanebhyo hutvā sarvatassamavadāyottareṇa yajuṣāgniṃ sviṣṭakṛtam // Ā
(pa.7khaṃ.,20-4)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.4:
(yena śabdena yeṣu sthāneṣu yena krameṇāvāhanaṃ coditaṃ taddevatākānyardhyāṇi prayacchati) /
pṛthakpātraiḥ kalpitāni ārdhyatvāt puṣpākṣataissaṃyuktāni /
īsānedaṃ te arghyam, jayantedaṃ te arghyamiti /
tato gandhapuṣpaghūpadīpairabhyarcya tataḥ sthālīpākāduddhṛtya trīnodanān kalpayati triṣu pātreṣu devyai skandāya ca devāya homārtha upahārārtha ca /
sthālyāṃ ca bhūyāṃsamodanama- vaśinaṣṭi brāhmaṇabhojanārtham /
tatastānodanānagnisamīpamānīyyāpageṇāgniṃ barhiṣi pratiṣṭhāpayati dakṣiṇata uttaratomadhye ca /
atra pratiṣṭhi- tābhighāraṇamū /
tata uttarairmantraistribhiryathoḍhaṃ trīnodanānupasparśayati /
svasvāmisambandhaṃ kārayati /
uttarairmantraiḥ 'upaspṛśatu mīḍhvān'ityādibhiḥ /
yathādevatamabhimṛśati 'idamagnerityāgneya'mitivat /
evamupasparśayitvā tata uttarairmantraissaptadaśabhiḥ pradhānāhutīrjuhoti yathāsvamodanebhyaḥ
yenaudanena yasyai devatāyai tvatvasambandha upasparśanenopalakṣitaḥ tasmāt tasya juhotītyarthaḥ /
tatra bhavāya devāye'tyādibhiraṣṭābhiḥ devasyaudanāt /
'bhavasya devasya patnyai svāhe'tyaṣṭābhiḥ mīḍhuṣyāḥ /
'jayantāya svāhe'ti jayanātasya /
evaṃ pradhānāhutīrhutvā tatas sarvataḥ samavādāyottareṇa yajuṣāva ' agnaye sviṣṭakṛte suhuta'ityanenāgniṃ sviṣṭakṛtaṃ yajati /
sarvatassamava- dāye ttyucyate yathā svamodanebhyaḥ pṛthakpṛthak sviṣṭakṛnmābhūditi /
yadyapi sviṣṭakṛto 'nantaramidamuktamupasthānādi, tathāpi 'jayādīnupajuhoti'ityatropaśabdaśravaṇāt pradhānahomānantaraṃ jayādayaḥ /
pariṣecanānte
upasthānādi
ĀpGs-Tāt_20.4:
atha yatheḍhaṃ yena krameṇoḍhā āvāhitāstena krameṇa /
vaudakāni pādyādīni pratyekaṃ svaissvairnāmabhirnamontaiḥ pradadāti prakarṣeṇa bhaktipurassaraṃ dadāti /
udakagrahaṇasya pradarśanārthatvāt dīpāntaṃ pradadātītyupadeśaḥ /
atheśānasthālīpākāduddhṛtya trīnādenān triṣu pātreṣu kalpayati īśānamīḍhuṣījayantebhyo homārtham balyarthaḍhca /
sthālyāṃ ca brāhmaṇānāṃ bhojanānārtha bhūyāṃsamodanamavaśinaṣṭi /
tatastānodanānagnessamīpamānīya apareṇāgniṃ pratiṣṭhāpayati /
athaitānuttaraistribhirmantraiḥ 'upaspṛśatu mīḍhvān'ityādibhiryathāsaṅkhyaṃ yathādevatamupasparśayati /
asya copasparśanavidherdvitīyatṛtīyayorodanayorapanīteśānadevatākayormīḍhuṣījayantākhyadevatāntarasambandhavijñāne tātparyam, abyudayeṣṭyādivat /
prathame tvīśānasambandhasthāpane mīḍhvacchabdasyeśānavācakatvāt /
