આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 58

9 માર્ગશીર્ષીપર્યન્તં પ્રતિદિનં બલિહરણમ્ ।
એવમત ઊર્ધ્વ યદશનીયસ્ય સક્તૂનાં વૈતં બલિં હરેદામાર્ગશીર્ષ્યાઃ ॥ આ
આપ્ગ્સ્-તાત્_19.2:
ધાનાઃ યા બલિહરણશિષ્ટાઃ કુમારાન્ પ્રાશયન્તિ ।
કે?શિષ્ટાસ્સામર્થ્યાત્

10 માર્ગશીર્ષ્યા સ્થાલીપાકવિધાનમ્ ।
માર્ગશીર્ષ્યા પૌર્ણમાસ્યામસ્તમિતે સ્થાલીપાકઃ ॥ આ
(પ.7ખં.,18-2)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.3:
યદિદં બલિહરણં વાગ્યતસ્સંભારાનાદાયેત્યાદ્યપ્રતીક્ષમાણસ્તૂષ્ણીમિત્યેતદન્તં (આપ.ગૃ.18-10-12) તદસ્માત્ કર્મણ ઊર્ધ્વમામાર્ગશીર્ષ્યાઃ પર્વણશ્ચતુર્ષુ માસેષુ યદસીયસ્યા ન્નવિશેષસ્ય સક્તૂનાં વાહરહઃ કર્તવ્યમ્ ।
યદ્યદન્નમશનાર્થ ગૃહે ક્રિયતે તદશનીયમ્ ।
અગારપરિષ્ટનાદિસ્તુ સ્થાલીપાકસ્યૈવ શેષઃ, ન બલેઃ ।
તેનૈતદિહ વિધીયત્ ।
યદ્યપ્યાઞ્જનાદીન્યલઙ્કરણાર્થનિ નાભ્યવહાર્યાણિ તથાપિ"તાસૂત્તરયા સક્તૂન્ નિવપતિ ।
તૂષ્ણીં સંપુષ્કાઃ ધાના"ઇત્યાદિ સર્વેષાં તુલ્યા ચેદના ।
મન્ત્રે ચ તુલ્યવદભિધાનં તેભ્ય ઇમં બલિં હરિષ્યામિ ઇતિ ।
તસ્માત્ સપ્તાપિ બલિદ્રવ્યાણિ ।
તેષાં સર્વેષામયં પ્રત્યામ્નાયો નાદિતસ્ત્રયાણામેવ ।
અપાં તુ ન ભવતિ, ચોદનાભેદાત્ ।
ઉપનિનીય પરિષિચ્યેતિ ।
એવંશબ્દઃ કાલવિધાનાર્તઃ ।
યથાત્રાસ્તમિતે બલિહરણં, એવંમત ઊર્ધ્વમપ્યસ્તમિતે કર્તવ્યમિતિ ।
એતંસભ્દસ્તુ ધર્મવિધાનાર્તઃ ।
એતં બલિમેવંધર્મકમિતિ ।
નચાન્યતરેણૈવોભયસિદ્ધિઃ ।
યદિ હ્યેવશબ્દ ઉભયાર્થસ્સ્યાત્ રાત્રૌ પાર્વણઃ પ્રાપ્નોતિ ।
કથમ્?રાત્રાવાગ્નેયસ્થાલીપાક ઉત્પન્નઃ એવમતઊર્ધ્વમિતિ પાર્વણઃ ।
તથા યદ્યેતચ્છબ્દ ઉભયાર્થસ્સ્યાત્ "પરિસંવત્સરાદુપતિષ્ઠદ્ભ્યઃ એતત્કાર્ય"મિતિ રાત્રાવપચિતિઃ પ્રાપ્નોતિ;સમાવર્તને રાત્રાવુત્પન્નત્વાદપચિતેઃ ।
તસ્માદુભયાર્ત- મુભયં વક્તયમ્ ।
એવં તાવત્ રાત્રૌ સકૃદ્વલિહરણમિતિ ।
અપર આહ-ઉભયોઃ કાલયોઃ બલિહરણમિતિ ।
કથમ્?યદશનીયસ્યેતિ વચનાત્ યદશનીયસ્યેતિ વચનાત્ યદ્યદન્નમશનાર્થ યદા ક્રિયતે તસ્ય તસ્ય તદા કર્તવ્યમિતિ હિ તસ્યાર્થઃ ।
દ્વયોશ્ચ કાલયોરશનમ્;કાલયોર્ભોજનમિતિ વચનાત્ ।
તતશ્ચ યદા ગૃહમેધિનો યદશનીયસ્ય હોમા બલયશ્ચેત્ત્યુત્પન્નસ્ય વૈશ્વદેવસ્ય દ્વયોઃ કાલયોઃ પ્રવૃત્તિઃ એવમસ્યાપિ ।
સ્પષ્ટઞ્ચૈતદાશ્વલાયનકે"સર્પદેવજેનભ્યસ્સ્વા- હેતિ સાયં પ્રાતર્બલિં હરેદા પ્રત્યવરોહણાત્ (આશ્વ.2-1-14) ઇતિ ।
અસ્મિન્ પક્ષ એવંશબ્દ ઉત્તરાર્થઃ ।
અત ઊર્ધ્વમિતિ વચનમ- સ્મિન્ પ્રથમે બલિહરણે દ્રવ્યવિકલ્પોમા વિજ્ઞાયીતિ ।
આમાર્ગશીર્ષ્યા ઇતિ બલિહરણસ્યાવસાનકાલોપદેશઃ ।
યદ્યેવં નાર્થ એતેન ।
અત્રૈનમુત્સૃજતીતિ (આપ.ગૃ.19-5)
વક્ષ્યતિ ।
પ્રયોજનમસ્ય તત્રૈવ વક્ષ્યામઃઃ2॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_19.3:
અત ઊર્ધ્વ અસ્માચ્છ્રાવણ્યાં કૃતાત્કર્મણ ઊર્ધ્વમ્ ।
આમાર્ગશીર્ષ્યાઃ યાવન્માર્ગશીર્ષી યાવદુત્સર્જનં તાવદિત્યર્થઃ ।
એતમનન્તરચોદિતં સક્તૂનાં સમ્બન્ધિનં બલિમ્ ।
એવં ઽસમ્ભારાનાદાય વાગ્યતઃ પ્રાચીમુદીચીં વાઽઇત્યાદિ ઽઅપ્રતીક્ષસ્તૂષ્ણીમેત્યઽ; (આપ.ગૃ.18-10....12) ઇત્યેવમન્તેતિકર્તવ્યતાકમહરહઃ સાયઙ્કાલે બલિં હરેત્ ।
યદશનીયસ્ય વા સમ્બન્ધિનમિતિ વાશબ્દસ્ય વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ, યદશનીયસ્યેત્યસ્ય પદસ્ય ધાનાદીનાં નિવૃત્ત્યર્થત્વાત્ ।
અગારપરિષેચનાદિકં તુ સ્થાલીપાકસ્યૈવ શેષો ન બલિહરણસ્ય, ભિન્નદેશત્વાત્ ।
કેચિત્-ઉભયોઃ કાલયોર્બલિહરણમ્, યદશનીયસ્યેતિ વચનાત્, વૈશ્વદેવવત્ અશનસ્ય ચ ઽકાલયોર્બોજનમ્ઽ(આપ.ધ.2-1-20 ઇતિવચનેનોભયકાલિકત્વાત્, ઽસાયં પ્રાતર્બલિં હરેદા પ્રત્યવરોહણાત્ઽ(આશ્વ2-1-14) ઇત્યાશ્વલાયનવચનાચ્ચ ।
તથા એતમિતિશબ્દસ્યૈવ અપેક્ષિતકૃત્સ્નધર્મપ્રાપકત્વાત્ એવમિતિ શબ્દ ઉત્તરસૂત્રાર્થ ઇતિ ।
તન્ન;સમભિવ્યાહૃતસકલપદાનાં સમ્ભૂયૈકાર્થ પ્રત્યયવિરોધાત્
માર્ગશીર્ષ્યા બૌર્ણમાસ્યામસ્તમિતે સ્થાલીપાકઃ

