આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 61

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.3:
તથોત્તરસ્યાં કુટ્યાં લૌકિક્યા વાચા ઽઆયાહિ મીઢુષિઽઇતિ મીઢુષીમીશાનસ્ય પત્નીં આવાહયતીત્યેવ જય કર્માણમિન્દ્રં

કુટ્યોર્મધ્યે આકાશે જયન્તમિન્દ્રસૂનું સ્કન્દં વા ઽઆયાહિ જયન્તઽઇત્યાવાહયતિ ।
અત્ર સૂત્રે અનુક્ક્તમપ્યૌચિત્યાદાવાહિતેભ્ય આસાનાનિ દદાતિ

5 આવાહિતેભ્યોર્ઽધ્યાદિદાનમ્, પ્રધાનહોમાઃ, સ્વિષ્ટકૃચ્ચ ।
યથોઢમુદકાનિ પ્રદાય ત્રીનોદનાન્ કલ્પયિત્વાગ્નિમભ્યાનીયોત્તરૈકુપસ્પર્શયિત્વા ઉત્તરૈર્યથાસ્વમોદનેભ્યો હુત્વા સર્વતસ્સમવદાયોત્તરેણ યજુષાગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતમ્ ॥ આ
(પ.7ખં.,20-4)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.4:
(યેન શબ્દેન યેષુ સ્થાનેષુ યેન ક્રમેણાવાહનં ચોદિતં તદ્દેવતાકાન્યર્ધ્યાણિ પ્રયચ્છતિ) ।
પૃથક્પાત્રૈઃ કલ્પિતાનિ આર્ધ્યત્વાત્ પુષ્પાક્ષતૈસ્સંયુક્તાનિ ।
ઈસાનેદં તે અર્ઘ્યમ્, જયન્તેદં તે અર્ઘ્યમિતિ ।
તતો ગન્ધપુષ્પઘૂપદીપૈરભ્યર્ચ્ય તતઃ સ્થાલીપાકાદુદ્ધૃત્ય ત્રીનોદનાન્ કલ્પયતિ ત્રિષુ પાત્રેષુ દેવ્યૈ સ્કન્દાય ચ દેવાય હોમાર્થ ઉપહારાર્થ ચ ।
સ્થાલ્યાં ચ ભૂયાંસમોદનમ- વશિનષ્ટિ બ્રાહ્મણભોજનાર્થમ્ ।
તતસ્તાનોદનાનગ્નિસમીપમાનીય્યાપગેણાગ્નિં બર્હિષિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ દક્ષિણત ઉત્તરતોમધ્યે ચ ।
અત્ર પ્રતિષ્ઠિ- તાભિઘારણમૂ ।
તત ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈસ્ત્રિભિર્યથોઢં ત્રીનોદનાનુપસ્પર્શયતિ ।
સ્વસ્વામિસમ્બન્ધં કારયતિ ।
ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽઉપસ્પૃશતુ મીઢ્વાન્ઽઇત્યાદિભિઃ ।
યથાદેવતમભિમૃશતિ ઽઇદમગ્નેરિત્યાગ્નેયઽમિતિવત્ ।
એવમુપસ્પર્શયિત્વા તત ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈસ્સપ્તદશભિઃ પ્રધાનાહુતીર્જુહોતિ યથાસ્વમોદનેભ્યઃ
યેનૌદનેન યસ્યૈ દેવતાયૈ ત્વત્વસમ્બન્ધ ઉપસ્પર્શનેનોપલક્ષિતઃ તસ્માત્ તસ્ય જુહોતીત્યર્થઃ ।
તત્ર ભવાય દેવાયેઽત્યાદિભિરષ્ટાભિઃ દેવસ્યૌદનાત્ ।
ઽભવસ્ય દેવસ્ય પત્ન્યૈ સ્વાહેઽત્યષ્ટાભિઃ મીઢુષ્યાઃ ।
ઽજયન્તાય સ્વાહેઽતિ જયનાતસ્ય ।