athottarairmantraiḥ 'bhavāya devāya'; ityādibhissaptadaśabhiḥ yathāsvamodanebhyaḥ yo ya odano yasyā yasyā devatāyāssvabhūtastasmāttasmādyathāliṅgaṃ pārvaṇavadānadharmeṇāvadā- ya pradhānāhutīrjuhoti /
tatra 'bhavāye'tyaṣṭabhirīśānasyaudanāt /
yuktaṃ caitat bhavaśarvādiśabdānāṃ īsānavācakatvāditi /
'bhavasya devasye'tyaṣṭābhistu mīḍhuṣyāssvāt /
'jayantāye'ti jayantasya svāt /
tatassarvatassarvebhyastribhya odanebhyaḥ sviṣṭakṛto 'vadānadharmeṇa samavadāya sahvadāya uttareṇa yajuṣā 'agnaye sviṣṭakṛte suhuta huta'ityanenāgniṃ sviṣṭakṛtaṃ juhoti /
ataḥ sarvatassamavadāyeti vacanaṃ āgrayaṇamāsiśrāddhādivat sakṛdevāvadāya sviṣṭakṛditi śahkānirāsārtham
6 devatābhyaḥ sahaudanānāṃ parṇānāṃ dānam /
uttareṇa yajuṣopasthāyottaraissahaudanāni parṇānyekaikena dve dve datvā daśa devasenābhyo daśottarābhyaḥ // Ā
(pa.7khaṃ.,20-5)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.5:
uttareṇa yajuṣā 'svastinaḥ pūrṇamukha'ityanena upasthānaṃ ca mahādevasya, tatpradhānatvātka4maṇaḥ /
'pūrṇamukha'; ityapi tasyaiva nirdeśaḥ /
pūrmāhutibhiḥ pūrmamukhaḥ /
upasthāyatatauttarairmantraiḥ"gṛhapopaspṛśe, tyādibhiḥ aṣṭādaśabhiḥ sahaudanāni parṇāni mantrapratītābhyo devatābhyo dadāti /
tatra cāditassaptabhiḥ pratimantraṃ dve dve parṇedadāti /
aṣṭamena daśadevasenābhya iti vadan mantrapratītā devatā darśayati /
tatra gṛhapa iti mahādevābhidhānaṃ manyate gṛhān pātīti /
'namo rudrāya vāstoṣpataya'iti ca mantrāntaram /
tasmādanena devāya parṇadvayaṃ tasyaivaudanāt /
gṛbapī devī, tasmādanena mantreṇa devyai dātavyaṃ tasyā evaudanāt /
ghoṣiṇī ityādayaḥ, sarvagaṇā devasyānucarāḥ /
tebhyo 'pi devakuṭīsamīpe tasyāvodanāt parṇadvayāni /
devasenā bhūtagaṇāḥ /
tebhyo 'pi sarpagaṇavat /
deśottarābhyaḥ "yā ākhyātā" ityasminnuttare mantre pratītā uttarā devatāḥ /
tābhyo dhaśa parmāni tenaiva mantreṇa devasyaivaudanāt
ĀpGs-Tāt_20.5:
uttareṇa yajuṣā 'svasti naḥ pūrṇamukha'ityanena agnimīśānaṃ vo pariṣṭhate /
idaṃ ca yathāpāṭhaṃ sviṣṭakṛto 'nantaram /
tato lepayorityāditantraśeṣasamāptiḥ 'pariṣecanāntaṃ kṛtvā parṇadānam'iti bhāṣyakāravacanāt /
kecit-upasthānādi tantraśeṣasamāptiriti /
tato yathāsvamodanebhya eva yājñiyeṣu parṇānyuttaraiḥ 'gṛhapopaspṛśa'ityādibhissaptabhirdadātīti sāmānyena vidhāya viśinaṣṭi ekaikena mantreṇa dve dve parṇe iti /
atha dve dve ityetadapavadati-daśetyādinā /
devasyeśānasya senāḥ devasenāḥ , tābhyo daśa parṇāni dakṣiṇasyāṃ kuṭyāṃ devasyaivaudanādavadāya dadāti /
