Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 58
9 mārgaśīrṣīparyantaṃ pratidinaṃ baliharaṇam /
evamata ūrdhva yadaśanīyasya saktūnāṃ vaitaṃ baliṃ haredāmārgaśīrṣyāḥ // Ā
ĀpGs-Tāt_19.2:
dhānāḥ yā baliharaṇaśiṣṭāḥ kumārān prāśayanti /
ke?śiṣṭāssāmarthyāt
10 mārgaśīrṣyā sthālīpākavidhānam /
mārgaśīrṣyā paurṇamāsyāmastamite sthālīpākaḥ // Ā
(pa.7khaṃ.,18-2)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.3:
yadidaṃ baliharaṇaṃ vāgyatassaṃbhārānādāyetyādyapratīkṣamāṇastūṣṇīmityetadantaṃ (āpa.gṛ.18-10-12) tadasmāt karmaṇa ūrdhvamāmārgaśīrṣyāḥ parvaṇaścaturṣu māseṣu yadasīyasyā nnaviśeṣasya saktūnāṃ vāharahaḥ kartavyam /
yadyadannamaśanārtha gṛhe kriyate tadaśanīyam /
agārapariṣṭanādistu sthālīpākasyaiva śeṣaḥ, na baleḥ /
tenaitadiha vidhīyat /
yadyapyāñjanādīnyalaṅkaraṇārthani nābhyavahāryāṇi tathāpi"tāsūttarayā saktūn nivapati /
tūṣṇīṃ saṃpuṣkāḥ dhānā"ityādi sarveṣāṃ tulyā cedanā /
mantre ca tulyavadabhidhānaṃ tebhya imaṃ baliṃ hariṣyāmi iti /
tasmāt saptāpi balidravyāṇi /
teṣāṃ sarveṣāmayaṃ pratyāmnāyo nāditastrayāṇāmeva /
apāṃ tu na bhavati, codanābhedāt /
upaninīya pariṣicyeti /
evaṃśabdaḥ kālavidhānārtaḥ /
yathātrāstamite baliharaṇaṃ, evaṃmata ūrdhvamapyastamite kartavyamiti /
etaṃsabhdastu dharmavidhānārtaḥ /
etaṃ balimevaṃdharmakamiti /
nacānyatareṇaivobhayasiddhiḥ /
yadi hyevaśabda ubhayārthassyāt rātrau pārvaṇaḥ prāpnoti /
katham?rātrāvāgneyasthālīpāka utpannaḥ evamataūrdhvamiti pārvaṇaḥ /
tathā yadyetacchabda ubhayārthassyāt "parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhyaḥ etatkārya"miti rātrāvapacitiḥ prāpnoti;samāvartane rātrāvutpannatvādapaciteḥ /
tasmādubhayārta- mubhayaṃ vaktayam /
evaṃ tāvat rātrau sakṛdvaliharaṇamiti /
apara āha-ubhayoḥ kālayoḥ baliharaṇamiti /
katham?yadaśanīyasyeti vacanāt yadaśanīyasyeti vacanāt yadyadannamaśanārtha yadā kriyate tasya tasya tadā kartavyamiti hi tasyārthaḥ /
dvayośca kālayoraśanam;kālayorbhojanamiti vacanāt /
tataśca yadā gṛhamedhino yadaśanīyasya homā balayaścettyutpannasya vaiśvadevasya dvayoḥ kālayoḥ pravṛttiḥ evamasyāpi /
spaṣṭañcaitadāśvalāyanake"sarpadevajenabhyassvā- heti sāyaṃ prātarbaliṃ haredā pratyavarohaṇāt (āśva.2-1-14) iti /
asmin pakṣa evaṃśabda uttarārthaḥ /
ata ūrdhvamiti vacanama- smin prathame baliharaṇe dravyavikalpomā vijñāyīti /
āmārgaśīrṣyā iti baliharaṇasyāvasānakālopadeśaḥ /
yadyevaṃ nārtha etena /
atrainamutsṛjatīti (āpa.gṛ.19-5)
vakṣyati /