(પ.7ખં.,18-3)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.3:
શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યામિત્યનેનૈતત્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એવંશબ્દશ્ચાત્રાનુવર્તતે ।
યથેદં શ્રાવણ્યાં કર્મ કતં એવં માર્ગશીર્ષ્યામપીતિ ।
તેન ઽપાર્વણવદાજ્યભાગાન્તઽઇત્યાદેઃ ધાનાઃ કુમારાન્ પ્રાશયન્તીઽત્યન્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય કલ્પસ્યાત્ર પ્રવૃત્તિઃ ।
એતાવન્નાનામાર્ગશીર્ષ્યૈ પૌર્ણમાસ્યૈ સ્વાહેતિ સ્થાલીપાકસ્ય હોમઃ ।
શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં ઇતિ પ્રકૃતે પુનઃ પૌર્ણમાસ્યામિત્યુચ્યતે જ્ઞાપનાર્થમ્
તત્પૌર્ણમાસીગ્રહણમસ્મિન્ પ્રકરણે નાનુવર્તતે ઇતિ ।
તેન પૂર્વસૂત્રે આમાર્ગશીર્ષ્યા ઇતિ કર્માવધિત્વેન ન ગૃહ્યતે ।
યત્તત્ર ચોદિતમનેન સૂત્રેણ ન કાલઃ ।
તેન માર્ગશીર્ષ્યા પૌર્ણમાસ્યામહનિ યદશનીયસ્ય બલિહરણં ભવતિ ।
કાલવાચિત્વે તુ ન પ્રાપ્નોતિ યદિ ચ મર્યાદાયામાકારઃ ।
અથ ત્ભિવિધૌ, અસ્તમિતે ઽપિયદશનીયં તસ્યૈવ પ્રાપ્નોતિ ।
ઇષ્યતે ચાસ્તમિતે સ્થાલીપાકકર્મણિ સપ્તર્ભિર્દ્રવ્યૈર્બ- લિહરણમહનિ ચ યદશનીયસ્ય ।
તસ્માત્ પૂર્વત્ર કર્મણ્યપદેશો યથા સ્યાત્, કાલસ્ય વ્યપદેશો મા ભૂદિતિ પૌર્ણમાસ્યામિતિ વિશેષણમ્ ।
એવઞ્ચ યદશનીયવચનેનોભયોઃ કાલયોર્બલિહરણમિતિ યદુક્તં તદેવ સ્થિતં ભવતિ ।
અસ્તમિત ઇત્ત્યુચ્યતે-અહનિમા ભૂદિતિ ।
એવમિત્યસ્ય ધર્મપ્રાપણે કાલવિધૌ ચોભયત્ર શક્તિર્નાસ્તીત્યુક્તમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_19.3:
શાકાઙ્ક્ષત્વાદેવંશબ્દો ઽનુવર્તતે ।
યથા શ્રાવણાયાં સ્થાલીપાકઃ કૃતઃ એવં માર્ગશીર્ષ્યમપ્યસ્તમિતે કર્તવ્યઃ ।
પત્ન્યવહન્તીત્યાદિ ધાનાપ્રાશનાન્તં કૃત્સ્નં કર્માનુષ્ઠેયમિત્યર્થઃ . સ્થાલીપાકહોમે તુઽમાર્ગશીર્ષ્યૈપૌર્ણમાસ્યૈ સ્વાહેઽતિ વિશેષઃ