tathā daśaiva parṇānyuttarābhyo devasenābhyaḥ /
uttarasmin mantre 'yā ākyātā yāścānākhyātā'iti guṇadvayavatyastā uttarā devasenāḥ
pūrvavaduttaraiḥ // Ā
(pa.7khaṃ.,20-5)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.6:
pūrvavaduttarairmantraiḥ 'dvārāpospṛśe'tyādibhiḥ caturbhiḥ parmāni deyāni pūrvavade kaikena dve dve ityarthaḥ /
atra dvārāpo devaḥ dvārapālaḥ /
dvārāpī devī ca dvārāpālā /
abhyāsariṇo 'pi devyā anucarāḥ /
niṣiṅginniti jayantasyābhidhānam /
tebhyo yathā svamodanaistatra tatra dānam
ĀpGs-Tāt_20.6:
pūrva yathā 'gṛhapopaspṛśa'ityādibhirdakṣiṇettarakuṭyormadhye ca svebhya evaudanebhyo dve dve parṇe pratimantraṃ datte, evaṃ uttaraiḥ 'dvārāpopaspṛśa'; ityādibhiscaturbhirdadyāt //
atha prayogaḥ-pariṣecanānte kṛte 'gṛhapopaspṛśa'iti dakṣiṇasyām /
'gṛhapyupaspṛśe'tyuttarasyām /
'ghoṣiṇaḥ'iti madye /
tataśca 'śvāsinaḥ'
iti dakṣiṇasyām /
'vicinvantaḥ'ityuttarasyām /
'prapunvantaḥ'iti madhye /
tataḥ 'samaśnantaḥ'iti dakṣiṇasyām /
etadantaṃ dve dve parṇe /
tato dakṣiṇasyāmeva 'devasenāḥ'iti daśa parṇāni /
tathaiva 'yā ākyātāḥ'iti daśa parṇāni /
tasyāmeva tataḥ punarapi tatraiva 'dvārāpopaspṛśa'iti dve parṇe /
'dvārāpi'ityuttarasyām dve 'anvāsāriṇaḥ'iti madhye dve /
'niṣaṅgin'iti dakṣiṇasyāṃ dve iti /
atra yadyapi kecana mantrā avyaktaliṅgakā bahuvacanaliṅgakāśca, tathāpīśānamīḍhuṣījayantā eva devatāḥ /
pramāṇaṃ ca 'gṛhapi''dvārāpi'
'niṣaṅgin'iti mantraliṅgadarśanam /
'daśa devasenābhyo daśottarābhya, ityatra tu sūtrakāravacanāddevasyeśānasya senā devasenā eva devatāḥ /
mamakārāspadībhūtasya ca putrabhṛtyādeḥ pūjāpi pitṛsvāmyādipūjaiva, putrādipūjāyāṃ satyāṃ pitrāderahameva pūjita iti mānasapratyakṣodayāt /
ata eva ca jāteṣṭessaṃvalitādhikāratvam /
tasmādiha devasyaudanāddevasenābhyo dānaṃ na virudhyate /
kecit-māntravarṇikya eva devatāḥ /
tena gṛhapeti devāya; 'rudraḥ khalu vai vāstoṣpatiḥ'(tai.saṃ.3-4-10) iti śruteḥ /
'gṛhapī'ti devyai /
'ghoṣiṇa'iti tu pañcabhirdevasyānucarbhyaḥ sarṣagamebhyaḥ /
āśvalāyanīyespaṣṭatvāt /
tato 'devasenāḥ'iti dvābhyāṃ devasonābhyaḥ /
'dvārāpe'ti devasya dvārapālāya /
dvārapī'ti devyai dvārapālāyai /
'anvāsāriṇa'iti devyā vasyā evānucarebhyaḥ /
'niṣaṅgin'iti jayantāya, tasyāpyāvāhitasya balinā bhāvyatvāditi
7 vṛkṣāgre parṇapuṭasthaudanasyā'sañjanam /
odanapiṇḍaṃ saṃvṛtya parṇapuṭe 'vadhāyottareṇa yajuṣā vṛkṣa āsajati // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-7)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.7:
