Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 53

53.2

ĀpGs-Tāt_17.2:
udūhatīti sambandhaḥ /
atra dvitīyatṛtīyayorapyudūhayoḥ mantrāvṛttiḥ, evamiti vacanāt /
anyathā uttarayā trirudūhatītyeva brūyāt, 'evaṃ triḥ'iti sūtrāntaraṃ nārabheta

53.3

2 sthūṇāgartakhananam, sthūṇānikhananaṃ ca /
kḷptamuttarayābhimṛśya pradakṣiṇaṃ sthūṇāgartān khānayitvābhyantaraṃ pāṃsūnudupyottarābhyāṃ dakṣiṇāṃ dvārasthūṇāmavadadhāti // Ā
(pa.7.,khaṃ.17-3)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.3:
evamudūhya tatastaṃ bhūmibāgaṃ kalpayanti yathā sarvatassamaṃ sampadyate /
tataḥ taṃ kḷptaṃ uttarayarcā 'syonā pṛthivī'tyetayābhimṛśati /
tataḥ pradakṣiṇaṃ sthūṇāgartān khānayati nakāraschāndasaḥ /
abhyantaraṃ ca bahirārabhya madhye yathā samāpyate tathetyarthaḥ /
tatra madyasthūṇāsu vaṃśadhāraṇārthāsu pradakṣiṇamiticābhyantaramiti ca viśeṣaṇasyāsambhavāt paryantāsveva bhavati /
tatra prāgdvāre 'gāre dakṣiṇadvārasthūṇāgartamārabhya pradakṣiṇamottarasmāt dvārasthūṇāgartāt khānayitvā tato yāvatyo madhyamamasthūṇāḥ tāvatīnāṃ dakṣiṇādārabhyodagapavargaḥ /
evamanyathādvāre 'pyagāre yathāsambhavaṃ pradakṣiṇamabhyantaratvaṃ ca sampādyam /
evaṃ khānayitvā gartebhyaḥ pāsūnudūpya uddhatya tata uttarābhyāṃ ṛgbhyāṃ 'ihaiva tiṣṭhe'tyetābhyāṃ dakṣiṇādvārasthūṇāṃ garte avadadhāti

53.3

ĀpGs-Tāt_17.3:
kḷptamudūhena prāgudakpravaṇaṃ kṛtaṃ uttarayā 'syonā pṛthivi'ityanayā bhimṛśya sthūṇāgartān sthūṇānāṃ vibhāgārthān gartān karmakaraiḥ pradakṣiṇaṃ khānayitvā bhyantaramārabhya, na bahiḥ, pāṃsūnudupya uttarābhyāṃ 'ihaiva tiṣṭha'ityetābhyāṃ dakṣiṇāṃ niṣkrāmata eva, na praviśataḥ, dvārasthūṇāmavaṭe a vadadhāti /
atra prādakṣiṇyasya cābhyantaratvasya ca vidhānaṃ pa4yantīyāsveva sthūṇāsu;na tu madhyamāsu

53.4

evamitarām // Ā
(pa.7.,khaṃ.17-4)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.4:
etābhyāmeva dvābhyāmṛgbhyāṃ itarāṃ uttarāñca dvārasthūṇāṃ avadadhātītya4thaḥ /
ahadakṣiṇāmitarāmitiniṣkramataḥ savyadakṣiṇe pratyetavye;na praviśataḥ

53.4

ĀpGs-Tāt_17.4:
itarāṃ savyāṃ dvārasthūṇāṃ evaṃ 'ihaiva tiṣṭha'ityetābhyāmevāvadadhāti