એવં પ્રધાનાહુતીર્હુત્વા તતસ્ સર્વતઃ સમવાદાયોત્તરેણ યજુષાવ ઽ અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સુહુતઽઇત્યનેનાગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં યજતિ ।
સર્વતસ્સમવ- દાયે ત્ત્યુચ્યતે યથા સ્વમોદનેભ્યઃ પૃથક્પૃથક્ સ્વિષ્ટકૃન્માભૂદિતિ ।
યદ્યપિ સ્વિષ્ટકૃતો ઽનન્તરમિદમુક્તમુપસ્થાનાદિ, તથાપિ ઽજયાદીનુપજુહોતિઽઇત્યત્રોપશબ્દશ્રવણાત્ પ્રધાનહોમાનન્તરં જયાદયઃ ।
પરિષેચનાન્તે
ઉપસ્થાનાદિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.4:
અથ યથેઢં યેન ક્રમેણોઢા આવાહિતાસ્તેન ક્રમેણ ।
વૌદકાનિ પાદ્યાદીનિ પ્રત્યેકં સ્વૈસ્સ્વૈર્નામભિર્નમોન્તૈઃ પ્રદદાતિ પ્રકર્ષેણ ભક્તિપુરસ્સરં દદાતિ ।
ઉદકગ્રહણસ્ય પ્રદર્શનાર્થત્વાત્ દીપાન્તં પ્રદદાતીત્યુપદેશઃ ।
અથેશાનસ્થાલીપાકાદુદ્ધૃત્ય ત્રીનાદેનાન્ ત્રિષુ પાત્રેષુ કલ્પયતિ ઈશાનમીઢુષીજયન્તેભ્યો હોમાર્થમ્ બલ્યર્થઢ્ચ ।
સ્થાલ્યાં ચ બ્રાહ્મણાનાં ભોજનાનાર્થ ભૂયાંસમોદનમવશિનષ્ટિ ।
તતસ્તાનોદનાનગ્નેસ્સમીપમાનીય અપરેણાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
અથૈતાનુત્તરૈસ્ત્રિભિર્મન્ત્રૈઃ ઽઉપસ્પૃશતુ મીઢ્વાન્ઽઇત્યાદિભિર્યથાસઙ્ખ્યં યથાદેવતમુપસ્પર્શયતિ ।
અસ્ય ચોપસ્પર્શનવિધેર્દ્વિતીયતૃતીયયોરોદનયોરપનીતેશાનદેવતાકયોર્મીઢુષીજયન્તાખ્યદેવતાન્તરસમ્બન્ધવિજ્ઞાને તાત્પર્યમ્, અબ્યુદયેષ્ટ્યાદિવત્ ।
પ્રથમે ત્વીશાનસમ્બન્ધસ્થાપને મીઢ્વચ્છબ્દસ્યેશાનવાચકત્વાત્ ।
અથોત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽભવાય દેવાયઽ; ઇત્યાદિભિસ્સપ્તદશભિઃ યથાસ્વમોદનેભ્યઃ યો ય ઓદનો યસ્યા યસ્યા દેવતાયાસ્સ્વભૂતસ્તસ્માત્તસ્માદ્યથાલિઙ્ગં પાર્વણવદાનધર્મેણાવદા- ય પ્રધાનાહુતીર્જુહોતિ ।
તત્ર ઽભવાયેઽત્યષ્ટભિરીશાનસ્યૌદનાત્ ।
યુક્તં ચૈતત્ ભવશર્વાદિશબ્દાનાં ઈસાનવાચકત્વાદિતિ ।
ઽભવસ્ય દેવસ્યેઽત્યષ્ટાભિસ્તુ મીઢુષ્યાસ્સ્વાત્ ।
ઽજયન્તાયેઽતિ જયન્તસ્ય સ્વાત્ ।
તતસ્સર્વતસ્સર્વેભ્યસ્ત્રિભ્ય ઓદનેભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃતો ઽવદાનધર્મેણ સમવદાય સહ્વદાય ઉત્તરેણ યજુષા ઽઅગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સુહુત હુતઽઇત્યનેનાગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં જુહોતિ ।
અતઃ સર્વતસ્સમવદાયેતિ વચનં આગ્રયણમાસિશ્રાદ્ધાદિવત્ સકૃદેવાવદાય સ્વિષ્ટકૃદિતિ શહ્કાનિરાસાર્થમ્

