Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 56
ĀpGs-Tāt_18.2:
iha ca 'śaṅkhinam'ityatra phalavacanaṃ, sarvatra śrutitor'thato vāvagatasya kāminaḥ karmopadeśaḥ sāmarthyātphalasiddhyavagamaparyanta iti pradarśayitum /
tena 'yakṣmagṛhītām'(āpa.gṛ.9-10) ityādau phalavacanābhove 'pyupadośaḥ kāmyasiddhiparyanta eva /
kecit- evametasmin karmaṇi trisandhyaṃ kṛte, agado bhavati /
yadi na bhavati tadā punarapyetatkarma kartavyaṃ, yāvadagado bhavati iti /
naitat, svābhimatābhyāsabodhakaśabdābhāvāt
śaṅkhinaṃ kumāraṃ tapoyukta uttarābhyāmabhimantryottarayodakumbhena śirasto 'vanayetprātarmadhyandine sāyam // Ā
(pa.7.khaṃ.,17-3)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.3:
śaṅkho nāma grahaḥ kumārāṇāṃ bhayaṅkaraḥ, yena gṛhītaḥ śahkhavannadatīti /
tena gṛhītaṃ śaṅkhinamuttarābhyāṃ ete te pratidvaśyete ityetāmyāmṛgbhyāṃ abhimantrya tata udakuṃbhena śirasto 'vanayet , abhiṣiñceduttarayarcā 'ṛṣirbodhaḥ prabodha'ityetayā
evametadabhīmantraṇādi triṣu kāleṣu kartavyam
ĀpGs-Tāt_18.3:
śahkho 'pi grahaḥ yena gṛhītaḥ śaṅkhavannadati tadgṛhīta śśaṅkhī /
uttarābhyāṃ 'ete te pratidṛśyete'ityetābhyāṃ uttarayā 'ṛṣirbodhaḥ prabodhaḥ'itye tayā śirasto 'vanayet śirasyabhiṣiñcet, udakumbhena trisandhyam
agado bhavati // Ā
(pa.8.khaṃ.,18-4)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.4:
pūrvavadasya prayojanam
ĀpGs-Tāt_18.4:
uktartham
atha sarpabaleryasmin kāle yena vidhinopakramastamāha--
18 sarpabaliḥ -
1 tadupakrame sthālīpākaḥ /
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmastamite sthālīpākaḥ // Ā
(pa.7.khaṃ18-5)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.5:
atha sarpavalirnāma karma nityaṃ saṃvatsare saṃvatsare kartavyamupadiśyatetasya śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmārambhaḥ
mārgaśīrṣyāmutsargaḥ /
tasyopakrame śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ astamite āditye sthālīpāko bhavati /
asatyapi nakṣatrayoge śrāvaṇasya māsasya paurṇamāsī śrāvaṇītyucyate lakṣaṇayā /
tatra ślokaumeṣādisthe savitari yoyo darśaḥ pravartate /
cāndramāsāstadantāśca caitrādayā dvādaśa smṛtāḥ //
teṣu yā yā paurṇamāsī sā sā caitryādikā smṛtā /
kādācitkena yogena nakṣatrasyeti nirṇayaḥ //
iti //
tatra sāyamāhutiṃ hutvā sthālīpākakarma pratipadyate pārvaṇenāto 'nyānītyuktaṃ, paurṇamāsyāṃ paurṇamāsīti ca /
śrāvaṇyai paurṇamāsyai saṅkalpitān vrīhin yavān vā nirupya pratiṣṭhitābhidhāraṇāntaṃ kṛtvāgnerupasamādhānādi dvandvaṃ nyañci pātrāṇi kiṃśukapuṣpairāragvadhamayasamidbhiśca saha
ĀpGs-Tāt_18.5:
śravaṇena nakṣatreṇa yuktā paurṇamāsī śrāvaṇī /