prayojanamasya tatraiva vakṣyāmaḥḥ2//
ĀpGs-Tāt_19.3:
ata ūrdhva asmācchrāvaṇyāṃ kṛtātkarmaṇa ūrdhvam /
āmārgaśīrṣyāḥ yāvanmārgaśīrṣī yāvadutsarjanaṃ tāvadityarthaḥ /
etamanantaracoditaṃ saktūnāṃ sambandhinaṃ balim /
evaṃ 'sambhārānādāya vāgyataḥ prācīmudīcīṃ vā'ityādi 'apratīkṣastūṣṇīmetya'; (āpa.gṛ.18-10....12) ityevamantetikartavyatākamaharahaḥ sāyaṅkāle baliṃ haret /
yadaśanīyasya vā sambandhinamiti vāśabdasya vyavahitena sambandhaḥ, yadaśanīyasyetyasya padasya dhānādīnāṃ nivṛttyarthatvāt /
agārapariṣecanādikaṃ tu sthālīpākasyaiva śeṣo na baliharaṇasya, bhinnadeśatvāt /
kecit-ubhayoḥ kālayorbaliharaṇam, yadaśanīyasyeti vacanāt, vaiśvadevavat aśanasya ca 'kālayorbojanam'(āpa.dha.2-1-20 itivacanenobhayakālikatvāt, 'sāyaṃ prātarbaliṃ haredā pratyavarohaṇāt'(āśva2-1-14) ityāśvalāyanavacanācca /
tathā etamitiśabdasyaiva apekṣitakṛtsnadharmaprāpakatvāt evamiti śabda uttarasūtrārtha iti /
tanna;samabhivyāhṛtasakalapadānāṃ sambhūyaikārtha pratyayavirodhāt
mārgaśīrṣyā baurṇamāsyāmastamite sthālīpākaḥ
(pa.7khaṃ.,18-3)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.3:
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmityanenaitat vyākhyātam /
evaṃśabdaścātrānuvartate /
yathedaṃ śrāvaṇyāṃ karma kataṃ evaṃ mārgaśīrṣyāmapīti /
tena 'pārvaṇavadājyabhāgānta'ityādeḥ dhānāḥ kumārān prāśayantī'tyantasya kṛtsnasya kalpasyātra pravṛttiḥ /
etāvannānāmārgaśīrṣyai paurṇamāsyai svāheti sthālīpākasya homaḥ /
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ iti prakṛte punaḥ paurṇamāsyāmityucyate jñāpanārtham
tatpaurṇamāsīgrahaṇamasmin prakaraṇe nānuvartate iti /
tena pūrvasūtre āmārgaśīrṣyā iti karmāvadhitvena na gṛhyate /
yattatra coditamanena sūtreṇa na kālaḥ /
tena mārgaśīrṣyā paurṇamāsyāmahani yadaśanīyasya baliharaṇaṃ bhavati /
kālavācitve tu na prāpnoti yadi ca maryādāyāmākāraḥ /
atha tbhividhau, astamite 'piyadaśanīyaṃ tasyaiva prāpnoti /
iṣyate cāstamite sthālīpākakarmaṇi saptarbhirdravyairba- liharaṇamahani ca yadaśanīyasya /
tasmāt pūrvatra karmaṇyapadeśo yathā syāt, kālasya vyapadeśo mā bhūditi paurṇamāsyāmiti viśeṣaṇam /
evañca yadaśanīyavacanenobhayoḥ kālayorbaliharaṇamiti yaduktaṃ tadeva sthitaṃ bhavati /
astamita ittyucyate-ahanimā bhūditi /
evamityasya dharmaprāpaṇe kālavidhau cobhayatra śaktirnāstītyuktam
ĀpGs-Tāt_19.3:
śākāṅkṣatvādevaṃśabdo 'nuvartate /
yathā śrāvaṇāyāṃ sthālīpākaḥ kṛtaḥ evaṃ mārgaśīrṣyamapyastamite kartavyaḥ /