atha tasyaivodanāt piṇḍaṃ ubhābyāṃ hastābyāṃ saṃvṛtya dṛḍhaṃ kṛtvā parṇaissyūtaiḥ kṛte puṭe 'vadhāya taṃ śikye
kṛtvottareṇa yajuṣā 'namo niṣaṅgiṇa iṣudhimate, ityanena vṛkṣa āsajati avasambayati
ĀpGs-Tāt_20.7:
atha homabaliśeṣebhyaḥ tribhyaḥ odanebhya upādāya piṇḍaṃ saṃvartayati sudṛḍhaṃ karoti /
śeṣāṇāṃ pratipattyapekṣatvāt /
kecit-jayantasyodanāditi /
tatastaṃ piṇḍaṃ parmapuṭe 'vadhāyottareṇa yajuṣā 'namo niṣaṅgiṇa iṣudhimate'ityetāvataiva mantrasamāmnāyagatena vṛkṣe kasmiścidāsajati śikye
kṛtvāvalambayati
8 atra rudrajapaḥ /
atra rudrān japet // Ā
(pa.7.khaṃ.,8)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.8:
atra asminkāle rudrān 'namaste rudra manyava"ityādīnekādaśānuvākān japet /
etaireva devamupatiṣṭhetetyarthaḥ /
(tatrottamasyānuvākasyādito daśasvṛkṣu 'teṣāṃ sahasrayojana'ityanu,ṅgaḥ /
antatastrayo mantrāḥ 'namorudrebhyo ye pṛthivyāṃ yeṣāmannamiṣavaḥ''namo rudrebhyo ye 'ntarikṣe yeṣāṃ vātaḥ''namo rudrebhyo ye divi yeṣāṃ varṣamiṣavastebhyaḥ'ityādi sarvatrānuṣaṅgaḥ
//)//
ĀpGs-Tāt_20.8:
atrāsminkāle /
anye tu-atra vṛkṣasamīpa iti /
rudran 'namaste rudra manyave'(tai.saṃ.4-5--1.) ityekādaśānuvākān japet cātussvaryeṇa tatrottamānuvāke 'asmin mahati'ityādiṣvaṣṭasu 'teṣāṃ sahasrayojane'(tai.saṃ.8-5-11)ityādyanuṣahgaḥ /
tathā 'namo rudrebhyo ye pṛthivyāṃ yeṣāmannamiṣavastebhyaḥ''namo rudrebhyo ye 'ntarikṣe yeṣāṃ vāta iṣavastebhyaḥ'namo rudrebhyo ye divi yeṣāṃ varṣamiṣavastebhyo daśa prācīrdaśa dakṣiṇā'ityādyanuṣaṅgaḥ / 8 /
prathamottamau vā // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-9)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.9:
atha vā prathamottamābhyāmevānuvākābhyāmupasthānaṃ kartavyam
ĀpGs-Tāt_20.9:
atha vā rudrāṇāṃ prathamottamāve vānuvākau japet
atha pradhānahomakāla eva yatkartavyaṃ tadāha--
9 agnerabhito gavāṃ sthāpanam /
abhita etamagniṃ gāssthāpayati yathainā dhūmaḥ prāpnuyāt // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-10)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.10:
etaṃ hūyamānamagnimabhito gāḥ ātmīyāḥ yathā sthāpayati sthāpane enā gāḥ dhūmaḥ prāpnuyāt /
anuvātaṃ samīpa ityarthaḥ /
pradhānahomakāle ca... tadarthamevaitamityuktaṃ etaṃ hūyamānamagnimiti
ĀpGs-Tāt_20.10:
etaṃ homārta māgnimabhitaḥ homāgnessamīpa ityarthaḥ /
gāḥ svakīyāssthāpayatyanuvātaṃ, yathainā gā homadhūmaḥ prāpnuyāt /