6 દેવતાભ્યઃ સહૌદનાનાં પર્ણાનાં દાનમ્ ।
ઉત્તરેણ યજુષોપસ્થાયોત્તરૈસ્સહૌદનાનિ પર્ણાન્યેકૈકેન દ્વે દ્વે દત્વા દશ દેવસેનાભ્યો દશોત્તરાભ્યઃ ॥ આ
(પ.7ખં.,20-5)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.5:
ઉત્તરેણ યજુષા ઽસ્વસ્તિનઃ પૂર્ણમુખઽઇત્યનેન ઉપસ્થાનં ચ મહાદેવસ્ય, તત્પ્રધાનત્વાત્ક4મણઃ ।
ઽપૂર્ણમુખઽ; ઇત્યપિ તસ્યૈવ નિર્દેશઃ ।
પૂર્માહુતિભિઃ પૂર્મમુખઃ ।
ઉપસ્થાયતતૌત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ"ગૃહપોપસ્પૃશે, ત્યાદિભિઃ અષ્ટાદશભિઃ સહૌદનાનિ પર્ણાનિ મન્ત્રપ્રતીતાભ્યો દેવતાભ્યો દદાતિ ।
તત્ર ચાદિતસ્સપ્તભિઃ પ્રતિમન્ત્રં દ્વે દ્વે પર્ણેદદાતિ ।
અષ્ટમેન દશદેવસેનાભ્ય ઇતિ વદન્ મન્ત્રપ્રતીતા દેવતા દર્શયતિ ।
તત્ર ગૃહપ ઇતિ મહાદેવાભિધાનં મન્યતે ગૃહાન્ પાતીતિ ।
ઽનમો રુદ્રાય વાસ્તોષ્પતયઽઇતિ ચ મન્ત્રાન્તરમ્ ।
તસ્માદનેન દેવાય પર્ણદ્વયં તસ્યૈવૌદનાત્ ।
ગૃબપી દેવી, તસ્માદનેન મન્ત્રેણ દેવ્યૈ દાતવ્યં તસ્યા એવૌદનાત્ ।
ઘોષિણી ઇત્યાદયઃ, સર્વગણા દેવસ્યાનુચરાઃ ।
તેભ્યો ઽપિ દેવકુટીસમીપે તસ્યાવોદનાત્ પર્ણદ્વયાનિ ।
દેવસેના ભૂતગણાઃ ।
તેભ્યો ઽપિ સર્પગણવત્ ।
દેશોત્તરાભ્યઃ "યા આખ્યાતા" ઇત્યસ્મિન્નુત્તરે મન્ત્રે પ્રતીતા ઉત્તરા દેવતાઃ ।
તાભ્યો ધશ પર્માનિ તેનૈવ મન્ત્રેણ દેવસ્યૈવૌદનાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.5:
ઉત્તરેણ યજુષા ઽસ્વસ્તિ નઃ પૂર્ણમુખઽઇત્યનેન અગ્નિમીશાનં વો પરિષ્ઠતે ।
ઇદં ચ યથાપાઠં સ્વિષ્ટકૃતો ઽનન્તરમ્ ।
તતો લેપયોરિત્યાદિતન્ત્રશેષસમાપ્તિઃ ઽપરિષેચનાન્તં કૃત્વા પર્ણદાનમ્ઽઇતિ ભાષ્યકારવચનાત્ ।
કેચિત્-ઉપસ્થાનાદિ તન્ત્રશેષસમાપ્તિરિતિ ।
તતો યથાસ્વમોદનેભ્ય એવ યાજ્ઞિયેષુ પર્ણાન્યુત્તરૈઃ ઽગૃહપોપસ્પૃશઽઇત્યાદિભિસ્સપ્તભિર્દદાતીતિ સામાન્યેન વિધાય વિશિનષ્ટિ એકૈકેન મન્ત્રેણ દ્વે દ્વે પર્ણે ઇતિ ।
અથ દ્વે દ્વે ઇત્યેતદપવદતિ-દશેત્યાદિના ।
દેવસ્યેશાનસ્ય સેનાઃ દેવસેનાઃ , તાભ્યો દશ પર્ણાનિ દક્ષિણસ્યાં કુટ્યાં દેવસ્યૈવૌદનાદવદાય દદાતિ ।
તથા દશૈવ પર્ણાન્યુત્તરાભ્યો દેવસેનાભ્યઃ ।
ઉત્તરસ્મિન્ મન્ત્રે ઽયા આક્યાતા યાશ્ચાનાખ્યાતાઽઇતિ ગુણદ્વયવત્યસ્તા ઉત્તરા દેવસેનાઃ