patnyavahantītyādi dhānāprāśanāntaṃ kṛtsnaṃ karmānuṣṭheyamityarthaḥ . sthālīpākahome tu'mārgaśīrṣyaipaurṇamāsyai svāhe'ti viśeṣaḥ
ahārṣamiti balimantrasya sannāmaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.4:
sannāmaḥ ūhaḥ-hariṣyāmītyasya sthāne ahārṣamiti /
yadyapyayaṃ sannāmastasminneva mantre paṭhitaḥ tathāpyasatyasmin vacane baliharaṇamantre caturthapādasya pṛthagviniyogābhāvāt catuṣpādā sā vijñāyeta /
tasmāt sannāmavidhirārabhyate /
tripadaiva sā tasyā eva tṛtīyasya pādasya sannāmo 'yamuttamaḥ paṭhitaḥ tasyaiva viniyogakālo na prāgiti /
kiñca kṛtsnamevaitat karma dhānāprāśanāntaṃ sthālīpākaśabdena gṛhyate etacca darśitaṃ bhavati /
baliharaṇasyottarasūtre prayojanam
ĀpGs-Tāt_19.4:
uktārthametat
11 sarpabalerutsargaḥ /
atrainamutsṛjati // Ā
(pa.7.khaṃ.,18-5)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.5:
atra mārgaśīrṣasaṃjñake karmaṇyenaṃ balimutsṛjati /
evamityanena vacanena śrāvaṇīvidhānasya kṛtsnasyātidiṣṭatvādasyāpi sthālīpākasya śeṣatvena baliharaṇaprāptiḥ /
tatra śrāvaṇyāmityavadhiḥ kalpeta /
tasmāt mārgaśīrṣaśeṣasya ahārṣamityeva vidhiḥ /
śiṣṭasya baleḥ pratiṣedhārthamidam /
āmārgaśīrṣyā ityetattu śrāvaṇaśeṣasya balekhasānavidhānārtham
ĀpGs-Tāt_19.5:
atrāsminnutsarjane kṛte, enamaharagaḥ kriyamāṇaṃ balimutsṛjati /
na cāyamātyantika utsargaḥ,nityatvena sarpabalessaṃvatsare samvatsare kartavyatvāt
anāhitāgnerāgrayaṇam // Ā
(pa.7.khaṃ.,18-6)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.6:
etiratra prāśanārthaḥ /
agre prathamaṃ ayanaṃ yatra tat āgrayaṇam /
agrāyaṇamiti prāpte chāndaso dīrghavyatyayaḥ /
tat karma vakṣyate-tatra anāhitāgnigrahaṇamāhitāgneraupāsanavataḥ śrautenāgrayaṇena saha samuccayapratiṣedhārtham /
tena pārvaṇādiṣu samuccayo bhavati /
tatra smārtasya karaṇe 'bhyudayaḥ /
akaraṇe na pratyavāyaḥ /
āgrayaṇamiti nāmnā śrautāgrayaṇasya dharmāḥ prāpyante /
nāniṣṭvāgrayaṇenāhitāgnirnavasyāśnīyāditi /
(āpa.śrau.6-29-2) varṣāsu śyāmākairyajeta, śaradi vrīhibhiḥ, vasante yavaiḥ, yathurtu veṇu yavairiti ca
ĀpGs-Tāt_19.6:
upadiśyata iti śeṣaḥ /
atrānāhitāgnergrahaṇaṃ saśeṣādhānino 'pyāhitāgnernedaṃ smārtamāgrayaṇaṃ śraitena samuccetavyamityartham /
aupāsanahomādestu agnihotrahomādinā samuccaya eva /
piṇḍapitṛyajño māsiśrāddhaṃ ca āhitāgnyanāhitāgnyorubhayorapi samuccetavye /
'so 'yamevaṃvihita evānāhitāgneraupāsane'(āpa.śrau.6-28) iti vacanāt, pitṛyajñe tu nirrvatya vipraścandakṣaye 'gnimān /
piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryānmāsānumāsikam //
(ma.smṛ.3-122) iti manuvacanācca /
sarvādhīnino 'pi māsiśrāddhaṃ homavarja kartavyameva upadśamataṃ tu-saśeṣādhāninaścāhitāgne /
pārvaṇayoraupāsanahomasya ca nivṛttiḥ;darśapūrṇamāsābhyāmagnihotreṇa ca kṛtārthatvāt, kālaikyena virodhācceti /
āgrayaṇamiti karmanāmadheyam, yena karmaṇā agre navadravyaṃ devān prāpayatīti /
yatkarmakṛtveva vāgrayaṇaṃ prathamāyanaṃ navānnaprāśanaprāptirbhavatīti
19 āgrayaṇasthālīpākaḥ -
1 navavrīhyāditaṇḍulaiḥ pakvairāgrayaṇānuṣṭhānaṃ, tata odanapiṇḍasyāgārastūpa udvedhanavidhiḥ /
navānāṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā'grayaṇadevatābhyaḥ sviṣṭakṛccaturthābhyo hutvā taṇḍulānāṃ mukhaṃ pūrayitvā gīrtvā'camyaudanapiṇḍaṃ saṃvṛttyottareṇa yajuṣāgārastūpa udviddhet // Ā
(pa.7.khaṃ.,18-7)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.7:
navānāṃ vrīhīṇāṃ yavānāṃ vā aupāsane śrapayitvā pratiṣṭhitamabhighāryāgnimupasamādhāya saṃparistīya tūṣṇīṃ samantaṃ pariṣicya durvī saṃmṛcya sthālīpākādupaghātaṃ catasra āhutīrjuhotyāgrayaṇadevatābhyaḥ sviṣṭakṛccaturthābhyaḥ-indrāgnibhyāṃ svāhā /
agnīmdrābhyāmiti vā /
tato vśvebhyo devebhyaḥ, tato dyāvāpṛthivībhyāṃ, agnaye sviṣṭakṛta iti /
pūrvavat pariṣecanam /
etāvadeva karma nānyat kiñcit, pārpakābhāvāt /
kecit sarva kurvanti /
tataḥ taṇḍulānāṃ mukhaṃ pūrayati /
atra taṇḍulaśabdaḥ odanāvayaveṣu pulākeṣu vartate /
yathā mekṣaṇe taṇḍulā ityatra /
tena haviṣaśśeṣādavadāya pūraṇam /
anye śuddhāneva taṇḍulānicchanti /
tān gīrtvā bhakṣayitvā'camya tata odanapiṇḍaṃ saṃvartayāti prayatnena sampādayati /
yathā stūpe udvidhyamāno na saṃśīryati tathā saṃvartya tamagārastūpe udvidhyet- uttareṇa yajuṣā 'parameṣṭhyasī'tyanena ūrdhva vidhyet
yathā stūpe nipatatati /
stūpaḥ pṛṣṭavaṃśaḥ /
viddhedityapapāṭhaḥ, chāndaso vā /
āgrayaṇavacanādeva siddhe navānāmiti vacanamanāhitāgnernavānāṃ sthālīpāka eva yathā syāt /
anye kalpā śrautadṛṣṭā mā bhūvanniti /
sviṣṭakṛccaturthavacanaṃ somanivṛtyartham /
tena śyāmākānāṃ veṇukānāṃ veṇuyavānāṃ cāgrayaṇaṃ anāhitāgnerbhavati
ĀpGs-Tāt_19.7:
navānāṃ vrīhīṇāṃ yavānāṃ vā sambandhināṃ patnyavahantītyādividhinā sthālīpākameva śrapayitvāgnerupasamādhānādyagnimukhānte kṛte
āgrayaṇapradhānadevatābhyaḥ śraute coditābhyaḥ sviṣṭakṛccaturthābhyaḥ sviṣṭakṛccaturtho yāsāṃ tābhyo juhoti /
tatra prathamamindrāgnibhyāṃ agnīndrābhyāṃ vā svāheti juhoti /
tato viśvebhyo devebhyassvāheti /
