આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 53

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.2:
ઉદૂહતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર દ્વિતીયતૃતીયયોરપ્યુદૂહયોઃ મન્ત્રાવૃત્તિઃ, એવમિતિ વચનાત્ ।
અન્યથા ઉત્તરયા ત્રિરુદૂહતીત્યેવ બ્રૂયાત્, ઽએવં ત્રિઃઽઇતિ સૂત્રાન્તરં નારભેત

2 સ્થૂણાગર્તખનનમ્, સ્થૂણાનિખનનં ચ ।
કૢપ્તમુત્તરયાભિમૃશ્ય પ્રદક્ષિણં સ્થૂણાગર્તાન્ ખાનયિત્વાભ્યન્તરં પાંસૂનુદુપ્યોત્તરાભ્યાં દક્ષિણાં દ્વારસ્થૂણામવદધાતિ ॥ આ
(પ.7.,ખં.17-3)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.3:
એવમુદૂહ્ય તતસ્તં ભૂમિબાગં કલ્પયન્તિ યથા સર્વતસ્સમં સમ્પદ્યતે ।
તતઃ તં કૢપ્તં ઉત્તરયર્ચા ઽસ્યોના પૃથિવીઽત્યેતયાભિમૃશતિ ।
તતઃ પ્રદક્ષિણં સ્થૂણાગર્તાન્ ખાનયતિ નકારસ્છાન્દસઃ ।
અભ્યન્તરં ચ બહિરારભ્ય મધ્યે યથા સમાપ્યતે તથેત્યર્થઃ ।
તત્ર મદ્યસ્થૂણાસુ વંશધારણાર્થાસુ પ્રદક્ષિણમિતિચાભ્યન્તરમિતિ ચ વિશેષણસ્યાસમ્ભવાત્ પર્યન્તાસ્વેવ ભવતિ ।
તત્ર પ્રાગ્દ્વારે ઽગારે દક્ષિણદ્વારસ્થૂણાગર્તમારભ્ય પ્રદક્ષિણમોત્તરસ્માત્ દ્વારસ્થૂણાગર્તાત્ ખાનયિત્વા તતો યાવત્યો મધ્યમમસ્થૂણાઃ તાવતીનાં દક્ષિણાદારભ્યોદગપવર્ગઃ ।
એવમન્યથાદ્વારે ઽપ્યગારે યથાસમ્ભવં પ્રદક્ષિણમભ્યન્તરત્વં ચ સમ્પાદ્યમ્ ।
એવં ખાનયિત્વા ગર્તેભ્યઃ પાસૂનુદૂપ્ય ઉદ્ધત્ય તત ઉત્તરાભ્યાં ઋગ્ભ્યાં ઽઇહૈવ તિષ્ઠેઽત્યેતાભ્યાં દક્ષિણાદ્વારસ્થૂણાં ગર્તે અવદધાતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.3:
કૢપ્તમુદૂહેન પ્રાગુદક્પ્રવણં કૃતં ઉત્તરયા ઽસ્યોના પૃથિવિઽઇત્યનયા ભિમૃશ્ય સ્થૂણાગર્તાન્ સ્થૂણાનાં વિભાગાર્થાન્ ગર્તાન્ કર્મકરૈઃ પ્રદક્ષિણં ખાનયિત્વા ભ્યન્તરમારભ્ય, ન બહિઃ, પાંસૂનુદુપ્ય ઉત્તરાભ્યાં ઽઇહૈવ તિષ્ઠઽઇત્યેતાભ્યાં દક્ષિણાં નિષ્ક્રામત એવ, ન પ્રવિશતઃ, દ્વારસ્થૂણામવટે અ વદધાતિ ।
અત્ર પ્રાદક્ષિણ્યસ્ય ચાભ્યન્તરત્વસ્ય ચ વિધાનં પ4યન્તીયાસ્વેવ સ્થૂણાસુ;ન તુ મધ્યમાસુ

એવમિતરામ્ ॥ આ
(પ.7.,ખં.17-4)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.4:
એતાભ્યામેવ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ઇતરાં ઉત્તરાઞ્ચ દ્વારસ્થૂણાં અવદધાતીત્ય4થઃ ।
અહદક્ષિણામિતરામિતિનિષ્ક્રમતઃ સવ્યદક્ષિણે પ્રત્યેતવ્યે;ન પ્રવિશતઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.4:
ઇતરાં સવ્યાં દ્વારસ્થૂણાં એવં ઽઇહૈવ તિષ્ઠઽઇત્યેતાભ્યામેવાવદધાતિ

યથાખાતમિતરા અન્વવધાય વંશમાધીયમાનમુત્તેરણ યજુષાભિમન્ત્રયતે ॥ આ
(પ.7ખં.,17-5)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.5:
દ્વારસ્થૂણયોઃ યથાખાતં અવધાનં મન્ત્રવચ્ચ ।
ઇતરાસં તુ યથાખાતં યેન ક્રમેણ ગર્તાઃ ખાતાઃ તેનાવધાનં તૂષ્ણીમ્ ।
એવં સર્વાસ્વવહિતાસુ મધ્યમસ્થૂણાસુ વંશમાદધતિ કર્મકર્તારઃ ।
તૈરાધીયમાનં વંશમુત્તરેણ યજુષા ઽ ઋતેન સ્થૂણા " વિત્યનેના ભિમન્ત્રયતે ।
વંશગ્રહણેન ચ પૃષ્ઠવંશો ગૃહ્યતે, મુખ્યત્વાત્ ।
વ્યક્તઞ્ચૈતત્ ભારદ્વાજકે"ઋતેન સ્થૂણેઽતિ પૃષ્ઠવંશ- મધિરોપયતીઽતિ ।
તત્ર મન્ત્રે સ્થૂણાવિતિ છાન્દસો લ્ઙ્ગવ્યત્યયઃ ।
દ્વિવચનઞ્ચ યથાસમ્ભવં દ્રષ્ટવ્યમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.5:
યથાખાતં ખનનક્રમેણ ઇતરાઃ સ્થૂણાઃ તૂષ્ણી મન્વવધાય વંશં સમતૂપં સમથૂણાસ્વાધીયમાનં ઉત્તરેણ યજુષા ઽઋતેન સ્થૂણા વધિરોહઽ; ઇત્યનેનાભિમન્ત્રયતે

સમ્મિતમુત્તરૈર્યથાલિઙ્ગમ્ ॥ આ
(પ.7ખં.,17-6)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.6:
તતસ્તદગારં સમ્મિતં સંકૢપ્તં ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽબ્રહ્મ ચ તે ક્ષત્રઽમિત્યાદિભિષ્ષડ્ભિઃ ।
કિમ્?અભિમન્ત્રયતે ઇત્યેવ ।
યથાલિઙ્ગમિતિ યસ્યાગારાઙ્ગસ્ય લિઙ્ગં યસ્મિન્ મન્ત્રે દૃશ્યતે તેન તદભિમુખો ઽગારમભિમન્ત્રયત ઇત્યર્થઃ ।
યદાપિ પૂર્વસ્થૂણા બદ્ધા તદાપિ દ્વે એવાભિસન્ધાયાભિમન્ત્રણમ્ ।
અગારસ્ય દ્વિવચનસંયોગાત્ ।
એવં સર્વત્ર અગારમધ્યે યઃ સ્થૂણારાજઃ સ્તૂપઃ ।
પૃષ્ઠવંશઃ અત્રૈકે સ્થૂણાલિઙ્ગેષુ ચતુર્ષુ મન્ત્રેષુ ઽસ્થૂણે અભિરક્ષતુઽઇત્યેવમનુષઙ્ગામ્ચ્છન્તિ ।
યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણાશ્ચ દક્ષિણે સ્થૂણે અભિરક્ષતુ ઇતિ ।
અન્યે ઽતેઽશબ્દસ્યાપિ-યજ્ઞશ્ચ તે દક્ષિણાશ્ચેતિ ।
સાકાંક્ષત્વાન્મન્ત્રાણામ્, નેતિ વયમ્ ।
ધક્ષિણા ઇષશ્ચોર્જશ્ચેતિબહુવચનાન્તૈઃ અભિરક્ષત્વિત્યેકવચનાન્તસ્ય સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ, ઊહસ્ય ચાવિધાનાત્ અભ્યાતાનવત્ પાઠાભાવચ્ચ સર્વાનુષઙ્ગેષુ દૃષ્ટસ્યાન્તે પુનઃ પાઠસ્યાભાવાચ્ચ ।
યત્તુ સાકાંક્ષત્વમુક્તં તદપિ નાનુષઙ્ગહેતુઃ સન્નિધિમાત્રેણાકાઙ્ક્ષાયા નિવર્તનાત્ ।
યદિ વા ધર્મસ્તે સ્થૂણારાજ શ્રીસ્તે ઇત્યત્રાભિરક્ષત્વિત્યસ્ય નાપેક્ષા , દ્વયોરપિ પ્રથમાન્તત્વાત્ ।
એવં દક્ષિણા ઇત્યાદિકં પ્રથમાન્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માદાકાઙ્ક્ષૈવ નાસ્તિ ।
સન્નિધાનાચ્ચ સ્થૂણાપ્રતિપત્તિઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.6:
સમ્મિતં નિર્મિતમગારં ઉત્તરાઃ ઽબ્રહ્મ ચ તે ક્ષત્રં ચઽઇત્યાદિભિઃ પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈઃ યથાલિઙ્ગં મન્ત્રલિઙ્ગાવગતદિઙ્મુખો ઽભિમન્ત્રયતે તત્ર પઞ્ચમેન મધ્યમાભિમુખઃ, અનન્વિતત્વાત્ ।
કેચિત્-ષડ્ભિઃ ।
તત્ર ઽધર્મસ્તે સ્થૂણારાજઃઽઇતિ મધ્યમશ્ચ ઽશ્રીસ્તે સ્તૂપઃઽઇતિ પૃષ્ઠવંશમિતિ ।
અત્ર યદ્યપિ મન્ત્રૈરગારાવયવાસ્સ્થૂણાઃ સ્તૂયન્તે;તથાપ્યેભિઃ સ્થૂણાવદગારમેવ સ્તૂયતે, યથા પાદવન્દનેન પાદવાનેવ વન્દ્યતે ।
અત્ર કેચિત્-દ્વિતીયાદિષુ ત્રિષુ મન્ત્રેષુ વાક્યસમાપ્ત્યર્થ ઽસ્થૂણે અભિરક્ષતુઽઇત્યાદ્યનુઙ્ગં મન્યન્તે ।
અન્યે ઽતેઽશબ્દસ્યાપિ ।
તથા ઽધર્મસ્તેઽઇત્યાદૌ અભિરક્ષત્વિત્યસ્ય ચ ।
અપરે તુ-નૈવેહ કસ્યાચિત્ક્વચિદપ્યનુષઙ્ગઃ;અનુષજ્યમાનસ્ય વૈરૂપ્યાત્, અન્તે ઽપિ ચ પાઠાભાવાચ્ચ ।
વાક્યસમાપ્તિસ્તુ પ્રકૃતતયા બુદ્ધિસ્થપદાર્થાન્વયાત્સિધ્યતિ, યથા ઽઇષે ત્વાઽ(તૈ.સં.1-1-1)ઇતિ મન્ત્રસ્ય બુદ્ધિસ્થચ્છેદનાન્વયાત્ છિનદ્ભીતિ વાક્યસમાપ્તિરિતિ

અથ ગૃહપ્રવેશવિધિમાહ--
17 ગૃહપ્રવેશવિધિઃ-
1 ગૃહસ્યેશાનદિગ્ભાગે ઽગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનમ્ ।
પાલાશં શમીમયં વેધ્મમાદીપ્યોત્તરયાગ્નિમુદ્ધૃત્યોત્તરેણ યજુષાગારં પ્રપાદ્યોત્તરપૂર્વદેશે ઽગારસ્યોત્તરયાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ આ
(પ.7,ખં.,17-7)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.7:
અથ પ્રવેશનવિધિઃ ।
અન્યથા સમ્મિતસ્યાપ્યગારસ્ય પ્રવેશે વિધિરયં ભવતિ ।
ઉદગયનાદ્યપેક્ષિમિતિ કેચિત્ ।
નેત્યન્યે ।
બીજવતો ગૃહાન્ પ્રતિપદ્યતે (આશ્વ.ગૃ.2-10-2)ઇત્યાશ્વલાયનઃ ।
બીજગ્રહણં સર્વેષામેવ ગૃહોપકરણાનામુપલક્ષ- ણમ્ ।
તત્ર પ્રવેક્ષ્યન્ પાલાશં સમીમયં વા ઇધ્મં અગ્નાવાદીપયતિ ।
ઇધ્મશ્ચાત્રાર્થલક્ષણો ન નિયતપરિમાણઃ ।
આદીપ્ય તમગ્નિપાત્રં ઉદ્ધરચ્યુ ત્તરયર્તા ઽઉદ્ધ્રિયમાણઽઇત્યેતયા પઞ્ચપાદયા ।
યદ્યહનિ પ્રવેશો રાત્રિલિઙ્ગો ઽવિવાદઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
તથા રાત્રાવહર્લિઙ્ગો નિર્વિવાદઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
વિભજ્યવિનિયોગાભાવાત્ ।
યેષાં તૂદગયનાપેક્ષા તે રાત્રૌ પ્રવેશં નેચ્છન્તિ ।
અહઃકૃતસ્ય રાત્રિકૃતસ્ય ચ પાપ્મનો વિનિયોગઃ પ્રપાદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
વિરોધો ઽપિ નાસ્તિ ।
યથા ઽયદાપો નક્તં દુરિતં ચરામેઽતિ ।
તમુદ્ધૃતમગ્નિં ઉત્તરેણ યજુષા ઽઇન્દ્ર સ્ય ગૃહા વસુમન્તો વરૂથિનઃઽઇત્યનેન અગારં પ્રપાદયતિ ।
પ્રપાદ્ય અગારસ્ય ઉત્તરપૂર્વે દેશે તમગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ઉત્તરયર્ચા ઽઅમૃતાહુતિઽમિત્યનયા ।
અત્રાગરસ્યેતિ ન વક્તવ્યં, અગ્નિમિતિ ચ ।
કસ્માત્?ઉભયોરષ્યત્રૈવ વાક્યે શ્રુતત્વાત્ ।
એવં તર્હિ નાયમગારશબ્દો દેશવિશેષણાર્થઃ ।
કિં તર્હિ?અગ્નિવિશેષણાર્થઃ અગારસ્યાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપયતીતિ ।
કઃ પુનરગારસ્યાગ્નિઃ?યઃ પચનાગ્નિઃ ।
તસ્માદૌપાસનાદુદ્વરણંમસ્યાગ્નેર્ન ભવતિ ।
લૌકિકાદેવ ભવતીતિ કેચિત્ ।
અપરે તુ હોમસંયોગાદૌપાસન એવાયમગ્નિરિતિ સ્થિતાઃ ।
તેષામગારસ્યેત્યગ્નિમિતિ ચ પદદ્વયં વ્યર્થમ્ ।
હોમાશ્ચ પચને ઽપિ દૃષ્ટા વૈશ્વદેવે ।
તસ્માત્ પચનાદ્રિરેવાયમ્ ।
યયપ્યેવં તથાપિ દેશસંસ્કારો ભવત્યેવ ।
હોમસંયોગાત્ . અથૌપાસનસ્ય વૈહારિકાણાં ચ તદૈવ પ્રવેશનં પ્રતિષ્ઠાપનં ચ સ્વે સ્થાને ।
ભાર્યાદીનાં ચ તદૈવ પ્રવેશઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.7:
પાસાશં શમીમયં વેધ્મં કાષ્ઠબૌપાસને ઽગ્નાવાદીપયતિ ।
ઇધ્મમિતિ ચ ઽઅગ્નિષુ મહત ઇધ્માનાદધાતિઽઇતિવદનિયતં સંખ્યાદિકં વિવક્ષિતમ્ ।
ઉત્તરયા ઽઉદ્ધ્રિયમાણઃઽઇત્યેતયા ।
તતસ્તમગ્નિમુદ્ધરતિ ।
અત્ર ચ સાનુષઙ્ગે ચતુષ્પદે ત્રિષ્ટુભૌ દ્વે ઋચૌ પઞ્ચભિઃ પાદૈરામ્નાતે ।
તયોરેકૈવોદ્ધરણાર્થા ।
અન્યા તુ વિકલ્પાર્થા ।
ઉત્તરયા ઇત્યેકવચનેન વિનિયોગાત્ ।
વ્યવસ્થિતશ્ચાયં વિકલ્પો ઽભિપ્રેતઃઅગ્નિહોત્રવત્ ।
યદ્યહનિ પ્રવેશસ્તદા રાત્રિલિઙ્ગયા, રાત્રૌ ચેદહર્લિઙ્ગયા ।
રાત્રૌ ચ પ્રવેશશ્શિષ્ટાચારપ્રસિદ્ધ ઇતિ પૂર્વમેવોક્તઃ ।
ઉત્તરેણ ઽઇન્દ્રસ્ય ગૃહાઃઽઇતિ યજુષા ।
ઉદ્ધૃતમગ્નિમગારં પ્રપાદ્ય અનન્તરં વિધિવત્સંસ્કૃતે ઉત્તરપૂર્વદેશે ઽગારસ્ય તમગ્નિમુત્તરયા અમૃતાહુતિમ્ઽઇત્યેતયા પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
તથા શ્રૌતાગ્નીનપિ વિધિવદાનીતાનસ્મિન્નેવ કાલે અગારં પ્રપાદ્યાગ્ન્યગારે યથાવિધિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
કેચિત્-ઇહાગ્નિમુદ્ધૃત્ય અગારં પ્રપાદ્યેતિ પ્રકૃતે ઽપિ પુનરુક્તયોરેતયોરર્થવત્ત્વાય અગારસ્યાગ્નિમિત્યન્વયાદાદીપનાદિપ્રતિષ્ઠાપનાન્તં પચનાર્થ સ્ય લૌકિકાગ્નેરેવ, નૌપાસનસ્યેતિ ।
તેષામેતત્તુલ્યસૂત્રે વિવાહાઙ્ગે પ્રવિશ્ય હોમે પચનાગ્નેરેવોપસમાધાનાદિ સ્યાત્ ।
અથાગારશબ્દસ્ય શયનસ્થાનવાચિત્વાત્ ગૃહશબ્દસ્ય ચાતથાત્વાત્ ન તત્ર તુલ્યસૂત્રતેતિ ચેત્-ન;ગૃહાગારશબ્દયોરેકાર્થત્વે વિવાદાભાવાત્ ।
ઇહ ચ ઽઇન્દ્રસ્ય ગૃહા વસુમન્તઃઽઇતિ મન્ત્રસ્થગૃહશબ્દેનાગારાભિધાનાત્,પ્રત્યુત ધર્મશાસ્ત્રે ઽમધ્યે ઽગારસ્ય દશમૈકાદશાભ્યાં પ્રાગપવર્ગમ્ ।
ઉત્તર પૂર્વદેશે ઽગારસ્યોત્તરૈશ્ચતુર્ભિઃ ।
શય્યાદેશે કામલિઙ્ગેનઽ(આપ.ધ.2-3-22,23;2-4-1) ઇતિ શયનસ્થાનસ્યાગારાદન્યત્વાભિધાનાચ્ચ ।
પિનરુક્તિઃ સ્ફુચાર્થતયાપિ નિર્વાહ્યા ।
કિઞ્ચાગારસ્યાગ્નિમિત્યન્વયો ઽપિ અગારાગ્નિઃ શાલાગ્નિઃ,ગૃહ્યાગ્નિપાસનાગ્નિરિત્યેકાર્થતયા યાજ્ઞિકાનાં પ્રયોગાદૌપાસલન એવ પ્રતિષ્ઠાપ્યઃ, ન પચનાગ્નિઃ