પૂર્વવદુત્તરૈઃ ॥ આ
(પ.7ખં.,20-5)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.6:
પૂર્વવદુત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽદ્વારાપોસ્પૃશેઽત્યાદિભિઃ ચતુર્ભિઃ પર્માનિ દેયાનિ પૂર્વવદે કૈકેન દ્વે દ્વે ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર દ્વારાપો દેવઃ દ્વારપાલઃ ।
દ્વારાપી દેવી ચ દ્વારાપાલા ।
અભ્યાસરિણો ઽપિ દેવ્યા અનુચરાઃ ।
નિષિઙ્ગિન્નિતિ જયન્તસ્યાભિધાનમ્ ।
તેભ્યો યથા સ્વમોદનૈસ્તત્ર તત્ર દાનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.6:
પૂર્વ યથા ઽગૃહપોપસ્પૃશઽઇત્યાદિભિર્દક્ષિણેત્તરકુટ્યોર્મધ્યે ચ સ્વેભ્ય એવૌદનેભ્યો દ્વે દ્વે પર્ણે પ્રતિમન્ત્રં દત્તે, એવં ઉત્તરૈઃ ઽદ્વારાપોપસ્પૃશઽ; ઇત્યાદિભિસ્ચતુર્ભિર્દદ્યાત્ ॥
અથ પ્રયોગઃ-પરિષેચનાન્તે કૃતે ઽગૃહપોપસ્પૃશઽઇતિ દક્ષિણસ્યામ્ ।
ઽગૃહપ્યુપસ્પૃશેઽત્યુત્તરસ્યામ્ ।
ઽઘોષિણઃઽઇતિ મદ્યે ।
તતશ્ચ ઽશ્વાસિનઃઽ
ઇતિ દક્ષિણસ્યામ્ ।
ઽવિચિન્વન્તઃઽઇત્યુત્તરસ્યામ્ ।
ઽપ્રપુન્વન્તઃઽઇતિ મધ્યે ।
તતઃ ઽસમશ્નન્તઃઽઇતિ દક્ષિણસ્યામ્ ।
એતદન્તં દ્વે દ્વે પર્ણે ।
તતો દક્ષિણસ્યામેવ ઽદેવસેનાઃઽઇતિ દશ પર્ણાનિ ।
તથૈવ ઽયા આક્યાતાઃઽઇતિ દશ પર્ણાનિ ।
તસ્યામેવ તતઃ પુનરપિ તત્રૈવ ઽદ્વારાપોપસ્પૃશઽઇતિ દ્વે પર્ણે ।
ઽદ્વારાપિઽઇત્યુત્તરસ્યામ્ દ્વે ઽઅન્વાસારિણઃઽઇતિ મધ્યે દ્વે ।
ઽનિષઙ્ગિન્ઽઇતિ દક્ષિણસ્યાં દ્વે ઇતિ ।
અત્ર યદ્યપિ કેચન મન્ત્રા અવ્યક્તલિઙ્ગકા બહુવચનલિઙ્ગકાશ્ચ, તથાપીશાનમીઢુષીજયન્તા એવ દેવતાઃ ।
પ્રમાણં ચ ઽગૃહપિઽઽદ્વારાપિઽ
ઽનિષઙ્ગિન્ઽઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગદર્શનમ્ ।
ઽદશ દેવસેનાભ્યો દશોત્તરાભ્ય, ઇત્યત્ર તુ સૂત્રકારવચનાદ્દેવસ્યેશાનસ્ય સેના દેવસેના એવ દેવતાઃ ।
મમકારાસ્પદીભૂતસ્ય ચ પુત્રભૃત્યાદેઃ પૂજાપિ પિતૃસ્વામ્યાદિપૂજૈવ, પુત્રાદિપૂજાયાં સત્યાં પિત્રાદેરહમેવ પૂજિત ઇતિ માનસપ્રત્યક્ષોદયાત્ ।
અત એવ ચ જાતેષ્ટેસ્સંવલિતાધિકારત્વમ્ ।
તસ્માદિહ દેવસ્યૌદનાદ્દેવસેનાભ્યો દાનં ન વિરુધ્યતે ।
કેચિત્-માન્ત્રવર્ણિક્ય એવ દેવતાઃ ।
તેન ગૃહપેતિ દેવાય; ઽરુદ્રઃ ખલુ વૈ વાસ્તોષ્પતિઃઽ(તૈ.સં.3-4-10) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽગૃહપીઽતિ દેવ્યૈ ।
ઽઘોષિણઽઇતિ તુ પઞ્ચભિર્દેવસ્યાનુચર્ભ્યઃ સર્ષગમેભ્યઃ ।
આશ્વલાયનીયેસ્પષ્ટત્વાત્ ।
તતો ઽદેવસેનાઃઽઇતિ દ્વાભ્યાં દેવસોનાભ્યઃ ।
ઽદ્વારાપેઽતિ દેવસ્ય દ્વારપાલાય ।
દ્વારપીઽતિ દેવ્યૈ દ્વારપાલાયૈ ।
ઽઅન્વાસારિણઽઇતિ દેવ્યા વસ્યા એવાનુચરેભ્યઃ ।
ઽનિષઙ્ગિન્ઽઇતિ જયન્તાય, તસ્યાપ્યાવાહિતસ્ય બલિના ભાવ્યત્વાદિતિ