અહાર્ષમિતિ બલિમન્ત્રસ્ય સન્નામઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.4:
સન્નામઃ ઊહઃ-હરિષ્યામીત્યસ્ય સ્થાને અહાર્ષમિતિ ।
યદ્યપ્યયં સન્નામસ્તસ્મિન્નેવ મન્ત્રે પઠિતઃ તથાપ્યસત્યસ્મિન્ વચને બલિહરણમન્ત્રે ચતુર્થપાદસ્ય પૃથગ્વિનિયોગાભાવાત્ ચતુષ્પાદા સા વિજ્ઞાયેત ।
તસ્માત્ સન્નામવિધિરારભ્યતે ।
ત્રિપદૈવ સા તસ્યા એવ તૃતીયસ્ય પાદસ્ય સન્નામો ઽયમુત્તમઃ પઠિતઃ તસ્યૈવ વિનિયોગકાલો ન પ્રાગિતિ ।
કિઞ્ચ કૃત્સ્નમેવૈતત્ કર્મ ધાનાપ્રાશનાન્તં સ્થાલીપાકશબ્દેન ગૃહ્યતે એતચ્ચ દર્શિતં ભવતિ ।
બલિહરણસ્યોત્તરસૂત્રે પ્રયોજનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_19.4:
ઉક્તાર્થમેતત્

11 સર્પબલેરુત્સર્ગઃ ।
અત્રૈનમુત્સૃજતિ ॥ આ
(પ.7.ખં.,18-5)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.5:
અત્ર માર્ગશીર્ષસંજ્ઞકે કર્મણ્યેનં બલિમુત્સૃજતિ ।
એવમિત્યનેન વચનેન શ્રાવણીવિધાનસ્ય કૃત્સ્નસ્યાતિદિષ્ટત્વાદસ્યાપિ સ્થાલીપાકસ્ય શેષત્વેન બલિહરણપ્રાપ્તિઃ ।
તત્ર શ્રાવણ્યામિત્યવધિઃ કલ્પેત ।
તસ્માત્ માર્ગશીર્ષશેષસ્ય અહાર્ષમિત્યેવ વિધિઃ ।
શિષ્ટસ્ય બલેઃ પ્રતિષેધાર્થમિદમ્ ।
આમાર્ગશીર્ષ્યા ઇત્યેતત્તુ શ્રાવણશેષસ્ય બલેખસાનવિધાનાર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_19.5:
અત્રાસ્મિન્નુત્સર્જને કૃતે, એનમહરગઃ ક્રિયમાણં બલિમુત્સૃજતિ ।
ન ચાયમાત્યન્તિક ઉત્સર્ગઃ,નિત્યત્વેન સર્પબલેસ્સંવત્સરે સમ્વત્સરે કર્તવ્યત્વાત્

અનાહિતાગ્નેરાગ્રયણમ્ ॥ આ
(પ.7.ખં.,18-6)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.6:
એતિરત્ર પ્રાશનાર્થઃ ।
અગ્રે પ્રથમં અયનં યત્ર તત્ આગ્રયણમ્ ।
અગ્રાયણમિતિ પ્રાપ્તે છાન્દસો દીર્ઘવ્યત્યયઃ ।
તત્ કર્મ વક્ષ્યતે-તત્ર અનાહિતાગ્નિગ્રહણમાહિતાગ્નેરૌપાસનવતઃ શ્રૌતેનાગ્રયણેન સહ સમુચ્ચયપ્રતિષેધાર્થમ્ ।
તેન પાર્વણાદિષુ સમુચ્ચયો ભવતિ ।
તત્ર સ્માર્તસ્ય કરણે ઽભ્યુદયઃ ।
અકરણે ન પ્રત્યવાયઃ ।
આગ્રયણમિતિ નામ્ના શ્રૌતાગ્રયણસ્ય ધર્માઃ પ્રાપ્યન્તે ।
નાનિષ્ટ્વાગ્રયણેનાહિતાગ્નિર્નવસ્યાશ્નીયાદિતિ ।
(આપ.શ્રૌ.6-29-2) વર્ષાસુ શ્યામાકૈર્યજેત, શરદિ વ્રીહિભિઃ, વસન્તે યવૈઃ, યથુર્તુ વેણુ યવૈરિતિ ચ