kecit-gośāntyarthamapīdaṃ karmetyatraitat jñāpakamiti
10 gavāmavokṣaṇam /
tā gandhairdarbhagrumuṣṭināvokṣati vṛṣāṇamevāgne // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-11)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.11:
tā gandhaissurabhicandanādibhiravokṣati darbhagrumuṣṭinā, na hastena /
gurumuṣṭiḥ grumuṣṭiḥ chāndasa ukāralepaḥ /
sannakhena darbhamuṣṭinetyarthaḥ /
tatra homa kālavacanaṃ prokṣaṇaṃ tasmin kāle
vṛṣāṇaṃ vṛṣabhaṃ tamevāgre prokṣati /
yadyapyasāvupakrame na tiṣṭhet tathāpi ahgatvāt tasyaivāvokṣaṇam /
agre tadartha eva kālaḥ / 11 /
ĀpGs-Tāt_20.11:
tā gandhaiścāndanādinā yuktaiḥ /
darbhagrumuṣṭinā darbhāṇāṃ gurumuṣṭirdarbhagrumuṣṭiḥ /
ukāralopaśchāndasaḥ /
sannakho dṛḍhamuṣṭirityarthaḥ /
tenāvokṣati /
tatra viśeṣaḥ- vṛṣāṇaṃ , vṛṣabhame vāgre 'vokṣati /
evakārāttasminnavokṣyamāṇe 'nyā kācidraurnāvokṣyate /
tato gocarāya gāḥ prasthāpayati
11 gavāṃ mārge kṣetrapatiyāgaḥ /
gavāṃ marge 'nagnau kṣetrasya patiṃ yajate // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-12)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.12:
atha kṣaitrapatyasthālīpākasya vidhiḥ- marge mārge chāndaso hasvaḥ /
anagnau bhūmāveva /
gavāmapagacchantīnāṃ kasyāścit goḥ pathi yāgavidhānāt agnau prāpte pratiṣedhaḥ
ĀpGs-Tāt_20.12:
tataḥ prasithitānāṃ gavāṃ marge mārge /
chāndaso hasvaḥ /
anagnau bhūmāveva kṣetrasya patiṃ yajate
(pa.7.khaṃ.,20-13)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.12:
tasya kṣetrapaterāvāhanaṃ īśānavat kartavyam /
'ā tvā vahantvi'tyanayarcetyarthaḥ /
śarvaśabdo 'pi tasya paryāyanāma draṣṭavyam
īśānavadāvāhanam // Ā
ĀpGs-Tāt_20.13:
kṣetrasya pate rāvāhanamīśānavat , 'ā tvā vahantu'ityetayetyarthaḥ
12 tasmai parṇadānam /
caturṣu saptasu vā parṇeṣu nāmādeśaṃ dadhāti // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-14)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.14:
āvāhyārghya datvā gandhādibhirabhyarcya sthālīpākamāsādyābhighārya catvāri sapta vā parṇāni devasya samīpe kṛtvā
teṣu namodeśaṃ nāmādiśyaidanapiṇḍaṃ dadhāti sthālīpākāt /
tatra pūrveṣu parmadānamantreṣu svāhākārāntatvaniyamāt ihāpi kṣetrasya pataye svāheti parṇadānam /
eṣa evāsya yāgaḥ
ĀpGs-Tāt_20.14:
catvāri sapta vā parmāni bhūmau sthāpayitvā teṣu kṣaitrapatyāt sthālīpākādodanamādāya nāmadeśaṃ nāma caturthyantamādiśya 'kṣetrasya pataye tvāṃ dadāmi, iti dadhāti /
'ḍudhāñū dhāraṇapoṣaṇayoḥ'iti smaraṇāt /