7 વૃક્ષાગ્રે પર્ણપુટસ્થૌદનસ્યાઽસઞ્જનમ્ ।
ઓદનપિણ્ડં સંવૃત્ય પર્ણપુટે ઽવધાયોત્તરેણ યજુષા વૃક્ષ આસજતિ ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-7)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.7:
અથ તસ્યૈવોદનાત્ પિણ્ડં ઉભાબ્યાં હસ્તાબ્યાં સંવૃત્ય દૃઢં કૃત્વા પર્ણૈસ્સ્યૂતૈઃ કૃતે પુટે ઽવધાય તં શિક્યે
કૃત્વોત્તરેણ યજુષા ઽનમો નિષઙ્ગિણ ઇષુધિમતે, ઇત્યનેન વૃક્ષ આસજતિ અવસમ્બયતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.7:
અથ હોમબલિશેષેભ્યઃ ત્રિભ્યઃ ઓદનેભ્ય ઉપાદાય પિણ્ડં સંવર્તયતિ સુદૃઢં કરોતિ ।
શેષાણાં પ્રતિપત્ત્યપેક્ષત્વાત્ ।
કેચિત્-જયન્તસ્યોદનાદિતિ ।
તતસ્તં પિણ્ડં પર્મપુટે ઽવધાયોત્તરેણ યજુષા ઽનમો નિષઙ્ગિણ ઇષુધિમતેઽઇત્યેતાવતૈવ મન્ત્રસમામ્નાયગતેન વૃક્ષે કસ્મિશ્ચિદાસજતિ શિક્યે
કૃત્વાવલમ્બયતિ

8 અત્ર રુદ્રજપઃ ।
અત્ર રુદ્રાન્ જપેત્ ॥ આ
(પ.7.ખં.,8)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.8:
અત્ર અસ્મિન્કાલે રુદ્રાન્ ઽનમસ્તે રુદ્ર મન્યવ"ઇત્યાદીનેકાદશાનુવાકાન્ જપેત્ ।
એતૈરેવ દેવમુપતિષ્ઠેતેત્યર્થઃ ।
(તત્રોત્તમસ્યાનુવાકસ્યાદિતો દશસ્વૃક્ષુ ઽતેષાં સહસ્રયોજનઽઇત્યનુ,ઙ્ગઃ ।
અન્તતસ્ત્રયો મન્ત્રાઃ ઽનમોરુદ્રેભ્યો યે પૃથિવ્યાં યેષામન્નમિષવઃઽઽનમો રુદ્રેભ્યો યે ઽન્તરિક્ષે યેષાં વાતઃઽઽનમો રુદ્રેભ્યો યે દિવિ યેષાં વર્ષમિષવસ્તેભ્યઃઽઇત્યાદિ સર્વત્રાનુષઙ્ગઃ