આપ્ગ્સ્-તાત્_19.6:
ઉપદિશ્યત ઇતિ શેષઃ ।
અત્રાનાહિતાગ્નેર્ગ્રહણં સશેષાધાનિનો ઽપ્યાહિતાગ્નેર્નેદં સ્માર્તમાગ્રયણં શ્રૈતેન સમુચ્ચેતવ્યમિત્યર્થમ્ ।
ઔપાસનહોમાદેસ્તુ અગ્નિહોત્રહોમાદિના સમુચ્ચય એવ ।
પિણ્ડપિતૃયજ્ઞો માસિશ્રાદ્ધં ચ આહિતાગ્ન્યનાહિતાગ્ન્યોરુભયોરપિ સમુચ્ચેતવ્યે ।
ઽસો ઽયમેવંવિહિત એવાનાહિતાગ્નેરૌપાસનેઽ(આપ.શ્રૌ.6-28) ઇતિ વચનાત્, પિતૃયજ્ઞે તુ નિર્ર્વત્ય વિપ્રશ્ચન્દક્ષયે ઽગ્નિમાન્ ।
પિણ્ડાન્વાહાર્યકં શ્રાદ્ધં કુર્યાન્માસાનુમાસિકમ્ ॥
(મ.સ્મૃ.3-122) ઇતિ મનુવચનાચ્ચ ।
સર્વાધીનિનો ઽપિ માસિશ્રાદ્ધં હોમવર્જ કર્તવ્યમેવ ઉપદ્શમતં તુ-સશેષાધાનિનશ્ચાહિતાગ્ને ।
પાર્વણયોરૌપાસનહોમસ્ય ચ નિવૃત્તિઃ;દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામગ્નિહોત્રેણ ચ કૃતાર્થત્વાત્, કાલૈક્યેન વિરોધાચ્ચેતિ ।
આગ્રયણમિતિ કર્મનામધેયમ્, યેન કર્મણા અગ્રે નવદ્રવ્યં દેવાન્ પ્રાપયતીતિ ।
યત્કર્મકૃત્વેવ વાગ્રયણં પ્રથમાયનં નવાન્નપ્રાશનપ્રાપ્તિર્ભવતીતિ