ayuktāpīha vivakṣitā, nityatvātsarpabaleḥ /
śrāvaṇamāsasya paurṇamāsītyarthaḥ /
na tu śrāvaṇamāsasya śravaṇanakṣatram, śrāvaṇasya paurṇamāsīviśeṣaṇārthatvāt, 'paurṇamāsyāṃ (āpa.pa.2-20) iti vacanācca /
atha cāndramasamāsānāṃ caitrādīnāṃ, paurṇamāsīnāṃ ca caitryādīnāṃ nirṇayārthau ślokau--
"meṣādisthe savitari ye ye darśaḥ pravartate /
cāndrā māsāstattadantāścaitrādyā dvādaśa smṛtāḥ //
teṣu yā yā paurṇamāsī sā sā caitryādikā smatā /
kādācitkena yogena nakṣa6syeti nirṇayaḥ" //
iti /
tasyāṃ śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ, astamite āditye, sāyaṃ homānte 'patnyavahanti'(āpa.gṛ.7-2) iti vidhitā pratiṣṭhitābhighāraṇāntara sthālīpākaḥ kartavyaḥ
2 tatra kiṃśukahomaḥ /
pārvaṇavadājyabhāgānte sthālīpākāddhutvāñjalinottaraiḥ pratimantraṃ kiṃśukāni juhoti // Ā
(pa.7.khaṃ.,18-6)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.6:
sarva pārvaṇavadittyucyate-sthālīpākādeva pārvaṇavajjuhoti, na kiṃśukānīti /
tena teṣvavadānakalpo na bhavati /
sviṣṭakṛtaścāvadānaṃ tebhyo na bhavati /
kiṃśukaiḥ samidho vyākhyātāḥ /
ājyabhāgāntavacanaṃ tantraprāpyartham /
śrāvaṇyai paurṇamāsyai svāheti
sthālīpākādedhomaḥ /
uttarairmantreḥ 'jagdho maśka'ityādibhistribhiḥ /
kiṃśukāni /
palāśapuṣpāṇi /
palāśānāṃ kaṇṭakināṃ puṣpāṇītyanye /
pratimantramittyucyate pratimantraṃ kiṃśukānāṃ bahutvaṃ yathā syāditi /
anyathā ekaikasya kiṃśukasya homaḥ prāpnoti, yathā samidhām
ĀpGs-Tāt_18.6:
tataḥ pārvaṇa vadagnerupasamādhānā dyājyabhāgānte agnimukhānta ityarthaḥ;sarveṣvauṣadhahaviṣkeṣu tantravatsu karmasu agnimukhasya vihitatvāt /
śthālīpākādvi dhivadavadāya 'śrāvaṇyai paurmamāsyai svāhā'iti hutvā 'jagdho maśakaḥ'ityādibhistribhiḥ uttaraiḥ pratimantraṃ kiṃśukāni palāśasya puṣpāṇi juhoti /
kecit-palāśasūdṛśasya kaṇṭakinaḥ puṣpāṇīti //
etāni ca vasanta eva saṅgṛhītavyāni /
atra cāñjalessaṃskāraḥ upastaraṇādiravadānadharmaḥ,kiṃśukaśeṣādapi sviṣṭakṛte samavadānam /
añjalerapi darvyā saha lepāñjanaṃ ca bhavatyeva;mukhyena dharmapravṛtteruktatvāt /
vipratiṣiddhaṃ tvanyaḥ kuryāt /
kecita-añjalihomā lājahomavadyāvaduktadharmāṇa eveti
3 āragvadhasamiddhomaḥ /
uttarābhistisṛbhirāragvadhamayyassamidhaḥ // Ā
(pa.7.,khaṃ.18-7)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.7:
āragvadho rājavṛkṣaḥ /
yasya suvarṇavarṇāni puṣpāṇi aratnimātrāṇi phalāni /
uttarābhistisṛbhiḥ ṛgbhiḥ 'indra iti jahi dandaśūka'mityādibhiḥ /
samidha ādadhāti juhoti vā /
sarvathā svāhākārāntā mantrāṃ
ĀpGs-Tāt_18.7:
atho ttarābhistisṛbhiḥ 'indra jahi dandaśūka'ityādibhiḥ pratyṛcam /
āragvadhamayyassamidhaḥ, āragvadhavikārāssamidhaḥ /
kim?