53.5

yathākhātamitarā anvavadhāya vaṃśamādhīyamānamutteraṇa yajuṣābhimantrayate // Ā
(pa.7khaṃ.,17-5)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.5:
dvārasthūṇayoḥ yathākhātaṃ avadhānaṃ mantravacca /
itarāsaṃ tu yathākhātaṃ yena krameṇa gartāḥ khātāḥ tenāvadhānaṃ tūṣṇīm /
evaṃ sarvāsvavahitāsu madhyamasthūṇāsu vaṃśamādadhati karmakartāraḥ /
tairādhīyamānaṃ vaṃśamuttareṇa yajuṣā ' ṛtena sthūṇā " vityanenā bhimantrayate /
vaṃśagrahaṇena ca pṛṣṭhavaṃśo gṛhyate, mukhyatvāt /
vyaktañcaitat bhāradvājake"ṛtena sthūṇe'ti pṛṣṭhavaṃśa- madhiropayatī'ti /
tatra mantre sthūṇāviti chāndaso lṅgavyatyayaḥ /
dvivacanañca yathāsambhavaṃ draṣṭavyam

53.5

ĀpGs-Tāt_17.5:
yathākhātaṃ khananakrameṇa itarāḥ sthūṇāḥ tūṣṇī manvavadhāya vaṃśaṃ samatūpaṃ samathūṇāsvādhīyamānaṃ uttareṇa yajuṣā 'ṛtena sthūṇā vadhiroha'; ityanenābhimantrayate

53.6

sammitamuttarairyathāliṅgam // Ā
(pa.7khaṃ.,17-6)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.6:
tatastadagāraṃ sammitaṃ saṃkḷptaṃ uttarairmantraiḥ 'brahma ca te kṣatra'mityādibhiṣṣaḍbhiḥ /
kim?abhimantrayate ityeva /
yathāliṅgamiti yasyāgārāṅgasya liṅgaṃ yasmin mantre dṛśyate tena tadabhimukho 'gāramabhimantrayata ityarthaḥ /
yadāpi pūrvasthūṇā baddhā tadāpi dve evābhisandhāyābhimantraṇam /
agārasya dvivacanasaṃyogāt /
evaṃ sarvatra agāramadhye yaḥ sthūṇārājaḥ stūpaḥ /
pṛṣṭhavaṃśaḥ atraike sthūṇāliṅgeṣu caturṣu mantreṣu 'sthūṇe abhirakṣatu'ityevamanuṣaṅgāmcchanti /
yajñaśca dakṣiṇāśca dakṣiṇe sthūṇe abhirakṣatu iti /
anye 'te'śabdasyāpi-yajñaśca te dakṣiṇāśceti /
sākāṃkṣatvānmantrāṇām, neti vayam /
dhakṣiṇā iṣaścorjaścetibahuvacanāntaiḥ abhirakṣatvityekavacanāntasya sambandhānupapatteḥ, ūhasya cāvidhānāt abhyātānavat pāṭhābhāvacca sarvānuṣaṅgeṣu dṛṣṭasyānte punaḥ pāṭhasyābhāvācca /
yattu sākāṃkṣatvamuktaṃ tadapi nānuṣaṅgahetuḥ sannidhimātreṇākāṅkṣāyā nivartanāt /
yadi vā dharmaste sthūṇārāja śrīste ityatrābhirakṣatvityasya nāpekṣā , dvayorapi prathamāntatvāt /
evaṃ dakṣiṇā ityādikaṃ prathamāntaṃ draṣṭavyam /
tasmādākāṅkṣaiva nāsti /
sannidhānācca sthūṇāpratipattiḥ