2 અગ્નેર્દક્ષિણત ઉદધાનાયતનકરણમ્ ।
તસ્માદ્દક્ષિણમુદધાનાયતનં ભવતિ ॥ આ
(પ.7.ખં.,17-8)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.8:
એવં પ્રતિષ્ઠતસ્યાગ્નેઃ દક્ષિણમુદધાનાયતનં કર્તવ્યમ્ ।
ઉદકં ધીયતે યત્ર તત્ ઉદધાનં મણિકાખ્યમ્ ।
આપ્ગ્સ્-તાત્_17.8:
તસ્માત્ પ્રતિષ્ઠિતાગ્નેર્દક્ષિણ મુદધાનસ્ય મણિકસ્યાયતનં ભવતિ

3 તત્રાયતને ઉદધાનપ્રતિષ્ઠાપનમ્ ।
તસ્મિન્વિષૂચીનાગ્રાન્દર્ભાન્સંસ્તીર્ય તેષૂત્તરયા વ્રીહિયવાન્ ન્યુપ્ય તત્રોદધાનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ આ
(પ.7.ખં.,17-9)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.9:
તસ્મિન્નાયતને વિષૂચીનાગ્રાન્ સર્વતોદિક્કાન્ દર્ભાન્ સંસ્તીર્ય તેષુ દર્ભેષુ બ્રીહીન્ યવાંશ્ચ સંયુક્તાન્ નિવપતિ ઉત્તરયર્ચા ઽઅન્નપતઽઇત્યેતયા તતસ્તસ્મિન્નાયતને ઉદધાનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ યથા નિશ્ચલં ભવતિ તથા સ્થાપયતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.9:
તસ્મિન્ ઉદધાનસ્થાને વિષૂચીનાગ્રાન્ નાનાદિગગ્રાન્ દર્ભાન્ સંસ્તીર્ય, તેષુ દર્ભેષુ ઉત્તરયા ઽઅન્નપતે ઽન્નસ્યઽઇત્યોતયા બ્રીહિયવાંશ્ચ સંયુક્તાન્ ન્યુપ્ય તેષુદધાનંપ્રતિષ્ઠાપયતિ

4 ઉદધાનસ્ય જલેન પૂરણમ્ ।
તસ્મિન્નુત્તરેણ યજુષા ચતુર ઉદકુમ્ભાનાનયતિ ॥ આ
(પ.7.ખં.,17-10)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.10:
ઉત્તરેણ યજુષા ઽઅરિષ્ટા અસ્માકઽમિત્યનેન ।
પ્રતિકુંભં મન્ત્રાવૃત્તિઃ ।
તત્ર ચતુર્ભિર્વા કુમ્ભૈઃ પૃથગાનયનમેકેનૈવ વાથ પુનઃ પૂરયિત્વા, યથા-ઽતિસ્રઃ સ્રુ ચ ઉત્સિચ્યેઽતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.10:
તસ્મિન્ ઉદધાને ઉત્તરેણ ઽઅરિષ્ટા અસ્માકંઽઇત્યનેન યજુષા ચતુર ઉદકુમ્ભાનાનયતિ ।
પ્રતિકુમ્ભં મન્ત્રાવૃત્તિઃ, દ્રવ્ય ભેદેન પ્રકાશ્યક્રિયાભેદાત્ ।
યત્ર પુનર્મધુપર્કપ્રાશનાદૌ આવૃત્તિવિધિસ્તસ્યા એવ ક્રિયાયાઃ, તત્ર સકૃદેવ મન્ત્રઃ

5 તસ્ય ભેદને ઽનુમન્ત્રણમ્ ।
દીર્ણમુત્તરયાનુમન્ત્રયતે ॥ આ
(પ.7.ખં.,17-11)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.11:
અથ યદિ તદુદધાનાં ભિદ્યતે તત્ ઉત્તરયર્ચા ભૂમિર્ભૂમિઽમિત્યેતયા અનુમન્ત્રયતે ।
કાલાન્તરે દીર્ણ એતદ્ભવતિ ઉદધાનાન્તરે ઽપિ તત્સ્થાનાપન્ને

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.11:
યદિ દીર્ણ મણિકં સ્યાત્તદા ઉત્તરયા ઽભૂમિર્ભૂમિમગાત્ઽઇત્યેતયા નુમન્ત્રયતે ।
એતચ્ચ પ્રકરણાત્કર્માઙ્ગમેવ

6 પ્રધાનાહુતયઃ ।
અગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તે ઉત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ॥ આ
(પ.7ખં.,17-12)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.12:
ચતસ્રઃ ઉત્તરાઃ પ્રધાનાહુતયઃ"વાસ્તોષ્પતે પ્રતિજાનીહિ, વાસ્તોષ્પતે શગ્મયા, વાસ્તોષ્પતે પ્રતરણો ન એધિ, અમીવહા વાસ્તોષ્પત"ઇતિ ।
તત્રાજ્યભાગાન્તવચનેનૈવ તન્ત્રપ્રાપ્તિસ્સિદ્ધા, યથા ઽપાર્વણવદાજ્યભાગાન્તેઽઇત્યત્ર ।
કિમગ્નેરુપસમાધાનાદિવચનેન?અગ્નિનિયમાર્ત તુ-યો ઽગારે પચનાર્થ પ્રતિષ્ઠાપિતો ઽગ્નિઃ તસ્યૈવ હોમાર્થમુપસમાધાનં યથા સ્યાદિતિ ।
અન્યથા સર્વપાકયજ્ઞાર્થે ઔપાસન એવ હોમઃ સ્યાત્ ।
જયાદિવચનં સ્થાલીપાકપ્રતિષેધાર્થમ્ ।
કા પુનઃ પ્રાપ્તિઃ સ્થાલીપાકસ્ય?કસ્પાન્તરે દર્શનાત્ ।
કથં પુનઃ
જયાદિવચનેન સ્થાલીપાકસ્ય પ્રતિષેધઃ?ઉત્યતે-સ્વિષ્ટકૃત્પ્રતિષેધસ્તાવત્ ગમ્યતે-ઉત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ન સ્વિષ્ટકૃત્પ્રતિષેધસ્તાવત્ ગમ્યતે-ઉત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ન સ્વિષ્ટકૃતમિતિ ।
સ ચ સ્થાલીપાકેષુ ભવતિ ।
અતસ્યતત્પ્રતિષેધદ્વારેણ સ્થાલીપાકપ્રતિષેધ એવાયં સમ્પદ્યતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_17.12:
ઉત્તરા આહુતી શ્ચતસ્રઃ પ્રધાનાહુતીઃ તાશ્ચ ઽવાસ્તોષ્પતે પ્રતિજાનીહિઽ(તૈ.સં.3-4-10) ઇતિ દ્વે, ઽવાસ્તોષ્પતે પ્રતરણો નઃઽઇતિ દ્વે ।
આજ્યહવિષ્ટ્વાચ્ચ તન્ત્રવિધાનમ્ ।
આજ્યભાગાન્ત ઇતિ વચનં ત્વાજ્યભાગાનન્તરમેવ પ્રધાનહોમાઃ, નાન્યદર્થકૃત્યમપીતિ ક્રમાર્થમ્ ।
કેચિત્-ઽપાર્વણવદાજ્યભાગાન્તેઽ(આપ.ગૃ.18-6) ઇતિવદાજ્યભાગાન્ત ઇત્યનેનૈવ તન્ત્રપ્રાપ્તૌ સિદ્ધાયાં ઽઅગ્નેરુપસમાધાનાદિઽઇતિ વચનં સ્વમતેન પ્રતિષ્ઠિતઃ પચનાગ્નિરેવેહ હોમાર્થ ઇત્યેવમર્થમિતિ ।
તદયુક્તમ્ , ઽકર્મસ્માર્ત વિવાહાગ્નૌ કુર્વીત પ્રત્યહં ગૃહીઽ; ।
(યા-સ્મૃ.1-97)
ઇતિ સર્વસ્માર્તહોમાનામવિશેષેણ ઔપાસનવિધાનાત્, અસ્ય સૂત્રસ્યોક્તવિધયાન્યાર્થત્વાત્, અસ્માદીયાનાં ગૃહ્યાન્તરીયાણાં ચૌપાસન એવ વાસ્તુહોમાચારાચ્ચ

7 ગૃગસ્ય પરિષેચનમ્ ।
પરિષેચનાન્તં કૃત્વોત્તરેણ યજુષોદકુમ્ભેન ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમન્તરતો ઽગારં નિવેશનં વા પરિષિચ્ય બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેદપૂપૈસ્સક્તુભિરોદનેનેતિ ॥ આ
(પ.7.ખ.,17-13)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_17.13:
પરિષેચનાન્તવચનં આનન્તર્યાર્થમ્ ।
તન્ત્રશેષં સમાપ્યાગારસ્ય પરિષેચનમેવ કર્તવ્યમ્ ।
નાન્યદ્વૈશ્વદેવાદિકમિતિ ।
ઉત્તરેણ યજુષા ઽશિવં શિવઽમિત્યનેન ।
ઉદકુમ્ભેન ન હસ્તેન ।
પરિભાષયૈવ સિદ્ધે પ્રદક્ષિણમિતિ વચનાત્ પરિષેચનમિદમેકમેવ પ્રદક્ષિણં ત્રિગુણીભૂતં સકૃદુપાત્તેનૈવોદકુમ્ભેન સંતતમવિચ્છિન્નં કર્તવ્યમ્ ।
મેખલયા પરિવ્યાણવત્ ત્રીણિ પરિષેચનનીતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
અન્તરંત ઇતિ વચનમગારાત્ બહિઃ પરિષેચનં મા ભૂત્ ।
અબ્યન્તરમેવ યથા સ્યાદિતિ ।
અગારં ગૃહં, નિવેશનં શયનદેશઃ ।
બ્રાહ્મમાન્ યુગ્માન્ ભોજયેદપૂપાદિભિઃ ।
ઇતિશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ

ઇતિ હગદત્તવિરચિતાયાં ગૃહ્યસૂત્રવૃત્તાવનાકુલાયાં સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_17.13:
પરિષેચનાન્ત મુત્તરેણ ઽશિવં શિવમ્ઽઇત્યનેન યજુષા ઉદકુમ્ભેન સકૃદુપાત્તેન અગારં નિવેશનં વાન્તરતો ન બહિઃ ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પરિષિચ્ય બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેદપૂપાદિભિઃ ।
ઇતિશબ્દસ્સમુચ્ચયાર્થઃ ।
સક્તૂનાં તુ ભોજનાત્પ્રાગેવ ઉપયોગઃ, ન મધ્યે લોક- પ્રસિદ્ધ્યભાવાત્ ।
ઽશુચીન્ મન્ત્રવતઃ સર્વકૃત્યેષુ ભોજયેત્ઽ(આપ.ધ.2-15-11) ઇતિ સિદ્ધસ્ય ભોજનસ્ય પુનર્વચનમપૂપાદિગુણવિદ્ધ્યર્થમ્