juhotīti sambandha- /
tenātra samidhāṃ māntravarṇikadevatoddeśena tyāgaḥ kartavya eva
4 ājyāhutayaḥ /
ājyāhutīruttarāḥ // Ā
(pa.7khaṃ.,18-8)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.8:
uttarā ścatasra ājyāhutī rjuhoti tatsatyaṃ yatte 'māvāsyāyāṃ, 'namo astu sarpebhya'iti tisraḥ
ĀpGs-Tāt_18.8:
uttarā ścatasraḥ 'tatsatyaṃ yatte 'bhāvāsyāyām'ityekā, 'namo astu sarpebhyaḥ'iti tsraśca
jayādi pratipadyate // Ā
(pha.7khaṃ.,18-9)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.9:
evametā ekādaśa pradhānāhutīrhutvā sauviṣṭakṛtaṃ ca sthālīpākādeva hutvā tato jayādi pratipadyate kiṃśukaprabhṛtīnāmapyāhutīnāṃ prādhānyajñāpanārthamidaṃ nacanam /
anyathā paurṇamāsyāmastamite sthālīpāka iti vihitatvāt paurmamāsyāṃ paurṇamāsīti ca tasya devatābhidhānādarśakarmakatvācca kiṃśukānāṃ pradhānatvaṃ na gamyeta /
tataśca pārṇavadupahomāntaṃ kṛtvā tataḥ kiṃśukādīnāṃ hemaḥ prāpnoti
ĀpGs-Tāt_18.9:
etacca vacanaṃ jayādiprāpyartham, sthālīpākakiṃśukasamidājyāhutīnāmekadaśānāṃ prādhānyatrāpanārtha ca /
jayādyanantaraṃ sviṣṭakṛdityuktameva
5 gṛhādīśānyāṃ diśi sthaṇḍilaṃ kalpayitvā tatra saktunivāpaḥ /
pariṣecanāntaṃ kṛtvā vāgyatassaṃbhārānādāya prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya sthaṇḍilaṃ kalpayitvā tatra prācīrudīcīśca tistrastistro lekhā likhitvādbhirupaninīya tāsūttarayā saktūnnivapati // Ā
(pa.7khaṃ.,18-10)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.10:
pariṣecanāntavacanamānantaryārtham /
pariṣecanānte upaniṣkramaṇameva nānditi kiṃ siddhaṃ bhavati ?tena sarpiṣmatā brāhmaṇaṃ bhojayet'ityāderutkarṣassiddho bhavati /
vāgyataḥ śabdamakurvan dhānāḥ lājāḥ a#janābhyañjane sthagarośīramu- dapātramiti saṃbhārāḥ /
upalipto bhūmibhāgaḥ sthaṇḍilam /
kalpayitveti vacanāt svayameva kalpanaṃ nānyaiḥ kalpitasya parigrahaḥ /
tatreti vacanāt sthaṇḍilasya madhye balerāyatanaṃ bhavati /
ślokaśca bhavati--
prācīḥ pūrvamudaksaṃsthaṃ dakṣiṇārambhamālikhet /
athodīcīḥ purassaṃsthaṃ paścimāraṃbhamālikhet //
apare tu prācīnānāṃ dakṣiṇata ārambhamicchanti /
(prācīḥ prāgāyataḥ evamudīcīḥ udagāyatāḥ kramasya vivakṣitatvāt) /
prathamaṃ prācīstata idīcīḥ /
ekaṃ cedaṃ lekhākaraṇaṃ nāma karma 'purastādidagvopakramastathāpavargaḥ'ityuktam /
tatreha prāgupakramasyāsaṃbhavāt udagupakramaḥ prāgapavargaḥ /
etena 'yatra kvacāgni'miti etallekhāraṇaṃ vyākhyātam /
evaṃ lokhā likhitvādbhirupaninayati tāsāṃ samīpe apo ninayati sarvadevajanebhyo dadāti yathāpitṛbhyaḥ piṇḍadāne /
tatastāsu lekhāsūttarayarcā 'namo 'stu sarpebhyo ye pārthivā'ityetayā saktūnnivapati hastena darvyā vā, āśvalāyanake darśanāt /
tāsviti vacanaṃ tāḥ sarvā lekhāḥ yathā balirvyāpnuyādityevamartham
ĀpGs-Tāt_18.10:
atha tantraśeṣaṃ samāpya, sambhārānu ttaratropayokṣyamāṇān saktavādīnādāya, vāgyataḥ prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya, sthaṇaḍilaṃ pīṭhaṃ kalpayitvā tatra pīṭhe dakṣiṇasyā ārabhya prācīstisraḥ pratīcyā ārabhya udīcīstisraśca rekhā likhitvādbhiru paninīya tāsu ṣacisu lekhāsu lekhanakpameṇottarayā 'namo astu sarpebhyo ye pārthivāḥ'ityādikayā 'baliṃ hariṣyāmi'ityantayāṃ saktūnninnivapati /
sakṛdeva mantraḥ /
na ca svāhākāraḥ;ajuhoticeditatvāt, namaskārasyāpi pradīnārtatvādityuktatvācca /
kecit-sarvāsu rekhāsu yathā yugapatyāpnuyādvaliḥ tathā nivapati
6 tatrākṣatādīnāṃ nivapanam /
tūṣṇī sampuṣkā dhānā lājānāñjanābhyañjane sthagarośīramiti // Ā
(pa.7khaṃ.,18-11)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.11:
saṃpuṣkā akṣatā akhaṇḍitāstaṇḍulaiḥ kṛtāḥ sthagarañcośīrañca gandhadravye etāni ṣaṭ dravyāṇi tāsu nivapati /
iti śabdaḥ samuccayārthaḥ tena sarvatra pūrveṇa mantreṇaiva nivapane prāpte tūṣṇīmiti mantrapratiṣdhaḥ
ĀpGs-Tāt_18.11:
sampuṣkāḥ sampuṣṭā iti dhānāviśe,ṇaṃ akhaṇḍitataṇḍulaiḥ kṛtā dhānā ityarthaḥ /
sthagara māpaṇasthaṃ gandhagadravyam /
anyāni prasiddhāni /
iti śabdassamuccayārtaḥ /
etāni ṣaṭ dravyāṇi tūṣṇī rekhasveva nivapati
7 upasthānāntaraṃ gṛhamāgatya tatpariṣicya tato brāhmaṇabhojanam /
uttarairupasthāyāpaḥ pariṣicyāpratīkṣastūṣṇīmetyā paśveta padetyetābhyāmudakumbhena triḥ pradakṣiṇamantarato 'gāraṃ niveśanaṃ vā pariṣicya brāhmaṇān bhojayet // Ā
(pa.7.,khaṃ.18-12)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_18.12:
evamevaitaṃ baliṃ saptabhirdravyairdatvā tatastāṃ balidevatāmupatiṣṭhate /
uttarairmantraiḥ"takṣaka veśāleye"tyādibhiḥ
aṣṭādaśabhiḥ /
tebhya imaṃ balimahārṣamiti pūrvasyā evottarasya pādasya sannāmaḥ na mantrāntaram /
vakṣyati ṭa 'balimantrasya sannāmaḥ'iti /
evamupasthāya apaḥ pariṣiñcati sarvatassiñcati /
nyuptasya baleḥ prakṛtatvāt /
tato 'pratīkṣaḥ pṛṣṭataḥ apratīkṣamāṇastūṣṇīṃ vāgyataḥ pratyeti /
pratyetya 'apaśveta padā'ityetābhyāṃ ṛgbhyāṃ udakuṃbhena u ntarato 'gāraṃ niveśanaṃ vāpariṣicya brahmaṇān yugamān bhojayet sthālīpākaśṣādibhiḥ
iti śrīharadattaviracitāyāṃ gṛhyavṛttāvanākulāyāmaṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
ĀpGs-Tāt_18.12:
atha uttarairmantraiḥ 'takṣaka veśāleya'ityādibiraṣṭādaśabhiḥ māntravarṇikīṃ balidevatāmupatiṣṭhate /
tatra ca 'ojasvinī nāmāsi'; ityādiṣu caturṣu paryāyeṣu daśabhyaḥ padebhya ūrdhva 'rakṣitā yaścādhipatiḥ'ityāderanuṣaṅgaḥ /
tathā 'hetayo nāma stha'ityādiṣvapi pañcasvekādaśabhya urdhva 'vātanāmaṃ tebhyo vo namaḥ'iti ādeḥ /
yattumadhye-tebhya imaṃbalimahārṣamiti tatpūrvasyā eva baliharaṇārthāyā ṛcaḥ
uttarabhāgasyotsarjanārthaḥ sannāmaḥ /
vakṣyati hi tatra 'ahārṣamiti balimantrasya sannāmaḥ'(āpa.gṛ.19-4)iti /
atha nyaptaṃ balimadbhiḥ pariṣicya tamapratīkṣamāṇaḥ tūṣṇīṃ vāgyato gṛhānpratyetya 'apa śveta padā'ityetābhyāmityādi yathāsūtraṃ karoti /
tatrāti brāhmaṇabhojanavacanaṃ kramārtham /
upanayanavadbhuktavadbhirāśīrvacanam
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0