tataśca dyāvāpṛthivībhyāṃ svāheti tana ścānyayesviṣṭakṛtesvāheti /
sarvatra ca svenaivāvadānadharmeṇa /
atha lepayorityāditantraśeṣasamāptiḥ /
nanu-śraute 'āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapati purāṇānāṃ vrīhīṇāṃ'ityagniḥ prathamadevatā /
tatkathamihendrāgnibhyāmagnīndrābhyāṃ vā prathamāhutiḥ?satyaṃ; sa tu tatrāgnirāṅgadevatā, na pradhānadevatā;āgrayaṇadevatābhya iti ca pradhānadevatānāmeva sampratyayaḥ;anyathā atiprasaṅgāt /
apradhānyaṃ cāgneḥ
'āgrayaṇaṃ bhavati hutādyāya'ityatrendrāgnyādadīnāmevopadeśāt aindrāgnasya mukhyapradhānatve cāmāvāsyātantramiti tantrani- yamasyopapatteḥ,daśahuviṣāṃ dve sviṣṭakṛtaḥ'ityatrāgneyayorjyānuvākyayorabhāvācca /
atra ca sviṣṭakṛccaturthābhya iti vacanaṃ śrautavadiha vrīhyāgrayaṇena śyāmākāgrayaṇasya pākṣikī samānatantratā mā bhūdityāvamartham /
tenānāhitagnīnāṃ nānātantrameva /
varṣāsu parvaṇi somāya śyāmākāgrayaṇaṃ kartavyam, dravyadevatākālānāmanuktānāmapyāgrayaṇanāmadheyādavagatānāṃ ākāṅkṣitānāṃ svīkāre virodhābhāvāt /
ata eva nyāyāccharadi vrīhīṇāmāgrayaṇaṃ, vasante ca yavānāṃ parvaṇyeva /
kecit-sviṣṭakṛccaturthavacanāhitāgneḥ syāmākādīnāṃ veṇuyavānāṃ cāgrayaṇameva na bhavatīti /
tanna;akṛtāgrayaṇasya navaśyāmākādyaśanābhyupagame 'tiprasaṅgāt, sviṣṭakṛccaturthavacanasyoktārtatvācca //
tatastantraśeṣe samāpte taṇḍulānāṃ mukhamāsyaṃ pūrayati /
taṇḍulāścāśṛtāḥ, prasiddhatvāt /
śṛtā ityapare /
'ye mekṣaṇe taṇḍulā-'iti darśanāt /
śṛtapakṣe hutaśeṣātpratipattyapekṣādupādāya mukhapūraṇam /
tato nigīrya taṇḍulānācāmati apassakṛt pibatītyarthaḥ /
karmāṅgatayā cedamācamanavidhānaṃ, prakaraṇāt /
suddhvārthācamanamapi 'āsīnastrirācāmet'(āpa.dha.1-16-2) ityādyanekapadārthānvitaṃ śāstrāntaraprāptaṃ kartavyameva /
tata odanena hutaśeṣeṇa piṇḍaṃ saṃvartayati yathā udvidyamāno na śīryati tathā sudṛḍhaṃ karoti /
tatastaṃ piṇḍamuttareṇa yajuṣā 'parameṣṭhyasi'ityanena udviddhet ūrdhva vikṣipet /
yathāgārastūpe pṛṣṭhavaṃśe patati tathā viddhet /
yakāralopaśchāndasaḥ
20 hemantapratyavarohaṇam -
hemantapratyavarohaṇam // Ā
1 pratyavaruhya navasvastare saṃveśanam /
uttareṇa yajuṣā pratyavaruhyottarairdakṣiṇaiḥ pārśvaiḥ navasvastare saṃviśanti // Ā
(pa.7.khaṃ.,19-8,9)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.9:
hemantapratyavarohaṇaṃ nāma karma nityaṃ saṃvatsare saṃvatsare kartavyam, tadupadiśyate-hemante prāpte khaṭvāṃ vihāya palāśasvastare śete /