53.6

ĀpGs-Tāt_17.6:
sammitaṃ nirmitamagāraṃ uttarāḥ 'brahma ca te kṣatraṃ ca'ityādibhiḥ pañcabhirmantraiḥ yathāliṅgaṃ mantraliṅgāvagatadiṅmukho 'bhimantrayate tatra pañcamena madhyamābhimukhaḥ, ananvitatvāt /
kecit-ṣaḍbhiḥ /
tatra 'dharmaste sthūṇārājaḥ'iti madhyamaśca 'śrīste stūpaḥ'iti pṛṣṭhavaṃśamiti /
atra yadyapi mantrairagārāvayavāssthūṇāḥ stūyante;tathāpyebhiḥ sthūṇāvadagārameva stūyate, yathā pādavandanena pādavāneva vandyate /
atra kecit-dvitīyādiṣu triṣu mantreṣu vākyasamāptyartha 'sthūṇe abhirakṣatu'ityādyanuṅgaṃ manyante /
anye 'te'śabdasyāpi /
tathā 'dharmaste'ityādau abhirakṣatvityasya ca /
apare tu-naiveha kasyācitkvacidapyanuṣaṅgaḥ;anuṣajyamānasya vairūpyāt, ante 'pi ca pāṭhābhāvācca /
vākyasamāptistu prakṛtatayā buddhisthapadārthānvayātsidhyati, yathā 'iṣe tvā'(tai.saṃ.1-1-1)iti mantrasya buddhisthacchedanānvayāt chinadbhīti vākyasamāptiriti

53.7

atha gṛhapraveśavidhimāha--
17 gṛhapraveśavidhiḥ-
1 gṛhasyeśānadigbhāge 'gnipratiṣṭhāpanam /
pālāśaṃ śamīmayaṃ vedhmamādīpyottarayāgnimuddhṛtyottareṇa yajuṣāgāraṃ prapādyottarapūrvadeśe 'gārasyottarayāgniṃ pratiṣṭhāpayati // Ā
(pa.7,khaṃ.,17-7)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.7:
atha praveśanavidhiḥ /
anyathā sammitasyāpyagārasya praveśe vidhirayaṃ bhavati /
udagayanādyapekṣimiti kecit /
netyanye /
bījavato gṛhān pratipadyate (āśva.gṛ.2-10-2)ityāśvalāyanaḥ /
bījagrahaṇaṃ sarveṣāmeva gṛhopakaraṇānāmupalakṣa- ṇam /
tatra pravekṣyan pālāśaṃ samīmayaṃ vā idhmaṃ agnāvādīpayati /
idhmaścātrārthalakṣaṇo na niyataparimāṇaḥ /
ādīpya tamagnipātraṃ uddharacyu ttarayartā 'uddhriyamāṇa'ityetayā pañcapādayā /
yadyahani praveśo rātriliṅgo 'vivādaḥ prayoktavyaḥ /
tathā rātrāvaharliṅgo nirvivādaḥ prayoktavyaḥ /
vibhajyaviniyogābhāvāt /
yeṣāṃ tūdagayanāpekṣā te rātrau praveśaṃ necchanti /
ahaḥkṛtasya rātrikṛtasya ca pāpmano viniyogaḥ prapādyata ityarthaḥ /
virodho 'pi nāsti /
yathā 'yadāpo naktaṃ duritaṃ carāme'ti /
tamuddhṛtamagniṃ uttareṇa yajuṣā 'indra sya gṛhā vasumanto varūthinaḥ'ityanena agāraṃ prapādayati /
prapādya agārasya uttarapūrve deśe tamagniṃ pratiṣṭhāpayati uttarayarcā 'amṛtāhuti'mityanayā /
atrāgarasyeti na vaktavyaṃ, agnimiti ca /
kasmāt?ubhayoraṣyatraiva vākye śrutatvāt /
evaṃ tarhi nāyamagāraśabdo deśaviśeṣaṇārthaḥ /
kiṃ tarhi?agniviśeṣaṇārthaḥ agārasyāgniṃ pratiṣṭhāpayatīti /
kaḥ punaragārasyāgniḥ?yaḥ pacanāgniḥ /
tasmādaupāsanādudvaraṇaṃmasyāgnerna bhavati /
laukikādeva bhavatīti kecit /
apare tu homasaṃyogādaupāsana evāyamagniriti sthitāḥ /
teṣāmagārasyetyagnimiti ca padadvayaṃ vyartham /
homāśca pacane 'pi dṛṣṭā vaiśvadeve /
tasmāt pacanādrirevāyam /
yayapyevaṃ tathāpi deśasaṃskāro bhavatyeva /
homasaṃyogāt . athaupāsanasya vaihārikāṇāṃ ca tadaiva praveśanaṃ pratiṣṭhāpanaṃ ca sve sthāne /
bhāryādīnāṃ ca tadaiva praveśaḥ