kecit-kṣetrasya pataye svāheti dadāti /
pūrvatra balimantreṣu svāhākārasya dṛṣṭatvāditi /
atra tu na sahaudanāni parmāni deyāni;parṇeṣviti saptamīnirdeśāt
13 tasya śīghrakaraṇavidhiḥ /
kṣipraṃ yajeta pāko devaḥ // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-15)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.15:
pāko bālastadvat gamanaśīlo 'yaṃ devaḥ tasmācchīghraṃ yajetetyarthaḥ
ĀpGs-Tāt_20.15:
ayaṃ caudanadānātmako yāgaḥ kṣipramāvāhanānantaramudakameva pradāya kartavyaḥ /
gandhādipradānaṃ tu yāgottarakālameva;yataḥ pākaṃ alpo devaḥ /
etaduktaṃ bhavati-anityadarsanatvāt kṣetrasya pateḥ śagrimeva balirdeya iti /
kecit-pākaḥ bālaḥ bālavadgamanaśīlaḥ /
tathā gandhādi datvaivātrāpi baliriti
14 tasyopasthānam /
uttarābhyāmupatiṣṭhate // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-16)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.16:
uttarābhyāṃ 'kṣetrasya patinā vaya'miti dvābhyām
ĀpGs-Tāt_20.16:
'kṣetrasya patinā vayam'iti dvābhyāmṛgbhyāmupatiṣṭhate
'odanapiṇḍaṃ saṃvṛtya'ityādinā homabaliśeṣāṇāṃ pratipattiruktā /
idānīmīśānasthālīpākaśeṣasya pratipattimāha--
15 sthālīpākaśeṣāt brāhmaṇānāṃ bhojanam /
sthālīpākaṃ brāhmaṇān bhojayet // Ā
(pa.7.khaṃ.20-17)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.17:
'tena sarpiṣmatā'iti pārvaṇātideśenaiva siddhe bahutvavidhānārtha vacanam
ĀpGs-Tāt_20.17:
ayaṃ ca prākṛtapratipattyanuvādo brāhmaṇabahutvaṃ vidhātum, sarpiṣmattvaṃ nivartayituṃ vā
kṣaitrapatyasya pratipattimāha--
16 kṣaitrapatyacaroḥ bandhubhissaha bhojanam /
kṣaitrapatyaṃ prāśnanti ye sanābhayo bhavanti // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-18)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.18:
sanābhaya ssamānayonayaḥ putrāḥ bhrātaraśca /
sanābhaya ityeva siddhe ye bhavanti iti vacanaṃ dauhitrādīnāmapi sambandhināṃ pratigrahārtham
ĀpGs-Tāt_20.18:
sanābhayassāpiṇḍāḥ
yathā vaiṣāṃ kuladharmassyāt // Ā
(pa.7.khaṃ.,20-19)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_20.19:
eṣāṃ yajamānakulajātānāṃ yathā kuladhrbaḥ tathā vā prāśanam-yadi putrāṇāmeva, tathā prāśanam /
atha sarveṣāṃ svakulajātānāṃ, tathā prāśanam /
atha svasrīyādīnāmapi, tathā prāśanamiti
ityanākulāyāṃ haradattamiśraviracitāyāṃ gṛhyavṛttau viṃśaḥ khaṇḍaḥ saptamaśca paṭalaḥ //
ĀpGs-Tāt_20.19:
yadyeṣāmanuṣṭhātṝṇāṃ asapiṇḍakartṛkaprāśanamapi kuladharmastarhi tathā vā syāt
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0