hemantaṃ ṛtuṃ prati khaṭvāyā avarohaṇaṃ hemantapratyavarohaṇaṃ , taduttareṇa yajuṣā kartavyaṃ 'pratyavarūḍho no hemanta'ityanena /
kaḥ punarasya kālaḥ? yasyāṃ vyuṣṭāyāṃ hemantaḥ pravartate śarannivartate, sā rātrirasya kālaḥ /
(apara āha-mārgaśīrṣyā paurṇamāsyāmastamite sthālīpākānte pratyavarohaṇaṃ sarvaṣāṃ prasiddhatvāditi /
aneyo-mārgaśīrṣyā paurṇamāsyāmityanuvartayanti) /
tatra pratyavaruhya tata uttarairmantraiḥ 'pratikṣatra'ityādibhiḥ pañcabhiḥ navasstare navaiḥ palāśaiḥ kaspite śayanīye dakṣiṇaiḥ pārśvaiḥ dakṣiṇāni pārśvānyadhaḥ kṛtvā saṃviśanti śerate /
gṛhamedhinaḥ amātyāśca putrādayaḥ kumāryaścāprattāḥ /
nityaseyaiva saṃveśanasya niyama- vidhirayam-niśāyāṃ yatsaṃveśanaṃ saṃvapnārtha tadasyāṃ niśāyāmeva kartavyamiti /
pratyavarohaṇantro 'pi tasminneva kāle vaktavyaḥ
ĀpGs-Tāt_19.9:
yasmin karmāṇi hemante svaṣṭvātaḥ pratyavarohaṇaṃ taddhemantapratyavarohaṇaṃ nāma karmopadiśyata iti śeṣaḥ /
asmādeva ca yaugikānnāmadheyāt 'pratyavarūḍo no hemantaḥ'iti mantraliṅgāccedaṃ karma hemante prathamāyāṃ rātrau kartavyamiti vidhiḥ kalpyate /
kecit mārgaśīrṣyā paurṇamāsyāmastamite'(āpa.gṛ.19-3) ityanuvartanāttatredaṃ kartavyamiti
uttareṇa yajuṣā 'pratyavarūḍho no hemantaḥ'ityanena gṛhasthaḥ patnyādayaśca navasvastare āruhya svaṣṭvāto hemante pratyavarohanti yāvaddhemantastāvatkhaṣṭvāṃ śayyāṃ vimucya navasvastara eva śayamihīti buddhiṃ kurvantītyarthaḥ /
na punaḥ pūrvamadṛṣṭārtha khaṣṭvāmāruhya mantreṇa svastaraṃ pratyavarohantīti /
anantaramuttarairmantraiḥ 'pratikṣatre'ityādibhiḥ prathamaiḥ pañcabhiḥ /
navasvastare navaiḥ palāśaiḥ kalpite śayanīye dakṣiṇaiḥ pārśvaiḥ
dakṣiṇāni pārśvānyadhaḥ kṛtvā prakchirasassaṃviśanti
punarapi sūtradvayena saṃveśanameva viśinaṣṭi--
2 saṃveśanaprakāraḥ /
dakṣiṇataḥ pitottarā mātaivamavaśiṣṭānāṃ jyeṣṭho jyeṣṭho 'nantaraḥ // Ā
(pa.7.khaṃ19-10)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.10:
teṣāṃ saṃviśatāṃ yaḥ pitā sa dakṣiṇaśśete yā mātā sottarā /
tayoranyonyāpekṣa dakṣiṇottaratvaṃ"sāmātyaḥ prākśirā udaṅmukhaḥ"(āśva-ga.2-3-6) ikatyāśvalāyanaḥ /
"mantravido mantrān japeyuḥ'(aśva.gṛ.2-3-9) iti ca
avaśiṣṭā amātyāsteṣāṃ yo yo jyeṣṭaḥ kumāraḥ kumārī vā sa piturdakṣiṇataḥ tadanantaro māturuttarataḥ /
tṛtīyaḥ prathamasya dakṣiṇataḥ caturtho dvitīyasyottarata ityādi /
aneyo māturevottarato 'nujyeṣṭhaṃ saṃveśanamicchanti /
sarve prākśrasaḥ udaṅmukhāḥ mantravidaśca mantrān japeyuḥ /
anantaravacanaṃ saṃśleṣārtham
ĀpGs-Tāt_19.10:
dakṣiṇataḥ pitottarā māteti dakṣiṇottaratvamanyonyāpekṣam /
avaśiṣṭānāṃ putrādīnāṃ madhye yo yo jyeṣṭhaḥ putro duhitā vā sa sa dakṣiṇo 'nantaraśca, yo yaḥ kanīyān sa sa uttaro 'nantaraśca;evamityatideśāt /
etaduktaṃ bhavati-yassarvajyoṣṭhassa māturuttaro 'nantaraḥ,yo dvitīyo jyeṣṭhassa sarvajyeṣṭhasya uttaro 'nantara ityādi /
kecit-sarvajyeṣṭhaḥ piturdakṣiṇastadanantarajyeṣṭho māturuttara ityādīti
3 utthāya pṛthivyabhimarśanam /
saṃhāyottarābhyāṃ pṛthivīmabhimṛśanti // Ā
(pa.7.khaṃ.,19-11)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.11:
evaṃ saṃviśya kiñcit suptvā saṃhāya sampūrvo jahatiḥ śayanāduttthāyāsane dṛṣṭaḥ 'kaliśśayāno bhavati saṃjihānastu dvāpara"iti /
(aitareya bra.paṃ.7)uttthāyācamyottarābhyāṃ ṛgbhyāṃ 'syonā pṛthivi''baḍitthe'tyetābhyāṃ syonāpṛthivīdhyettābhyāṃ pṛthivīmabhimṛśanti /
atra ca mantroccāraṇaryogyānāmova, na tvamantravatāmapi vācanam
evaṃ saṃveśanādi triḥ // Ā
(pa.7khaṃ.,19-12)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.12:
evaṃ saṃveśanaṃ saṃhāyābhimarśanaṃ ca mantravat trirāvartanīyamityarthaḥ /
pratyavarohaṇaṃ tu sakṛdeva /
"udita āditye sauryāṇi svastyayanāni ca japitvānnaṃ saṃskṛtya brāhmaṇān bhojayitvā svastyayanaṃ vācayitve"(āśva.gṛ.4-6-18) tyāśva lāyanaḥ
ĀpGs-Tāt_19.12:
evametatsaṃveśanādi samantrakameva trirāvartanīyam /
kathaṃ punaḥ udagayanapūrvapakṣāhaḥpuṇyāheṣu kāryāṇi (āpa.gṛ.1-2) ityahaḥ puṇyāhavidhāne sati, tadviruddhaṃrātrāvidaṃ kartavyamityupadiśyate ?ucyate-naivātra saṃveśenaṃ vidhīyate, yenedamahni puṇyāhe syāt /
kiṃ tarhi?yadeva rāgaprāptaṃ rātrau saṃveśanaṃ tadāśratya mantrā niyamāśca vidhīyante;yathā rāgaprāptaṃ bhojanamāśritya upastaraṇaprāṇāgnihotrādayaḥ /
yathā vā 'payasvatīroṣadhayaḥ iti purā barhiṣa āhartorjāyāpatī aśnītaḥ '(āpa.śrau.4-2-3) ityādi /
tena rātrāvevedaṃ karmetyupapannam /
ante ca brāhmaṇabhojanam-'śucīn mantravatassarvakṛtyeṣu bhojayet'(āpa.dha.2-15-11) iti vacanāt
atheśānabalirnāma nityaḥ pākayajño mantrāmnānakramaprāpto vyākhyāyate tasya ca sāmānyavidhisiddhodagayanādireva kālaḥ;iha sarpabalivatkālaviśeṣasyānupadeśāt /
tataśca pratisaṃvatsaramidaṃ karma nāvartanīyam;sakṛtkṛte kṛtaśśāstrārthaḥ iti nyāyāt /
kecit-śāstrāntarāt pratisaṃvattsaramāvṛttiḥ sakṛtprayogaśca vikalpyate /
tathā śāstrāntarādeva gavāṃ śāntyarthaḥ putrādikāmārthaśca prayogaḥ pratyetavya iti /
21 īśānabaliḥ -
1 sthālīpākaśrapaṇam, grāmādvahiḥ gatvā sthaṇḍilakaraṇaṃ ca /
īśānāya sthālīpākaṃ śrapayitvā kṣaitrapatyaṃ ca prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya sthaṇḍilaṃ kalpayitvāgnerupasamādhānādi // Ā
(pa.7khaṃ.,19-13)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.13:
atha īśānabalirnāma pākayajño vakṣyate śūlagava iti yasya prasiddhiḥ gavālambhanaṃ ca tatra śāstrāntare
coditamaśmākaṃ tu sthālīpākaeva /
etāvat gorālambhasthānamiti niyamāt /
nityaścāyaṃ puruṣasaṃ skāraḥ na kāmyonaimittiko vā /
kāmanimittayoreśrutatvāt /
sakṛcca kartavyaḥ kālasaṃyogābhāvāt /
kālasaṃyoge hyabhyāvṛttirbavati /
tasya kālasya punaḥ punassambandhāt /
kaḥ punarasya kālaḥ?śaradi vasante veti śāstrāntaram /
ārdrayā kartavyamiti ca /
udagayanādiniyamaścāsmākam /
tatra phalgune māsi pūrvapakṣe
aṣṭamyārdrayāsampadyate so 'sya mukhyaḥ kālaḥ /
tena yakṣyamāṇo gṛhe sthālīpākaṃ śrapayati aupāsane īśānāya devāya saṅkalpitamekaṃ, kṣetrapataye cāparam /
taissaha prācīmudīcīṃ vā diśaṃ grāmāt bahi rupaniṣkramya yatra yakṣyamāṇo bhavati tatra devayajanāya devagṛhayośca paryāptamekaṃ sthaṇḍilaṃ kalpayitvā tasya pūrvārdhe aganyāyatanamullikhyāgniṃ pratiṣṭhāpyopasamādhānādi tantraṃ pratipadyate /
dvandva pātrāṇi, paridhayaḥ
ĀpGs-Tāt_19.13:
īśa aiśvarye"iti dhātvathesmṛteḥ niratiśayamaiśvarya yasya sa īśānaḥ praṇavopāsanādibhirupāsyo maheśvara ityarthaḥ /
tasmai īśānāya sthālīpākaṃ homādibhyaḥ paryāptaṃ pārvaṇavadaupāsane śrapayitvā, pratiṣṭhitābhighāraṇāntaṃ karoti /
kecit-trīnodānān kalpayitvāgnimabhyānīya tato bahiḥ pratiṣṭhāpya trayāṇāmabhighāraṇamiti /
tena kṣaitrapatyaṃ ca sthālīpākaṃ laukikāgnau śrapayati, tasyānagnau pradeyatvāt /
atha yathārtha sambhārānādāya grāmāt prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramyā gnikuṭyādibhyo 'laṃ sthaṇḍilādi kalpayitvā , tasmin 'yatra kvacāgni'(ā.dha.2-1-23) miti vidhināgniṃ pratiṣṭhāpya, agnerupasamādhānādi tantraṃ pratipadyate /
tantravidhānaṃ ca kramārthamityuktameva
2 agneḥ paścāt kuṭīdvayakaraṇam /
apareṇāgniṃ dve kuṭī kṛtvā // Ā
(pa.7khaṃ.,19-14)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_19.14:
tata agneḥ paścāt dve kuṭī karoti devāya devyai ca /
pratyagdvāre prāgdvāre vā /
dakṣiṇottare udagapavargaḥ /
tayordevasya devyāśca pratikṛtī kṛtvā
iti śrīharadattamiśraviracitāyāṃ gṛhyasūtravṛttāvanākulāyāṃ ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ //
ĀpGs-Tāt_19.14:
agnimukhānte kṛte apareṇāgniṃ dve kuṭī prāgdvāro udagaparge kṛtvā
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0