53.7

ĀpGs-Tāt_17.7:
pāsāśaṃ śamīmayaṃ vedhmaṃ kāṣṭhabaupāsane 'gnāvādīpayati /
idhmamiti ca 'agniṣu mahata idhmānādadhāti'itivadaniyataṃ saṃkhyādikaṃ vivakṣitam /
uttarayā 'uddhriyamāṇaḥ'ityetayā /
tatastamagnimuddharati /
atra ca sānuṣaṅge catuṣpade triṣṭubhau dve ṛcau pañcabhiḥ pādairāmnāte /
tayorekaivoddharaṇārthā /
anyā tu vikalpārthā /
uttarayā ityekavacanena viniyogāt /
vyavasthitaścāyaṃ vikalpo 'bhipretaḥagnihotravat /
yadyahani praveśastadā rātriliṅgayā, rātrau cedaharliṅgayā /
rātrau ca praveśaśśiṣṭācāraprasiddha iti pūrvamevoktaḥ /
uttareṇa 'indrasya gṛhāḥ'iti yajuṣā /
uddhṛtamagnimagāraṃ prapādya anantaraṃ vidhivatsaṃskṛte uttarapūrvadeśe 'gārasya tamagnimuttarayā amṛtāhutim'ityetayā pratiṣṭhāpayati /
tathā śrautāgnīnapi vidhivadānītānasminneva kāle agāraṃ prapādyāgnyagāre yathāvidhi pratiṣṭhāpayati /
kecit-ihāgnimuddhṛtya agāraṃ prapādyeti prakṛte 'pi punaruktayoretayorarthavattvāya agārasyāgnimityanvayādādīpanādipratiṣṭhāpanāntaṃ pacanārtha sya laukikāgnereva, naupāsanasyeti /
teṣāmetattulyasūtre vivāhāṅge praviśya home pacanāgnerevopasamādhānādi syāt /
athāgāraśabdasya śayanasthānavācitvāt gṛhaśabdasya cātathātvāt na tatra tulyasūtrateti cet-na;gṛhāgāraśabdayorekārthatve vivādābhāvāt /
iha ca 'indrasya gṛhā vasumantaḥ'iti mantrasthagṛhaśabdenāgārābhidhānāt,pratyuta dharmaśāstre 'madhye 'gārasya daśamaikādaśābhyāṃ prāgapavargam /
uttara pūrvadeśe 'gārasyottaraiścaturbhiḥ /
śayyādeśe kāmaliṅgena'(āpa.dha.2-3-22,23;2-4-1) iti śayanasthānasyāgārādanyatvābhidhānācca /
pinaruktiḥ sphucārthatayāpi nirvāhyā /
kiñcāgārasyāgnimityanvayo 'pi agārāgniḥ śālāgniḥ,gṛhyāgnipāsanāgnirityekārthatayā yājñikānāṃ prayogādaupāsalana eva pratiṣṭhāpyaḥ, na pacanāgniḥ

53.8

2 agnerdakṣiṇata udadhānāyatanakaraṇam /
tasmāddakṣiṇamudadhānāyatanaṃ bhavati // Ā
(pa.7.khaṃ.,17-8)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.8:
evaṃ pratiṣṭhatasyāgneḥ dakṣiṇamudadhānāyatanaṃ kartavyam /
udakaṃ dhīyate yatra tat udadhānaṃ maṇikākhyam /
ĀpGs-Tāt_17.8:
tasmāt pratiṣṭhitāgnerdakṣiṇa mudadhānasya maṇikasyāyatanaṃ bhavati