॥)॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_20.8:
અત્રાસ્મિન્કાલે ।
અન્યે તુ-અત્ર વૃક્ષસમીપ ઇતિ ।
રુદ્રન્ ઽનમસ્તે રુદ્ર મન્યવેઽ(તૈ.સં.4-5--1.) ઇત્યેકાદશાનુવાકાન્ જપેત્ ચાતુસ્સ્વર્યેણ તત્રોત્તમાનુવાકે ઽઅસ્મિન્ મહતિઽઇત્યાદિષ્વષ્ટસુ ઽતેષાં સહસ્રયોજનેઽ(તૈ.સં.8-5-11)ઇત્યાદ્યનુષહ્ગઃ ।
તથા ઽનમો રુદ્રેભ્યો યે પૃથિવ્યાં યેષામન્નમિષવસ્તેભ્યઃઽઽનમો રુદ્રેભ્યો યે ઽન્તરિક્ષે યેષાં વાત ઇષવસ્તેભ્યઃઽનમો રુદ્રેભ્યો યે દિવિ યેષાં વર્ષમિષવસ્તેભ્યો દશ પ્રાચીર્દશ દક્ષિણાઽઇત્યાદ્યનુષઙ્ગઃ । 8 ।
પ્રથમોત્તમૌ વા ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-9)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.9:
અથ વા પ્રથમોત્તમાભ્યામેવાનુવાકાભ્યામુપસ્થાનં કર્તવ્યમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.9:
અથ વા રુદ્રાણાં પ્રથમોત્તમાવે વાનુવાકૌ જપેત્

અથ પ્રધાનહોમકાલ એવ યત્કર્તવ્યં તદાહ--
9 અગ્નેરભિતો ગવાં સ્થાપનમ્ ।
અભિત એતમગ્નિં ગાસ્સ્થાપયતિ યથૈના ધૂમઃ પ્રાપ્નુયાત્ ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-10)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.10:
એતં હૂયમાનમગ્નિમભિતો ગાઃ આત્મીયાઃ યથા સ્થાપયતિ સ્થાપને એના ગાઃ ધૂમઃ પ્રાપ્નુયાત્ ।
અનુવાતં સમીપ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રધાનહોમકાલે ચ... તદર્થમેવૈતમિત્યુક્તં એતં હૂયમાનમગ્નિમિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.10:
એતં હોમાર્ત માગ્નિમભિતઃ હોમાગ્નેસ્સમીપ ઇત્યર્થઃ ।
ગાઃ સ્વકીયાસ્સ્થાપયત્યનુવાતં, યથૈના ગા હોમધૂમઃ પ્રાપ્નુયાત્ ।
કેચિત્-ગોશાન્ત્યર્થમપીદં કર્મેત્યત્રૈતત્ જ્ઞાપકમિતિ

10 ગવામવોક્ષણમ્ ।
તા ગન્ધૈર્દર્ભગ્રુમુષ્ટિનાવોક્ષતિ વૃષાણમેવાગ્ને ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-11)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.11:
તા ગન્ધૈસ્સુરભિચન્દનાદિભિરવોક્ષતિ દર્ભગ્રુમુષ્ટિના, ન હસ્તેન ।
ગુરુમુષ્ટિઃ ગ્રુમુષ્ટિઃ છાન્દસ ઉકારલેપઃ ।
સન્નખેન દર્ભમુષ્ટિનેત્યર્થઃ ।
તત્ર હોમ કાલવચનં પ્રોક્ષણં તસ્મિન્ કાલે

વૃષાણં વૃષભં તમેવાગ્રે પ્રોક્ષતિ ।
યદ્યપ્યસાવુપક્રમે ન તિષ્ઠેત્ તથાપિ અહ્ગત્વાત્ તસ્યૈવાવોક્ષણમ્ ।
અગ્રે તદર્થ એવ કાલઃ । 11 ।
આપ્ગ્સ્-તાત્_20.11:
તા ગન્ધૈશ્ચાન્દનાદિના યુક્તૈઃ ।
દર્ભગ્રુમુષ્ટિના દર્ભાણાં ગુરુમુષ્ટિર્દર્ભગ્રુમુષ્ટિઃ ।
ઉકારલોપશ્છાન્દસઃ ।
સન્નખો દૃઢમુષ્ટિરિત્યર્થઃ ।
તેનાવોક્ષતિ ।
તત્ર વિશેષઃ- વૃષાણં , વૃષભમે વાગ્રે ઽવોક્ષતિ ।
એવકારાત્તસ્મિન્નવોક્ષ્યમાણે ઽન્યા કાચિદ્રૌર્નાવોક્ષ્યતે ।
તતો ગોચરાય ગાઃ પ્રસ્થાપયતિ

11 ગવાં માર્ગે ક્ષેત્રપતિયાગઃ ।
ગવાં મર્ગે ઽનગ્નૌ ક્ષેત્રસ્ય પતિં યજતે ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-12)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.12:
અથ ક્ષૈત્રપત્યસ્થાલીપાકસ્ય વિધિઃ- મર્ગે માર્ગે છાન્દસો હસ્વઃ ।
અનગ્નૌ ભૂમાવેવ ।
ગવામપગચ્છન્તીનાં કસ્યાશ્ચિત્ ગોઃ પથિ યાગવિધાનાત્ અગ્નૌ પ્રાપ્તે પ્રતિષેધઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.12:
તતઃ પ્રસિથિતાનાં ગવાં મર્ગે માર્ગે ।
છાન્દસો હસ્વઃ ।
અનગ્નૌ ભૂમાવેવ ક્ષેત્રસ્ય પતિં યજતે

(પ.7.ખં.,20-13)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.12:
તસ્ય ક્ષેત્રપતેરાવાહનં ઈશાનવત્ કર્તવ્યમ્ ।
ઽઆ ત્વા વહન્ત્વિઽત્યનયર્ચેત્યર્થઃ ।
શર્વશબ્દો ઽપિ તસ્ય પર્યાયનામ દ્રષ્ટવ્યમ્

ઈશાનવદાવાહનમ્ ॥ આ
આપ્ગ્સ્-તાત્_20.13:
ક્ષેત્રસ્ય પતે રાવાહનમીશાનવત્ , ઽઆ ત્વા વહન્તુઽઇત્યેતયેત્યર્થઃ

12 તસ્મૈ પર્ણદાનમ્ ।
ચતુર્ષુ સપ્તસુ વા પર્ણેષુ નામાદેશં દધાતિ ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-14)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.14:
આવાહ્યાર્ઘ્ય દત્વા ગન્ધાદિભિરભ્યર્ચ્ય સ્થાલીપાકમાસાદ્યાભિઘાર્ય ચત્વારિ સપ્ત વા પર્ણાનિ દેવસ્ય સમીપે કૃત્વા
તેષુ નમોદેશં નામાદિશ્યૈદનપિણ્ડં દધાતિ સ્થાલીપાકાત્ ।
તત્ર પૂર્વેષુ પર્મદાનમન્ત્રેષુ સ્વાહાકારાન્તત્વનિયમાત્ ઇહાપિ ક્ષેત્રસ્ય પતયે સ્વાહેતિ પર્ણદાનમ્ ।
એષ એવાસ્ય યાગઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.14:
ચત્વારિ સપ્ત વા પર્માનિ ભૂમૌ સ્થાપયિત્વા તેષુ ક્ષૈત્રપત્યાત્ સ્થાલીપાકાદોદનમાદાય નામદેશં નામ ચતુર્થ્યન્તમાદિશ્ય ઽક્ષેત્રસ્ય પતયે ત્વાં દદામિ, ઇતિ દધાતિ ।
ઽડુધાઞૂ ધારણપોષણયોઃઽઇતિ સ્મરણાત્ ।
કેચિત્-ક્ષેત્રસ્ય પતયે સ્વાહેતિ દદાતિ ।
પૂર્વત્ર બલિમન્ત્રેષુ સ્વાહાકારસ્ય દૃષ્ટત્વાદિતિ ।
અત્ર તુ ન સહૌદનાનિ પર્માનિ દેયાનિ;પર્ણેષ્વિતિ સપ્તમીનિર્દેશાત્

13 તસ્ય શીઘ્રકરણવિધિઃ ।
ક્ષિપ્રં યજેત પાકો દેવઃ ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-15)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.15:
પાકો બાલસ્તદ્વત્ ગમનશીલો ઽયં દેવઃ તસ્માચ્છીઘ્રં યજેતેત્યર્થઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.15:
અયં ચૌદનદાનાત્મકો યાગઃ ક્ષિપ્રમાવાહનાનન્તરમુદકમેવ પ્રદાય કર્તવ્યઃ ।
ગન્ધાદિપ્રદાનં તુ યાગોત્તરકાલમેવ;યતઃ પાકં અલ્પો દેવઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-અનિત્યદર્સનત્વાત્ ક્ષેત્રસ્ય પતેઃ શગ્રિમેવ બલિર્દેય ઇતિ ।
કેચિત્-પાકઃ બાલઃ બાલવદ્ગમનશીલઃ ।
તથા ગન્ધાદિ દત્વૈવાત્રાપિ બલિરિતિ

14 તસ્યોપસ્થાનમ્ ।
ઉત્તરાભ્યામુપતિષ્ઠતે ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-16)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.16:
ઉત્તરાભ્યાં ઽક્ષેત્રસ્ય પતિના વયઽમિતિ દ્વાભ્યામ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.16:
ઽક્ષેત્રસ્ય પતિના વયમ્ઽઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામુપતિષ્ઠતે

ઽઓદનપિણ્ડં સંવૃત્યઽઇત્યાદિના હોમબલિશેષાણાં પ્રતિપત્તિરુક્તા ।
ઇદાનીમીશાનસ્થાલીપાકશેષસ્ય પ્રતિપત્તિમાહ--
15 સ્થાલીપાકશેષાત્ બ્રાહ્મણાનાં ભોજનમ્ ।
સ્થાલીપાકં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્ ॥ આ
(પ.7.ખં.20-17)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.17:
ઽતેન સર્પિષ્મતાઽઇતિ પાર્વણાતિદેશેનૈવ સિદ્ધે બહુત્વવિધાનાર્થ વચનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.17:
અયં ચ પ્રાકૃતપ્રતિપત્ત્યનુવાદો બ્રાહ્મણબહુત્વં વિધાતુમ્, સર્પિષ્મત્ત્વં નિવર્તયિતું વા

ક્ષૈત્રપત્યસ્ય પ્રતિપત્તિમાહ--
16 ક્ષૈત્રપત્યચરોઃ બન્ધુભિસ્સહ ભોજનમ્ ।
ક્ષૈત્રપત્યં પ્રાશ્નન્તિ યે સનાભયો ભવન્તિ ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-18)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.18:
સનાભય સ્સમાનયોનયઃ પુત્રાઃ ભ્રાતરશ્ચ ।
સનાભય ઇત્યેવ સિદ્ધે યે ભવન્તિ ઇતિ વચનં દૌહિત્રાદીનામપિ સમ્બન્ધિનાં પ્રતિગ્રહાર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_20.18:
સનાભયસ્સાપિણ્ડાઃ

યથા વૈષાં કુલધર્મસ્સ્યાત્ ॥ આ
(પ.7.ખં.,20-19)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_20.19:
એષાં યજમાનકુલજાતાનાં યથા કુલધ્ર્બઃ તથા વા પ્રાશનમ્-યદિ પુત્રાણામેવ, તથા પ્રાશનમ્ ।
અથ સર્વેષાં સ્વકુલજાતાનાં, તથા પ્રાશનમ્ ।
અથ સ્વસ્રીયાદીનામપિ, તથા પ્રાશનમિતિ

ઇત્યનાકુલાયાં હરદત્તમિશ્રવિરચિતાયાં ગૃહ્યવૃત્તૌ વિંશઃ ખણ્ડઃ સપ્તમશ્ચ પટલઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_20.19:
યદ્યેષામનુષ્ઠાતૄણાં અસપિણ્ડકર્તૃકપ્રાશનમપિ કુલધર્મસ્તર્હિ તથા વા સ્યાત્