19 આગ્રયણસ્થાલીપાકઃ -
1 નવવ્રીહ્યાદિતણ્ડુલૈઃ પક્વૈરાગ્રયણાનુષ્ઠાનં, તત ઓદનપિણ્ડસ્યાગારસ્તૂપ ઉદ્વેધનવિધિઃ ।
નવાનાં સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાઽગ્રયણદેવતાભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થાભ્યો હુત્વા તણ્ડુલાનાં મુખં પૂરયિત્વા ગીર્ત્વાઽચમ્યૌદનપિણ્ડં સંવૃત્ત્યોત્તરેણ યજુષાગારસ્તૂપ ઉદ્વિદ્ધેત્ ॥ આ
(પ.7.ખં.,18-7)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.7:
નવાનાં વ્રીહીણાં યવાનાં વા ઔપાસને શ્રપયિત્વા પ્રતિષ્ઠિતમભિઘાર્યાગ્નિમુપસમાધાય સંપરિસ્તીય તૂષ્ણીં સમન્તં પરિષિચ્ય દુર્વી સંમૃચ્ય સ્થાલીપાકાદુપઘાતં ચતસ્ર આહુતીર્જુહોત્યાગ્રયણદેવતાભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થાભ્યઃ-ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં સ્વાહા ।
અગ્નીમ્દ્રાભ્યામિતિ વા ।
તતો વ્શ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ, તતો દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં, અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃત ઇતિ ।
પૂર્વવત્ પરિષેચનમ્ ।
એતાવદેવ કર્મ નાન્યત્ કિઞ્ચિત્, પાર્પકાભાવાત્ ।
કેચિત્ સર્વ કુર્વન્તિ ।
તતઃ તણ્ડુલાનાં મુખં પૂરયતિ ।
અત્ર તણ્ડુલશબ્દઃ ઓદનાવયવેષુ પુલાકેષુ વર્તતે ।
યથા મેક્ષણે તણ્ડુલા ઇત્યત્ર ।
તેન હવિષશ્શેષાદવદાય પૂરણમ્ ।
અન્યે શુદ્ધાનેવ તણ્ડુલાનિચ્છન્તિ ।
તાન્ ગીર્ત્વા ભક્ષયિત્વાઽચમ્ય તત ઓદનપિણ્ડં સંવર્તયાતિ પ્રયત્નેન સમ્પાદયતિ ।
યથા સ્તૂપે ઉદ્વિધ્યમાનો ન સંશીર્યતિ તથા સંવર્ત્ય તમગારસ્તૂપે ઉદ્વિધ્યેત્- ઉત્તરેણ યજુષા ઽપરમેષ્ઠ્યસીઽત્યનેન ઊર્ધ્વ વિધ્યેત્
યથા સ્તૂપે નિપતતતિ ।
સ્તૂપઃ પૃષ્ટવંશઃ ।
વિદ્ધેદિત્યપપાઠઃ, છાન્દસો વા ।
આગ્રયણવચનાદેવ સિદ્ધે નવાનામિતિ વચનમનાહિતાગ્નેર્નવાનાં સ્થાલીપાક એવ યથા સ્યાત્ ।
અન્યે કલ્પા શ્રૌતદૃષ્ટા મા ભૂવન્નિતિ ।
સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થવચનં સોમનિવૃત્યર્થમ્ ।
તેન શ્યામાકાનાં વેણુકાનાં વેણુયવાનાં ચાગ્રયણં અનાહિતાગ્નેર્ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_19.7:
નવાનાં વ્રીહીણાં યવાનાં વા સમ્બન્ધિનાં પત્ન્યવહન્તીત્યાદિવિધિના સ્થાલીપાકમેવ શ્રપયિત્વાગ્નેરુપસમાધાનાદ્યગ્નિમુખાન્તે કૃતે
આગ્રયણપ્રધાનદેવતાભ્યઃ શ્રૌતે ચોદિતાભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થાભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થો યાસાં તાભ્યો જુહોતિ ।
તત્ર પ્રથમમિન્દ્રાગ્નિભ્યાં અગ્નીન્દ્રાભ્યાં વા સ્વાહેતિ જુહોતિ ।
તતો વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યસ્સ્વાહેતિ ।
તતશ્ચ દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં સ્વાહેતિ તન શ્ચાન્યયેસ્વિષ્ટકૃતેસ્વાહેતિ ।
સર્વત્ર ચ સ્વેનૈવાવદાનધર્મેણ ।
અથ લેપયોરિત્યાદિતન્ત્રશેષસમાપ્તિઃ ।
નનુ-શ્રૌતે ઽઆગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપતિ પુરાણાનાં વ્રીહીણાંઽઇત્યગ્નિઃ પ્રથમદેવતા ।
તત્કથમિહેન્દ્રાગ્નિભ્યામગ્નીન્દ્રાભ્યાં વા પ્રથમાહુતિઃ?સત્યં; સ તુ તત્રાગ્નિરાઙ્ગદેવતા, ન પ્રધાનદેવતા;આગ્રયણદેવતાભ્ય ઇતિ ચ પ્રધાનદેવતાનામેવ સમ્પ્રત્યયઃ;અન્યથા અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપ્રધાન્યં ચાગ્નેઃ
ઽઆગ્રયણં ભવતિ હુતાદ્યાયઽઇત્યત્રેન્દ્રાગ્ન્યાદદીનામેવોપદેશાત્ ઐન્દ્રાગ્નસ્ય મુખ્યપ્રધાનત્વે ચામાવાસ્યાતન્ત્રમિતિ તન્ત્રનિ- યમસ્યોપપત્તેઃ,દશહુવિષાં દ્વે સ્વિષ્ટકૃતઃઽઇત્યત્રાગ્નેયયોર્જ્યાનુવાક્યયોરભાવાચ્ચ ।
અત્ર ચ સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થાભ્ય ઇતિ વચનં શ્રૌતવદિહ વ્રીહ્યાગ્રયણેન શ્યામાકાગ્રયણસ્ય પાક્ષિકી સમાનતન્ત્રતા મા ભૂદિત્યાવમર્થમ્ ।
તેનાનાહિતગ્નીનાં નાનાતન્ત્રમેવ ।
વર્ષાસુ પર્વણિ સોમાય શ્યામાકાગ્રયણં કર્તવ્યમ્, દ્રવ્યદેવતાકાલાનામનુક્તાનામપ્યાગ્રયણનામધેયાદવગતાનાં આકાઙ્ક્ષિતાનાં સ્વીકારે વિરોધાભાવાત્ ।
અત એવ ન્યાયાચ્છરદિ વ્રીહીણામાગ્રયણં, વસન્તે ચ યવાનાં પર્વણ્યેવ ।
કેચિત્-સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થવચનાહિતાગ્નેઃ સ્યામાકાદીનાં વેણુયવાનાં ચાગ્રયણમેવ ન ભવતીતિ ।
તન્ન;અકૃતાગ્રયણસ્ય નવશ્યામાકાદ્યશનાભ્યુપગમે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્, સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થવચનસ્યોક્તાર્તત્વાચ્ચ ॥
તતસ્તન્ત્રશેષે સમાપ્તે તણ્ડુલાનાં મુખમાસ્યં પૂરયતિ ।
તણ્ડુલાશ્ચાશૃતાઃ, પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
શૃતા ઇત્યપરે ।
ઽયે મેક્ષણે તણ્ડુલા-ઽઇતિ દર્શનાત્ ।
શૃતપક્ષે હુતશેષાત્પ્રતિપત્ત્યપેક્ષાદુપાદાય મુખપૂરણમ્ ।
તતો નિગીર્ય તણ્ડુલાનાચામતિ અપસ્સકૃત્ પિબતીત્યર્થઃ ।
કર્માઙ્ગતયા ચેદમાચમનવિધાનં, પ્રકરણાત્ ।
સુદ્ધ્વાર્થાચમનમપિ ઽઆસીનસ્ત્રિરાચામેત્ઽ(આપ.ધ.1-16-2) ઇત્યાદ્યનેકપદાર્થાન્વિતં શાસ્ત્રાન્તરપ્રાપ્તં કર્તવ્યમેવ ।
તત ઓદનેન હુતશેષેણ પિણ્ડં સંવર્તયતિ યથા ઉદ્વિદ્યમાનો ન શીર્યતિ તથા સુદૃઢં કરોતિ ।
તતસ્તં પિણ્ડમુત્તરેણ યજુષા ઽપરમેષ્ઠ્યસિઽઇત્યનેન ઉદ્વિદ્ધેત્ ઊર્ધ્વ વિક્ષિપેત્ ।
યથાગારસ્તૂપે પૃષ્ઠવંશે પતતિ તથા વિદ્ધેત્ ।
યકારલોપશ્છાન્દસઃ

20 હેમન્તપ્રત્યવરોહણમ્ -
હેમન્તપ્રત્યવરોહણમ્ ॥ આ
1 પ્રત્યવરુહ્ય નવસ્વસ્તરે સંવેશનમ્ ।
ઉત્તરેણ યજુષા પ્રત્યવરુહ્યોત્તરૈર્દક્ષિણૈઃ પાર્શ્વૈઃ નવસ્વસ્તરે સંવિશન્તિ ॥ આ
(પ.7.ખં.,19-8,9)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.9:
હેમન્તપ્રત્યવરોહણં નામ કર્મ નિત્યં સંવત્સરે સંવત્સરે કર્તવ્યમ્, તદુપદિશ્યતે-હેમન્તે પ્રાપ્તે ખટ્વાં વિહાય પલાશસ્વસ્તરે શેતે ।
હેમન્તં ઋતું પ્રતિ ખટ્વાયા અવરોહણં હેમન્તપ્રત્યવરોહણં , તદુત્તરેણ યજુષા કર્તવ્યં ઽપ્રત્યવરૂઢો નો હેમન્તઽઇત્યનેન ।
કઃ પુનરસ્ય કાલઃ? યસ્યાં વ્યુષ્ટાયાં હેમન્તઃ પ્રવર્તતે શરન્નિવર્તતે, સા રાત્રિરસ્ય કાલઃ ।
(અપર આહ-માર્ગશીર્ષ્યા પૌર્ણમાસ્યામસ્તમિતે સ્થાલીપાકાન્તે પ્રત્યવરોહણં સર્વષાં પ્રસિદ્ધત્વાદિતિ ।
અનેયો-માર્ગશીર્ષ્યા પૌર્ણમાસ્યામિત્યનુવર્તયન્તિ) ।
તત્ર પ્રત્યવરુહ્ય તત ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽપ્રતિક્ષત્રઽઇત્યાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ નવસ્સ્તરે નવૈઃ પલાશૈઃ કસ્પિતે શયનીયે દક્ષિણૈઃ પાર્શ્વૈઃ દક્ષિણાનિ પાર્શ્વાન્યધઃ કૃત્વા સંવિશન્તિ શેરતે ।
ગૃહમેધિનઃ અમાત્યાશ્ચ પુત્રાદયઃ કુમાર્યશ્ચાપ્રત્તાઃ ।
નિત્યસેયૈવ સંવેશનસ્ય નિયમ- વિધિરયમ્-નિશાયાં યત્સંવેશનં સંવપ્નાર્થ તદસ્યાં નિશાયામેવ કર્તવ્યમિતિ ।
પ્રત્યવરોહણન્ત્રો ઽપિ તસ્મિન્નેવ કાલે વક્તવ્યઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_19.9:
યસ્મિન્ કર્માણિ હેમન્તે સ્વષ્ટ્વાતઃ પ્રત્યવરોહણં તદ્ધેમન્તપ્રત્યવરોહણં નામ કર્મોપદિશ્યત ઇતિ શેષઃ ।
અસ્માદેવ ચ યૌગિકાન્નામધેયાત્ ઽપ્રત્યવરૂડો નો હેમન્તઃઽઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગાચ્ચેદં કર્મ હેમન્તે પ્રથમાયાં રાત્રૌ કર્તવ્યમિતિ વિધિઃ કલ્પ્યતે ।
કેચિત્ માર્ગશીર્ષ્યા પૌર્ણમાસ્યામસ્તમિતેઽ(આપ.ગૃ.19-3) ઇત્યનુવર્તનાત્તત્રેદં કર્તવ્યમિતિ

ઉત્તરેણ યજુષા ઽપ્રત્યવરૂઢો નો હેમન્તઃઽઇત્યનેન ગૃહસ્થઃ પત્ન્યાદયશ્ચ નવસ્વસ્તરે આરુહ્ય સ્વષ્ટ્વાતો હેમન્તે પ્રત્યવરોહન્તિ યાવદ્ધેમન્તસ્તાવત્ખષ્ટ્વાં શય્યાં વિમુચ્ય નવસ્વસ્તર એવ શયમિહીતિ બુદ્ધિં કુર્વન્તીત્યર્થઃ ।
ન પુનઃ પૂર્વમદૃષ્ટાર્થ ખષ્ટ્વામારુહ્ય મન્ત્રેણ સ્વસ્તરં પ્રત્યવરોહન્તીતિ ।
અનન્તરમુત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽપ્રતિક્ષત્રેઽઇત્યાદિભિઃ પ્રથમૈઃ પઞ્ચભિઃ ।
નવસ્વસ્તરે નવૈઃ પલાશૈઃ કલ્પિતે શયનીયે દક્ષિણૈઃ પાર્શ્વૈઃ
દક્ષિણાનિ પાર્શ્વાન્યધઃ કૃત્વા પ્રક્છિરસસ્સંવિશન્તિ

પુનરપિ સૂત્રદ્વયેન સંવેશનમેવ વિશિનષ્ટિ--
2 સંવેશનપ્રકારઃ ।
દક્ષિણતઃ પિતોત્તરા માતૈવમવશિષ્ટાનાં જ્યેષ્ઠો જ્યેષ્ઠો ઽનન્તરઃ ॥ આ
(પ.7.ખં19-10)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.10:
તેષાં સંવિશતાં યઃ પિતા સ દક્ષિણશ્શેતે યા માતા સોત્તરા ।
તયોરન્યોન્યાપેક્ષ દક્ષિણોત્તરત્વં"સામાત્યઃ પ્રાક્શિરા ઉદઙ્મુખઃ"(આશ્વ-ગ.2-3-6) ઇકત્યાશ્વલાયનઃ ।
"મન્ત્રવિદો મન્ત્રાન્ જપેયુઃઽ(અશ્વ.ગૃ.2-3-9) ઇતિ ચ

અવશિષ્ટા અમાત્યાસ્તેષાં યો યો જ્યેષ્ટઃ કુમારઃ કુમારી વા સ પિતુર્દક્ષિણતઃ તદનન્તરો માતુરુત્તરતઃ ।
તૃતીયઃ પ્રથમસ્ય દક્ષિણતઃ ચતુર્થો દ્વિતીયસ્યોત્તરત ઇત્યાદિ ।
અનેયો માતુરેવોત્તરતો ઽનુજ્યેષ્ઠં સંવેશનમિચ્છન્તિ ।
સર્વે પ્રાક્શ્રસઃ ઉદઙ્મુખાઃ મન્ત્રવિદશ્ચ મન્ત્રાન્ જપેયુઃ ।
અનન્તરવચનં સંશ્લેષાર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_19.10:
દક્ષિણતઃ પિતોત્તરા માતેતિ દક્ષિણોત્તરત્વમન્યોન્યાપેક્ષમ્ ।
અવશિષ્ટાનાં પુત્રાદીનાં મધ્યે યો યો જ્યેષ્ઠઃ પુત્રો દુહિતા વા સ સ દક્ષિણો ઽનન્તરશ્ચ, યો યઃ કનીયાન્ સ સ ઉત્તરો ઽનન્તરશ્ચ;એવમિત્યતિદેશાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યસ્સર્વજ્યોષ્ઠસ્સ માતુરુત્તરો ઽનન્તરઃ,યો દ્વિતીયો જ્યેષ્ઠસ્સ સર્વજ્યેષ્ઠસ્ય ઉત્તરો ઽનન્તર ઇત્યાદિ ।
કેચિત્-સર્વજ્યેષ્ઠઃ પિતુર્દક્ષિણસ્તદનન્તરજ્યેષ્ઠો માતુરુત્તર ઇત્યાદીતિ

3 ઉત્થાય પૃથિવ્યભિમર્શનમ્ ।
સંહાયોત્તરાભ્યાં પૃથિવીમભિમૃશન્તિ ॥ આ
(પ.7.ખં.,19-11)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.11:
એવં સંવિશ્ય કિઞ્ચિત્ સુપ્ત્વા સંહાય સમ્પૂર્વો જહતિઃ શયનાદુત્ત્થાયાસને દૃષ્ટઃ ઽકલિશ્શયાનો ભવતિ સંજિહાનસ્તુ દ્વાપર"ઇતિ ।
(ઐતરેય બ્ર.પં.7)ઉત્ત્થાયાચમ્યોત્તરાભ્યાં ઋગ્ભ્યાં ઽસ્યોના પૃથિવિઽઽબડિત્થેઽત્યેતાભ્યાં સ્યોનાપૃથિવીધ્યેત્તાભ્યાં પૃથિવીમભિમૃશન્તિ ।
અત્ર ચ મન્ત્રોચ્ચારણર્યોગ્યાનામોવ, ન ત્વમન્ત્રવતામપિ વાચનમ્

એવં સંવેશનાદિ ત્રિઃ ॥ આ
(પ.7ખં.,19-12)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.12:
એવં સંવેશનં સંહાયાભિમર્શનં ચ મન્ત્રવત્ ત્રિરાવર્તનીયમિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યવરોહણં તુ સકૃદેવ ।
"ઉદિત આદિત્યે સૌર્યાણિ સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ જપિત્વાન્નં સંસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વા સ્વસ્ત્યયનં વાચયિત્વે"(આશ્વ.ગૃ.4-6-18) ત્યાશ્વ લાયનઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_19.12:
એવમેતત્સંવેશનાદિ સમન્ત્રકમેવ ત્રિરાવર્તનીયમ્ ।
કથં પુનઃ ઉદગયનપૂર્વપક્ષાહઃપુણ્યાહેષુ કાર્યાણિ (આપ.ગૃ.1-2) ઇત્યહઃ પુણ્યાહવિધાને સતિ, તદ્વિરુદ્ધંરાત્રાવિદં કર્તવ્યમિત્યુપદિશ્યતે ?ઉચ્યતે-નૈવાત્ર સંવેશેનં વિધીયતે, યેનેદમહ્નિ પુણ્યાહે સ્યાત્ ।
કિં તર્હિ?યદેવ રાગપ્રાપ્તં રાત્રૌ સંવેશનં તદાશ્રત્ય મન્ત્રા નિયમાશ્ચ વિધીયન્તે;યથા રાગપ્રાપ્તં ભોજનમાશ્રિત્ય ઉપસ્તરણપ્રાણાગ્નિહોત્રાદયઃ ।
યથા વા ઽપયસ્વતીરોષધયઃ ઇતિ પુરા બર્હિષ આહર્તોર્જાયાપતી અશ્નીતઃ ઽ(આપ.શ્રૌ.4-2-3) ઇત્યાદિ ।
તેન રાત્રાવેવેદં કર્મેત્યુપપન્નમ્ ।
અન્તે ચ બ્રાહ્મણભોજનમ્-ઽશુચીન્ મન્ત્રવતસ્સર્વકૃત્યેષુ ભોજયેત્ઽ(આપ.ધ.2-15-11) ઇતિ વચનાત્

અથેશાનબલિર્નામ નિત્યઃ પાકયજ્ઞો મન્ત્રામ્નાનક્રમપ્રાપ્તો વ્યાખ્યાયતે તસ્ય ચ સામાન્યવિધિસિદ્ધોદગયનાદિરેવ કાલઃ;ઇહ સર્પબલિવત્કાલવિશેષસ્યાનુપદેશાત્ ।
તતશ્ચ પ્રતિસંવત્સરમિદં કર્મ નાવર્તનીયમ્;સકૃત્કૃતે કૃતશ્શાસ્ત્રાર્થઃ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
કેચિત્-શાસ્ત્રાન્તરાત્ પ્રતિસંવત્ત્સરમાવૃત્તિઃ સકૃત્પ્રયોગશ્ચ વિકલ્પ્યતે ।
તથા શાસ્ત્રાન્તરાદેવ ગવાં શાન્ત્યર્થઃ પુત્રાદિકામાર્થશ્ચ પ્રયોગઃ પ્રત્યેતવ્ય ઇતિ ।
21 ઈશાનબલિઃ -
1 સ્થાલીપાકશ્રપણમ્, ગ્રામાદ્વહિઃ ગત્વા સ્થણ્ડિલકરણં ચ ।
ઈશાનાય સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા ક્ષૈત્રપત્યં ચ પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમુપનિષ્ક્રમ્ય સ્થણ્ડિલં કલ્પયિત્વાગ્નેરુપસમાધાનાદિ ॥ આ
(પ.7ખં.,19-13)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.13:
અથ ઈશાનબલિર્નામ પાકયજ્ઞો વક્ષ્યતે શૂલગવ ઇતિ યસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ ગવાલમ્ભનં ચ તત્ર શાસ્ત્રાન્તરે
ચોદિતમશ્માકં તુ સ્થાલીપાકએવ ।
એતાવત્ ગોરાલમ્ભસ્થાનમિતિ નિયમાત્ ।
નિત્યશ્ચાયં પુરુષસં સ્કારઃ ન કામ્યોનૈમિત્તિકો વા ।
કામનિમિત્તયોરેશ્રુતત્વાત્ ।
સકૃચ્ચ કર્તવ્યઃ કાલસંયોગાભાવાત્ ।
કાલસંયોગે હ્યભ્યાવૃત્તિર્બવતિ ।
તસ્ય કાલસ્ય પુનઃ પુનસ્સમ્બન્ધાત્ ।
કઃ પુનરસ્ય કાલઃ?શરદિ વસન્તે વેતિ શાસ્ત્રાન્તરમ્ ।
આર્દ્રયા કર્તવ્યમિતિ ચ ।
ઉદગયનાદિનિયમશ્ચાસ્માકમ્ ।
તત્ર ફલ્ગુને માસિ પૂર્વપક્ષે
અષ્ટમ્યાર્દ્રયાસમ્પદ્યતે સો ઽસ્ય મુખ્યઃ કાલઃ ।
તેન યક્ષ્યમાણો ગૃહે સ્થાલીપાકં શ્રપયતિ ઔપાસને ઈશાનાય દેવાય સઙ્કલ્પિતમેકં, ક્ષેત્રપતયે ચાપરમ્ ।
તૈસ્સહ પ્રાચીમુદીચીં વા દિશં ગ્રામાત્ બહિ રુપનિષ્ક્રમ્ય યત્ર યક્ષ્યમાણો ભવતિ તત્ર દેવયજનાય દેવગૃહયોશ્ચ પર્યાપ્તમેકં સ્થણ્ડિલં કલ્પયિત્વા તસ્ય પૂર્વાર્ધે અગન્યાયતનમુલ્લિખ્યાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્યોપસમાધાનાદિ તન્ત્રં પ્રતિપદ્યતે ।
દ્વન્દ્વ પાત્રાણિ, પરિધયઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_19.13:
ઈશ ઐશ્વર્યે"ઇતિ ધાત્વથેસ્મૃતેઃ નિરતિશયમૈશ્વર્ય યસ્ય સ ઈશાનઃ પ્રણવોપાસનાદિભિરુપાસ્યો મહેશ્વર ઇત્યર્થઃ ।
તસ્મૈ ઈશાનાય સ્થાલીપાકં હોમાદિભ્યઃ પર્યાપ્તં પાર્વણવદૌપાસને શ્રપયિત્વા, પ્રતિષ્ઠિતાભિઘારણાન્તં કરોતિ ।
કેચિત્-ત્રીનોદાનાન્ કલ્પયિત્વાગ્નિમભ્યાનીય તતો બહિઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ત્રયાણામભિઘારણમિતિ ।
તેન ક્ષૈત્રપત્યં ચ સ્થાલીપાકં લૌકિકાગ્નૌ શ્રપયતિ, તસ્યાનગ્નૌ પ્રદેયત્વાત્ ।
અથ યથાર્થ સમ્ભારાનાદાય ગ્રામાત્ પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમુપનિષ્ક્રમ્યા ગ્નિકુટ્યાદિભ્યો ઽલં સ્થણ્ડિલાદિ કલ્પયિત્વા , તસ્મિન્ ઽયત્ર ક્વચાગ્નિઽ(આ.ધ.2-1-23) મિતિ વિધિનાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય, અગ્નેરુપસમાધાનાદિ તન્ત્રં પ્રતિપદ્યતે ।
તન્ત્રવિધાનં ચ ક્રમાર્થમિત્યુક્તમેવ

2 અગ્નેઃ પશ્ચાત્ કુટીદ્વયકરણમ્ ।
અપરેણાગ્નિં દ્વે કુટી કૃત્વા ॥ આ
(પ.7ખં.,19-14)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_19.14:
તત અગ્નેઃ પશ્ચાત્ દ્વે કુટી કરોતિ દેવાય દેવ્યૈ ચ ।
પ્રત્યગ્દ્વારે પ્રાગ્દ્વારે વા ।
દક્ષિણોત્તરે ઉદગપવર્ગઃ ।
તયોર્દેવસ્ય દેવ્યાશ્ચ પ્રતિકૃતી કૃત્વા

ઇતિ શ્રીહરદત્તમિશ્રવિરચિતાયાં ગૃહ્યસૂત્રવૃત્તાવનાકુલાયાં એકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_19.14:
અગ્નિમુખાન્તે કૃતે અપરેણાગ્નિં દ્વે કુટી પ્રાગ્દ્વારો ઉદગપર્ગે કૃત્વા