53.9

3 tatrāyatane udadhānapratiṣṭhāpanam /
tasminviṣūcīnāgrāndarbhānsaṃstīrya teṣūttarayā vrīhiyavān nyupya tatrodadhānaṃ pratiṣṭhāpayati // Ā
(pa.7.khaṃ.,17-9)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.9:
tasminnāyatane viṣūcīnāgrān sarvatodikkān darbhān saṃstīrya teṣu darbheṣu brīhīn yavāṃśca saṃyuktān nivapati uttarayarcā 'annapata'ityetayā tatastasminnāyatane udadhānaṃ pratiṣṭhāpayati yathā niścalaṃ bhavati tathā sthāpayati

53.9

ĀpGs-Tāt_17.9:
tasmin udadhānasthāne viṣūcīnāgrān nānādigagrān darbhān saṃstīrya, teṣu darbheṣu uttarayā 'annapate 'nnasya'ityotayā brīhiyavāṃśca saṃyuktān nyupya teṣudadhānaṃpratiṣṭhāpayati

53.10

4 udadhānasya jalena pūraṇam /
tasminnuttareṇa yajuṣā catura udakumbhānānayati // Ā
(pa.7.khaṃ.,17-10)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.10:
uttareṇa yajuṣā 'ariṣṭā asmāka'mityanena /
pratikuṃbhaṃ mantrāvṛttiḥ /
tatra caturbhirvā kumbhaiḥ pṛthagānayanamekenaiva vātha punaḥ pūrayitvā, yathā-'tisraḥ sru ca utsicye'ti

53.10

ĀpGs-Tāt_17.10:
tasmin udadhāne uttareṇa 'ariṣṭā asmākaṃ'ityanena yajuṣā catura udakumbhānānayati /
pratikumbhaṃ mantrāvṛttiḥ, dravya bhedena prakāśyakriyābhedāt /
yatra punarmadhuparkaprāśanādau āvṛttividhistasyā eva kriyāyāḥ, tatra sakṛdeva mantraḥ

53.11

5 tasya bhedane 'numantraṇam /
dīrṇamuttarayānumantrayate // Ā
(pa.7.khaṃ.,17-11)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.11:
atha yadi tadudadhānāṃ bhidyate tat uttarayarcā bhūmirbhūmi'mityetayā anumantrayate /
kālāntare dīrṇa etadbhavati udadhānāntare 'pi tatsthānāpanne

53.11

ĀpGs-Tāt_17.11:
yadi dīrṇa maṇikaṃ syāttadā uttarayā 'bhūmirbhūmimagāt'ityetayā numantrayate /
etacca prakaraṇātkarmāṅgameva

53.12

6 pradhānāhutayaḥ /
agnerupasamādhānādyājyabhāgānte uttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate // Ā
(pa.7khaṃ.,17-12)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.12:
catasraḥ uttarāḥ pradhānāhutayaḥ"vāstoṣpate pratijānīhi, vāstoṣpate śagmayā, vāstoṣpate prataraṇo na edhi, amīvahā vāstoṣpata"iti /
tatrājyabhāgāntavacanenaiva tantraprāptissiddhā, yathā 'pārvaṇavadājyabhāgānte'ityatra /
kimagnerupasamādhānādivacanena?agniniyamārta tu-yo 'gāre pacanārtha pratiṣṭhāpito 'gniḥ tasyaiva homārthamupasamādhānaṃ yathā syāditi /
anyathā sarvapākayajñārthe aupāsana eva homaḥ syāt /
jayādivacanaṃ sthālīpākapratiṣedhārtham /
kā punaḥ prāptiḥ sthālīpākasya?kaspāntare darśanāt /
kathaṃ punaḥ
jayādivacanena sthālīpākasya pratiṣedhaḥ?utyate-sviṣṭakṛtpratiṣedhastāvat gamyate-uttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate na sviṣṭakṛtpratiṣedhastāvat gamyate-uttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate na sviṣṭakṛtamiti /
sa ca sthālīpākeṣu bhavati /
atasyatatpratiṣedhadvāreṇa sthālīpākapratiṣedha evāyaṃ sampadyate

53.12

ĀpGs-Tāt_17.12:
uttarā āhutī ścatasraḥ pradhānāhutīḥ tāśca 'vāstoṣpate pratijānīhi'(tai.saṃ.3-4-10) iti dve, 'vāstoṣpate prataraṇo naḥ'iti dve /
ājyahaviṣṭvācca tantravidhānam /
ājyabhāgānta iti vacanaṃ tvājyabhāgānantarameva pradhānahomāḥ, nānyadarthakṛtyamapīti kramārtham /
kecit-'pārvaṇavadājyabhāgānte'(āpa.gṛ.18-6) itivadājyabhāgānta ityanenaiva tantraprāptau siddhāyāṃ 'agnerupasamādhānādi'iti vacanaṃ svamatena pratiṣṭhitaḥ pacanāgnireveha homārtha ityevamarthamiti /
tadayuktam , 'karmasmārta vivāhāgnau kurvīta pratyahaṃ gṛhī'; /
(yā-smṛ.1-97)
iti sarvasmārtahomānāmaviśeṣeṇa aupāsanavidhānāt, asya sūtrasyoktavidhayānyārthatvāt, asmādīyānāṃ gṛhyāntarīyāṇāṃ caupāsana eva vāstuhomācārācca

53.13

7 gṛgasya pariṣecanam /
pariṣecanāntaṃ kṛtvottareṇa yajuṣodakumbhena triḥ pradakṣiṇamantarato 'gāraṃ niveśanaṃ vā pariṣicya brāhmaṇān bhojayedapūpaissaktubhirodaneneti // Ā
(pa.7.kha.,17-13)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_17.13:
pariṣecanāntavacanaṃ ānantaryārtham /
tantraśeṣaṃ samāpyāgārasya pariṣecanameva kartavyam /
nānyadvaiśvadevādikamiti /
uttareṇa yajuṣā 'śivaṃ śiva'mityanena /
udakumbhena na hastena /
paribhāṣayaiva siddhe pradakṣiṇamiti vacanāt pariṣecanamidamekameva pradakṣiṇaṃ triguṇībhūtaṃ sakṛdupāttenaivodakumbhena saṃtatamavicchinnaṃ kartavyam /
mekhalayā parivyāṇavat trīṇi pariṣecananīti siddhaṃ bhavati /
antaraṃta iti vacanamagārāt bahiḥ pariṣecanaṃ mā bhūt /
abyantarameva yathā syāditi /
agāraṃ gṛhaṃ, niveśanaṃ śayanadeśaḥ /
brāhmamān yugmān bhojayedapūpādibhiḥ /
itiśabdaḥ samuccayārthaḥ

53.13

iti hagadattaviracitāyāṃ gṛhyasūtravṛttāvanākulāyāṃ saptadaśaḥ khaṇḍaḥ //
ĀpGs-Tāt_17.13:
pariṣecanānta muttareṇa 'śivaṃ śivam'ityanena yajuṣā udakumbhena sakṛdupāttena agāraṃ niveśanaṃ vāntarato na bahiḥ triḥ pradakṣiṇaṃ pariṣicya brāhmaṇān bhojayedapūpādibhiḥ /
itiśabdassamuccayārthaḥ /
saktūnāṃ tu bhojanātprāgeva upayogaḥ, na madhye loka- prasiddhyabhāvāt /
'śucīn mantravataḥ sarvakṛtyeṣu bhojayet'(āpa.dha.2-15-11) iti siddhasya bhojanasya punarvacanamapūpādiguṇaviddhyartham

Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc